प्रथमोऽध्यायः

प्रथमा वल्ली

११–२ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय, नचिकेतसे च।

२अथ ३काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रबोधनार्थं अल्पग्रन्था वृत्तिः आरभ्यते। ४सदेः धातोः विशरणगत्यवसादनार्थस्य उपनिपूर्वस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपं इदं ‘उपनिषत्’ इति। ५उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते। ६केन पुनः अर्थयोगेन उपनिषच्छब्देन विद्या उच्यते ७इति, उच्यते। ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्तः उपनिषच्छब्दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां ८विद्यां उपसद्य उपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषां अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणात् हिंसनात् विनाशनात् इति अनेन अर्थयोगेन विद्या उपनिषत् इत्युच्यते। तथा च वक्ष्यति ‘निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’(क.उ.१.३.१५) इति। ९पूर्वोक्तविशेषणात् वा मुमुक्षून् परं ब्रह्म गमयति इति च ब्रह्मगमयितृत्वेन योगात् ब्रह्मविद्या उपनिषत्। तथा च वक्ष्यति ‘ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूत् विमृत्युः’(क.उ.२.३.१८) इति। १०लोकादिः ब्रह्मजज्ञो योऽग्निः, तद्विषयायाः विद्यायाः द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवबृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्य अवसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगात् अग्निविद्या अपि उपनिषत् इत्युच्यते। तथा च वक्ष्यति ‘स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते’(क.उ.१.१.१३) इत्यादि। ननु च उपनिषच्छब्देन अध्येतारो ग्रन्थं अपि अभिलपन्ति — उपनिषदं अधीमहे उपनिषदं अध्यापयाम इति च। न एषः दोषः, अविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रे असम्भवात् विद्यायां च सम्भवात् ग्रन्थस्य अपि तादर्थ्येन तच्छब्दत्वोपपत्तेः ‘आयुः वै घृतं’(तै.सं.२.३.११) इत्यादिवत्। तस्मात् विद्यायां मुख्यया वृत्त्या उपनिषच्छब्दो वर्तते, ११ग्रन्थे तु भक्त्या इति। १२एवं उपनिषन्निर्वचनेन एव विशिष्टोऽधिकारी विद्यायां उक्तः। विषयः च विशिष्टः उक्तो विद्यायाः परं ब्रह्म प्रत्यगात्मभूतम्। प्रयोजनं च अस्याः आत्यन्तिकी संसारनिवृत्तिः ब्रह्मप्राप्तिलक्षणा। सम्बन्धः च एवम्भूतप्रयोजनेन उक्तः। अतो यथोक्ताधिकारिविषयप्रयोजनसम्बन्धायाः विद्यायाः करतलन्यस्तामलकवत् प्रकाशकत्वेन विशिष्टाधिकारिविषयप्रयोजनसम्बन्धा एताः वल्ल्यो भवन्ति इति। अतः ताः यथाप्रतिभानं व्याचक्ष्महे॥

३तत्र आख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था। उशन् कामयमानः। ह वै इति वृत्तार्थस्मरणार्थौ निपातौ। वाजं अन्नं, तद्दानादिनिमित्तं श्रवो यशो यस्य सः वाजश्रवाः, रूढितो वा; तस्य अपत्यं वाजश्रवसः। सः वाजश्रवसः किल विश्वजिता सर्वमेधेन ईजे तत् फलं कामयमानः। सः तस्मिन् क्रतौ सर्ववेदसं सर्वस्वं धनं ददौ दत्तवान्। तस्य यजमानस्य ह नचिकेताः नाम पुत्रः किल आस बभूव॥

४१३तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तं अप्राप्तप्रजननशक्तिं बालं एव श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामप्रयुक्ता आविवेश प्रविष्टवती। कस्मिन् काले इति, आह — ऋत्विग्भ्यः सदस्येभ्यः च दक्षिणासु नीयमानासु विभागेन उपनीयमानासु दक्षिणार्थासु गोषु, सः आविष्टश्रद्धो नचिकेताः अमन्यत॥

५कथं इति, उच्यते — पीतोदका इत्यादिना दक्षिणार्था गावो विशेष्यन्ते। पीतं उदकं याभिः ताः पीतोदकाः। जग्धं भक्षितं तृणं याभिः ता जग्धतृणाः। दुग्धो दोहः क्षीराख्यो यासां ताः दुग्धदोहाः। निरिन्द्रियाः प्रजननासमर्थाः जीर्णाः, निष्फलाः गावः इत्यर्थः। याः ताः एवंभूताः गाः ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाबुद्ध्या ददत् प्रयच्छन् अनन्दाः अनानन्दाः असुखाः नाम इति एतत्। ये ते लोकाः, तान् सः यजमानः गच्छति॥

६१४तत् एवं क्रत्वसम्पत्तिनिमित्तं पितुः अनिष्टं फलं पुत्रेण सता निवारणीयं मया आत्मप्रदानेन अपि क्रतुसम्पत्तिं कृत्वा इति एवं मन्यमानः पितरं उपगम्य सः ह उवाच पितरं — हे तत तात कस्मै ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थं मां दास्यसि इति प्रयच्छसि इति एतत्। सः एवं उक्तेन पित्रा उपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीयं तृतीयं अपि उवाच — कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसि इति। न अयं कुमारस्वभावः इति क्रुद्धः सन् पिता तं ह पुत्रं किल उवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामि इति॥

७सः एवं उक्तः पुत्रः एकान्ते परिदेवयाञ्चकार। कथं इति, उच्यते — बहूनां शिष्याणां पुत्राणां वा एमि गच्छामि प्रथमः सन् मुख्यया शिष्यादिवृत्त्या इत्यर्थः। मध्यमानां च बहूनां मध्यमः मध्यमया एव वृत्त्या एमि। न अधमया कदाचित् अपि। तं एवं विशिष्टगुणं अपि पुत्रं मां ‘मृत्यवे त्वा ददामि’ इति उक्तवान् पिता। सः किं स्वित् यमस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मया प्रदत्तेन करिष्यति यत् कर्तव्यं अद्य ? १५नूनं प्रयोजनं अनपेक्ष्य एव क्रोधवशात् उक्तवान् पिता। तथापि तत् पितुः वचो मृषा मा भूत् इति॥

८एवं मत्वा परिदेवनापूर्वकं आह पितरं शोकाविष्टं किं मया उक्तं इति — अनुपश्य आलोचय विभावय अनुक्रमेण यथा येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वे अतिक्रान्ताः पितृपितामहादयः तव। तान् दृष्ट्वा च तेषां वृत्तं आस्थातुं अर्हसि। वर्तमानाः च अपरे साधवो यथा वर्तन्ते तान् च तथा प्रतिपश्य आलोचय। न च तेषां मृषाकरणं वृत्तं वर्तमानं वा अस्ति। तद्विपरीतं असतां च वृत्तं मृषाकरणम्। न च मृषाभूतं कृत्वा कश्चित् अजरामरो भवति; यतः सस्यं इव मर्त्यः मनुष्यः पच्यते जीर्णो म्रियते, मृत्वा च सस्यं इव आजायते आविः भवति पुनः; एवं अनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन ? पालय आत्मनः सत्यम्। प्रेषय मां यमाय इत्यभिप्रायः॥

९१६सः एवं उक्तः पिता आत्मनः सत्यतायै प्रेषयामास। सः च यमभवनं गत्वा तिस्रो रात्रीः उवास यमे प्रोषिते। प्रोष्य आगतं यमं अमात्याः भार्या वा ऊचुः बोधयन्तः — वैश्वानरः अग्निः एव साक्षात् प्रविशति अतिथिः सन् ब्राह्मणः गृहान् दहन् इव। तस्य दाहं शमयन्त इव अग्नेः एतां पाद्यासनादिदानलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तोऽतिथेः यतः, अतः हर आहर हे वैवस्वत, उदकं नचिकेतसे पाद्यार्थम्॥

१०यतः च अकरणे प्रत्यवायः श्रूयते — आशाप्रतीक्षे, अनिर्ज्ञातप्राप्येष्टार्थप्रार्थना आशा, निर्ज्ञातप्राप्यार्थप्रतीक्षणं प्रतीक्षा, ते आशाप्रतीक्षे; सङ्गतं सत्संयोगजं फलं, सूनृतां च सूनृता हि प्रिया वाक् तत् निमित्तं च, इष्टापूर्ते इष्टं यागजं फलं पूर्तं आरामादिक्रियाजं फलं, पुत्रपशून् च पुत्रान् च पशून् च सर्वान्, एतत् सर्वं यथा उक्तं वृङ्क्ते वर्जयति विनाशयति इति एतत्। पुरुषस्य अल्पमेधसः अल्पप्रज्ञस्य, यस्य अनश्नन् अभुञ्जानः ब्राह्मणः गृहे वसति। तस्मात् अनुपेक्षणीयः सर्वावस्थासु अपि अतिथिः इत्यर्थः॥

