चतुर्थः खण्डः

२११सा ब्रह्म इति ह उवाच ह किल ब्रह्मणः वै ईश्वरस्य एव विजये — ईश्वरेण एव जिता असुराः। २यूयं तत्र निमित्तमात्रम्। ३तस्य एव विजये — यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुथ(१)। ४एतत् इति क्रियाविशेषणार्थम्(२)। ५मिथ्याभिमानः तु युष्माकं — अस्माकं एव अयं विजयोऽस्माकं एव अयं महिमा इति। ६ततः तस्मात् उमावाक्यात् ह एव विदाञ्चकार ब्रह्म इति इन्द्रः; अवधारणात् ततो हैव इति, न स्वातन्त्र्येण(३)॥

२२१यस्मात् अग्निवाय्विन्द्राः एते देवाः ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यं उपगताः, तस्मात् स्वैः गुणैः अतितरां इव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैः अन्यान् देवान् अतितरां अतिशेरत इव(१) एते देवाः। २इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थो वा। ३यत् अग्निः वायुः इन्द्रः ते हि देवाः यस्मात् एनत् ब्रह्म नेदिष्ठं(२) अन्तिकतमं प्रियतमं पस्पर्शुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तैः ब्रह्मणः संवादादिप्रकारैः, ते हि यस्मात् च हेतोः एनत् ब्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः सन्तः इति एतत्, विदाञ्चकार विदाञ्चक्रुः(३) इति एतत्, ब्रह्म इति॥

२३१यस्मात् अग्निवायू अपि इन्द्रवाक्यात् एव विदाञ्चक्रतुः, इन्द्रेण हि उमावाक्यात् प्रथमं श्रुतं(१) ब्रह्म इति; तस्मात् वै इन्द्रः अतितरां इव अतिशयेन शेते इव(२) अन्यान् देवान्। २सः हि एनत् नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात् सः हि एनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्म इति उक्तार्थं वाक्यम्॥

२४१तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मणः एषः आदेशः उपमोपदेशः(१)। २निरुपमस्य ब्रह्मणो येन उपमानेन उपदेशः सोऽयं आदेशः इत्युच्यते। ३किं तत् ? ४यत् एतत् प्रसिद्धं लोके विद्युतः व्यद्युतत् विद्योतनं कृतवत् इति एतत् अनुपपन्नं इति विद्युतो विद्योतनं इति कल्प्यते(२)। ५आ३ इति उपमार्थः(३)। ६विद्युतो विद्योतनं इव इत्यर्थः, ‘यथा सकृत् विद्युतं’(बृ.उ.२.३.६)(४) इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनात्। ७विद्युत् इव हि सकृत् आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः। ८अथवा विद्युतः ‘तेजः’ इति अध्याहार्यम्। ९व्यद्युतत् विद्योतितवत् आ३ इव। १०विद्युतः तेजः सकृत् विद्योतितवत् इव इत्यभिप्रायः। ११इतिशब्दः ८७आदेशप्रतिनिर्देशार्थः — इति अयं आदेशः इति। १२इच्छब्दः(५) समुच्चयार्थः। १३अयं च अपरः तस्य आदेशः। १४कोऽसौ ? १५न्यमीमिषत् यथा चक्षुः। १६न्यमीमिषत् निमेषं कृतवत्। १७स्वार्थे णिच्(६)। १८उपमार्थः एव आकारः। १९चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः। २०इति अधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मणः उपमानदर्शनम्॥

२५८८१अथ अनन्तरं अध्यात्मं प्रत्यगात्मविषयः आदेशः उच्यते। २यत् एतत् गच्छति इव च मनः। ३एतत् ब्रह्म ढौकते इव विषयीकरोति(१) इव। ४यत् च अनेन मनसा एतत् ब्रह्म उपस्मरति समीपतः स्मरति साधकः(२) अभीक्ष्णं भृशम्। ५सङ्कल्पः च मनसो ब्रह्मविषयः(३)। ८९६मनउपाधिकत्वात् हि मनसः सङ्कल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैः(४) अभिव्यज्यते ब्रह्म, विषयीक्रियमाणं इव। ७अतः सः एषः ब्रह्मणोऽध्यात्मं आदेशः। ९०८विद्युन्निमेषणवत् अधिदैवतं द्रुतप्रकाशनधर्मि, अध्यात्मं च मनःप्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधर्मि, इति एषः आदेशः। ९एवं आदिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं(५) भवति इति ब्रह्मणः आदेशः उपदेशः। १०न हि निरुपाधिकं एव ब्रह्म मन्दबुद्धिभिः आकलयितुं शक्यम्॥

