प्रथमः खण्डः

११–२१‘केन इषितं’ इत्याद्या उपनिषत् परब्रह्मविषया वक्तव्या(१) इति नवमस्य(२) अध्यायस्य आरम्भः। ३२प्राक् एतस्मात् कर्माणि अशेषतः परिसमापितानि, समस्तकर्माश्रयभूतस्य च प्राणस्य(३) उपासनानि उक्तानि, कर्माङ्गसामविषयाणि(४) च। ३अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तं उक्तं कार्यम्(५)। ४४सर्वं एतत् यथोक्तं कर्म च ज्ञानं(६) च सम्यक् अनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्ध्यर्थं(७) भवति। ५५सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य(८) केवलानि श्रौतानि(९) स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणमार्गप्रतिपत्तये(१०) पुनरावृत्तये(११) च भवन्ति। ६स्वाभाविक्या(१२) तु अशास्त्रीयया(१३) प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ता अधोगतिः स्यात्। ७‘अथ एतयोः पथोः न कतरेणचन तानि इमानि क्षुद्राणि असकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति ६जायस्व म्रियस्व इति एतत् तृतीयं स्थानं’(छा.उ.५.१०.८)(१४) इति श्रुतेः; ‘प्रजा ह तिस्रोऽत्यायं ईयुः’(ऐ.आ.२.१.१)(१५), इति च मन्त्रवर्णात्। ७८विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्य एव ८बाह्यात् अनित्यात् साध्यसाधनसम्बन्धात् इहकृतात् पूर्वकृतात् वा संस्कारविशेषोद्भवात् विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा(१६) प्रवर्तते। ९तत् एतत् वस्तु प्रश्नप्रतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते ‘केन इषितं’ इत्याद्यया। ९१०काठके च उक्तं ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत्(१७) स्वयम्भूः(१८) तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन्। कश्चित् धीरः(१९) १०प्रत्यगात्मानं ऐक्षत् आवृत्तचक्षुः(२०) अमृतत्वं इच्छन्’(क.उ.२.१.१)(२१) इत्यादि। ११‘परीक्ष्य लोकान्(२२) कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदं(२३) आयात् न अस्ति अकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थं(२४) सः गुरुं एव अभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं’(मु.उ.१.२.१२)(२५) इत्यादि आथर्वणे(२६) च। १११२एवं हि विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं(२७) च सामर्थ्यं उपपद्यते, १२न अन्यथा। १३१३एतस्मात् च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानात् संसारबीजं(२८) अज्ञानं कामकर्मप्रवृत्तिकारणं(२९) अशेषतो निवर्तते, ‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७)(३०) इति मन्त्रवर्णात्, ‘तरति शोकं आत्मवित्’(छा.उ.७.१.३)(३१) ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’(मु.उ.२.२.९)(३२) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। १४१४कर्मसहितात् अपि ज्ञानात्(३३) एतत् सिध्यति इति चेत्, १५न; वाजसनेयके(३४) तस्य(३५) अन्यकारणत्ववचनात्। १५‘जाया मे स्यात्’(बृ.उ.१.४.१७)(३६) इति प्रस्तुत्य ‘पुत्रेण अयं लोको जय्यो न अन्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोको विद्यया(३७) देवलोकः’(बृ.उ.१.५.१६)(३८) इति आत्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वं उक्तं वाजसनेयके। १६१६तत्र एव च पारिव्राज्यविधाने(३९) हेतुः उक्तः ‘किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः(४०)’(बृ.उ.४.४.२२)(४१) इति। १७१७तत्र अयं हेत्वर्थः — प्रजाकर्मतत्संयुक्तविद्याभिः(४२) मनुष्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैः अनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः(४३) किं करिष्यामः। १८१८न च अस्माकं लोकत्रयं अनित्यं साधनसाध्यं इष्टं, येषां अस्माकं स्वाभाविकोऽजोऽजरोऽमृतोऽभयो(४४) न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् नित्यः च(४५) लोकः इष्टः। १९१९सः च(४६) नित्यत्वात् न अविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेण अन्यसाधननिष्पाद्यः(४७)। २०तस्मात् प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वैषणासंन्यासः(४८) एव कर्तव्यः इति। २०२१कर्मसहभावित्वविरोधात्(४९) च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य। २२न हि उपात्तकारकफलभेदविज्ञानेन(५०) कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य(५१) प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सहभावित्वं उपपद्यते, २१वस्तुप्राधान्ये(५२) सति अपुरुषतन्त्रत्वात्(५३) ब्रह्मविज्ञानस्य। २२२३तस्मात् दृष्टादृष्टेभ्यो(५४) बाह्यसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासा इयं ‘केन इषितं’ इत्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते। २३२४शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात्(५५) सुखप्रतिपत्तिकारणं(५६) भवति। २५केवलतर्कागम्यत्वं(५७) च दर्शितं भवति॥