११एवं उक्तो मृत्युः उवाच नचिकेतसं उपगम्य पूजापुरःसरं — तिस्रः रात्रीः यत् यस्मात् अवात्सीः उषितवान् असि गृहे मे मम अनश्नन् हे ब्रह्मन् अतिथिः सन् नमस्यः नमस्कारार्हः च, तस्मात् नमः ते तुभ्यं अस्तु भवतु। हे ब्रह्मन् स्वस्ति भद्रं मे अस्तु। तस्मात् भवतोऽनशनेन मद्गृहवासनिमित्तात् दोषात्। तत्प्राप्त्युपशमेन यद्यपि भवदनुग्रहेण सर्वं मम स्वस्ति स्यात्, तथापि त्वदधिकसम्प्रसादनार्थं अनशनेन उषितां एकैकां रात्रिं प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व अभिप्रेतार्थविषयान् प्रार्थयस्व मत्तः॥

१२नचिकेताः तु आह — यदि दित्सुः वरान्, शान्तसङ्कल्पः उपशान्तः सङ्कल्पो यस्य मां प्रति ‘यमं प्राप्य किं नु करिष्यति मम पुत्रः’ इति, सः शान्तसङ्कल्पः सुमनाः प्रसन्नचित्तः च यथा स्यात् वीतमन्युः विगतरोषः च गौतमः मम पिता मा अभि मां प्रति हे मृत्यो; १७किञ्च, त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृहं प्रति मा मां अभिवदेत् प्रतीतः लब्धस्मृतिः, ‘सः एव अयं पुत्रो मम आगतः’ इति एवं प्रत्यभिजानन् इत्यर्थः। एतत्प्रयोजनं त्रयाणां वराणां प्रथमं आद्यं वरं वृणे प्रार्थये यत् पितुः परितोषणम्॥

१३मृत्युः उवाच — यथा बुद्धिः त्वयि पुरस्तात् पूर्वं आसीत् स्नेहसमन्विता पितुः तव, भविता प्रीतिसमन्वितः तव पिता तथा एव प्रतीतः प्रतीतवान् सन्। औद्दालकिः उद्दालकः एव औद्दालकिः अरुणस्य अपत्यं आरुणिः १८द्व्यामुष्यायणो वा मत्प्रसृष्टः मया अनुज्ञातः सन् इतरा अपि रात्रीः सुखं प्रसन्नमनाः शयिता स्वप्ता वीतमन्युः विगतमन्युः च भविता स्यात्, त्वां पुत्रं ददृशिवान् दृष्टवान् सन् मृत्युमुखात् मृत्युगोचरात् प्रमुक्तं सन्तम्॥

१४नचिकेताः उवाच — स्वर्गे लोके रोगादिनिमित्तं भयं किञ्चन किञ्चित् अपि नास्ति। न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवसि, अतो जरया युक्तः इह लोके इव त्वत्तो न बिभेति कश्चित् तत्र। किं च उभे अशनायापिपासे तीर्त्वा अतिक्रम्य शोकं अतीत्य गच्छति इति शोकातिगः सन् मानसेन दुःखेन वर्जितः मोदते हृष्यति १९स्वर्गलोके दिवि॥

१५एवं गुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभूतं अग्निं स्वर्ग्यं सः त्वं मृत्युः अध्येषि स्मरसि, जानासि इत्यर्थः। हे मृत्यो, यतः तं प्रब्रूहि कथय श्रद्दधानाय श्रद्धावते मह्यं स्वर्गार्थिने। येन अग्निना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोकाः यजमानाः अमृतत्वं अमरणतां देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति, तत् एतत् अग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे॥

१६२०मृत्योः प्रतिज्ञा इयं — ते तुभ्यं प्रब्रवीमि; यत् त्वया प्रार्थितं तत् उ मे मम वचसः निबोध बुध्यस्व एकाग्रमनाः सन्। स्वर्ग्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गसाधनं अग्निं हे नचिकेतः प्रजानन् विज्ञातवान् सन् अहं इत्यर्थः। प्रब्रवीमि तत् निबोध इति च शिष्यबुद्धिसमाधानार्थं वचनम्। अधुना अग्निं स्तौति — अनन्तलोकाप्तिं स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनं इति एतत्, अथो अपि प्रतिष्ठां आश्रयं जगतो विराट्स्वरूपेण, तं एतं अग्निं मया उच्यमानं विद्धि विजानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायाम्। विदुषां बुद्धौ निविष्टं इत्यर्थः॥

१७२१इदं श्रुतेः वचनं — लोकादिं लोकानां आदिं प्रथमशरीरित्वात् अग्निं तं प्रकृतं नचिकेतसा प्रार्थितं उवाच उक्तवान् मृत्युः तस्मै नचिकेतसे। किञ्च, याः इष्टकाः चेतव्याः स्वरूपेण यावतीः वा सङ्ख्यया यथा वा चीयते अग्निः येन प्रकारेण सर्वं एतत् उक्तवान् इत्यर्थः। सः च अपि नचिकेताः तत् मृत्युना उक्तं प्रत्यवदत् यथावत् प्रत्ययेन अवदत् प्रत्युच्चारितवान्। अथ अस्य प्रत्युच्चारणेन तुष्टः सन् मृत्युः पुनः एव आह वरत्रयव्यतिरेकेण अन्यं वरं दित्सुः॥

१८कथं ? तं नचिकेतसं अब्रवीत् प्रीयमाणः शिष्यस्य योग्यतां पश्यन् प्रीयमाणः प्रीतिं अनुभवन् महात्मा अक्षुद्रबुद्धिः वरं तव चतुर्थं इह प्रीतिनिमित्तं अद्य इदानीं ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि। तव एव नचिकेतसः नाम्ना अभिधानेन प्रसिद्धः भविता मया उच्यमानः अयं अग्निः। किञ्च, सृङ्कां शब्दवतीं रत्नमयीं मालां इमां अनेकरूपां विचित्रां गृहाण स्वीकुरु। यत् वा, सृङ्कां अकुत्सितां गतिं कर्ममयीं गृहाण। अन्यत् अपि कर्मविज्ञानं अनेकफलहेतुत्वात् स्वीकुरु इत्यर्थः॥

१९पुनः अपि कर्मस्तुतिं एव आह — त्रिणाचिकेतः त्रिः कृत्वा नाचिकेतोऽग्निः चितो येन सः त्रिणाचिकेतः; तद्विज्ञानवान् वा। त्रिभिः मातृपित्राचार्यैः एत्य प्राप्य सन्धिं सन्धानं सम्बन्धं, मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्य इति एतत्। तत् हि प्रामाण्यकारणं श्रुत्यन्तरात् अवगम्यते ‘यथा मातृमान् पितृमान्’(बृ.उ.४.१.२) इत्यादेः। वेदस्मृतिशिष्टैः वा प्रत्यक्षानुमानागमैः वा। तेभ्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा। त्रिकर्मकृत् इज्याध्ययनदानानां कर्ता तरति अतिक्रामति जन्ममृत्यू। किञ्च, ब्रह्मजज्ञं, ब्रह्मणो हिरण्यगर्भात् जातो ब्रह्मजः ब्रह्मजः च असौ ज्ञः च इति ब्रह्मजज्ञः। सर्वज्ञो हि असौ। तं देवं द्योतनात् ज्ञानादिगुणवन्तं, ईड्यं स्तुत्यं विदित्वा शास्त्रतः, निचाय्य २२दृष्ट्वा च आत्मभावेन इमां स्वबुद्धिप्रत्यक्षां शान्तिं उपरतिं अत्यन्तं एति अतिशयेन एति। वैराजं पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेन प्राप्नोति इत्यर्थः॥

२०इदानीं अग्निविज्ञानचयनफलं उपसंहरति, प्रकरणं च — त्रिणाचिकेतः त्रयं यथोक्तं ‘या इष्टका यावतीः वा यथा वा’ इति। एतत् विदित्वा अवगम्य यः च एवं आत्मस्वरूपेण अग्निं विद्वान् चिनुते निर्वर्तयति एतत् नाचिकेतं अग्निं क्रतुं, सः मृत्युपाशान् अधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान् पुरतः अग्रतः, पूर्वं एव शरीरपातात् इत्यर्थः, प्रणोद्य अपहाय, शोकातिगः मानसैः दुःखैः विगत इति एतत्, मोदते स्वर्गलोके वैराजे विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या॥