२६१किञ्च, तत् ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य प्राणिजातस्य(१) प्रत्यगात्मभूतत्वात् वनं वननीयं सम्भजनीयम्। २अतः तद्वनं नाम; प्रख्यातं ब्रह्म तद्वनं इति यतः, तस्मात् तद्वनं इति अनेन एव गुणाभिधानेन उपासितव्यं चिन्तनीयम्। ३अनेन नाम्ना उपासनस्य फलं आह — सः यः कश्चित् एतत् यथोक्तं ब्रह्म एवं यथोक्तगुणं वेद उपास्ते(२) अभि ह एनं उपासकं सर्वाणि भूतानि अभि संवाञ्छन्ति(३) ह प्रार्थयन्ते एव यथा ब्रह्म॥

२७९११एवं अनुशिष्टः शिष्यः आचार्यं उवाच — उपनिषदं रहस्यं यत् चिन्त्यं(१) भो भगवन् ब्रूहि इति। २एवं उक्तवति शिष्ये आह आचार्यः — उक्ता अभिहिता ते तव उपनिषत्। ३का पुनः सा इति आह — ब्राह्मीं ब्रह्मणः परमात्मनः इयं ब्राह्मी तां, ९२परमात्मविषयत्वात् अतीतविज्ञानस्य(२), वाव एव ते उपनिषदं अब्रूम इति उक्तां एव परमात्मविषयां उपनिषदं अब्रूम इति अवधारयति उत्तरार्थम्। ४परमात्मविषयां उपनिषदं श्रुतवतः उपनिषदं भो ब्रूहि इति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः ? ५यदि तावत् श्रुतस्य अर्थस्य प्रश्नः कृतः, ततः पिष्टपेषणवत्(३) पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यात्। ६अथ सावशेषा उक्ता उपनिषत् स्यात्, ततः तस्याः फलवचनेन उपसंहारो न युक्तः ‘प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति’(के.उ.२.५)(४) इति। ७तस्मात् उक्तोपनिषच्छेषविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्नः एव, अनवशेषितत्वात्। ८कः तर्हि अभिप्रायः(५) प्रष्टुः इति। ९उच्यते। १०किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा, अथ निरपेक्षा एव ? ११सापेक्षा चेत् अपेक्षितविषयां उपनिषदं ब्रूहि। १२अथ निरपेक्षा चेत् अवधारय पिप्पलादवत्(६) न अतः परं अस्ति इति एवं अभिप्रायः। ९३१३एतत् उपपन्नं आचार्यस्य अवधारणवचनं ‘उक्ता ते उपनिषत्’ इति। १४ननु न अवधारणं इदं, यतोऽन्यत् वक्तव्यं आह ‘तस्यै तपो दमः’(के.उ.४.८)(७) इत्यादि। १५सत्यं, वक्तव्यं उच्यते आचार्येण। १६न तु उक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तराभिप्रायेण वा; किन्तु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण वेदैः तदङ्गैः च सहपाठेन समीकरणात्(८) तपःप्रभृतीनाम्। १७न हि वेदानां शिक्षाद्यङ्गानां च साक्षात् ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सम्भवति। ९४१८सहपठितानां अपि यथायोगं विभज्य विनियोगः स्यात् इति चेत्; यथा सूक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागः, तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां अपि ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते। १९वेदानां तदङ्गानां च अर्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वं इति एवं हि अयं विभागो युज्यते अर्थसम्बन्धोपपत्तिसामर्थ्यात् इति चेत्, ९५न; अयुक्तेः। २०न हि अयं विभागो घटनां प्राञ्चति(९)। २१न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसम्बन्धो वा युज्यते। ९६२२सर्वविषयव्यावृत्तप्रत्यगात्मविषयनिष्ठत्वात् च ब्रह्मविद्यायाः तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य। २३‘मोक्षं इच्छन् सदा कर्म त्यजेत् एव ससाधनम्। त्यजता एव हि तत् ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदं’(१०) तस्मात् कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्य उपपद्यते। २४ततोऽसत् एव सूक्तवाकानुमन्त्रणवत् यथायोगं विभागः इति। २५तस्मात् अवधारणार्थता एव प्रश्नप्रतिवचनस्य उपपद्यते। २६एतावती एव इयं उपनिषत् उक्ता अन्यनिरपेक्षा(११) अमृतत्वाय॥

