११–२१‘ईशा वास्यं’ इत्यादयो मन्त्राः ३कर्मसु(१) अविनियुक्ताः, ४तेषां अकर्मशेषस्य(२) आत्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वात्। ५२याथात्म्यं च आत्मनः शुद्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्यत्वाशरीरत्वसर्वगतत्वादि वक्ष्यमाणम्(३)। ३तत् च कर्मणा विरुध्यते(४) इति युक्तः एव एषां कर्मसु अविनियोगः। ६४न हि एवंलक्षणं आत्मनो याथात्म्यं उत्पाद्यं विकार्यं आप्यं संस्कार्यं वा कर्तृभोक्तृरूपं वा, येन कर्मशेषता स्यात्; ७सर्वासां उपनिषदां आत्मयाथात्म्यनिरूपणेन एव उपक्षयात्(५), ८गीतानां मोक्षधर्माणां(६) चैवम्परत्वात्। ९५तस्मात् आत्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादि च अशुद्धत्वपापविद्धत्वादि च उपादाय लोकबुद्धिसिद्धं(७) कर्माणि विहितानि। १०६यो हि कर्मफलेन अर्थी दृष्टेन ब्रह्मवर्चसादिना(८) अदृष्टेन स्वर्गादिना च द्विजातिः(९) अहं न काणत्वकुब्जत्वाद्यनधिकारप्रयोजकधर्मवान्(१०) इति आत्मानं मन्यते सोऽधिक्रियते कर्मसु इति हि अधिकारविदो वदन्ति। ११७तस्मात् एते मन्त्राः आत्मनो याथात्म्यप्रकाशनेन आत्मविषयं स्वाभाविककर्मविज्ञानं(११) निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारधर्मविच्छित्तिसाधनं आत्मैकत्वादिविज्ञानं उत्पादयन्ति इति। ८एवं उक्ताधिकार्यभिधेयसम्बन्धप्रयोजनान्(१२) मन्त्रान् सङ्क्षेपतो व्याख्यास्यामः —

२१२१ईशा ईष्टे इति ईट्, तेन ईशा। २ईशिता परमेश्वरः परमात्मा सर्वस्य(१)। ३सः हि सर्वं ईष्टे १३सर्वजन्तूनां आत्मा सन् प्रत्यगात्मतया(२)। ४तेन स्वेन रूपेण आत्मना ईशा(३) वास्यं आच्छादनीयम्। ५किं ? ६इदं सर्वं यत्किंच यत्किञ्चित् जगत्यां पृथिव्यां जगत् तत् सर्वम्। ७स्वेन आत्मना ईशेन प्रत्यगात्मतया अहं एव इदं सर्वं इति परमार्थसत्यरूपेण अनृतं(४) इदं सर्वं चराचरं आच्छादनीयं स्वेन(५) परमात्मना(६)। १४८यथा चन्दनागर्वादेः उदकादिसम्बन्धजक्लेदादिजं औपाधिकं दौर्गन्ध्यं तत्स्वरूपनिघर्षणेन(७) आच्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकेन गन्धेन, १५तद्वत् एव हि स्वात्मनि अध्यस्तं स्वाभाविकं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणं जगद्द्वैतरूपं(८) जगत्यां पृथिव्यां, जगत्यां इति उपलक्षणार्थत्वात्(९) सर्वं एव नामरूपकर्माख्यं(१०) विकारजातं परमार्थसत्यात्मभावनया त्यक्तं स्यात्(११)। १६९एवं ईश्वरात्मभावनया(१२) युक्तस्य पुत्राद्येषणात्रयसंन्यासे(१३) एव अधिकारः, न कर्मसु। १७१०तेन त्यक्तेन त्यागेन इत्यर्थः(१४)। ११न हि त्यक्तो मृतः पुत्रो भृत्यो वा आत्मसम्बन्धिताभावात् आत्मानं पालयति। १२अतः त्यागेन इति अयं एव अर्थः। १३भुञ्जीथाः पालयेथाः(१५)। १८१४एवं त्यक्तैषणः त्वं मा गृधः गृधिं(१६) आकाङ्क्षां मा कार्षीः धनविषयाम्। १५कस्य स्वित् धनं कस्यचित् परस्य स्वस्य वा धनं मा काङ्क्षीः इत्यर्थः। १६स्वित् इति अनर्थको निपातः। १७अथवा, मा गृधः। १८कस्मात् ? १९कस्य स्वित् धनं इति आक्षेपार्थः(१७)। २०न कस्यचित् धनं अस्ति, यत् गृध्येत। २१आत्मा एव इदं सर्वं इति ईश्वरभावनया सर्वं त्यक्तम्। २२अतः आत्मनः एव इदं सर्वं, आत्मा एव च सर्वम्। २३अतो मिथ्याविषयां(१८) गृधिं मा कार्षीः इत्यर्थः॥

