प्रथमं मुण्डकम्

प्रथमः खण्डः

११–२‘ब्रह्मा देवानां’ इत्यादि आथर्वणोपनिषत्। ३अस्याः च विद्यासम्प्रदायकर्तृत्वपारम्पर्यलक्षणं सम्बन्धं आदौ एव आह ४स्वयं एव स्तुत्यर्थं — एवं हि महद्भिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुणा आयासेन लब्धा विद्या इति। ५श्रोतृबुद्धिप्ररोचनाय विद्यां महीकरोति, स्तुत्या प्ररोचितायां हि विद्यायां सादराः प्रवर्तेरन् इति। ६प्रयोजनेन तु विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणं सम्बन्धं उत्तरत्र वक्ष्यति ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’(मु.उ.२.२.९) इत्यादिना। ७अत्र च अपरशब्दवाच्यायाः ऋग्वेदादिलक्षणायां विधिप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायां संसारकारणाविद्यादिदोषनिवर्तकत्वं नास्ति इति स्वयं एव उक्त्वा ८परा अपरा इति विद्याभेदकरणपूर्वकं ‘अविद्यायां अन्तरे वर्तमानाः’(मु.उ.१.२.८) इत्यादिना, ९तथा परप्राप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं १०गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यां आह ‘परीक्ष्य लोकान्’(मु.उ.१.२.१२) इत्यादिना। ११प्रयोजनं च असकृत् ब्रवीति ‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) इति ‘परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे’(मु.उ.३.२.६) इति च। १२ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वाश्रमिणां अधिकारः, तथापि संन्यासनिष्ठा एव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसहिता इति ‘भैक्षचर्यां चरन्तः’(मु.उ.१.२.११) ‘संन्यासयोगात्’(मु.उ.३.२.६) इति च ब्रुवन् दर्शयति। १३विद्याकर्मविरोधात् च। न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वप्ने अपि सम्पादयितुं शक्यं; १४विद्यायाः कालविशेषाभावात् अनियतनिमित्तत्वात् च कालसङ्कोचानुपपत्तेः। १५यत् तु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृत्वादि लिङ्गं न तत् स्थितं न्यायं बाधितुं उत्सहते; न हि विधिशतेन अपि तमःप्रकाशयोः एकत्र सद्भावः शक्यते कर्तुं, किं उत लिङ्गैः केवलैः इति। १६एवं उक्तसम्बन्धप्रयोजनायाः उपनिषदोऽल्पग्रन्थं विवरणं आरभ्यते। १७यः इमां ब्रह्मविद्यां उपयन्ति आत्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तः, तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति अविद्यादिसंसारकारणं वा अत्यन्तं अवसादयति विनाशयति इति उपनिषत्; उपनिपूर्वस्य सदेः एवं अर्थस्मरणात्॥१८

२ब्रह्मा परिबृढो महान् धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वान् अन्यान् अतिशेत इति; देवानां द्योतनवतां इन्द्रादीनां प्रथमः गुणैः प्रधानः सन्, प्रथमः अग्रे वा सम्बभूव अभिव्यक्तः सम्यक् स्वातन्त्र्येण इत्यभिप्रायः। न तथा यथा धर्माधर्मवशात् संसारिणोऽन्ये जायन्ते, ‘योऽसौ अतीन्द्रियोऽग्राह्यः’(मनु.१.७) इत्यादिस्मृतेः। विश्वस्य सर्वस्य जगतः कर्ता उत्पादयिता, भुवनस्य उत्पन्नस्य गोप्ता पालयिता इति विशेषणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये। सः एवं प्रख्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणः परमात्मनो विद्यां ब्रह्मविद्यां, ‘येन अक्षरं पुरुषं वेद सत्यं’(मु.उ.१.२.१३) इति विशेषणात्। परमात्मविषया हि सा। ब्रह्मणा वाग्रजेन उक्ता इति ब्रह्मविद्या। तां ब्रह्मविद्यां, सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् सर्वविद्याश्रयां इत्यर्थः; सर्वविद्यावेद्यं वा वस्तु अनया एव विज्ञायत इति, ‘येन अश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं’(छा.उ.६.१.३) इति श्रुतेः। सर्वविद्याप्रतिष्ठां इति च स्तौति। विद्यां अथर्वणे ज्येष्ठपुत्राय ज्येष्ठः च असौ पुत्रः च, अनेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेषु अन्यतमस्य सृष्टिप्रकारस्य प्रमुखे पूर्वं अथर्वा सृष्ट इति ज्येष्ठः; तस्मै ज्येष्ठपुत्राय प्राह प्रोक्तवान्॥१॥