२१एषः ते तुभ्यं अग्निः वरः हे नचिकेतः, स्वर्ग्यः स्वर्गसाधनः, यं अग्निं वरं अवृणीथाः वृतवान् प्रार्थितवान् असि द्वितीयेन वरेण, सोऽग्निः वरो दत्त इति उक्तोपसंहारः। किञ्च, एतं अग्निं तव एव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासः जनाः इति एतत्। एषः वरो दत्तो मया चतुर्थः तुष्टेन। तृतीयं वरं नचिकेतः वृणीष्व। तस्मिन् हि अदत्ते ऋणवान् एव अहं इत्यभिप्रायः॥

२२२३एतावत् हि अतिक्रान्तेन विधिप्रतिषेधार्थेन मन्त्रब्राह्मणेन अवगन्तव्यं यत् वरद्वयसूचितं वस्तु न आत्मतत्त्वविषययाथात्म्यविज्ञानम्। अतो विधिप्रतिषेधार्थविषयस्य आत्मनि क्रियाकारकफलाध्यारोपणलक्षणस्य स्वाभाविकस्य अज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं क्रियाकारकफलाध्यारोपणशून्यं आत्यन्तिकनिःश्रेयसप्रयोजनं वक्तव्यं इति उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते। २४तं एतं अर्थं द्वितीयवरप्राप्त्या अपि अकृतार्थत्वं तृतीयवरगोचरं आत्मज्ञानं अन्तरेण इति आख्यायिकया प्रपञ्जयति। यतः पूर्वस्मात् कर्मगोचरात् साध्यसाधनलक्षणात् अनित्यात् विरक्तस्य आत्मज्ञाने अधिकारः इति तन्निन्दार्थं पुत्राद्युपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते। नचिकेताः उवाच ‘तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व’ इति उक्तः सन् — या इयं विचिकित्सा संशयः प्रेते मृते मनुष्ये, अस्ति इति एके अस्ति शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्धी आत्मा इति एके मन्यन्ते, न अयं अस्ति इति च एके न अयं एवंविधोऽस्ति इति च एके। २५अत्र च अस्माकं न प्रत्यक्षेण न अपि अनुमानेन निर्णयविज्ञानम्। एतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थः इति अतः एतत् विद्यां विजानीयां अहं अनुशिष्टः ज्ञापितः त्वया। वराणां एषः वरः तृतीयोऽवशिष्टः॥

२३किं अयं एकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञानार्हो न वा इति एतत् परीक्षणार्थं आह — देवैः अपि अत्र एतस्मिन् वस्तुनि विचिकित्सितं संशयितं पुरा पूर्वम्। न हि सुविज्ञेयं सुष्ठु विज्ञेयं असकृत् श्रुतं अपि प्राकृतैः जनैः, यतः अणुः सूक्ष्मः एषः आत्माख्यः धर्मः। अतः अन्यं असन्दिग्धफलं वरं नचिकेतः, वृणीष्व। मा मां मा उपरोत्सीः उपरोधं मा कार्षीः अधमर्णं इव उत्तमर्णः। अतिसृज विमुञ्च एनं वरं मा मां प्रति॥

२४एवं उक्तो नचिकेताः आह — देवैः अत्र अपि विचिकित्सितं किल इति भवत एव नः श्रुतम्। त्वं च मृत्यो, यत् यस्मात् न सुज्ञेयं आत्मतत्त्वं आत्थ कथयसि। अतः पण्डितैः अपि अवेदनीयत्वात् वक्ता च अस्य धर्मस्य त्वादृक् त्वत्तुल्यः अन्यः पण्डितः च न लभ्यः अन्विष्यमाणोऽपि। अयं तु वरो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुः। अतः न अन्यः वरः तुल्यः सदृशः अस्ति एतस्य कश्चित् अपि। अनित्यफलत्वात् अन्यस्य सर्वस्य एव इत्यभिप्रायः॥

२५एवं उक्तोऽपि पुनः प्रलोभयन् उवाच मृत्युः — शतायुषः शतं वर्षाणि आयूंषि येषां तान् शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व। किञ्च, गवादिलक्षणान् बहून् पशून् हस्तिहिरण्यं, हस्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यं, अश्वान् च। किञ्च, भूमेः पृथिव्याः महत् विस्तीर्णं आयतनं आश्रयं मण्डलं साम्राज्यं वृणीष्व। किञ्च, सर्वं अपि एतत् अनर्थकं स्वयं चेत् अल्पायुः इति अतः आह — स्वयं च त्वं जीव धारय शरीरं समग्रेन्द्रियकलापं शरदः वर्षाणि यावत् इच्छसि जीवितुम्॥

२६एतत्तुल्यं एतेन यथा उपदिष्टेन सदृशं अन्यं अपि यदि मन्यसे वरं, तं अपि वृणीष्व। २६किञ्च, वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविकां च सह वित्तेन वृणीष्व इति एतत्। किं बहुना ? महाभूमौ महत्यां भूमौ राजा नचिकेतः त्वं एधि भव। किञ्च अन्यत्, कामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वा त्वां कामभाजं कामभागिनं कामार्हं करोमि, सत्यसङ्कल्पो हि अहं देवः॥

२७ये ये कामाः प्रार्थनीयाः दुर्लभाः च मर्त्यलोके, सर्वान् तान् कामान् छन्दतः इच्छातः प्रार्थयस्व। किञ्च, इमाः दिव्या अप्सरसः, रमयन्ति पुरुषान् इति रामाः, सह रथैः वर्तन्ते इति सरथाः, सतूर्याः सवादित्राः, ताः च न हि लम्भनीयाः प्रापणीयाः ईदृशाः एवंविधाः मनुष्यैः मर्त्यैः अस्मदादिप्रसादं अन्तरेण। आभिः मत्प्रत्ताभिः मया प्रदत्ताभिः परिचारिकाभिः परिचारयस्व आत्मानं, पादप्रक्षालनादिशुश्रूषां कारय आत्मनः इत्यर्थः। हे नचिकेतः, मरणं मरणसम्बद्धं प्रश्नं प्रेत्य अस्ति नास्ति इति काकदन्तपरीक्षारूपं मा अनुप्राक्षीः मा एवं प्रष्टुं अर्हसि॥

२८मृत्युना एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेताः महाह्रदवत् अक्षोभ्य आह — श्वो भविष्यन्ति न वा इति सन्दिह्यमान एव येषां भावो भवनं त्वया उपन्यस्तानां भोगानां ते श्वोभावाः। किञ्च, मर्त्यस्य मनुष्यस्य अन्तक हे मृत्यो, यत् एतत् सर्वेन्द्रियाणां तेजः तत् जरयन्ति अपक्षपयन्ति। अप्सरःप्रभृतयो भोगाः अनर्थाय एव एते, धर्मवीर्यप्रज्ञातेजोयशःप्रभृतीनां क्षपयितृत्वात्। यां च अपि दीर्घजीविका त्वं दित्ससि तत्र अपि शृणु। सर्वं यत् ब्रह्मणोऽपि जीवितं आयुः अल्पं एव, किं उत अस्मदादिदीर्घजीविका। अतः तव एव तिष्ठन्तु वाहाः रथादयः, तथा तव नृत्यगीते च॥

२९किञ्च, न प्रभूतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः। न हि लोके वित्तलाभ कस्यचित् तृप्तिकरो दृष्टः। यदि न अमा अस्माकं वित्ततृष्णा स्यात्, लप्स्यामहे प्राप्स्यामहे वित्तं, अद्राक्ष्म दृष्टवन्तो वयं चेत् त्वा त्वाम्। जीवितं अपि तथा एव — जीविष्यामः यावत् याम्ये पदे त्वं ईशिष्यसि ईशिष्यसे प्रभुः स्याः। कथं हि मर्त्यः त्वया समेत्य अल्पधनायुः भवेत् ? वरः तु मे वरणीयः सः एव यत् आत्मविज्ञानम्॥

३०२७यतः च अजीर्यतां वयोहानिं अप्राप्नुवतां अमृतानां सकाशं उपेत्य उपगम्य आत्मनः उत्कृष्टं प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यं तेभ्यः प्रजानन् उपलभमानः स्वयं तु जीर्यन् मर्त्यः जरामरणवान् क्व अधःस्थः कुः पृथिवी अधः च असौ अन्तरिक्षादिलोकापेक्षया तस्यां तिष्ठति इति क्व अधःस्थः सन् कथं एवं अविवेकिभिः प्रार्थनीयं पुत्रवित्तादि अस्थिरं वृणीते। ‘क्व तदास्थः’ इति वा पाठान्तरम्। अस्मिन् पक्षे च एवं अक्षरयोजना— तेषु पुत्रादिषु आस्था आस्थितिः तात्पर्येण वर्तनं यस्य सः तदास्थः। ततोऽधिकतरं पुरुषार्थं दुष्प्रापं अपि अभिप्रेप्सुः क्व तदास्थो भवेत् ? न कश्चित् तदसारज्ञः तदर्थी स्यात् इत्यर्थः। सर्वो हि उपर्युपरि एव बुभूषति लोकः। तस्मात् न पुत्रवित्तादिलोभैः प्रलोभ्योऽहम्। किञ्च, अप्सरःप्रमुखान् वर्णरतिप्रमोदान् अनवस्थितरूपतया अभिध्यायन् निरूपयन् यथावत् अतिदीर्घे जीविते कः विवेकी रमेत॥