३१९१एवं आत्मविदः पुत्राद्येषणात्रयसंन्यासेन आत्मज्ञाननिष्ठतया(१)(२) आत्मा रक्षितव्यः इति एषः(३) वेदार्थः। २अथ इतरस्य अनात्मज्ञतया आत्मग्रहणाय अशक्तस्य(४) इदं उपदिशति मन्त्रः —

४१कुर्वन् एव निर्वर्तयन् एव इह कर्माणि(१) अग्निहोत्रादीनि जिजीविषेत् जीवितुं इच्छेत् शतं शतसङ्ख्याकाः समाः संवत्सरान्। २तावद्धि पुरुषस्य परमायुः निरूपितम्। ३तथा च प्राप्तानुवादेन(२) यत् जिजीविषेत् शतं वर्षाणि तत् कुर्वन् एव कर्माणि इति एतत्(३) विधीयते। ४एवं एवंप्रकारेण त्वयि जिजीविषति नरे नरमात्राभिमानिनि(४) इतः एतस्मात् अग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वतो वर्तमानात् प्रकारात् अन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति(५), येन प्रकारेण अशुभं कर्म न लिप्यते; कर्मणा न लिप्यसे(६) इत्यर्थः। ५अतः शास्त्रविहितानि कर्माणि अग्निहोत्रादीनि कुर्वन् एव जिजीविषेत्॥

५२०१कथं पुनः इदं अवगम्यते — पूर्वेण मन्त्रेण संन्यासिनो ज्ञाननिष्ठा उक्ता, द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठा इति ? २उच्यते — २१ज्ञानकर्मणोः विरोधं पर्वतवत् अकम्प्यं यथोक्तं न स्मरसि किं(१) ? २२३इह अपि उक्तं — यो हि जिजीविषेत् सः कर्माणि कुर्वन् एव इति; ‘ईशा वास्यं इदं सर्वं’, ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्वित् धनं’ इति च। २३४‘न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्वीत अरण्यं इयात् इति पदं ततो न पुनः एयात्’(२) इति च संन्यासशासनात्(३)। २४५उभयोः फलभेदं च वक्ष्यति। २५६‘इमौ द्वौ एव पन्थानौ अनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः क्रियापथः चैव पुरस्तात् संन्यासः च’(४) उत्तरेण निवृत्तिमार्गेण एषणात्रयस्य त्यागः(५); तयोः संन्यासः एव अतिरेचयति — ‘न्यासः एव अत्यरेचयत्’(तै.नारा.७८)(६) इति तैत्तिरीयके। २६७‘द्वौ इमौ अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिः च विभाषितः’(मो.ध.२४१.६)(७) इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितं उक्तं व्यासेन वेदाचार्येण भगवता। ८विभागं च अनयोः प्रदर्शयिष्यामः(८)॥

६२७१अथ इदानीं अविद्वन्निन्दार्थोऽयं(१) मन्त्रः आरभ्यते —

७१असुर्याः परमात्मभावं अद्वयं अपेक्ष्य देवादयोऽपि(१) असुराः। २तेषां च स्वभूताः लोकाः असुर्याः नाम। ३नामशब्दोऽनर्थको(२) निपातः। ४ते लोकाः कर्मफलानि लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्ते इति जन्मानि(३)। ५अन्धेन अदर्शनात्मकेन अज्ञानेन तमसा आवृताः आच्छादिताः। ६तान् स्थावरान्तान्(४), प्रेत्य त्यक्त्वा इमं देहं अभिगच्छन्ति यथाकर्म २८यथाश्रुतम्(५)। ७ये के च आत्महनः आत्मानं घ्नन्ति इति आत्महनः। ८के ? ९ते जनाः ये अविद्वांसः। २९१०कथं ते आत्मानं नित्यं हिंसन्ति ? ३०११अविद्यादोषेण ३१विद्यमानस्य आत्मनः तिरस्करणात्। १२विद्यमानस्य आत्मनो यत् कार्यं फलं अजरामरत्वादिसंवेदनादिलक्षणं, तत् हतस्य(६) इव तिरोभूतं भवति इति प्राकृताः(७) अविद्वांसो जनाः आत्महनः इत्युच्यन्ते। ३२१३तेन हि आत्महननदोषेण संसरन्ति ते(८)॥