३यां एतां अथर्वणे प्रवदेत प्रावदत् ब्रह्मविद्यां ब्रह्मा, तां एव ब्रह्मणः प्राप्तां अथर्वां पुरा पूर्वं; उवाच उक्तवान् अङ्गिरे अङ्गीर्नाम्ने ब्रह्मविद्याम्। सः च अङ्गीः भारद्वजाय भरद्वाजगोत्राय सत्यवहाय सत्यवहनाम्ने प्राह प्रोक्तवान्। भारद्वाजः अङ्गिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात् परस्मात् अवरेण अवरेण प्राप्ता इति परावरा परावरसर्वविद्याविषयव्याप्तेः वा, तां परावरां अङ्गिरसे प्राह इति अनुषङ्गः॥२॥

४शौनकः शुनकस्य अपत्यं महाशालः महागृहस्थः अङ्गिरसं भारद्वाजशिष्यं आचार्यं विधिवत् यथाशास्त्रं इति एतत्; उपसन्नः उपगतः सन् पप्रच्छ पृष्टवान्। शौनकाङ्गिरसोः सम्बन्धात् अर्वाक् विधिवत् विशेषणाभावात् उपसदनविधेः पूर्वेषां अनियम इति गम्यते। मर्यादाकरणार्थं विशेषणम्। मध्यदीपिकान्यायार्थं वा विशेषणं, अस्मदादिषु अपि उपसदनविधेः इष्टत्वात्। किं इत्याह — कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते, नु इति वितर्के, भगवः हे भगवन्, सर्वं यत् इदं विज्ञेयं विज्ञातं विशेषेण ज्ञातं अवगतं भवति इति १९‘एकस्मिन् विज्ञाते सर्ववित् भवति’ इति शिष्टप्रवादं श्रुतवान् शौनकः तद्विशेषं विज्ञातुकामः सन् कस्मिन् इति वितर्कयन् पप्रच्छ। २०अथवा, लोकसामान्यदृष्ट्या ज्ञात्वा एव पप्रच्छ। सन्ति हि लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाद्येकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिकैः; तथा किंनु अस्ति सर्वस्य जगद्भेदस्य एकं कारणं यत्र एकस्मिन् विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवति इति। २१ननु अविदिते हि कस्मिन् इति प्रश्नोऽनुपपन्नः; किं अस्ति तत् इति तदा प्रश्नो युक्तः; सिद्धे हि अस्तित्वे कस्मिन् इति स्यात्, यथा कस्मिन् निधेयं इति। न; अक्षरबाहुल्यात् आयासभीरुत्वात् प्रश्नः सम्भवति एव — किंन्तु अस्तिि तत् यस्मिन् एकस्मिन् विज्ञाते सर्ववित् स्यात् इति॥३॥

५तस्मै शौनकाय सः अङ्गिराः ह किल उवाच उक्तवान्। किं इति, उच्यते — द्वे विद्ये वेदितव्ये ज्ञातव्ये इति। एवं ह स्म किल यत् ब्रह्मविदः वेदार्थाभिज्ञाः परमार्थदर्शिनः वदन्ति। के ते इत्याह — परा च परमात्मविद्या, अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलविषया। ननु कस्मिन् विदिते सर्ववित् भवति इति शौनकेन पृष्टं; तस्मिन् वक्तव्ये अपृष्टं आह अङ्गिराः — द्वे विद्ये इत्यादि। न एषः दोषः, क्रमापेक्षत्वात् प्रतिवचनस्य। अपरा हि विद्या अविद्या; सा निराकर्तव्या तद्विषये हि विदिते न किञ्चित् तत्त्वतो विदितं स्यात् इति; ‘निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पश्चात् सिद्धान्तो वक्तव्यो भवति’ इति न्यायात्॥४॥