३१अतो विहाय अनित्यैः कामैः प्रलोभनं, यत् मया प्रार्थितं यस्मिन् प्रेते इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्ति अस्ति नास्ति इति एवंप्रकारं हे मृत्यो, साम्पराये परलोकविषये महति महाप्रयोजननिमित्ते आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्, तत् ब्रूहि कथय नः अस्मभ्यम्। किं बहुना, योऽयं प्रकृत आत्मविषयः वरः गूढं गहनं दुर्विवेचनं प्राप्तः अनुप्रविष्टः, तस्मात् वरात् अन्यं अविवेकिभिः प्रार्थनीयं अनित्यविषयं वरं नचिकेताः न वृणीते मनसा अपि इति श्रुतेः वचनं इति॥

इति प्रथमवल्लीभाष्यम्॥

द्वितीया वल्ली

३२२८परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां च अवगम्य आह — अन्यत् पृथक् एव श्रेयः निःश्रेयसं तथा अन्यत् उत एव अपि च प्रेयः प्रियतरं अपि ते श्रेयःप्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने सती पुरुषं अधिकृतं वर्णाश्रमादिविशिष्टं सिनीतः बध्नीतः। ताभ्यां विद्याविद्याभ्यां आत्मकर्तव्यतया प्रयुज्यते सर्वः पुरुषः। प्रेयःश्रेयसोः हि अभ्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते। अतः श्रेयःप्रेयःप्रयोजनकर्तव्यतया ताभ्यां बद्धः इत्युच्यते सर्वः पुरुषः। २९ते यदि अपि एकैकपुरुषार्थसम्बन्धिनी विद्याविद्यारूपत्वात् विरुद्धे इति अन्यतरापरित्यागेन एकेन पुरुषेण सह अनुष्ठातुं अशक्यत्वात् तयोः हित्वा अविद्यारूपं प्रेयः, श्रेयः एव केवलं आददानस्य उपादानं कुर्वतः साधु शोभनं शिवं भवति। यः तु अदूरदर्शी विमूढो हीयते वियुज्यते अर्थात् पुरुषार्थात् पारमार्थिकात् प्रयोजनात् नित्यात् प्रच्यवते इत्यर्थः। कोऽसौ ? यः उ प्रेयः वृणीते उपादत्ते इति एतत्॥

३३यदि उभे अपि कर्तुं स्वायत्ते पुरुषेण, किमर्थं प्रेयः एव आदत्ते बाहुल्येन लोके इति, उच्यते। सत्यं स्वायत्ते; तथापि साधनतः फलतः च मन्दबुद्धीनां दुर्विवेकरूपे सती व्यामिश्रीभूते इव मनुष्यं पुरुषं आ इतः एते प्राप्नुतः श्रेयः च प्रेयः च। अतो हंसः इव अम्भसः पयः, तौ श्रेयःप्रेयःपदार्थौ सम्परीत्य सम्यक् परिगम्य मनसा आलोच्य गुरुलाघवं विविनक्ति पृथक् करोति धीरः धीमान्। विविच्य च श्रेयो हि श्रेयः एव अभिवृणीते प्रेयसोऽभ्यर्हितत्वात् श्रेयसः। कोऽसौ ? धीरः। यः तु मन्दः अल्पबुद्धिः सः सदसद्विवेकासामर्थ्यात् योगक्षेमात् योगक्षेमनिमित्तं शरीराद्युपचयरक्षणनिमित्तं इति एतत्। प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते॥

३४सः त्वं पुनः पुनः मया प्रलोभ्यमानोऽपि प्रियान् पुत्रादीन् प्रियरूपान् च अप्सरःप्रभृतिलक्षणान् कामान् अभिध्यायन् चिन्तयन् तेषां अनित्यत्वासारत्वादिदोषान् हे नचिकेतः, अत्यस्राक्षीः अतिसृष्टवान् परित्यक्तवान् असि; अहो बुद्धिमत्ता तव। न एतां अवाप्तवान् असि सृङ्कां सृतिं कुत्सितां मूढजनप्रवृत्तां वित्तमयीं धनप्रायां; यस्यां सृतौ मज्जन्ति सीदन्ति बहवः अनेके मूढाः मनुष्याः॥

३५‘तयोः श्रेयः आददानस्य साधु भवति हीयते अर्थात् य उ प्रेयो वृणीते’ इति हि उक्तं; तत् कस्मात् ? यतः दूरं दूरेण महता अन्तरेण एते विपरीते अन्योन्यव्यावृत्तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात् तमःप्रकाशौ इव विषूची विषूच्यौ नानागती भिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेन इति एतत्। के ते इति, उच्यते। या च अविद्या प्रेयोविषया विद्या इति च श्रेयोविषया ज्ञाता निर्ज्ञाता अवगता पण्डितैः। तत्र विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं नचिकेतसं त्वां अहं मन्ये। कस्मात् ? यस्मात् अविद्वद्बुद्धिप्रलोभिनः कामाः अप्सरःप्रभृतयः बहवोऽपि त्वा त्वां न अलोलुपन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गात् आत्मोपभोगाभिवाञ्छासम्पादनेन। अतो विद्यार्थिनं श्रेयोभाजनं मन्ये इत्यभिप्रायः॥

३६ये तु संसारभाजो जनाः, अविद्यायां अन्तरे मध्ये घनीभूत इव तमसि वर्तमानाः वेष्ट्यमानाः पुत्रपश्वादितृष्णापाशशतैः, स्वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलाः च इति मन्यमानाः ते दन्द्रम्यमाणाः अत्यर्थं कुटिलां अनेकरूपां गतिं गच्छन्तः जरामरणरोगादिदुःखैः परियन्ति परिगच्छन्ति मूढाः अविवेकिनः अन्धेन एव दृष्टिविकलेन एव नीयमानाः विषमे पथि यथा बहवः अन्धाः महान्तं अनर्थं ऋच्छन्ति, तद्वत्॥

३७अतः एव मूढत्वात् न साम्परायः प्रतिभाति। सम्परेयत इति सम्परायः परलोकः, तत्प्राप्तिप्रयोजनः साधनविशेषः शास्त्रीयः साम्परायः। सः च बालं अविवेकिनं प्रति न प्रतिभाति न प्रकाशते न उपतिष्ठत इति एतत्। प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्वादिप्रयोजनेषु आसक्तमनसं तथा वित्तमोहेन वित्तनिमित्तेन अविवेकेन मूढं तमसा आच्छन्नम्। सः तु अयं एव लोकः योऽयं दृश्यमानः स्त्र्यन्नपानादिविशिष्टः नास्ति परः अदृष्टो लोकः इति एवं मननशीलः मानी पुनः पुनः जनित्वा वशं अधीनतां आपद्यते मे मृत्योः मम। जननमरणादिलक्षणदुःखप्रबन्धारूढ एव भवति इत्यर्थः॥

३८३०प्रायेण हि एवंविध एव लोकः। यः तु श्रेयोर्थी सः सहस्रेषु कश्चित् एव आत्मवित् भवति त्वद्विधः यस्मात् श्रवणाय अपि श्रवणार्थं श्रोतुं अपि यः न लभ्यः आत्मा बहुभिः अनेकैः, शृण्वन्तोऽपि बहवः अनेके अन्ये यं आत्मानं न विद्युः न विदन्ति अभागिनः असंस्कृतात्मानो न विजानीयुः। किञ्च, अस्य वक्ता अपि आश्चर्यः अद्भुतवत् एव, अनेकेषु कश्चित् एव भवति। तथा श्रुत्वा अपि अस्य आत्मनः कुशलः निपुणः एव अनेकेषु लब्धा कश्चित् एव भवति। यस्मात् आश्चर्यः ज्ञाता कश्चित् एव कुशलानुशिष्टः कुशलेन निपुणेन आचार्येण अनुशिष्टः सन्॥