८३३१यस्य आत्मनो हननात् अविद्वांसः संसरन्ति, तद्विपर्ययेण विद्वांसो मुच्यन्ते अनात्महनः, तत् कीदृशं आत्मतत्त्वं इत्युच्यते —

९१अनेजत् न एजत्। २‘एजृ कम्पने’, कम्पनं चलनं स्वावस्थाप्रच्युतिः, तद्वर्जितं, सर्वदा एकरूपं इत्यर्थः। ३तत् च एकं सर्वभूतेषु(१)। ३४४मनसः सङ्कल्पादिलक्षणात् जवीयो जववत्तरम्। ५कथं विरुद्धं उच्यते — ध्रुवं निश्चलं इदं, मनसो जवीयः इति च ? ६न एषः दोषः, निरुपाध्युपाधिमत्त्वेन(२) उपपत्तेः। ७तत्र निरुपाधिकेन स्वेन रूपेण उच्यते — अनेजत् एकं इति। ८मनसः अन्तःकरणस्य सङ्कल्पविकल्पलक्षणस्य उपाधेः(३) अनुवर्तनात्। ९इह ३५देहस्थस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरस्थसङ्कल्पनं क्षणमात्रात् भवति इति अतः मनसो जविष्ठत्वं लोकप्रसिद्धम्। १०तस्मिन् मनसि ब्रह्मलोकादीन् द्रुतं गच्छति सति(४), प्रथमप्राप्तः इव आत्मचैतन्याभासो(५) गृह्यते। ११अतः मनसो जवीयः इत्याह। ३६१२न एनत् देवाः, द्योतनात्(६) देवाः चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि, एनत् प्रकृतं आत्मतत्त्वं न आप्नुवन् न प्राप्तवन्तः। १३तेभ्यो मनो जवीयः। १४मनोव्यापारव्यवहितत्वात् आभासमात्रं अपि आत्मनो नैव देवानां विषयीभवति; ३७यस्मात् जवनात्(७) मनसोऽपि पूर्वं अर्षत्(८) पूर्वं एव गतं, व्योमवत् व्यापित्वात्। १५सर्वव्यापि तत् आत्मतत्त्वं सर्वसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरुपाधिकेन स्वरूपेण अविक्रियं एव सत्, उपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रियाः अनुभवति इव अविवेकिनां मूढानां अनेकं इव च प्रतिदेहं प्रत्यवभासते(९) इति एतत् आह — तत् धावतः द्रुतं गच्छतः अन्यान् आत्मविलक्षणान् मनोवागिन्द्रियप्रभृतीन् अत्येति अतीत्य गच्छति इव। १६इवार्थं स्वयं एव दर्शयति — तिष्ठत् इति, स्वयं अविक्रियं एव सत् इत्यर्थः। ३८१७तस्मिन् आत्मतत्त्वे सति नित्यचैतन्यस्वभावे, मातरिश्वा मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छति इति मातरिश्वा वायुः सर्वप्राणभृत्क्रियात्मकः, यदाश्रयाणि कार्यकरणजातानि यस्मिन् ओतानि प्रोतानि च, यत् सूत्रसंज्ञकं(१०) सर्वस्य जगतो विधारयितृ, सः मातरिश्वा,(११) अपः कर्माणि प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अग्न्यादित्यपर्जन्यादीनां ज्वलनदहनप्रकाशाभिवर्षणादिलक्षणानि, दधाति विभजति इत्यर्थः, धारयति इति वा; ‘भीषा अस्मात् वातः पवते(१२)’ इत्यादिश्रुतिभ्यः। ३९१८सर्वाः हि कार्यकरणविक्रियाः नित्यचैतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सति एव भवन्ति इत्यर्थः॥

१०१न मन्त्राणां जामिता(१) अस्ति इति पूर्वमन्त्रोक्तं अपि अर्थं पुनः आह —

१११तत् आत्मतत्त्वं यत् प्रकृतं एजति चलति तत् एव च न एजति स्वतो नैव चलति, स्वतः अचलं एव सत् चलति(१) इव इत्यर्थः। २किञ्च, तत् दूरे वर्षकोटिशतैः अपि अविदुषां अप्राप्यत्वात् दूरे इव। ३तत् उ अन्तिके समीपे अत्यन्तं एव विदुषां, आत्मत्वात् न केवलं दूरे, अन्तिके च(२)। ४तत् अन्तः अभ्यन्तरे अस्य सर्वस्य, ‘यः आत्मा सर्वान्तरः(३)’ इति श्रुतेः, अस्य सर्वस्य जगतो नामरूपक्रियात्मकस्य(४)। ५तत्तु सर्वस्य अस्य बाह्यतः; व्यापकत्वात् आकाशवत् निरतिशयसूक्ष्मत्वात्(५) अन्तः; ४०‘प्रज्ञानघनः एव’(बृ.उ.४.५.१३)(६) इति शासनात् निरन्तरं च॥