६तत्र का अपरा इत्युच्यते — ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदो इति एते चत्वारो वेदाः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषं इति अङ्गानि षट्; एषा अपरा विद्योक्ता। अथ इदानीं इयं परा विद्या उच्यते यया तत् वक्ष्यमाणविशेषणं अक्षरं अधिगम्यते प्राप्यते, अधिपूर्वस्य गमेः प्रायशः प्राप्त्यर्थत्वात्; २२न च परप्राप्तेः अवगमार्थस्य च भेदोऽस्ति; अविद्यायाः अपायः एव हि परप्राप्तिः न अर्थान्तरम्। २३ननु ऋग्वेदादिबाह्या तर्हि सा कथं परा विद्या स्यात् मोक्षसाधनं च। ‘या वेदबाह्याः स्मृतयो याः च काः च कुदृष्टयः. . .’(मनु.१२.९५) इति हि स्मरन्ति। कुदृष्टित्वात् निष्फलत्वात् अनादेया स्यात्; उपनिषदां च ऋग्वेदादिबाह्यत्वं स्यात्। ऋग्वेदादित्वे तु पृथक्करणं अनर्थकं अथ परा इति। २४न, वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात्। उपनिषद्वेद्याक्षरविषयं हि विज्ञानं इह परा विद्या इति प्राधान्येन विवक्षितं, न उपनिषच्छब्दराशिः। वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिः विवक्षितः। शब्दराश्यधिगमे अपि यत्नान्तरं अन्तरेण गुर्वभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च न अक्षराधिगमः सम्भवति इति पृथक्करणं ब्रह्मविद्यायाः अथ परा विद्या इति॥५॥

७२५यथा विधिविषये कर्त्राद्यनेककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालात् अन्यत्र अनुष्ठेयोऽर्थोऽस्ति अग्निहोत्रादिलक्षणः, न तथा इह परविद्याविषये वाक्यार्थज्ञानसमकालः एव तु पर्यवसितो भवति, केवलशब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्ताभावात्। तस्मात् इह परां विद्यां सविशेषणेन अक्षरेण विशिनष्टि — यत् तत् अद्रेश्यं इत्यादिना। वक्ष्यमाणं बुद्धौ संहृत्य सिद्धवत् परामृशति — यत् तत् इति। अद्रेश्यं अदृश्यं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणां अगम्यं इति एतत्। दृशेः बहिःप्रवृत्तस्य पञ्चेन्द्रियद्वारकत्वात्। अग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयं इति एतत्। अगोत्रं, गोत्रं अन्वयो मूलं इति अनर्थान्तरम्। अगोत्रं अनन्वयं इत्यर्थः। न हि तस्य मूलं अस्ति येन अन्वितं स्यात्। वर्ण्यन्ते इति वर्णाः द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शुक्लत्वादयो वा। अविद्यमाना वर्णाः यस्य तत् अवर्णं अक्षरम्। अचक्षुःश्रोत्रं चक्षुः च श्रोत्रं च नामरूपविषये करणे सर्वजन्तूनां, ते अविद्यमाने यस्य तत् अचक्षुःश्रोत्रम्। २६‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) इति चेतनावत्त्वविशेषणात् प्राप्तं संसारिणां इव चक्षुःश्रोत्रादिभिः करणैः अर्थसाधकत्वं; तत् इह अचक्षुःश्रोत्रं इति वार्यते, ‘पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः’(श्वे.उ.३.१९) इत्यादिदर्शनात्। किञ्च, तत् अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितं इति एतत्। यतः एवं अग्राह्यं अग्राहकं च अतो नित्यं अविनाशि। विभुं विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणिभेदैः भवति इति विभुम्। सर्वगतं व्यापकं आकाशवत् सुसूक्ष्मम्। शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्वात्। शब्दादयो हि आकाशवाय्वादीनां उत्तरोत्तरस्थूलत्वकारणानि; तदभावात् सुसूक्ष्मं, किञ्च, तत् अव्ययं उक्तधर्मत्वात् एव न व्येति इति अव्ययम्। न हि अनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति शरीरस्य इव। न अपि कोशापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति राज्ञः इव। न अपि गुणद्वारको व्ययः सम्भवति, २७अगुणत्वात् सर्वात्मकत्वात् च। यत् एवंलक्षणं भूतयोनिं भूतानां कारणं पृथिवी इव स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वतः आत्मभूतं सर्वस्य अक्षरं पश्यन्ति धीराः धीमन्तो विवेकिनः। ईदृशं अक्षरं यया विद्यया अधिगम्यते सा परा विद्या इति समुदायार्थः॥६॥