२८९७१यां इमां ब्राह्मीं उपनिषदं तव अग्रे अब्रूम इति तस्यै तस्याः(१) उक्तायाः उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि। २तपः कायेन्द्रियमनसां समाधानम्(२)। ३दमः उपशमः। ४कर्म अग्निहोत्रादि। ५एतैः हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिः दृष्टा। ६दृष्टा हि अमृदितकल्मषस्य उक्ते अपि(३) ब्रह्मणि अप्रतिपत्तिः विपरीतप्रतिपत्तिः च, यथा इन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम्। ७तस्मात् इह वा अतीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्वशुद्धेः(४) ज्ञानं समुत्पद्यते यथाश्रुतं; ‘यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ। तस्य एते कथिता हि अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः’(श्वे.उ.६.२३)(५) इति मन्त्रवर्णात्। ८‘ज्ञानं उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः’(मो.२०४.८)(६) इति स्मृतेः च। ९इतिशब्दः उपलक्षणत्वप्रदर्शनार्थः। १०इति एवमादि अन्यत् अपि ज्ञानोत्पत्तेः उपकारकं ‘अमानित्वं अदम्भित्वं’(भ.गी.१३.७)(७) इत्यादि उपदर्शितं भवति। ११प्रतिष्ठा पादौ पादौ इव अस्याः; तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते, पद्भ्यां इव पुरुषः। १२वेदाः चत्वारः सर्वाणि च अङ्गानि शिक्षादीनि षट्(८) कर्मज्ञानप्रकाशकत्वात् वेदानां तद्रक्षणार्थत्वात् अङ्गानां प्रतिष्ठात्वम्। १३अथवा, प्रतिष्ठाशब्दस्य ९८पादरूपकल्पनार्थत्वात् वेदाः तु इतराणि सर्वाङ्गाणि शिरआदीनि। १४अस्मिन् पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रहणेन एव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम्। १५अङ्गिनि हि गृहीते अङ्गानि गृहीतानि एव भवन्ति, तदायत्तत्वात् अङ्गानाम्। १६सत्यं आयतनं यत्र तिष्ठति उपनिषत् तत् आयतनम्। १७सत्यं इति अमायिता अकौटिल्यं वाङ्मनःकायानाम्। १८तेषु हि आश्रयति विद्या ये अमायाविनः साधवः, न असुरप्रकृतिषु मायाविषु; ‘न येषु जिह्मं अनृतं न माया च’(प्र.उ.१.१६)(९) इति श्रुतेः। १९तस्मात् सत्यं आयतनं इति कल्प्यते। ९९२०तपआदिषु एव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनः आयतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वज्ञापनार्थम्। २१‘अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्रात् च सत्यं एकं विशिष्यते’(महाभा.आ.७४.१०३)(१०) इति स्मृतेः॥

२९१००१यो वै एतां ब्रह्मविद्यां ‘केन इषितं’(के.उ.१.१) इत्यादिना यथोक्तां एवं महाभागां ‘ब्रह्म ह देवेभ्यः’(के.उ.३.१) इत्यादिना स्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां(१) वेद(२)। २‘अमृतत्वं हि विन्दते’(के.उ.२.४) इति उक्तं अपि ब्रह्मविद्याफलं अन्ते निगमयति — अपहत्य पाप्मानं अविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजं विधूय(३) अनन्ते अपर्यन्ते स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मणि इति एतत्(४)। ३अनन्ते इति विशेषणात् न त्रिविष्टपे अनन्तशब्दः औपचारिकोऽपि स्यात् इति अतः आह(५) — ज्येये इति। ४ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्ये एव प्रतितिष्ठति। ५न(६) पुनः संसारं आपद्यते इत्यभिप्रायः॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ केनोपनिषत्पदभाष्यं सम्पूर्णम्॥