२१‘न एषा तर्केण मतिः आपनेया’(क.उ.१.२.९)(१) इति श्रुतेः च। २‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छा.उ.६.१४.२)(२) ‘आचार्यात् हैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् इति’(छा.उ.४.९.३)(३) ‘तत् विद्धि प्रणिपातेन’(भ.गी.४.३४)(४) इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमात्(५) च कश्चित् गुरुं ब्रह्मनिष्ठं(६) विधिवत्(७) उपेत्य प्रत्यगात्मविषयात् अन्यत्र शरणं अपश्यन् अभयं नित्यं शिवं अचलं(८) इच्छन् पप्रच्छ इति कल्प्यते(९) — केन इषितं इत्यादि। ३केन इषितं केन कर्त्रा इषितं इष्टं अभिप्रेतं सत् मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रति इति सम्बध्यते(१०)। २४४इषेः आभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य च इह असम्भवात् इच्छार्थस्य एव एतत् रूपं इति गम्यते। ५इषितं इति इट्प्रयोगः तु छान्दसः। ६तस्य एव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे(११) प्रेषितं इति एतत्। २५७तत्र प्रेषितं इति एव उक्ते प्रेषयितृप्रेषणविशेषविषयाकाङ्क्षा(१२) स्यात् — केन प्रेषयितृविशेषेण, कीदृशं वा प्रेषणं इति। ८इषितं इति तु विशेषणे सति तत् उभयं निवर्तते, २६कस्य इच्छामात्रेण प्रेषितं इति अर्थविशेषनिर्धारणात्। ९यदि(१३) एषः अर्थोऽभिप्रेतः स्यात्, केन इषितं इति एतावता एव सिद्धत्वात् प्रेषितं इति न वक्तव्यम्। २७१०अपि च शब्दाधिक्यात् अर्थाधिक्यं युक्तं इति इच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितं इति अर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः। २८११न, प्रश्नसामर्थ्यात्(१४); देहादिसङ्घातात् अनित्यात् कर्मकार्यात् विरक्तः अतोऽन्यत् कूटस्थं(१५) नित्यं वस्तु बुभुत्समानः(१६) पृच्छति इति सामर्थ्यात् उपपद्यते। १२इतरथा इच्छावाक्कर्मभिः देहादिसङ्घातस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धं इति प्रश्नोऽनर्थकः एव स्यात्। १३एवं अपि प्रेषितशब्दस्य अर्थो न प्रदर्शितः एव। १४न; संशयवतोऽयं प्रश्नः इति प्रेषितशब्दस्य अर्थविशेषः उपपद्यते। १५किं यथाप्रसिद्धं एव कार्यकरणसङ्घातस्य(१७) प्रेषयितृत्वं, किं वा सङ्घातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्य इच्छामात्रेण एव मनआदिप्रेषयितृत्वं, इति अस्य अर्थस्य प्रदर्शनार्थं केन इषितं पतति प्रेषितं मनः इति विशेषणद्वयं उपपद्यते। २९१६ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पतति इति प्रसिद्धं; तत्र कथं प्रश्नः उपपद्यते इति, उच्यते — यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषये स्यात्, तर्हि सर्वस्य अनिष्टचिन्तनं न स्यात्। १७अनर्थं च जानन् सङ्कल्पयति। ३०१८अभ्यग्रदुःखे च कार्ये वार्यमाणं अपि प्रवर्तते एव मनः। १९तस्मात् युक्तः एव केन इषितं इत्यादिप्रश्नः। २०केन प्राणः युक्तः नियुक्तः प्रेरितः सन् प्रैति गच्छति स्वव्यापारं प्रति। २१प्रथमः इति प्राणविशेषणं(१८) स्यात्, तत्पूर्वकत्वात् सर्वेन्द्रियप्रवृत्तीनाम्। २२केन इषितां वाचं इमां शब्दलक्षणां(१९) वदन्ति लौकिकाः। २३तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये कः उ देवः द्योतनवान्(२०) युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयति॥