८भूतयोनिः अक्षरं इति उक्तम्। तत् कथं भूतयोनित्वं इत्युच्यते दृष्टान्तैः — यथा लोके प्रसिद्धः ऊर्णनाभिः लूताकीटः किञ्चित् कारणान्तरं अनपेक्ष्य स्वयं एव सृजते स्वशरीराव्यतिरिक्तान् एव तन्तून् बहिः प्रसारयति पुनः तान् एव गृह्णते च गृह्णाति स्वात्मभावं एव आपादयति; २८यथा च पृथिव्यां ओषधयः, व्रीह्यादिस्थावराणि इत्यर्थः, स्वात्माव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति सम्भवन्ति; २९यथा च सतः विद्यमानात् जीवतः पुरुषात् केशलोमानि केशाः च लोमानि च सम्भवन्ति विलक्षणानि। यथा एते दृष्टान्ताः, तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तरानपेक्षात् यथोक्तलक्षणात् अक्षरात् सम्भवति समुत्पद्यते इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत्। ३०अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखावबोधनार्थम्॥

९यत् ब्रह्मणः उत्पद्यमानं विश्वं तत् अनेन क्रमेण उत्पद्यते, न युगपत् बदरमुष्टिप्रक्षेपवत् इति क्रमनियमविवक्षार्थोऽयं मन्त्रः आरभ्यते — तपसा ज्ञानेन उत्पत्तिविधिज्ञतया भूतयोनि अक्षरं ब्रह्म चीयते उपचीयते उत्पिपादयिषत् इदं जगत् अङ्कुरं इव बीजं उच्छूनतां गच्छति पुत्रं इव पिता हर्षेण। एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत्तया उपचितात् ततः ब्रह्मणः अन्नं अद्यते भुज्यते इति अन्नं अव्याकृतं साधारणं कारणं संसारिणां ३१व्याचिकीर्षितावस्थारूपेण अभिजायते उत्पद्यते। ततः च अव्याकृतात् व्याचिकीर्षितावस्थात् अन्नात् प्राणः ३२हिरण्यगर्भो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितो जगत्साधारणोऽविद्याकामकर्मभूतसमुदायबीजाङ्कुरो जगदात्मा अभिजायते इति अनुषङ्गः। तस्मात् च प्राणात् मनः मनआख्यं सङ्कल्पविकल्पसंशयनिर्णयाद्यात्मकं अभिजायते। ततोऽपि सङ्कल्पाद्यात्मकात् मनसः सत्यं सत्याख्यं आकाशादिभूतपञ्चकं अभिजायते। तस्मात् सत्याख्यात् भूतपञ्चकात् अण्डक्रमेण सप्त लोकाः भूरादयः। तेषु मनुष्यादिप्राणिवर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि। कर्मसु च निमित्तभूतेषु अमृतं कर्मजं फलम्। यावत् कर्माणि कल्पकोटिशतैः अपि न विनश्यन्ति, तावत् फलं न विनश्यति इति अमृतम्॥८॥

१०उक्तं एव अर्थं उपसञ्जिहीर्षुः मन्त्रो ३३वक्ष्यमाणार्थं आह — यः उक्तलक्षणोऽक्षराख्यः सर्वज्ञः ३४सामान्येन सर्वं जानाति इति सर्वज्ञः। ३५विशेषेण सर्वं वेत्ति इति सर्ववित्। ३६यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारं एव सार्वज्ञ्यलक्षणं तपः अनायासलक्षणं, तस्मात् यथोक्तात् सर्वज्ञात् एतत् उक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं जायते। किञ्च, नाम असौ देवदत्तो यज्ञदत्तः इत्यादिलक्षणं, रूपं इदं शुक्लं नीलं इत्यादि, अन्नं च व्रीहियवादिलक्षणं, जायते पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेण इति अविरोधो द्रष्टव्यः॥

