प्रथमः प्रश्नः

११मन्त्रोक्तस्य अर्थस्य २विस्तरानुवादि इदं ब्राह्मणं आरभ्यते। ऋषिप्रश्नप्रतिवाचनाख्यायिका तु विद्यास्तुतये। एवं संवत्सरब्रह्मचर्यसंवासादितपोयुक्तैः ग्राह्या, पिप्पलादवत् सर्वज्ञकल्पैः आचार्यैः वक्तव्या च, न येन केनचित् इति विद्यां स्तौति। ३ब्रह्मचर्यादिसाधनसूचनात् च तत्कर्तव्यता स्यात् —

२सुकेशा च नामतः, भरद्वाजस्य अपत्यं भारद्वाजः। शैब्यः च शिबेः अपत्यं शैब्यः, सत्यकामो नामतः। सौर्यायणी सूर्यस्य अपत्यं सौर्यः, तस्य अपत्यं सौर्यायणिः; छान्दसं ४सौर्यायणी इति; गार्ग्यः गर्गगोत्रोत्पन्नः। कौसल्यः च नामतः, अश्वलस्य अपत्यं आश्वलायनः। भार्गवः भृगोः गोत्रापत्यं भार्गवः, वैदर्भिः विदर्भेषु भवः। कबन्धी नामतः, कत्यस्य अपत्यं कात्यायनः; विद्यमानः प्रपितामहो यस्य सः; ५युवप्रत्ययः। ते ह एते ब्रह्मपराः ६अपरं ब्रह्म परत्वेन गताः, तदनुष्ठाननिष्ठाः च ब्रह्मनिष्ठाः, परं ब्रह्म अन्वेषमाणाः ७किं तत् ८यत् नित्यं विज्ञेयं इति ९तत्प्राप्त्यर्थं यथाकामं यतिष्यामः इति एवं तदन्वेषणं कुर्वन्तः, तदधिगमाय एषः ह वै तत् सर्वं वक्ष्यति इति आचार्यं उपजग्मुः। कथं ? ते ह समित्पाणयः १०समिद्भारगृहीतहस्ताः सन्तः, भगवन्तं पूजावन्तं पिप्पलादं आचार्यं उपसन्नाः उपजग्मुः॥

३तान् एवं उपगतान् सः ह किल ऋषिः उवाच भूयः पुनः एव — यद्यपि यूयं पूर्वं तपस्विनः एव, तथा अपि इह तपसा इन्द्रियसंयमेन विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च आस्तिक्यबुद्ध्या आदरवन्तः संवत्सरं कालं संवत्स्यथ सम्यग्गुरुशुश्रूषापराः सन्तो वत्स्यथ। ततः यथाकामं यो यस्य कामः तं अनतिक्रम्य ११यद्विषये यस्य जिज्ञासा १२तद्विषयान् प्रश्नान् पृच्छत। यदि तत् युष्मत्पृष्टं विज्ञास्यामः। अनुद्धतत्वप्रदर्शनार्थो यदि — शब्दो न अज्ञानसंशयार्थः प्रश्ननिर्णयात् अवसीयते सर्वं ह वो वः पृष्टार्थं वक्ष्यामः इति॥

४अथ संवत्सरात् ऊर्ध्वं कबन्धी कात्यायनः उपेत्य उपगम्य पप्रच्छ पृष्टवान् — हे भगवन्, कुतः कस्मात् ह वै इमाः ब्राह्मणाद्याः प्रजाः प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते इति। १३अपरविद्याकर्मणोः समुच्चितयोः यत् कार्यं या गतिः तत् वक्तव्यं इति तदर्थोऽयं प्रश्नः॥

५तस्मै एवं पृष्टवते सः ह उवाच १४तदपाकरणाय आह — प्रजाकामः प्रजाः आत्मनः सिसृक्षुः वै, प्रजापतिः सर्वात्मन् सन् जगत् स्रक्ष्यामि इति एवं १५विज्ञानवान् यथोक्तकारी १६तद्भावभावितः कल्पादौ निर्वृत्तो हिरण्यगर्भः, सृज्यमानानां प्रजानां स्थावरजङ्गमानां पतिः सन्, जन्मान्तरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषयं तपः, अन्वालोचयत् अतप्यत। अथ तु १७सः एवं तपः तप्त्वा श्रौतं ज्ञानं अन्वालोच्य, सृष्टिसाधनभूतं मिथुनं उत्पादयते मिथुनं द्वन्द्वं उत्पादितवान् १८रयिं च सोमं अन्नं १९प्राणं च अग्निं अत्तारं इति एतौ अग्नीषोमौ अत्रन्नभूतौ मे मम बहुधा अनेकधा प्रजाः करिष्यतः इति एवं सञ्चिन्त्य २०अण्डोत्पत्तिक्रमेण २१सूर्याचन्द्रमसौ अकल्पयत्॥