३९कस्मात् ? न हि नरेण मनुष्येण अवरेण प्रोक्तः अवरेण हीनेन प्राकृतबुद्धिना इति एतत्। उक्तः एषः आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि। न हि सुष्ठु सम्यक् विज्ञेयः विज्ञातुं शक्यः यस्मात् बहुधा अस्ति नास्ति कर्ता अकर्ता शुद्धोऽशुद्ध इत्यादि अनेकधा चिन्त्यमानः वादिभिः। कथं पुनः सुविज्ञेय इति, उच्यते — अनन्यप्रोक्ते अनन्येन अपृथग्दर्शिना आचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्ते उक्ते आत्मनि गतिः, अनेकधा अस्ति नास्ति इत्यादिलक्षणा चिन्ता गतिः, अत्र अस्मिन् आत्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिप्रत्यस्तमितरूपत्वात् आत्मनः। अथवा स्वात्मभूते अनन्यस्मिन् आत्मनि प्रोक्ते अनन्यप्रोक्ते गतिः अत्र अन्यावगतिः नास्ति ज्ञेयस्य अन्यस्य अभावात्। ज्ञानस्य हि एषा परा निष्ठा यत् आत्मैकत्वविज्ञानम्। अतः गन्तव्याभावात् न गतिः अत्र अवशिष्यते संसारगतिः वा अत्र नास्ति अनन्य आत्मनि प्रोक्ते न आन्तरीयकत्वात् तद्विज्ञानफलस्य मोक्षस्य। अथवा प्रोच्यमानब्रह्मात्मभूतेन आचार्येण अनन्यतया प्रोक्ते आत्मनि अगतिः अनवबोधोऽपरिज्ञानं अत्र नास्ति। भवति एव अवगतिः तद्विषया श्रोतुः तदनन्योऽहं इति आचार्यस्य इव इत्यर्थः। एवं सुविज्ञेय आत्मा आगमवता आचार्येण अनन्यतया प्रोक्तः। इतरथा अणीयान् अणुतरः अणुप्रमाणात् अपि सम्पद्यते आत्मा। अतर्क्यं अतर्क्यः, अणुप्रमाणो न तर्क्यः स्वबुद्ध्यभ्यूहेन केवलेन तर्केण। तर्क्यमाणे अणुपरिमाणे केनचित् स्थापिते आत्मनि ततोऽणुतरं अन्योऽभ्यूहति ततोऽपि अन्योऽणुतरं इति। न हि तर्कस्य निष्ठा क्वचित् विद्यते॥

४०३१अतोऽनन्यप्रोक्त आत्मनि उत्पन्ना या इयं आगमप्रभवा मतिः, न एषा तर्केण स्वबुद्ध्यभ्यूहमात्रेण आपनेया न अपनीया न प्रापणीया इत्यर्थः; न अपनेतव्या वा; न उपहन्तव्या। तार्किको हि अनागमज्ञः स्वबुद्धिपरिकल्पितं यत्किञ्चित् एव कल्पयति। अतः एव च या इयं आगमप्रभूता मतिः अन्येन एव आगमाभिज्ञेन आचार्येण एव तार्किकात्, प्रोक्ता सती सुज्ञानाय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतम। का पुनः सा तर्कागम्या मतिः इति, उच्यते — यां त्वं मतिं मद्वरप्रदानेन आपः प्राप्तवान् असि। सत्या अवितथविषया धृतिः यस्य तव सः त्वं सत्यधृतिः। बत असि इति अनुकम्पयन् आह मृत्युः नचिकेतसं वक्ष्यमाणविज्ञानस्तुतये। त्वादृक् त्वत्तुल्यः नः अस्मभ्यं भूयात् भवतात्। भवतु अन्यः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा। कीदृक् ? यादृक् त्वं हे नचिकेतः प्रष्टा॥

४१३२पुनः अपि तुष्टः आह — जानामि अहं शेवधिः निधिः कर्मफललक्षणः निधिः इव प्रार्थ्यते इति। असौ अनित्यं अनित्य इति जानामि। न हि यस्मात् अनित्यैः अध्रुवैः यत् नित्यं ध्रुवं, तत् प्राप्यते परमात्माख्यः शेवधिः। यः तु अनित्यसुखात्मकः शेवधिः, सः एव अनित्यैः द्रव्यैः प्राप्यते हि यतः, ततः तस्मात् मया जानता अपि नित्यं अनित्यसाधनैः प्राप्यते इति नाचिकेतः चितः अग्निः अनित्यैः द्रव्यैः पश्वादिभिः स्वर्गसुखसाधनभूतोऽग्निः निर्वर्तित इत्यर्थः। तेन अहं अधिकारापन्नो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं नित्यं आपेक्षिकं प्राप्तवान् अस्मि॥

४२त्वं तु कामस्य आप्तिं समाप्तिं, अत्र हि सर्वे कामाः परिसमाप्ताः, जगतः साध्यात्माधिभूताधिदैवादेः प्रतिष्ठां आश्रयं सर्वात्मकत्वात्, क्रतोः उपासनायाः फलं हैरण्यगर्भं पदं, अनन्त्यं आनन्त्यं, अभयस्य च पारं परां निष्ठां, स्तोमं स्तुत्यं महत् अणिमाद्यैश्वर्याद्यनेकगुणसंहतं, स्तोमं च तत् महत् च निरतिशयत्वात् स्तोममहत्, उरुगायं विस्तीर्णां गतिं, प्रतिष्ठां स्थितिं आत्मनोऽनुत्तमां अपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरः नचिकेतः, धीमान् बुद्धिमान् सन् अत्यस्राक्षीः परं एव आकाङ्क्षन् अतिसृष्टवान् असि सर्वं एतत् संसारभोगजातम्। अहो बत अनुत्तमगुणोऽसि॥

४३३३यं त्वं ज्ञातुं इच्छसि आत्मानं तं दुर्दर्शं दुःखेन दर्शनं अस्य इति दुर्दर्शः अतिसूक्ष्मत्वात् तं, गूढं गहनं, अनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविज्ञानैः प्रच्छन्नं इति एतत्। गुहाहितं गुहायां बुद्धौ हितं निहितं स्थितं तत्र उपलभ्यमानत्वात्। गह्वरेष्ठं गह्वरे विषमे अनेकानर्थसङ्कटे तिष्ठति इति गह्वरेष्ठम्। यतः एवं गूढं अनुप्रविष्टो गुहाहितः च, अतोऽसौ गह्वरेष्ठः; अतो दुर्दर्शः। तं पुराणं पुरातनं अध्यात्मयोगाधिगमेन विषयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतसः आत्मनि समाधानं अध्यात्मयोगः तस्य अधिगमः प्राप्तिः तेन मत्वा देवं आत्मानं धीरः हर्षशोकौ आत्मनः उत्कर्षापकर्षयोः अभावात् जहाति॥

४४किञ्च, एतत् आत्मतत्त्वं यत् अहं वक्ष्यामि, तत् श्रुत्वा आचार्यसकाशात् सम्यक् आत्मभावेन परिगृह्य उपादाय मर्त्यः मरणधर्मा धर्मात् अनपेतं धर्म्यं प्रवृह्य उद्यम्य पृथक् कृत्य शरीरादेः अणुं सूक्ष्मं एतं आत्मानं आप्य प्राप्य सः मर्त्यः विद्वान् मोदते मोदनीयं हि हर्षणीयं आत्मानं लब्ध्वा। तत् एतत् एवंविधं ब्रह्म सद्म भवनं नचिकेतसं त्वां प्रत्यपावृतद्वारं विवृतं अभिमुखीभूतं मन्ये, मोक्षार्हं त्वां मन्ये इत्यभिप्रायः॥

४५एतत् श्रुत्वा नचिकेताः पुनः आह — ३४यदि अहं योग्यः, प्रसन्नः च असि भगवन्, मां प्रति अन्यत्र धर्मात् शास्त्रीयात् धर्मानुष्ठानात् तत्फलात् तत्कारकेभ्यः च पृथग्भूतं इत्यर्थः। तथा अन्यत्र अधर्मात् विहिताकरणरूपात् पापात्, तथा अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्, कृतं कार्यं अकृतं कारणं अस्मात् अन्यत्र। किञ्च, अन्यत्र भूतात् च अतिक्रान्तात् कालात् भव्यात् च भविष्यतः च तथा अन्यत्र वर्तमानात्। कालत्रयेण यत् न परिच्छिद्यते इत्यर्थः। यदि ईदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगोचरातीतं पश्यसि जानासि तत् वद मह्यम्॥