१२१यः तु परिव्राट्(१) मुमुक्षुः सर्वाणि भूतानि अव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि(२) आत्मनि एव अनुपश्यति(३), आत्मव्यतिरिक्तानि न पश्यति इत्यर्थः। २सर्वभूतेषु तेषु एव च आत्मानं तेषां अपि भूतानां स्वं आत्मानं आत्मत्वेन — यथा अस्य देहस्य कार्यकरणसङ्घातस्य आत्मा अहं सर्वप्रत्ययसाक्षिभूतः चेतयिता केवलो निर्गुणोऽनेन एव(४) स्वरूपेण अव्यक्तादीनां स्थावरान्तानां अहं एव आत्मा इति सर्वभूतेषु च आत्मानं निर्विशेषं ४१यः तु अनुपश्यति(५), सः ततः तस्मात् एव दर्शनात् न विजुगुप्सते(६) विजुगुप्सां घृणां न करोति। ३प्राप्तस्य(७) एव अनुवादोऽयम्। ४सर्वा हि घृणा आत्मनोऽन्यत् दुष्टं पश्यतो भवति; आत्मानं एव अत्यन्तविशुद्धं निरन्तरं पश्यतो न घृणानिमित्तं अर्थान्तरं अस्ति इति प्राप्तं एव — ततो न विजुगुप्सते इति॥

१३१इमं एव अर्थं अन्योऽपि मन्त्रः आह —

१४१यस्मिन् सर्वाणि भूतानि यस्मिन् काले यथोक्तात्मनि वा, तानि एव भूतानि सर्वाणि परमार्थात्मदर्शनात् आत्मा एव अभूत् आत्मा एव संवृत्तः(१) परमार्थवस्तु विजानतः(२), तत्र तस्मिन् काले तत्र आत्मनि वा, को(३) मोहः कः शोकः। ४२२शोकः च मोहः च कामकर्मबीजं(४) अजानतो भवति, न तु आत्मैकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यतः। ३को मोहः कः शोकः इति शोकमोहयोः अविद्याकार्ययोः आक्षेपेण(५) असम्भवप्रकाशनात् सकारणस्य संसारस्य अत्यन्तं एव उच्छेदः प्रदर्शितो भवति॥

१५४३१योऽयं अतीतैः मन्त्रैः उक्तः आत्मा, सः स्वेन रूपेण किंलक्षणः इत्याह अयं मन्त्रः —

१६१सः पर्यगात्, सः यथोक्तः आत्मा पर्यगात् परि(१) समन्तात् अगात् गतवान्, आकाशवत् व्यापी इत्यर्थः। २शुक्रं शुभ्रं ज्योतिष्मत् दीप्तिमान् इत्यर्थः। ३अकायं अशरीरं लिङ्गशरीरवर्जितः(२) इत्यर्थः। ४अव्रणं अक्षतम्। ५अस्नाविरं स्नावाः सिराः यस्मिन् न विद्यन्ते इति अस्नाविरम्। ६अव्रणं अस्नाविरं इति एताभ्यां स्थूलशरीरप्रतिषेधः। ७शुद्धं निर्मलं अविद्यामलरहितं इति कारणशरीरप्रतिषेधः। ८अपापविद्धं धर्माधर्मादिपापवर्जितम्(३)। ९शुक्रं इत्यादीनि वचांसि पुंलिङ्गत्वेन परिणेयानि(४), सः पर्यगात् इति उपक्रम्य कविः मनीषी इत्यादिना पुंलिङ्गत्वेन उपसंहारात्। १०कविः क्रान्तदर्शी सर्वदृक्, ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३)(५) इत्यादिश्रुतेः। ११मनीषी मनसः ईषिता(६), सर्वज्ञः ईश्वरः इत्यर्थः। १२परिभूः सर्वेषां परि उपरि भवति इति परिभूः। १३स्वयम्भूः स्वयं एव(७) भवति इति, येषां उपरि भवति यः च उपरि भवति सः सर्वः स्वयं एव भवति इति स्वयम्भूः। १४सः नित्यमुक्तः ईश्वरः याथातथ्यतः सर्वज्ञत्वात् यथातथाभावो याथातथ्यं तस्मात् यथाभूतकर्मफलसाधनतः अर्थान् कर्तव्यपदार्थान्(८) व्यदधात् विहितवान्, यथानुरूपं व्यभजत् इत्यर्थः। १५शाश्वतीभ्यः नित्याभ्यः समाभ्यः संवत्सराख्येभ्यः प्रजापतिभ्यः(९) इत्यर्थः॥