इति प्रथममुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

११साङ्गा वेदाः अपरा विद्योक्ता ‘ऋग्वेदो यजुर्वेदः’(मु.उ.१.१.५) इत्यादिना। ‘यत् तत् अद्रेश्यं’(मु.उ.१.१.६) इत्यादिना ‘नामरूपं अन्नं च जायते’(मु.उ.१.१.९) इति अन्तेन ग्रन्थेन उक्तलक्षणं अक्षरं यया विद्यया अधिगम्यते इति सा परा विद्या सविशेषणा उक्ता। अतः परमनयोः विद्ययोः विषयौ विवेक्तव्यौ संसारमोक्षौ इति उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते। तत्र अपरविद्याविषयः कर्त्रादिसाधनक्रियाफलभेदरूपः संसारोऽनादिः अनन्तो दुःखस्वरूपत्वात् हातव्यः प्रत्येकं शरीरिभिः ३७सामस्त्येन नदीस्रोतोवत् अविच्छेदरूपसम्बन्धः तदुपशमलक्षणो मोक्षः परविद्याविषयोऽनाद्यनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वयः इति। ३८पूर्वं तावत् अपरविद्यायाः विषयप्रदर्शनार्थं आरम्भः। तद्दर्शने हि तन्निर्वेदोपपत्तिः। तथा च वक्ष्यति — ‘परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान्’(मु.उ.१.२.१२) इत्यादिना। न हि अप्रदर्शिते परीक्षा उपपद्यते इति तत् प्रदर्शयन् आह — ३९तत् एतत् सत्यं अवितथम्। किं तत् ? मन्त्रेषु ऋग्वेदाद्याख्येषु कर्माणि अग्निहोत्रादीनि मन्त्रैः एव प्रकाशितानि कवयः मेधाविनो वसिष्ठादयः यानि अपश्यन् दृष्टवन्तः। यत् तत् एतत् सत्यं एकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात्, तानि च वेदविहितानि ऋषिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रयीसंयोगलक्षणायां हौत्राध्वर्यवौद्गात्रप्रकारायां अधिकरणभूतायां बहुधा बहुप्रकारं सन्ततानि सम्प्रवृत्तानि कर्मिभिः क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवृत्तानि; अतो यूयं तानि आचरथ निर्वर्तयत नियतं नित्यं सत्यकामाः यथाभूतकर्मफलकामाः सन्तः। एषः वः युष्माकं पन्थाः मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कर्मणः लोके फलनिमित्तं लोक्यते दृश्यते भुज्यते इति कर्मफलं लोके उच्यते। तत् अर्थं तत् प्राप्तये एषः मार्गः इत्यर्थः। यानि एतानि अग्निहोत्रादीनि त्रय्यां विहितानि कर्माणि, तानि एषः पन्थाः अवश्यफलप्राप्तिसाधनं इत्यर्थः॥१॥

१२तत्र अग्निहोत्रं एव तावत् प्रथमं प्रदर्शनार्थं उच्यते, सर्वकर्मणां प्राथम्यात्। तत् कथं ? यदा एव इन्धनैः अभ्याहितैः सम्यक् इद्धे समिद्धे दीप्ते हव्यवाहने लेलायते चलति अर्चिः; तदा तस्मिन् काले लेलायमाने चलति अर्चिषि आज्यभागौ आज्यभागयोः अन्तरेण मध्ये आवापस्थाने आहुतीः प्रतिपादयेत् प्रक्षिपेत् देवतां उद्दिश्य। ४०अनेकाहःप्रयोगापेक्षया आहुतीः इति बहुवचनम्। एषः सम्यक् आहुतिप्रक्षेपादिलक्षणः कर्ममार्गो लोकप्राप्तये पन्थाः। तस्य च सम्यक्करणं दुष्करं; विपत्तयः तु अनेकाः भवन्ति॥

१३कथं ? यस्य अग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रं अदर्शं दर्शाख्येन कर्मणा वर्जितम्। अग्निहोत्रिभिः अवश्यकर्तव्यत्वात् दर्शस्य। अग्निहोत्रिसम्बन्धि अग्निहोत्रविशेषणं इव भवति। तत् अक्रियमाणं इति एतत्। तथा अपौर्णमासं इत्यादिषु अपि अग्निहोत्रविशेषणत्वं द्रष्टव्यम्। अग्निहोत्राङ्गत्वस्य अविशिष्टत्वात्। अपौर्णमासं पौर्णमासकर्मवर्जितम्। अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम्। अनाग्रयणं आग्रयणं शरदादिषु कर्तव्यं, तत् च न क्रियते यस्य तत् तथा। अतिथिवर्जितं च अतिथिपूजनं च अहन्यहनि अक्रियमाणं यस्य। स्वयं सम्यक् अग्निहोत्रकाले अहुतम्। अदर्शादिवत् अवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितम्। हूयमानं अपि अविधिना हुतं अयथाहुतं इति एतत्। एवं दुःसम्पादितं असम्पादितं अग्निहोत्राद्युपलक्षितं कर्म किं करोति इत्युच्यते — आसप्तमान् सप्तमसहितान् तस्य कर्तुः लोकान् हिनस्ति हिनस्ति इव आयासमात्रफलत्वात्। सम्यक् क्रियमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूप्येण भूरादयः सत्यान्ताः सप्त लोकाः फलं प्राप्यन्ते। ते लोकाः एवंभूतेन अग्निहोत्रादिकर्मणा तु अप्राप्यत्वात् हिंस्यन्ते इव, आयासमात्रं तु अव्यभिचारी इति अतः हिनस्ति इत्युच्यते। ४१पिण्डदानाद्यनुग्रहेण वा सम्बध्यमानाः पितृपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः स्वात्मोपकाराः सप्त लोकाः उक्तप्रकारेण अग्निहोत्रादिना न भवन्ति इति हिंस्यन्ते इत्युच्यते॥३॥