४६इति एवं पृष्टवते मृत्युः उवाच, पृष्टं वस्तु विशेषणान्तरं च विवक्षन्। ३५सर्वे वेदाः यत् पदं पदनीयं गमनीयं अविभागेन अविरोधेन आमनन्ति प्रतिपादयन्ति, तपांसि सर्वाणि च यत् वदन्ति यत्प्राप्त्यर्थानि इत्यर्थः। यत् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं गुरुकुलवासलक्षणं अन्यत् वा ब्रह्मप्राप्त्यर्थं चरन्ति, तत् ते तुभ्यं पदं यत् ज्ञातुं इच्छसि ३६सङ्ग्रहेण सङ्क्षेपतः ब्रवीमि ओं इति एतत्। तत् एतत् पदं यत् बुभुत्सितं त्वया तत् एतत् ओं इति ओंशब्दवाच्यं ओंशब्दप्रतीकं च॥

४७अतः एतत् हि एव अक्षरं ब्रह्म अपरं एतत् हि एव अक्षरं परं च। तयोः हि प्रतीकं एतत् अक्षरम्। एतत् हि एव अक्षरं ज्ञात्वा उपास्य ब्रह्म इति यो यत् इच्छति परं अपरं वा तस्य तत् भवति। परं चेत् ज्ञातव्यं, अपरं चेत् प्राप्तव्यम्॥

४८यतः एवं, अतः एव एतत् ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानां श्रेष्ठं प्रशस्यतमम्। एतत् आलम्बनं परं अपरं च, परापरब्रह्मविषयत्वात्। एतत् आलम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते। परस्मिन् ब्रह्मणि अपरस्मिन् च ब्रह्मभूतो ब्रह्मवत् उपास्यो भवति इत्यर्थः॥

४९३७अन्यत्र धर्मात् इत्यादिना पृष्टस्य आत्मनोऽशेषविशेषरहितस्य आलम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन च ओङ्कारो निर्दिष्टः अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दमध्यमप्रतिपत्तॄन् प्रति। अथ इदानीं तस्य ओङ्कारालम्बनस्य आत्मनः साक्षात् स्वरूपनिर्दिधारयिषया इदं उच्यते। न जायते न उत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते च उत्पत्तिमतो वस्तुनोऽनित्यस्य अनेकाः विक्रियाः, तासां आद्यन्ते जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये इह आत्मनि प्रतिषिध्येते प्रथमं सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थं न जायते म्रियते वा इति। विपश्चित् मेधावी अपरिलुप्तचैतन्यस्वभावत्वात्। किञ्च, न अयं आत्मा कुतश्चित् कारणान्तरात् बभूव न प्रभूतः। अस्मात् च आत्मनो न बभूव कश्चित् अर्थान्तरभूतः। अतोऽयं आत्मा अजो नित्यः शाश्वतः अपक्षयविवर्जितः। यो हि अशाश्वतः, सोऽपक्षीयते; अयं तु शाश्वतः अतः एव पुराणः पुरा अपि नव एव इति। यो हि अवयवोपचयद्वारेण अभिनिर्वर्त्यते, सः इदानीं नवः, यथा कुड्यादिः; तद्विपरीतः तु आत्मा पुराणो वृद्धिविवर्जितः इत्यर्थः। यतः एवं, अतः न हन्यते न हिंस्यते हन्यमाने शस्त्रादिभिः शरीरे; तत्स्थोऽपि आकाशवत् एव॥

५०एवं भूतं अपि आत्मानं शरीरमात्रात्मदृष्टिः हन्ता चेत् यदि मन्यते चिन्तयति इच्छति हन्तुं हनिष्यामि एनं इति योऽपि अन्यो हतः सोऽपि चेत् मन्यते हतं आत्मानं हतोऽहं इति उभौ अपि तौ न विजानीतः स्वं आत्मानं; यतः न अयं हन्ति अविक्रियत्वात् आत्मनः, तथा न हन्यते आकाशवत् अविक्रियत्वात् एव। ३८अतोऽनात्मज्ञविषयः एव धर्माधर्मादिलक्षणः संसारः न आत्मज्ञस्य, ३९श्रुतिप्रामाण्यात् न्यायात् च धर्माधर्माद्यनुपपत्तेः॥

५१४०कथं पुनः आत्मानं जानाति इति, उच्यते — अणोः सूक्ष्मात् अणीयान् श्यामाकादेः अणुतरः। महतो महत्परिमाणात् महीयान् महत्तरः पृथिव्यादेः; ४१अणु महत् वा यत् अस्ति लोके वस्तु, तत् तेन एव आत्मना नित्येन आत्मवत् सम्भवति। तत् आत्मना विनिर्मुक्तं असत् सम्पद्यते। तस्मात् असौ एव आत्मा अणोः अणीयान् महतो महीयान्, सर्वनामरूपवस्तूपाधिकत्वात्। सः च आत्मा अस्य जन्तोः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहितः आत्मभूतः स्थित इत्यर्थः। तं आत्मानं दर्शनश्रवणमननविज्ञानलिङ्गं अक्रतुः अकामः, दृष्टादृष्टबाह्यविषयेभ्यः उपरतबुद्धिः इत्यर्थः। यदा च एवं तदा मनआदीनि करणानि धातवः शरीरस्य धारणात् प्रसीदन्ति इति एषां धातूनां प्रसादात् आत्मनो महिमानं कर्मनिमित्तवृद्धिक्षयरहितं पश्यति अयं अहं अस्मि इति साक्षात् विजानाति; ततो विगतशोको भवति॥

५२अन्यथा दुर्विज्ञेयोऽयं आत्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषैः यस्मात् आसीनः अवस्थितोऽचलः एव सन् दूरं व्रजति शयानः याति सर्वतः, एवं असौ आत्मा देवो मदामदः समदोऽमदः च सहर्षोऽहर्षो च विरुद्धधर्मवान् अतः अशक्यत्वात् ज्ञातुं कः तं मदामदं देवं मत् अन्यो ज्ञातुं अर्हति। अस्मदादेः एव सूक्ष्मबुद्धेः पण्डितस्य विज्ञेयोऽयं आत्मा ४२स्थितिगतिनित्यानित्यादिविरुद्धानेकधर्मोपाधिकत्वात् विरुद्धधर्मवान् विश्वरूपः इव चिन्तामणिवत् कस्यचित् अवभासते। अतो दुर्विज्ञेयत्वं दर्शयति — कः तं मत् अन्यो ज्ञातुं अर्हति इति। ४३करणानां उपशमः शयनं ४४करणजनितस्य एकदेशविज्ञानस्य उपशमः शयानस्य भवति। यदा च एवं केवलसामान्यविज्ञानत्वात् सर्वतो याति इव यदा विशेषविज्ञानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन् मनआदिगतिषु तदुपाधिकत्वात् दूरं व्रजति इव। सः च इह एव वर्तते॥

५३तद्विज्ञानात् च शोकात्ययः इति अपि दर्शयति — अशरीरः स्वेन रूपेण आकाशकल्प आत्मा तं अशरीरं शरीरेषु देवपितृमनुष्यादिशरीरेषु अनवस्थेषु अवस्थितिरहितेषु अनित्येषु अवस्थितं नित्यं अविकृतं इति एतत्। महान्तम्। महत्त्वस्य आपेक्षिकत्वशङ्कायां आह — विभुं व्यापिनं आत्मानं; आत्मग्रहणं स्वतोऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम्। आत्मशब्दः प्रत्यगात्मविषयः एव मुख्यः तं ईदृशं आत्मानं मत्वा अयं अहं इति, धीरः धीमान् न शोचति। न हि एवंविधस्वात्मविदः शोकोपपत्तिः॥

५४यद्यपि दुर्विज्ञेयोऽयं आत्मा तथा अपि उपायेन सुविज्ञेय एव इत्याह — न अयं आत्मा प्रवचनेन अनेकवेदस्वीकरणेन लभ्यः ज्ञेयः; न अपि मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या; ४५न बहुना श्रुतेन न बाहुश्रुत्येन केवलेन। केन तर्हि लभ्यः इति, उच्यते — ४६यं एव स्वं आत्मानं एषः साधको वृणुते प्रार्थयते, ४७तेन एव आत्मना वरित्रा स्वयं आत्मा लभ्यः ज्ञायते इति एतत्। निष्कामः च आत्मानं एव प्रार्थयते। आत्मना एव आत्मा लभ्यते इत्यर्थः। कथं लभ्यते इति, उच्यते — तस्य आत्मकामस्य एषः आत्मा विवृणुते प्रकाशयति पारमार्थिकीं स्वां तनूं स्वकीयं याथात्म्यं इत्यर्थः॥

५५४८किञ्च अन्यत्। न दुश्चरितात् प्रतिषिद्धात् श्रुतिस्मृत्यविहितात् पापकर्मणः अविरतः अनुपरतः। न अपि इन्द्रियलौल्यात् अशान्तः अनुपरतः। न अपि असमाहितः अनेकाग्रमनाः विक्षिप्तचित्तः। समाहितचित्तोऽपि सन् समाधानफलार्थित्वात् न अपि अशान्तमानसः व्यापृतचित्तो वा। प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेन एनं प्रकृतं आत्मानं आप्नुयात्, यः तु दुश्चरितात् विरतः इन्द्रियलौल्यात् च, समाहितचित्तः समाधानफलात् अपि उपशान्तमानसः च आचार्यवान् प्रज्ञानेन एवं यथोक्तं आत्मानं प्राप्नोति इत्यर्थः॥