६२२तत्र आदित्यः ह वै प्राणः अत्ता अग्निः। रयिः एव चन्द्रमाः। रयिः एव अन्नं सोमः एव। २३तत् एतत् एकं अत्ता अग्निः च अन्नं च प्रजापतिः एकं तु मिथुनं; २४गुणप्रधानकृतो भेदः। २५कथं ? २६रयिः वै अन्नं एव एतत् सर्वम्। किं तत् ? यत् मूर्तं च स्थूलं च अमूर्तं च सूक्ष्मं च। मूर्तामूर्ते अत्त्रन्नरूपे अपि रयिः एव। २७तस्मात् प्रविभक्तात् अमूर्तात् यत् अन्यत् मूर्तरूपं मूर्तिः, सा एव रयिः अन्नं अमूर्तेन अत्त्रा अद्यमानत्वात्॥

७२८तथा अमूर्तोऽपि प्राणोऽत्ता सर्वं एव यत् च आद्यम्। कथं ? अथ आदित्यः उदयन् उद्गच्छन् प्राणिनां चक्षुर्गोचरं आगच्छन् यत् प्राचीं दिशं २९स्वप्रकाशेन प्रविशति व्याप्नोति, तेन स्वात्मव्याप्त्या ३०सर्वान्तःस्थान् प्राणान् प्राच्यान् अन्नभूतान् रश्मिषु ३१स्वात्मावभासरूपेषु व्याप्तिमत्सु ३२व्याप्तत्वात् प्राणिनः संनिधत्ते संनिवेशयति आत्मभूतान् करोति इत्यर्थः। तथा एव यत् प्रविशति दक्षिणां यत् प्रतीचीं यत् उदीचीं अधः ऊर्ध्वं यत् प्रविशति यत् च अन्तरा दिशः कोणदिशोऽवान्तरदिशो यत् च अन्यत् सर्वं प्रकाशयति, तेन स्वप्रकाशव्याप्त्या सर्वान् सर्वदिक्स्थान् प्राणान् रश्मिषु संनिधत्ते॥

८३३सः एषः अत्ता प्राणो ३४वैश्वानरः सर्वात्मन् विश्वरूपः विश्वात्मत्वात् च प्राणः अग्निः च सः एव अत्ता उदयते उद्गच्छति प्रति अहन् सर्वा दिशः आत्मसात् कुर्वन्। तत् एतत् ३५उक्तं वस्तु ऋचा मन्त्रेण अपि अभ्युक्तम्॥

९विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञानं परायणं सर्वप्राणाश्रयं ज्योतिः सर्वप्राणिनां चक्षुर्भूतं एकं अद्वितीयं तपन्तं तापक्रियां कुर्वाणं ३६स्वात्मानं सूर्यं विज्ञातवन्तो ब्रह्मविदः। कोऽसौ यं विज्ञातवन्तः ? सहस्ररश्मिः अनेकरश्मिः शतधा अनेकधा प्राणिभेदेन वर्तमानः प्राणः प्रजानां उदयति एषः सूर्यः॥

१०३७यः च असौ चन्द्रमाः मूर्तिः अन्नं अमूर्तिः च प्राणोऽत्ता आदित्यः तत् एतत् एकं मिथुनं सर्वं ३८कथं प्रजाः करिष्यते इति, ३९उच्यते — तत् एव कालः संवत्सरो वै प्रजापतिः, ४०तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरस्य। ४१चन्द्रादित्यनिर्वर्त्यतिथ्यहोरात्रसमुदायो हि संवत्सरः ४२तदनन्यत्वात् रयिप्राणैतन्मिथुनात्मक एव इत्युच्यते। ४३तत् कथं ? तस्य संवत्सरस्य प्रजापतेः अयने मार्गौ द्वौ दक्षिणं च उत्तरं च। प्रसिद्धे हि अयने षण्मासलक्षणे, याभ्यां दक्षिणेन उत्तरेण च याति सविता केवलकर्मिणां ज्ञानसंयुक्तकर्मवतां च ४४लोकान् विदधत्। कथं ? ४५तत् तत्र च ब्राह्मणादिषु ये ह वै ऋषयः तत् उपासत इति। क्रियाविशेषणो द्वितीयः तच्छब्दः। ४६इष्टं च पूर्तं च इष्टापूर्ते ४७इत्यादि कृतं एव उपासते न अकृतं नित्यं, ते चान्द्रमसं एव चन्द्रमसि भवं प्रजापतेः मिथुनात्मकस्य अंशं रयिं अन्नभूतं लोकं अभिजयन्ते ४८कृतरूपत्वात् चान्द्रमसस्य। ते एव च कृतक्षयात् पुनः आवर्तन्ते ४९इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति इति हि उक्तम्। यस्मात् एवं प्रजापतिं अन्नात्मकं फलत्वेन अभिनिर्वर्तयन्ति चन्द्रं इष्टापूर्तकर्मणा प्रजाकामाः प्रजा अर्थिनः एते ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः गृहस्थाः, तस्मात् स्वकृतं एव दक्षिणं दक्षिणायनोपलक्षितं चन्द्रं प्रतिपद्यन्ते। एषः ह वै रयिः अन्नं, यः पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितः चन्द्रः॥