१७४४१अत्र आद्येन मन्त्रेण सर्वैषणापरित्यागेन ज्ञाननिष्ठा उक्ता प्रथमो वेदार्थः(१) ‘ईशा वास्यं इदं सर्वं. . . मा गृधः कस्य स्वित् धनं’(ई.उ.१)(२) इति। २अज्ञानां जिजीविषूणां ज्ञाननिष्ठासम्भवे ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत्’(ई.उ.२)(३) इति कर्मनिष्ठा उक्ता द्वितीयो वेदार्थः। ४५३अनयोः च निष्ठयोः विभागो मन्त्रद्वयप्रदर्शितयोः(४) बृहदारण्यके अपि दर्शितः — ‘सोऽकामयत जाया मे स्यात्’(बृ.उ.१.४.१७)(५) इत्यादिना अज्ञस्य कामिनः कर्माणि इति। ४६४‘मनः एव अस्य आत्मा वाक् जाया’(बृ.उ.१.४.१७)(६), इत्यादिवचनात् अज्ञत्वं कामित्वं च कर्मनिष्ठस्य निश्चितं अवगम्यते। ४७५तथा च तत्फलं सप्तान्नसर्गः तेषु आत्मभावेन आत्मस्वरूपावस्थानं(७)। ६जायाद्येषणात्रयसंन्यासेन च आत्मविदां कर्मनिष्ठाप्रातिकूल्येन(८) आत्मस्वरूपनिष्ठा एव दर्शिता — ‘किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२)(९) इत्यादिना। ४८७ये तु ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनः तेभ्यः ‘असुर्याः नाम ते’(ई.उ.३) इत्यादिना अविद्वन्निन्दाद्वारेण आत्मनो याथात्म्यं ‘सः पर्यगात्’(ई.उ.८)(१०) इति एतदन्तैः मन्त्रैः उपदिष्टम्। ८ते हि अत्र अधिकृताः न कामिनः इति। ९तथा च श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि — ४९‘अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यक् ऋषिसङ्घजुष्टं’(श्वे.उ.६.२१)(११) इत्यादि विभज्य उक्तम्। १०ये तु कामिनः कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्तः एव जिजीविषवः, तेभ्यः इदं उच्यते — ‘अन्धं तमः’(ई.उ.९)(१२) इत्यादि। ११कथं पुनः एवं अवगम्यते, न तु सर्वेषां इति ? १२उच्यते — अकामिनः साध्यसाधनभेदोपमर्देन ‘यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत् विजानतः। तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७)(१३) इति यत् आत्मैकत्वविज्ञानं(१४), तत् न केनचित् कर्मणा ज्ञानान्तरेण वा हि अमूढः समुच्चिचीषति(१५)। १३इह तु समुच्चिचीषया अविद्वदादिनिन्दा क्रियते। ५०१४तत्र च यस्य येन समुच्चयः सम्भवति न्यायतः शास्त्रतो वा तत् इह उच्यते। ५११५तत् दैवं वित्तं(१६) देवताविषयं ज्ञानं कर्मसम्बन्धित्वेन(१७) उपन्यस्तं न परमात्मज्ञानं, ५२‘विद्यया देवलोकः’(बृ.उ.१.५.१६)(१८) इति पृथक्फलश्रवणात्। ५३१६तयोः ज्ञानकर्मणोः(१९) इह एकैकानुष्ठाननिन्दा समुच्चिचीषया, न निन्दापरा एव एकैकस्य(२०), पृथक्फलश्रवणात् — ‘विद्यया तत् आरोहन्ति’ ‘विद्यया देवलोकः’ ‘न तत्र दक्षिणाः यान्ति(२१)’ ‘कर्मणा पितृलोकः’(बृ.उ.१.५.१६) इति। १७न हि शास्त्रविहितं किञ्चित् अकर्तव्यतां(२२) इयात्। १८तत्र —

१८१अन्धं तमः अदर्शनात्मकं(१) तमः प्रविशन्ति। २के ? ३ये अविद्यां, विद्यायाः अन्या अविद्या(२) कर्म इत्यर्थः, कर्मणो विद्याविरोधित्वात्, तां(३) अविद्यां अग्निहोत्रादिलक्षणां एव केवलां(४) उपासते तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्ति इत्यभिप्रायः(५)। ४ततः तस्मात् अन्धात्मकात् तमसः भूयः इव बहुतरं एव ते(६) तमः प्रविशन्ति। ५के ? ६कर्म हित्वा ये उ ये तु विद्यायां एव देवताज्ञाने(७) एव रताः अभिरताः॥