३१एवं पृष्टवते योग्याय(१) आह गुरुः। २शृणु यत् त्वं पृच्छसि, मनआदिकरणजातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयति इति। ३श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोति अनेन इति श्रोत्रं, शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं(२) श्रोत्रमिन्द्रियं, तस्य श्रोत्रं सः यः त्वया(३) पृष्टः ‘चक्षुःश्रोत्रं कः उ देवो युनक्ति’(के.उ.१.१)(४) इति। ३१४असौ एवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुङ्क्ते इति वक्तव्ये(५), ननु एतत् अननुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रं इति। ५न एषः दोषः, तस्य अन्यथा विशेषानवगमात्(६)। ६यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ता अवगम्येत दात्रादिप्रयोक्तृवत्(७), तदा इदं अननुरूपं प्रतिवचनं स्यात्। ७न तु इह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवत् अधिगम्यते। ८श्रोत्रादीनां एव तु संहतानां(८) व्यापारेण आलोचनसङ्कल्पाध्यवसायलक्षणेन(९) फलावसानलिङ्गेन अवगम्यते — अस्ति हि श्रोत्रादिभिः असंहतः, यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापः गृहादिवत्(१०) इति। ९संहतानां परार्थत्वात् अवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता। १०तस्मात् अनुरूपं एव इदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रं इत्यादि। ११कः पुनः अत्र पदार्थः(११) श्रोत्रस्य श्रोत्रं इत्यादेः ? १२न हि अत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेण अर्थः, यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण। १३न एषः दोषः। १४अयं अत्र पदार्थः — श्रोत्रं तावत् स्वविषयव्यञ्जनसमर्थं दृष्टम्। १५तत्तु स्वविषयव्यञ्जनसामर्थ्यं श्रोत्रस्य चैतन्ये हि आत्मज्योतिषि नित्ये असंहते सर्वान्तरे सति भवति, न असति इति(१२)। १६अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रं इत्यादि उपपद्यते। १७तथा च श्रुत्यन्तराणि — ‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते’(बृ.उ.४.३.६)(१३) ‘तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(मु.उ.२.२.१०)(१४) ‘येन सूर्यः तपति तेजसा इद्धः’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)(१५) इत्यादीनि। १८‘यत् आदित्यगतं तेजो जगत् भासयते अखिलम्।’(भ.गी.१५.१२)(१६) ‘क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत’(भ.गी.१३.३३)(१७) इति च गीतासु। १९काठके च ‘नित्यो नित्यानां चेतनः चेतनानां’(क.उ.२.२.१३)(१८) इति। ३२२०श्रोत्रादि एव सर्वस्य आत्मभूतं चेतनं इति प्रसिद्धं; तत् इह निवर्त्यते। २१अस्ति किं अपि विद्वद्बुद्धिगम्यं(१९) सर्वान्तरतमं कूटस्थं अजं अजरं अमृतं अभयं श्रोत्रादेः अपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तं इति प्रतिवचनं शब्दार्थः च उपपद्यते एव। २२तथा मनसः(२०) अन्तःकरणस्य मनः। २३न हि अन्तःकरणं अन्तरेण(२१) चैतन्यज्योतिषो दीधितिं(२२) स्वविषयसङ्कल्पाध्यवसायादिसमर्थं स्यात्। २४तस्मात् मनसोऽपि मनः इति। २५इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनसः इति। २६यत् वाचो ह वाचं; यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः सम्बध्यते — यस्मात् श्रोत्रस्य श्रोत्रं, यस्मात् मनसो मनः इति एवम्। २७वाचो ह वाचं इति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते(२३), प्राणस्य प्राणः इति दर्शनात्। २८वाचो ह वाचं इति एतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणं इति कस्मात् द्वितीया एव न क्रियते ? २९न; बहूनां(२४) अनुरोधस्य युक्तत्वात्। ३०वाचं इति अस्य वाक् इति एतावत् वक्तव्यं सः उ प्राणस्य प्राणः इति शब्दद्वयानुरोधेन; एवं हि बहूनां अनुरोधो युक्तः कृतः स्यात्। ३१पृष्टं च वस्तु प्रथमया एव निर्देष्टुं युक्तम्। ३२सः यः त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणः, तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम्। ३३३३न हि आत्मना अनधिष्ठितस्य प्राणनं उपपद्यते, ‘को हि एव अन्यात् कः प्राण्यात् यत् एषः आकाशः आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१)(२५) ‘ऊर्ध्वं प्राणं उन्नयति अपानं प्रत्यक् अस्यति’(क.उ.२.२.३)(२६) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ३४इह अपि च वक्ष्यते ‘येन प्राणः प्रणीयते तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि’(के.उ.१.८)(२७) इति। ३५श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राणस्य(२८) इव प्राणस्य न तु युक्तं ग्रहणम्। ३६सत्यं एवम्। ३७प्राणग्रहणेन एव तु घ्राणस्य ग्रहणं कृतं एव मन्यते श्रुतिः। ३८सर्वस्य एव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिः, तत् ब्रह्म इति प्रकरणार्थो विवक्षितः। ३९तथा चक्षुषः चक्षुः रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यत् रूपग्रहणसामर्थ्यं तत् आत्मचैतन्याधिष्ठितस्य एव। ४०अतः चक्षुषः चक्षुः। ३४४१प्रष्टुः पृष्टस्य अर्थस्य ज्ञातुं इष्टत्वात् श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ‘ज्ञात्वा’ इति अध्याह्रियते(२९); अमृताः भवन्ति इति फलश्रुतेः च। ४२ज्ञानात् हि अमृतत्वं प्राप्यते। ४३ज्ञात्वा अतिमुच्य इति ३५सामर्थ्यात् श्रोत्रादिकरणकलापं उज्झित्वा(३०) — ३६श्रोत्रादौ हि आत्मभावं कृत्वा, तदुपाधिः(३१) सन्, तदात्मना जायते म्रियते संसरति च। ४४अतः(३२) श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म आत्मा इति विदित्वा, अतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य — ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति, ते धीराः धीमन्तः। ४५न हि विशिष्टधीमत्त्वं अन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्युक्तम्। ४६प्रेत्य व्यावृत्य(३३) अस्मात् लोकात् पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहम्भावसंव्यवहारलक्षणात्(३४), त्यक्तसर्वैषणाः भूत्वा इत्यर्थः। ४७अमृताः अमरणधर्माणः भवन्ति। ४८‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन एके अमृतत्वं(३५) आनशुः’(तै.ना.२८)(३६) ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् . . . आवृत्तचक्षुः अमृतत्वं इच्छन्’(क.उ.२.१.१)(३७) ‘यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते . . . अत्र ब्रह्म समश्नुते’(क.उ.२.३.१४)(३८) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४९अथवा, अतिमुच्य इति अनेन एव एषणात्यागस्य सिद्धत्वात् अस्मात् लोकात् प्रेत्य अस्मात् शरीरात् अपेत्य ३७मृत्वा इत्यर्थः॥