११५०अथ उत्तरेण अयनेन प्रजापतेः अंशं प्राणं अत्तारं आदित्यं अभिजयन्ते। केन ? तपसा इन्द्रियजयेन। विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया च ५१प्रजापत्यात्मविषयया आत्मानं प्राणं सूर्यं जगतः तस्थुषः च अन्विष्य अहं अस्मि इति विदित्वा आदित्यं अभिजयन्ते अभिप्राप्नुवन्ति। एतत् वै आयतनं सर्वप्राणानां ५२सामान्यं आयतनं आश्रयः एतत् अमृतं अविनाशि अभयं अतः एव भयवर्जितं न चन्द्रवत् क्षयवृद्धिभयवत्; एतत् परायणं परा ५३गतिः विद्यावतां ५४कर्मिणां च ज्ञानवतां एतस्मात् न पुनः आवर्तन्ते यथा इतरे केवलकर्मिणः ५५इति यस्मात् एषः अविदुषां निरोधः, आदित्यात् हि निरुद्धा अविद्वांसः। न एते संवत्सरं आदित्यं आत्मानं प्राणं अभिप्राप्नुवन्ति। सः हि संवत्सरः कालात्मा अविदुषां निरोधः। तत् तत्र अस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रः॥५६–६८

१२पञ्चपादं पञ्च ऋतवः पादाः इव अस्य संवत्सरात्मनः आदित्यस्य, तैः हि असौ पादैः इव ऋतुभिः आवर्तते। ६९हेमन्तशिशिरौ एकीकृत्य इयं कल्पना। पितरं सर्वस्य ७०जनयितृत्वात् पितृत्वं तस्य; द्वादशाकृतिं द्वादश मासाः आकृतयोऽवयवाः ७१आकरणं वा ७२अवयविकरणं अस्य द्वादशमासैः तं द्वादशाकृतिं, दिवः ७३द्युलोकात् परे ऊर्ध्वे अर्धे स्थाने तृतीयस्यां दिवि इत्यर्थः; पुरीषिणं पुरीषवन्तं ७४उदकवन्तं आहुः कालविदः। अथ तं एव अन्ये इमे उ परे कालविदः विचक्षणं निपुणं सर्वज्ञं ७५सप्तचक्रे सप्तहयरूपे चक्रे सन्ततगतिमति कालात्मनि षडरे षडृतुमति आहुः सर्वं इदं जगत् कथयन्ति — अर्पितं अराः इव रथनाभौ निविष्टं इति। ७६यदि पञ्चपादो द्वादशाकृतिः यदि वा सप्तचक्रः षडरः सर्वथा अपि संवत्सरः कालात्मा प्रजापतिः चन्द्रादित्यलक्षणो जगतः कारणम्॥

१३७७यस्मिन् इदं प्रोतं विश्वं ७८सः एव प्रजापतिः संवत्सराख्यः स्वावयवे मासे कृत्स्नः परिसमाप्यते। मासो वै प्रजापतिः ७९यथोक्तलक्षण एव मिथुनात्मकः। तस्य मासात्मनः प्रजापतेः एकः भागः कृष्णपक्षः एव रयिः अन्नं चन्द्रमाः अपरो भागः शुक्लः शुक्लपक्षः प्राणः ८०आदित्योऽत्ता अग्निः यस्मात् शुक्लपक्षात्मानं प्राणं सर्वं एव पश्यन्ति, तस्मात् प्राणदर्शिन एते ऋषयः कृष्णपक्षे अपि इष्टं यागं कुर्वन्तः शुक्लपक्षे एव कुर्वन्ति। प्राणव्यतिरेकेण कृष्णपक्षः तैः न दृश्यते यस्मात्; ८१इतरे तु प्राणं न पश्यन्ति इति अदर्शनलक्षणं कृष्णात्मानं एव पश्यन्ति। ८२इतरे इतरस्मिन् कृष्णपक्ष एव कुर्वन्ति शुक्ले कुर्वन्तोऽपि॥