१९१तत्र अवान्तरफलभेदं(१) विद्याकर्मणोः समुच्चयकारणं आह। २अन्यथा फलवदफलवतोः संनिहितयोः अङ्गाङ्गितया जामिता(२) एव स्यात् इति —

२०१अन्यत् पृथक् एव विद्यया क्रियते फलं इति आहुः(१) वदन्ति ‘विद्यया देवलोकः’ ‘विद्यया तत् आरोहन्ति’ इति श्रुतेः, अन्यत् आहुः अविद्यया कर्मणा क्रियते फलं इति। २तथा उक्तं — ‘कर्मणा पितृलोकः, विद्यया देवलोकः’(बृ.उ.१.५.१६)(२) इति। ३इति एवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनम्। ४ये आचार्याः नः अस्मभ्यं तत् कर्म च ज्ञानं च(३) विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः, तेषां(४) अयं आगमः पारम्पर्यागतः इत्यर्थः॥

२११यतः एवं अतः(१) —

२२१विद्यां च अविद्यां च देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः। २यः तत् एतत् उभयं सह एकेन पुरुषेण अनुष्ठेयं वेद तस्य एवं समुच्चयकारिणः एव एकपुरुषार्थसम्बन्धः क्रमेण स्यात् इत्युच्यते(१) — अविद्यया कर्मणा अग्निहोत्रादिना मृत्युं, स्वाभाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यं(२), तत् उभयं तीर्त्वा(३) अतिक्रम्य विद्यया देवताज्ञानेन अमृतं देवतात्मभावं(४) अश्नुते प्राप्नोति। ३तत् हि अमृतं उच्यते, यत् देवतात्मगमनम्॥

२३१अधुना व्याकृताव्याकृतोपासनयोः(१) समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दा उच्यते —

२४१अन्धं तमः प्रविशन्ति ये असम्भूतिं, सम्भवनं सम्भूतिः(१) सा यस्य कार्यस्य सा सम्भूतिः तस्याः अन्या असम्भूतिः प्रकृतिः कारणं अव्याकृताख्यं(२), तां असम्भूतिं अव्याकृताख्यां प्रकृतिं कारणं अविद्यां कामकर्मबीजभूतां अदर्शनात्मिकां उपासते ये ते तदनुरूपं(३) एव अन्धं तमः अदर्शनात्मकं प्रविशन्ति। २ततः तस्मात् अपि भूयो बहुतरं इव तमः ते प्रविशन्ति ये उ सम्भूत्यां कार्यब्रह्मणि हिरण्यगर्भाख्ये(४) रताः॥

२५१अधुना उभयोः उपासनयोः समुच्चयकारणं अवयवफलभेदं(१) आह —

२६१अन्यत् एव पृथक् एव आहुः फलं सम्भवात् सम्भूतेः कार्यब्रह्मोपासनात् अणिमाद्यैश्वर्यलक्षणं(१) आख्यातवन्तः(२) इत्यर्थः। २तथा च अन्यत् आहुः असम्भवात् असम्भूतेः अव्याकृतात् अव्याकृतोपासनात् यत् उक्तं(३) ‘अन्धं तमः प्रविशन्ति’(ई.उ.९)(४) इति, प्रकृतिलयः इति(५) च पौराणिकैः उच्यते। ३इति एवं शुश्रुम धीराणां वचनं ये नः तत् विचचक्षिरे व्याकृताव्याकृतोपासनफलं व्याख्यातवन्तः इत्यर्थः॥

२७१यतः एवं, अतः समुच्चयः सम्भूत्यसम्भूत्युपासनयोः युक्तः एकैकपुरुषार्थत्वात्(१) च इत्याह —

२८५४१सम्भूतिं च विनाशं च यः तत् वेद उभयं सह, विनाशेन, विनाशो धर्मो यस्य कार्यस्य सः तेन धर्मिणा अभेदेन उच्यते(१) ‘विनाशः’ इति। २तेन तदुपासनेन अनैश्वर्यं अधर्मकामादिदोषजातं च मृत्युं तीर्त्वा, हिरण्यगर्भोपासनेन हि अणिमादिप्राप्तिः फलं, तेन अनैश्वर्यादिमृत्युं(२) अतीत्य, असम्भूत्या अव्याकृतोपासनया अमृतं प्रकृतिलयलक्षणं अश्नुते(३)। ३‘सम्भूतिं च विनाशं च’ इति अत्र अवर्णलोपेन(४) निर्देशो द्रष्टव्यः, प्रकृतिलयफलश्रुत्यनुरोधात्॥