४३८१यस्मात् श्रोत्रादेः अपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्म, अतः न तत्र तस्मिन् ब्रह्मणि चक्षुः गच्छति, स्वात्मनि गमनासम्भवात्(१)। २तथा न वाक् गच्छति। ३वाचा हि शब्दः उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा, तदा अभिधेयं प्रति वाक् गच्छति(२) इत्युच्यते। ४तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणस्य आत्मा ब्रह्म। ५अतो न वाक् गच्छति। ६यथा अग्निः दाहकः प्रकाशकः चापि सन् न हि आत्मानं प्रकाशयति दहति वा, तद्वत्। ७नो मनः मनः च अन्यस्य सङ्कल्पयितृ(३) अध्यवसातृ च सत् न आत्मानं सङ्कल्पयति अध्यवस्यति च, तस्य अपि ब्रह्म आत्मा इति। ३९८इन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानम्। ९तदगोचरत्वात् न विद्मः तत् ब्रह्म ईदृशं इति। १०अतो न विजानीमः यथा येन प्रकारेण एतत् ब्रह्म अनुशिष्यात् उपदिशेत्(४) शिष्याय इत्यभिप्रायः। ११यत् हि करणगोचरः, तत् अन्यस्मै उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेषणैः। १२न तत् जात्यादिविशेषणवत् ब्रह्म। १३तस्मात् विषमं(५) शिष्यान्(६) उपदेशेन प्रत्याययितुं(७) इति उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति॥