१४सोऽपि मासात्मा प्रजापतिः स्वावयवे अहोरात्रे परिसमाप्यते। अहोरात्रो वै प्रजापतिः पूर्ववत्। तस्य अपि अहः एव प्राणः अत्ता अग्निः रात्रिः एव ८३रयिः पूर्ववत् एव। ८४प्राणं अहरात्मानं वै एते प्रस्कन्दन्ति निर्गमयन्ति शोषयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्य अपनयन्ति। के ? ये दिवा अहनि रत्या रतिकारणभूतया सह स्त्रिया संयुज्यन्ते मैथुनं आचरन्ति मूढाः। यतः एवं तस्मात् तत् न कर्तव्यं इति प्रतिषेधः प्रासङ्गिकः। यत् रात्रौ संयुज्यन्ते रत्या ऋतौ ब्रह्मचर्यं एव तत् इति प्रशस्तत्वात् रात्रौ भार्यागमनं कर्तव्यं इति अयं अपि प्रासङ्गिको विधिः। ८५प्रकृतं तु उच्यते सोऽहोरात्रात्मकः प्रजापतिः व्रीहियवाद्यन्नात्मना व्यवस्थितः॥

१५८६एवं क्रमेण परिणम्य — तत् अन्नं वै प्रजापतिः। ८७कथं ? ८८ततः तस्मात् ह वै ८९रेतः नृबीजं तत् प्रजाकारणं तस्मात् योषिति सिक्तात् इमाः मनुष्यादिलक्षणाः प्रजाः प्रजायन्ते यत् पृष्टं कुतो ह वै प्रजाः प्रजायन्त इति। तत् एवं चन्द्रादित्यमिथुनादिक्रमेण अहोरात्रान्तेन अन्नरेतोद्वारेण इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति निर्णीतम्॥

१६तत् तत्र एवं सति ये गृहस्थाः। ह वै इति प्रसिद्धस्मरणार्थौ निपातौ। तत् प्रजापतेः व्रतं प्रजापतिव्रतं ऋतौ भार्यागमनं चरन्ति कुर्वन्ति, तेषां दृष्टं फलं इदम्। किं ? ते मिथुनं पुत्रं दुहितरं च उत्पादयन्ते। अदृष्टं च ९०फलं इष्टापूर्तदत्तकारिणां तेषां एव एषः यः चान्द्रमसो ब्रह्मलोकः पितृयाणलक्षणः ९१येषां तपः स्नातकव्रतादि ब्रह्मचर्यं ऋतोः अन्यत्र मैथुनासमाचरणं येषु च सत्यं अनृतवर्जनं प्रतिष्ठितं अव्यभिचारितया वर्तते नित्यं एव॥

१७९२यः तु पुनः आदित्योपलक्षित ९३उत्तरायणः प्राणात्मभावो विरजाः शुद्धो न चन्द्रब्रह्मलोकवत् रजस्वलो वृद्धिक्षयादियुक्तः ९४असौ तेषां, केषां इति, उच्यते — ९५यथा गृहस्थानां अनेकविरुद्धसंव्यवहारप्रयोजनवत्त्वात् जिह्मं कौटिल्यं वक्रभावोऽवश्यम्भावि तथा न येषु जिह्मं, यथा च गृहस्थानां क्रीडादिनिमित्तं अनृतं अवर्जनीयं तथा न येषु तत् तथा माया गृहस्थानां इव न येषु विद्यते। माया नाम बहिः अन्यथा आत्मानं प्रकाश्य अन्यथा एव कार्यं करोति, सा माया मिथ्याचाररूपा। ९६माया इति एवमादयो दोषाः येषु एकाकिषु ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुषु निमित्ताभावात् न विद्यन्ते, तत्साधनानुरूप्येण एव तेषां असौ विरजो ब्रह्मलोक ९७इति एषा ज्ञानयुक्तकर्मवतां गतिः। पूर्वोक्तः तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चन्द्रलक्षण इति॥

इति प्रथमप्रश्नभाष्यम्॥