५६यः तु अनेवंभूतः यस्य आत्मनः ब्रह्म च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्रे सर्वधर्मविधारके अपि सर्वप्राणभूते उभे ओदनः अशनं भवतः स्यातां, सर्वहरोऽपि मृत्युः यस्य उपसेचनं इव ओदनस्य, ४९अशनत्वे अपि अपर्याप्तः, तं प्राकृतबुद्धिः यथोक्तसाधनानभियुक्तः सन् कः इत्था इत्थं एवं यथोक्तसाधनवान् इव इत्यर्थः, वेद विजानाति यत्र सः आत्मा इति॥

इति द्वितीयवल्लीभाष्यम्॥

तृतीया वल्ली

५७ऋतं पिबन्तौ इति अस्याः वल्ल्याः सम्बन्धः — विद्या अविद्ये नाना विरुद्धफले इति उपन्यस्ते, न तु सफले ते यथावत् निर्णीते। तत् निर्णय अर्था ५०रथ रूपक कल्पना, तथा च प्रतिपत्ति सौकर्यम्। एवं च प्राप्तृ प्राप्य गन्तृ गन्तव्य विवेक अर्थं रथ रूपक द्वारा द्वौ आत्मानौ उपन्यस्येते — ऋतं सत्यं अवश्यं भावि त्वात् कर्म फलं पिबन्तौ; एकः तत्र कर्मफलं पिबति भुङ्क्ते न इतरः, तथापि पातृ सम्बन्धात् पिबन्तौ इति उच्येते छत्रि न्यायेन। सुकृतस्य स्वयं कृतस्य कर्मणः ऋतं इति पूर्वेण सम्बन्धः। लोके अस्मिन् शरीरे, गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ, परमे, बाह्य पुरुष आकाश संस्थान अपेक्षया परमं, परार्धे परस्य ब्रह्मणोऽर्धं स्थानं पर अर्धं हार्द आकाशम्। तस्मिन् हि परं ब्रह्म उपलभ्यते। ततः तस्मिन् परमे परार्धे हार्द आकाशे प्रविष्टौ इत्यर्थः। तौ च छाया आतपौ इव विलक्षणौ संसारित्व असंसारित्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति। न केवलं अकर्मिणः एव वदन्ति। ५१पञ्चाग्नयो गृहस्थाः। ये च त्रिणाचिकेताः त्रिः कृत्वो नाचिकेतोऽग्निः चितो यैः ते त्रिणाचिकेताः॥

५८५२यः सेतुः सेतुः इव सेतुः ईजानानां यजमानानां कर्मिणां, दुःख सन्तरण अर्थ त्वात्। नाचिकेतं नाचिकेतोऽग्निः तं, वयं ज्ञातुं चेतुं च शकेमहि शक्तवन्तः। किञ्च, यत् च अभयं भय शून्यं संसारस्य पारं तितीर्षतां तरितुं इच्छतां ब्रह्मविदां यत् परं आश्रयं अक्षरं आत्माख्यं ब्रह्म, तत् च ज्ञातुं शकेमहि। परापरे ब्रह्मणी कर्मि ब्रह्मवित् आश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः; तयोः एव हि उपन्यासः कृतः ‘ऋतं पिबन्तौ’ इति॥

५९५३तत्र यः उपाधिकृतः संसारी विद्या अविद्ययोः अधिकृतो मोक्ष गमनाय संसार गमनाय च, तस्य तत् उभय गमने साधनो रथः कल्प्यते — तत्र आत्मानं ऋत पं संसारिणं रथिनं रथ स्वामिनं विद्धि विजानीहि; शरीरं रथं एव तु रथ बद्ध हय स्थानीयैः इन्द्रियैः आकृष्यमाणत्वात् शरीरस्य। बुद्धिं तु अध्यवसाय लक्षणां सारथिं विद्धि; बुद्धि नेतृ प्रधान त्वात् शरीरस्य, सारथि नेतृ प्रधान इव रथः। सर्वं हि देह गतं कार्यं बुद्धि कर्तव्यं एव प्रायेण। मनः सङ्कल्प विकल्प आदि लक्षणं प्रग्रहं एव च रशनां एव विद्धि। मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनया इव अश्वाः॥

६०इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयान् आहुः रथ कल्पना कुशलाः, शरीर रथ आकर्षण सामान्यात्। तेषु इन्द्रियेषु हय त्वेन परिकल्पितेषु गोचरान् मार्गान् रूपादीन् विषयान् विद्धि। ५४आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीर इन्द्रिय मनोभिः सहितं संयुतं आत्मानं भोक्ता इति संसारी इति आहुः मनीषिणः विवेकिनः। ५५न हि केवलस्य आत्मनो भोक्तृ त्वं अस्ति; बुद्ध्याद्युपाधिकृतं एव तस्य भोक्तृत्वम्। तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्य अभोक्तृत्वं एव दर्शयति — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इत्यादि। ५६एवं च सति वक्ष्यमाण रथ कल्पनया वैष्णवस्य पदस्य आत्मतया प्रतिपत्तिः उपपद्यते, न अन्यथा, स्वभाव अनतिक्रमात्॥

६१तत्र एवं सति यः तु बुद्धि आख्यः सारथिः अविज्ञानवान् अनिपुणोऽविवेकी प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च भवति यथा इतरः रथ चर्यायां अयुक्तेन अप्रगृहीतेन असमाहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति, तस्य अकुशलस्य बुद्धिसारथि इन्द्रियाणि अश्वस्थानीयानि अवश्यानि अशक्यनिवारणानि दुष्टाश्व अदान्ताश्व इव इतरसारथि भवन्ति॥

६२यः तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतसारथिः भवति तस्य फलं आह — यः तु विज्ञानवान् निपुणः विवेकवान् युक्तेन मनसा प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सदा, तस्य अश्वस्थानीयानि इन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सत् अश्वाः इव इतरसारथि॥

६३तत्र पूर्वोक्तस्य अविज्ञानवतो बुद्धिसारथेः इदं फलं आह — यः तु अविज्ञानवान् भवति। अमनस्कः अप्रगृहीतमनस्क सः तत एव अशुचिः सदा एव। न सः रथी तत् पूर्वोक्तं अक्षरं यत् परं पदं आप्नोति तेन सारथिना। न केवलं तत् न आप्नोति, संसारं च जन्ममरणलक्षण अधिगच्छति॥

६४यः तु द्वितीयो विज्ञानवान् भवति विज्ञानवत्सारथ्युपेतो रथी, विद्वान् इति एतत्। युक्तमनः समनस्कः सः तत एव सदा शुचिः। सः तु तत् पदं आप्नोति, यस्मात् आप्तात् पदात् अप्रच्युतः सन् भूयः पुनः न जायते संसारे॥

६५किं तत् पदं इत्याह — विज्ञानसारथि यः तु यो विवेकबुद्धिसारथि पूर्वोक्तः मनःप्रग्रहवत् प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सन् शुचिः नरो विद्वान्, सः अध्वनः संसारगति पारं परं एव, अधिगन्तव्यं इति एतत्, आप्नोति, मुच्यते सर्वसंसारबन्धनैः। तत् विष्णोः व्यापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्य परमं प्रकृष्टं पदं स्थानं, सतत्त्वं इति एतत्, यत् असौ आप्नोति विद्वान्॥

६६अधुना यत् पदं गन्तव्यं तस्य इन्द्रियाणि स्थूलानि आरभ्य सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्रत्यगात्मतया अधिगमः कर्तव्यं इति एवं अर्थं इदं आरभ्यते। स्थूलानि तावत् इन्द्रियाणि, तानि यैः परैः अर्थैः आत्मप्रकाशनाय आरब्धानि तेभ्यः इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यः ते परा हि अर्थाः सूक्ष्मा महान्तः च ५७प्रत्यगात्मभूताः च। तेभ्योऽपि अर्थेभ्यः च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः। मनःशब्दवाच्यं मनसः आरम्भकं भूतसूक्ष्मं, सङ्कल्पविकल्पाद्यारम्भकत्वात्। मनसोऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिः, ५८बुद्धिशब्दवाच्यं अध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम्। बुद्धेः आत्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वात् आत्मा महान् सर्वमहत्त्वात् अव्यक्तात् यत् प्रथमं जातं हैरण्यगर्भं तत्त्वं ५९बोधाबोधात्मक महान् आत्मा बुद्धेः परः इत्युच्यते॥