५१‘न विद्मो न विजानीमो यथा एतत् अनुशिष्यात्’(के.उ.१.३)(१) इति ४०अत्यन्तं एव उपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयं उच्यते। २सत्यं एवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः न परः प्रत्याययितुं शक्यः; आगमेन तु(२) शक्यते एव प्रत्याययितुं इति तदुपदेशार्थं आगमं आह — अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि इति। ३अन्यत् एव पृथक् एव तत् यत् प्रकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रादि इति उक्तं अविषयः च तेषाम्। ४तत्(३) विदितात् अन्यत् एव हि। ५विदितं नाम यत् विदिक्रियया(४) अतिशयेन आप्तं विदिक्रियाकर्मभूतम्। ६क्वचित् किञ्चित् कस्यचित् विदितं स्यात् इति सर्वं एव व्याकृतं(५) विदितं एव; तस्मात् अन्यत् एव इत्यर्थः। ७अविदितं अज्ञातं तर्हि इति प्राप्ते आह — अथो अपि अविदितात् विदितविपरीतात् अव्याकृतात्(६) अविद्यालक्षणात् व्याकृतबीजात्। ८अधि इति उपर्यर्थे; लक्षणया(७) अन्यत् इत्यर्थः। ९यत् हि यस्मात् अधि उपरि भवति, तत् तस्मात् अन्यत् इति प्रसिद्धम्। ४११०यत् विदितं तत् अल्पं मर्त्यं दुःखात्मकं च इति हेयम्। ११तस्मात् विदितात् अन्यत् ब्रह्म इति उक्ते तु अहेयत्वं(८) उक्तं स्यात्। १२तथा अविदितात् अधि इति उक्ते अनुपादेयत्वं उक्तं स्यात्। १३कार्यार्थं हि कारणं अन्यत् अन्येन उपादीयते। १४अतः च न वेदितुः अन्यस्मै प्रयोजनाय अन्यत् उपादेयं(९) भवति इति एवं विदिताविदिताभ्यां अन्यत् इति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽनन्यत्वात् ब्रह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निर्वर्तिता स्यात्। ४२१५न हि अन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यां अन्यत्वं वस्तुनः सम्भवति इति आत्मा ब्रह्म इति एषः वाक्यार्थः; ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.५)(१०) ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१)(११) ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म यः आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१)(१२) इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः च इति। १६एवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य(१३) वाक्यार्थस्य आचार्योपदेशपरम्परया(१४) प्राप्तत्वं आह — इति शुश्रुम(१५) इत्यादि। १७ब्रह्म चैवं आचार्योपदेशपरम्परया एव अधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यः(१६) च, इति एवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषां आचार्याणां वचनं; ये आचार्याः नः अस्मभ्यं तत् ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः विस्पष्टं कथितवन्तः तेषां(१७) इत्यर्थः॥

