तृतीयः खण्डः

१६८५१ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये। २‘अविज्ञातं विजानतां विज्ञातं अविजानतां’(के.उ.२.३) इत्यादिश्रवणात् यत् अस्ति तत् विज्ञातं प्रमाणैः यत् न अस्ति तत् अविज्ञातं शशविषाणकल्पं अत्यन्तं एव असत् दृष्टम्। ३तथा इदं ब्रह्म अविज्ञातत्वात् असत् एव इति मन्दबुद्धीनां(१) व्यामोहो मा भूत् इति तदर्था इयं आख्यायिका आरभ्यते(२)। ४तत् एव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवानां अपि परो देवः, ईश्वराणां अपि परमेश्वरः, दुर्विज्ञेयः, देवानां जयहेतुः, असुराणां पराजयहेतुः; तत् कथं न अस्ति इति एतस्य अर्थस्य अनुकूलानि हि उत्तराणि वचांसि दृश्यन्ते। ५अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये। ६कथं ? ७ब्रह्मविज्ञानात् हि अग्न्यादयो देवाः देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुः। ८ततोऽपि अतितरां इन्द्रः इति। ९अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्म इति एतत् प्रदर्श्यते — येन अग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेन एव ब्रह्म विदितवन्तः तथा इन्द्रो देवानां ईश्वरोऽपि सन् इति। ८६१०वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं(३) वा सर्वम्। ११ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्या इति एतद्दर्शनार्थं वा आख्यायिका, यथा देवानां जयाद्यभिमानः तद्वत् इति। १२ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं(४) लब्धवत् देवानां असुराणां च सङ्ग्रामे असुरान् जित्वा(५) जगदरातीन् ईश्वरसेतुर्भेत्तॄन् देवेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छत् जगतः स्थेम्ने। १३तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवाः अग्न्यादयः अमहीयन्त महिमानं प्राप्तवन्तः। १४तदा आत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मनः ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तेः जगतः स्थितिं चिकीर्षोः अयं जयो महिमा च इति अजानन्तः(६) ते देवाः ऐक्षन्त ईक्षितवन्तः अग्न्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतः(७) अस्माकं एव अयं विजयः अस्माकं एव अयं महिमा अग्निवाय्विन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽस्माभिः अनुभूयते न अस्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वरकृतः इति॥

१७१एवं मिथ्याभिमानेक्षणवतां तत् ह किल एषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवत्(१) ब्रह्म। २सर्वेक्षितृ हि तत् सर्वभूतकरणप्रयोक्तृत्वात् देवानां च मिथ्याज्ञानं उपलभ्य मा एव असुरवत् देवाः मिथ्याभिमानात् पराभवेयुः इति तदनुकम्पया देवान् मिथ्याभिमानापनोदनेन अनुगृह्णीयां इति तेभ्यः देवेभ्यः(२) ह किल अर्थाय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेन अत्यद्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानां इन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव प्रादुर्भूतवत्। ३तत् प्रादुर्भूतं ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तः देवाः किं इदं यक्षं पूज्यं महद्भूतं इति(३)॥

१८१ते तत् अजानन्तो देवाः सान्तर्भयाः(१) तद्विजिज्ञासवः अग्निं अग्रगामिणं जातवेदसं सर्वज्ञकल्पं(२) अब्रुवन् उक्तवन्तः। २हे जातवेदः एतत् अस्मद्गोचरस्थं यक्षं विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नः तेजस्वी(३) किं एतत् यक्षं इति। ३तथा अस्तु इति तत् यक्षं अभि अद्रवत् तत् प्रति गतवान् अग्निः। ४तं च गतवन्तं पिपृच्छिषुं तत्समीपे अप्रगल्भत्वात् तूष्णीम्भूतं तत् यक्षं अभ्यवदत्(४) अग्निं प्रति अभाषत कोऽसि इति। ५एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽग्निः अब्रवीत् अग्निः वै अग्निः नाम अहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद्वयेन प्रसिद्धतया आत्मानं श्लाघयन् इति। ६एवं उक्तवन्तं ब्रह्म अवोचत् तस्मिन् एवं प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्यं सामर्थ्यं इति। ७सोऽब्रवीत् इदं जगत् सर्वं दहेयं भस्मीकुर्यां यत् इदं स्थावरादि पृथिव्यां इति। ८पृथिव्यां इति उपलक्षणार्थं(५), यतोऽन्तरिक्षस्थं अपि दह्यते एव अग्निना। ९तस्मै एवं अभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽग्नेः स्थापितवत्। १०ब्रह्मणा ‘एतत् तृणमात्रं मम अग्रतः दह; न चेत् असि दग्धुं समर्थः, मुञ्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्र’ इति(६) उक्तः तत् तृणं उपप्रेयाय(७) तृणसमीपं गतवान् सर्वजवेन सर्वोत्साहकृतेन वेगेन। ११गत्वा तत् न शशाक नाशकत् दग्धुम्। १२सः जातवेदाः तृणं दग्धुं अशक्तो व्रीडितो हतप्रतिज्ञः(८) ततः एव यक्षात् एव तूष्णीं देवान् प्रति निववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् न एतत् यक्षं अशकं शक्तवान् अहं(९) विज्ञातुं विशेषतः यत् एतत् यक्षं इति॥

१९१अथ अनन्तरं वायुं अब्रुवन् हे वायो एतत् विजानीहि इत्यादि समानार्थं पूर्वेण। २वानात् गमनात् गन्धनात् वा वायुः(१)। ३मातरि अन्तरिक्षे श्वयति इति मातरिश्वा(२)। ४इदं सर्वं अपि आददीय(३) गृह्णीयाम्। ५यत् इदं पृथिव्यां इत्यादि समानं एव॥

२०१अथ इन्द्रं अब्रुवन् मघवन् एतत् विजानीहि इत्यादि पूर्ववत्। २इन्द्रः परमेश्वरो मघवा(१) बलवत्त्वात् तथा इति तत् अभ्यद्रवत्। ३तस्मात् इन्द्रात् आत्मसमीपं गतात् तत् ब्रह्म तिरोदधे तिरोभूतम्। ४इन्द्रस्य इन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्यः इति अतः संवादमात्रं अपि न अदात् ब्रह्म इन्द्राय। ५तत् यक्षं यस्मिन् आकाशे आकाशप्रदेशे आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं इन्द्रः च ब्रह्मणः तिरोधानकाले यस्मिन् आकाशे आसीत्, सः इन्द्रः तस्मिन् एव आकाशे तस्थौ(२) किं यत् यक्षं इति ध्यायन्; न निववृते अग्न्यादिवत्। ६तस्य इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं बुद्ध्वा(३) विद्या उमारूपिणी(४) प्रादुरभूत् स्त्रीरूपा। ७सः इन्द्रः तां उमां बहु शोभमानां; सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमा विद्या। ८तदा बहु शोभमाना इति विशेषणं उपपन्नं भवति। ९हैमवतीं हेमकृताभरणवतीं(५) इव बहु शोभमानां इत्यर्थः। १०अथवा उमा एव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यं एव सर्वज्ञेन ईश्वरेण सह वर्तते इति ज्ञातुं समर्था इति कृत्वा तां उपजगाम(६)। ११इन्द्रः तां ह उमां किल उवाच पप्रच्छ ब्रूहि किं एतत् दर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षं इति॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