६७महतोऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं च अव्यक्तं सर्वस्य जगतो बीजभूतं अव्याकृतनामरूपं सतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहाररूप अव्यक्तं अव्याकृताकाशादिनामवाच्यं ६०परमात्मनि ओतप्रोतभावेन समाश्रितं ६१वटकणिकायां इव वटवृक्षशक्तिः। तस्मात् अव्यक्तात् परः सूक्ष्मतरः सर्वकारणकारणत्वात् प्रत्यगात्मत्वात् च महान् च, अतः एव पुरुषः सर्वपूरणात्। ततोऽन्यस्य परस्य प्रसङ्गं निवारयन् आह — पुरुषात् न परं किञ्चित् इति। यस्मात् नास्ति पुरुषात् चिन्मात्रघनात् परं किञ्चित् अपि वस्त्वन्तरं, तस्मात् सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा निष्ठा पर्यवसानम्। अत्र हि इन्द्रियेभ्यः आरभ्य सूक्ष्मत्वादि परिसमाप्तम्। अतः एव च गन्तॄणां सर्वगतिमतां संसारिणां सा परा प्रकृष्टा गतिः, ‘यत् गत्वा न निवर्तन्ते’(भ.गी.१५.६) इति स्मृतेः॥

६८ननु गतिः चेत् आगत्य अपि भवितव्यं, कथं ‘यस्मात् भूयो न जायते’(क.उ.१.३.८) इति ? न एषः दोषः। सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वात् अवगतिः एव गतिः इति उपचर्यते। प्रत्यगात्मत्वं च दर्शितं इन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन। यो हि गन्ता सोऽयं अप्रत्यग्रूपं पूरुषं गच्छति अनात्मभूतं न विन्दति स्वरूपेण। तथा च श्रुतिः ‘अनध्वगा अध्वसु ६२पारयिष्णवः’ इत्याद्याः। तथा च दर्शयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य — एषः पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतः ६३दर्शनश्रवणादिकर्मा ६४अविद्यामायाच्छन्नः अतः एव आत्मा न प्रकाशते आत्मत्वेन कस्यचित्। अहो अतिगम्भीरा दुरवगाह्या विचित्रा च इयं माया, यत् अयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्त्वोऽपि एवं बोध्यमानोऽहं परमात्मा इति न गृह्णाति, अनात्मानं देहेन्द्रियादिसङ्घातं आत्मनो दृश्यमानं अपि घटादिवत् आत्मत्वेन अहं अमुष्य पुत्रः इति अनुच्यमानोऽपि गृह्णाति। नूनं परस्य एव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोकोऽयं बम्भ्रमीति। तथा च स्मरणं — ‘न अहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः’(भ.गी.७.२५) इत्यादि। ननु विरुद्धं इदं उच्यते — मत्वा धीरो न शोचति, न प्रकाशत इति च। न एतत् एवम्। असंस्कृतबुद्धेः अविज्ञेयत्वात् न प्रकाशत इति उक्तम्। दृश्यते तु संस्कृतया अग्न्यया, अग्रं इव अग्न्या तया, एकाग्रतया उपेतया इति एतत्; सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया। कैः ? सूक्ष्मदर्शिभिः ‘इन्द्रियेभ्यः परा हि अर्थाः’इत्यादिप्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शिनः, तैः सूक्ष्मदर्शिभिः, पण्डितैः इति एतत्॥

६९तत्प्रतिपत्त्युपायं आह — यच्छेत् नियच्छेत् उपसंहरेत् प्राज्ञः विवेकी। किं ? वाक् वाचं; वाक् अत्र उपलक्षणार्था सर्वेषां इन्द्रियाणाम्। क्व ? मनसि मनसि। छान्दसं दैर्घ्यम्। तत् च मनः यच्छेत् ज्ञाने प्रकाशस्वरूपे बुद्धौ आत्मनि। बुद्धिः हि मनआदिकरणानि आप्नोति इति आत्मा प्रत्यक् च तेषाम्। ज्ञानं बुद्धिं आत्मनि महति प्रथमजे नियच्छेत्। प्रथमजवत् स्वच्छस्वभावकं आत्मनो विज्ञानं आपादयेत् इत्यर्थः। तं च महान्तं आत्मानं यच्छेत् शान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितरूपे अविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्ये आत्मनि॥

७०६५एवं पुरुषे आत्मनि सर्वं प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यत् मिथ्याज्ञानविजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जुसर्पगगनमलानि इव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेन एव स्वस्थः प्रशान्तः कृतकृत्यो भवति यतः, अतः तद्दर्शनार्थं अनाद्यविद्याप्रसुप्ताः उत्तिष्ठत हे जन्तवः, आत्मज्ञानाभिमुखाः भवत; जाग्रत अज्ञाननिद्रायाः घोररूपायाः सर्वानर्थबीजभूतायाः क्षयं कुरुत। कथं ? प्राप्य उपगम्य वरान् प्रकृष्टान् आचार्यान् तत्त्वविदः, तदुपदिष्टं सर्वान्तरं आत्मानं अहं अस्मि इति निबोधत अवगच्छत; न हि उपेक्षितव्यं इति श्रुतिः अनुकम्पया आह मातृवत्, अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयत्वात् ज्ञेयस्य। किं इव सूक्ष्मबुद्धिः इति, उच्यते — क्षुरस्य धारा अग्रं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेन अत्ययो यस्याः सा दुरत्यया। यथा सा पद्भ्यां दुर्गमनीया तथा दुर्गं दुःसम्पाद्यं इति एतत्; पथः पन्थानं तत्वज्ञानलक्षणं मार्गं कवयः मेधाविनो वदन्ति। ज्ञेयस्य अतिसूक्ष्मत्वात् तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसम्पाद्यत्वं वदन्ति इत्यभिप्रायः॥

७१तत् कथं अतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्य इति, उच्यते। ६६स्थूलाः तावत् इयं मेदिनी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम्। तत्र एकैकगुणापकर्षेण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टं अबादिषु यावत् आकाशं इति। ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वात् विकाराः शब्दान्ताः यत्र न सन्ति, किं उ तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यं इति एतत् दर्शयति श्रुतिः — अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अरसं अगन्धवत् च यत्, एतत् व्याख्यातं ब्रह्म। अव्ययं, यत् हि शब्दादिमत्, तत् व्येति; इदं तु अशब्दादिमत्त्वात् अव्ययं न व्येति न क्षीयते; अतः एव च नित्यं; यत् हि व्येति, तत् अनित्यं; इदं तु न व्येति; अतो नित्यम्। इतः च नित्यं — अनादि अविद्यमानः आदिः कारणं अस्य तत् इदं अनादि। यत् च आदिमत्, तत् कार्यत्वात् अनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि; इदं तु सर्वकारणत्वात् अकार्यं, अकार्यत्वात् नित्यं; न तस्य कारणं अस्ति यस्मिन् प्रलीयेत। तथा अनन्तं अविद्यमानोऽन्तः कार्यं अस्य तत् अनन्तम्। यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेन अपि अनित्यत्वं दृष्टं, न च तथा अपि अन्तवत्त्वं ब्रह्मणः; अतोऽपि नित्यम्। महतः महत्तत्त्वात् बुद्ध्याख्यात् परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात्; सर्वसाक्षि हि सर्वभूतात्मत्वात् ब्रह्म। उक्तं हि — ‘एषः सर्वेषु भूतेषु’(क.उ.१.३.१२) इत्यादि। ध्रुवं च कूटस्थं नित्यं न पृथिव्यादिवत् आपेक्षिकं नित्यत्वम्। तत् एवंभूतं ब्रह्म आत्मानं निचाय्य अवगम्य तं आत्मानं मृत्युमुखात् मृत्युगोचरात् अविद्याकामकर्मलक्षणात् प्रमुच्यते वियुज्यते॥

७२प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थं आह श्रुतिः — नाचिकेतं नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृत्युप्रोक्तं इदं आख्यानं उपाख्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सनातनं चिरन्तनं वैदिकत्वात् उक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वा च आचार्येभ्यः मेधावी ब्रह्म एव लोको ब्रह्मलोकः तस्मिन् ब्रह्मलोके महीयते आत्मन् भूत उपास्यो भवति इत्यभिप्रायः॥

७३यः कश्चित् इमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेत् ग्रन्थतोऽर्थतो च ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिः भूत्वा श्राद्धकाले वा श्रावयेत् भुञ्जानं, तत् श्राद्धं अस्य आनन्त्याय अनन्तफलाय कल्पते समर्थ्यते। द्विर्वचनं अध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥

इति तृतीयवल्लीभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः॥