६४३१‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४)(१) इति अनेन वाक्येन आत्मा ब्रह्म इति प्रतिपादिते श्रोतुः आशङ्का जाता — कथं नु आत्मा ब्रह्म। २आत्मा हि नाम(२) अधिकृतः कर्मणि उपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनं अनुष्ठाय ब्रह्मादिदेवान्(३) स्वर्गं वा प्राप्तुं इच्छति। ३तत् तस्मात् अन्यः उपास्यो विष्णुः ईश्वरः इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भवितुं अर्हति, न तु आत्मा; लोकप्रत्ययविरोधात्। ४यथा अन्ये तार्किकाः(४) ईश्वरात् अन्यः आत्मा इति आचक्षते, तथा कर्मिणोऽमुं यज अमुं यज इति अन्याः एव देवताः उपासते। ५तस्मात् युक्तं यत् विदितं उपास्यं तत् ब्रह्म भवेत्, ततोऽन्यः उपासकः इति। ६तां एतां आशङ्कां शिष्यलिङ्गेन(५) उपलक्ष्य तद्वाक्यात्(६) वा आह — मैवं शङ्किष्ठाः। ७यत् चैतन्यमात्रसत्ताकं(७), वाचा — वाक् इति ४४जिह्वामूलादिषु अष्टसु स्थानेषु ४५विषक्तं आग्नेयं वर्णानां अभिव्यञ्जकं करणं, ४६वर्णाः च अर्थसङ्केतपरिच्छिन्नाः एतावन्तः एवंक्रमप्रयुक्ताः इति; एवं ४७तदभिव्यङ्ग्यः शब्दः पदं वाक् इत्युच्यते; ४८‘अकारो वै सर्वा वाक् सा एषा अस्य स्पर्शान्तःस्थोष्मभिः व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति’(ऐ.आ.२.३.६)(८) इति श्रुतेः। ८मितं अमितं स्वरः सत्यानृते एषः विकारो यस्याः तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्या(९) — अनभ्युदितं(१०) अप्रकाशितं अनभ्युक्तं(११)। ९येन ब्रह्मणा विवक्षिते अर्थे सकरणा वाक् अभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यते इति एतत्। १०यत् ‘वाचो ह वाक्’(के.उ.१.२)(१२) इति उक्तं, ‘वदन् वाक्’(बृ.उ.१.४.७)(१३) ‘यो वाचं अन्तरो यमयति’(बृ.उ.३.७.१०)(१४) इत्यादि च वाजसनेयके। ११‘या वाक् पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्चित् तां वेद ब्राह्मणः’ इति प्रश्नं उत्पाद्य प्रतिवचनं उक्तं ‘सा वाक् यया स्वप्ने भाषते(१५)’ इति। १२सा हि वक्तुः(१६) वक्तिः नित्या वाक् चैतन्यज्योतिःस्वरूपा, ‘न हि वक्तुः वक्तेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२६)(१७) इति श्रुतेः। १३तत् एव आत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं(१८) बृहत्त्वात् ब्रह्म इति विद्धि विजानीहि त्वम्(१९)। ४९१४यैः वागाद्युपाधिभिः ‘वाचो ह वाक्’ ‘चक्षुषः चक्षुः’ ‘श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः’(के.उ.१.२) ‘कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता(२०)’ ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.७)(२१) इत्येवमादयः संव्यवहाराः(२२) असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये(२३) ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते, तान्(२४) व्युदस्य आत्मानं एव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धि इति एवशब्दार्थः। १५न इदं ब्रह्म यत् इदं इति उपाधिभेदविशिष्टं अनात्मेश्वरादि उपासते ध्यायन्ति(२५)। १६तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि इति उक्ते अपि न इदं ब्रह्म इति अनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनः उच्यते ५०नियमार्थं(२६) अन्यब्रह्मबुद्धिपरिसङ्ख्यानार्थं वा॥

७१यत् मनसा न मनुते(१)। २मनः इति अन्तःकरणं बुद्धिमनसोः एकत्वेन गृह्यते। ३मनुते अनेन इति मनः सर्वकरणसाधारणं(२)(३), सर्वविषयव्यापकत्वात्। ४‘कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा(४) श्रद्धाश्रद्धा धृतिः अधृतिः ह्रीः धीः भीः इति एतत् सर्वं मनः एव’(बृ.उ.१.५.३)(५) इति श्रुतेः कामादिवृत्तिमत् मनः। ५तेन मनसा यत् चैतन्यज्योतिः मनसोऽवभासकं न मनुते न सङ्कल्पयति नापि निश्चिनोति लोकः, मनसोऽवभासकत्वेन(६) नियन्तृत्वात्। ६सर्वविषयं प्रति प्रत्यक्(७) एव इति स्वात्मनि न प्रवर्तते अन्तःकरणम्। ७अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिषा अवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्यं; तेन सवृत्तिकं(८) मनः येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तं(९) आहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः। ८तस्मात् तत् एव मनसः आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि। ९न इदं इत्यादि पूर्ववत्॥

८१यत् चक्षुषा न पश्यति न विषयीकरोति अन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन(१) लोकः, येन चक्षूंषि अन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाः चक्षुर्वृत्तीः(२) पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकरोति व्याप्नोति। २तत् एव इत्यादि पूर्ववत्॥

९१यत् श्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेन(१) आकाशकार्येण(२)(३) मनोवृत्तिसंयुक्तेन(४) न विषयीकरोति लोकः, येन श्रोत्रं इदं श्रुतं यत् प्रसिद्धं चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकृतम्। २तत् एव इत्यादि पूर्ववत्॥

१०१यत् प्राणेन घ्राणेन(१) पार्थिवेन(२) नासिकापुटान्तरवस्थितेन अन्तःकरणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन यत् न प्राणिति(३)(४) गन्धवत् न विषयीकरोति, येन चैतन्यात्मज्योतिषा अवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तत् एव इत्यादि सर्वं समानम्॥

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