२९५५१मानुषदैववित्तसाध्यं फलं शास्त्रलक्षणं(१) प्रकृतिलयान्तं; एतावती संसारगतिः। २अतः परं पूर्वोक्तं ‘आत्मा एव अभूत् विजानतः’ इति सर्वात्मभावः एव(२) सर्वैषणासंन्यासज्ञाननिष्ठाफलम्। ३एवं द्विप्रकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्थोऽत्र प्रकाशितः। ४तत्र प्रवृत्तिलक्षणस्य वेदार्थस्य विधिप्रतिषेधलक्षणस्य कृत्स्नस्य प्रकाशने प्रवर्ग्यान्तं(३) ब्राह्मणं उपयुक्तम्। ५निवृत्तिलक्षणस्य वेदार्थस्य प्रकाशने अतः ऊर्ध्वं बृहदारण्यकं उपयुक्तम्। ५६६तत्र निषेकादिश्मशानान्तं(४) कर्म कुर्वन् जिजीविषेत् यो विद्यया सह(५) अपरब्रह्मविषयया, तत् उक्तं — ‘विद्यां च अविद्यां च यः तत् वेद उभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतं अश्नुते’(ई.उ.१)(६) इति, तत्र सोऽधिकारी(७) केन मार्गेण अमृतत्वं अश्नुते इत्युच्यते — ‘तत् यत् तत् सत्यं असौ सः आदित्यो यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यः च अयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.५.५.२)(८) एतत् उभयं सत्यं ब्रह्म उपासीनः यथोक्तकर्मकृत् च यः, सोऽन्तकाले प्राप्ते सत्यात्मानं आत्मनः प्राप्तिद्वारं याचते(९) —

३०१हिरण्मयेन पात्रेण हिरण्मयं(१) इव हिरण्मयं, ज्योतिर्मयं इति एतत्, तेन पात्रेण इव अपिधानभूतेन सत्यस्य आदित्यमण्डलस्थस्य ब्रह्मणः अपिहितं आच्छादितं मुखं द्वारं; तत् त्वं हे पूषन् अपावृणु अपसारय सत्यधर्माय तव सत्यस्य उपासनात् सत्यं धर्मो यस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा तस्मै मह्यं(२); अथवा, यथाभूतस्य धर्मस्य अनुष्ठात्रे, दृष्टये तव सत्यात्मनः उपलब्धये(३)॥

३११हे पूषन् जगतः पोषणात् पूषा रविः। २तथा एकः एव ऋषति गच्छति इति एकर्षिः हे एकर्षे। ३तथा सर्वस्य संयमनात् यमः हे यम। ४तथा रश्मीनां प्राणानां रसानां च स्वीकरणात् सूर्यः हे सूर्य। ५प्रजापतेः अपत्यं प्राजापत्यः हे प्राजापत्य। ६व्यूह विगमय रश्मीन् स्वान्। ७समूह एकीकुरु उपसंहर तेजः तावकं ज्योतिः। ८यत् ते तव रूपं कल्याणतमं अत्यन्तशोभनं, तत् ते तव आत्मनः प्रसादात् पश्यामि। ९किञ्च, अहं न तु त्वां भृत्यवत् याचे योऽसौ आदित्यमण्डलस्थः असौ ५७व्याहृत्यवयवः(१) पुरुषः पुरुषाकारत्वात्, पूर्णं वा अनेन प्राणबुद्ध्यात्मना जगत् समस्तं इति पुरुषः; पुरि शयनात् वा पुरुषः। १०सोऽहं अस्मि(२)(३) भवामि॥

३२१अथ इदानीं मम मरिष्यतो वायुः प्राणः अध्यात्मपरिच्छेदं हित्वा अधिदैवतात्मानं(१) सर्वात्मकं अनिलं अमृतं सूत्रात्मानं प्रतिपद्यतां(२) इति वाक्यशेषः(३)। २लिङ्गं च इदं(४) ज्ञानकर्मसंस्कृतं(५) उत्क्रामतु इति द्रष्टव्यं, मार्गयाचनसामर्थ्यात्। ३अथ इदं शरीरं अग्नौ हुतं भस्मान्तं भस्मावशेषं भूयात्। ४ओं इति यथोपासनं ओम्प्रतीकात्मकत्वात्(६) सत्यात्मकं अग्न्याख्यं ब्रह्माभेदेन(७) उच्यते। ५हे क्रतो(८) सङ्कल्पात्मक स्मर यत् मम स्मर्तव्यं तस्य कालोऽयं प्रत्युपस्थितः, अतः स्मर एतावन्तं कालं भावितं कृतं अग्ने स्मर यत् मया बाल्यप्रभृति अनुष्ठितं कर्म तत् च स्मर(९)। ६क्रतो स्मर कृतं स्मर इति पुनर्वचनं(१०) आदरार्थम्॥

३३१पुनः अन्येन मन्त्रेण मार्गं याचते —

३४१हे अग्ने(१) नय गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण। २सुपथा इति विशेषणं(२) दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम्। ३निर्विण्णोऽहं दक्षिणेन मार्गेण गतागतलक्षणेन; अतो याचे त्वां पुनः पुनः गमनागमनवर्जितेन शोभनेन पथा नय। ४राये धनाय, कर्मफलभोगाय इत्यर्थः। ५अस्मान् यथोक्तधर्मफलविशिष्टान् विश्वानि सर्वाणि हे देव वयुनानि(३) कर्माणि, प्रज्ञानानि वा विद्वान्(४) जानन्। ६किञ्च, युयोधि(५) वियोजय विनाशय अस्मत् अस्मत्तः जुहुराणं(६) कुटिलं वञ्चनात्मकं एनः पापम्। ७ततो वयं विशुद्धाः सन्तः इष्टं प्राप्स्यामः इत्यभिप्रायः। ८किन्तु वयं इदानीं ते न शक्नुमः परिचर्यां कर्तुं; भूयिष्ठां बहुतरां ते तुभ्यं नमउक्तिं नमस्कारवचनं विधेम(७) नमस्कारेण परिचरेम(८) इत्यर्थः॥

३५५८१‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतं अश्नुते’(ई.उ.११) ‘विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा असम्भूत्या अमृतं अश्नुते’(ई.उ.१४)(१) इति श्रुत्वा केचित् संशयं कुर्वन्ति। २अतः तन्निर्धारणार्थं सङ्क्षेपतो विचारणां करिष्यामः। ३तत्र तावत् किंनिमित्तः संशयः इति, उच्यते — विद्याशब्देन मुख्या परमात्मविद्या एव कस्मात् न गृह्यते, ५९अमृतत्वं च ? ४ननु(२) उक्तायाः परमात्मविद्यायाः कर्मणः च विरोधात् समुच्चयानुपपत्तिः। ५सत्यम्। ६विरोधः तु न अवगम्यते, विरोधाविरोधयोः शास्त्रप्रमाणकत्वात्; यथा अविद्यानुष्ठानं विद्योपासनं च शास्त्रप्रमाणकं, तथा तद्विरोधाविरोधौ अपि। ७यथा च ‘न हिंस्यात् सर्वा भूतानि(३)’ इति शास्त्रात् अवगतं पुनः शास्त्रेण एव बाध्यते ‘अध्वरे पशुं हिंस्यात्’ इति, एवं विद्याविद्ययोः अपि स्यात्; विद्याकर्मणोः च समुच्चयः(४)। ८न; ६०‘दूरं एते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या इति ज्ञाता’(क.उ.१.२.४)(५) इति श्रुतेः। ९‘विद्यां च अविद्यां च’ इति वचनात् अविरोधः इति चेत्, न; हेतुस्वरूपफलविरोधात्(६)। १०विद्याविद्याविरोधाविरोधयोः विकल्पासम्भवात् समुच्चयविधानात् अविरोधः एव इति चेत्, न; ६१सहसम्भवानुपपत्तेः। ११क्रमेण एकाश्रये स्यातां विद्याविद्ये इति चेत्, ६२न; विद्योत्पत्तौ अविद्यायाः हि असत्वात् तदाश्रये अविद्यानुपपत्तेः; न हि अग्निः उष्णः प्रकाशः च इति विज्ञानोत्पत्तौ यस्मिन् आश्रये तत् उत्पन्नं, तस्मिन् एव आश्रये शीतोऽग्निः अप्रकाशो वा इति अविद्यायाः उत्पत्तिः(७)। १२नापि संशयः अज्ञानं वा, ‘यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत् विजानतः। तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७)(८) इति शोकमोहाद्यसम्भवश्रुतेः। ६३१३अविद्यासम्भवात् तदुपादानस्य कर्मणोऽपि अनुपपत्तिं अवोचाम(९)। ६४–६५१४‘अमृतं अश्नुते’ इति आपेक्षिकं(१०) अमृतं; विद्याशब्देन परमात्मविद्याग्रहणे ‘हिरण्मयेन’(ई.उ.१५)(११) इत्यादिना द्वारमार्गयाचनं अनुपपन्नं स्यात्। १५तस्मात् उपासनया समुच्चयो न परमात्मविज्ञानेन इति यथाव्याख्यातः एव मन्त्राणां अर्थः इति उपरम्यते॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ ईशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