१४काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः। काल्याद्या विश्वरुच्यन्ता लेलायमानाः अग्नेः हविराहुतिग्रसनार्था एताः किल सप्त जिह्वाः॥

१५एतेषु अग्निजिह्वाभेदेषु यः अग्निहोत्री चरते कर्म आचरति अग्निहोत्रादिकं भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु। यथाकालं च यस्य कर्मणो यः कालः तं कालं अनतिक्रम्य यथाकालं यजमानं आददायन् आददाना आहुतयः यजमानेन निवर्तिताः तं नयन्ति प्रापयन्ति। एताः आहुतयो या इमाः अनेन निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयः भूत्वा, रश्मिद्वारैः इत्यर्थः। यत्र यस्मिन् स्वर्गे देवानां पतिः इन्द्रः एकः सर्वान् उपरि अधि वसति इति अधिवासः॥५॥

१६४२कथं सूर्यस्य रश्मिभिः यजमानं वहन्ति इत्युच्यते — एहि एहि इति आह्वयन्त्यः तं यजमानं आहुतयः सुवर्चसः दीप्तिमत्यः; किञ्च, प्रियां इष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणां अभिवदन्त्यः उच्चारयन्त्यः अर्चयन्त्यः पूजयन्त्यः च एषः वः युष्माकं पुण्यः सुकृतः ब्रह्मलोकः फलरूपः, इत्थं प्रियां वाचं अभिवदन्त्यो वहन्ति इत्यर्थः। ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकरणात्॥६॥

१७४३एतत् च ज्ञानरहितं कर्म एतावत्फलं अविद्याकामकर्मकार्यं अतोऽसारं दुःखमूलं इति निन्द्यते — प्लवाः विनाशिनः इत्यर्थः। हि यस्मात् एते अदृढाः अस्थिराः यज्ञरूपाः यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपाः यज्ञनिर्वर्तकाः अष्टादश अष्टादशसङ्ख्याकाः षोडश ऋत्विजः पत्नी यजमानः च इति अष्टादश। एतदाश्रयं कर्म उक्तं कथितं शास्त्रेण येषु अष्टादशसु अवरं केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म। अतः तेषां अवरकर्माश्रयाणां अष्टादशानां अदृढतया प्लवत्वात् प्लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म; कुण्डविनाशात् इव क्षीरदध्यादीनां तत्स्थानां नाशः; यतः एवं एतत् कर्म श्रेयः श्रेयःसाधनं इति ये अभिनन्दन्ति अभिहृष्यन्ति अविवेकिनः मूढाः, अतः ते जरां च मृत्युं च जरामृत्युं कञ्चित् कालं स्वर्गे स्थित्वा पुनः एव अपि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति॥७॥

१८किञ्च, अविद्यायां अन्तरे मध्ये वर्तमानाः अविवेकप्रायाः स्वयं वयं एव धीराः धीमन्तः पण्डिताः विदितवेदितव्याः च इति मन्यमानाः आत्मानं सम्भावयन्तः, ते च जङ्घन्यमानाः जरारोगाद्यनेकानर्थव्रातैः हन्यमानाः भृशं पीड्यमानाः परियन्ति विभ्रमन्ति मूढाः। दर्शनवर्जितत्वात् अन्धेन एव अचक्षुष्केण एव नीयमानाः प्रदर्श्यमानमार्गाः; यथा लोके अन्धाः चक्षूरहिताः गर्तकण्टकादौ पतन्ति, तद्वत्॥८॥

१९४४किञ्च, अविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमानाः वयं एव कृतार्थाः कृतप्रयोजनाः इति एवं अभिमन्यन्ति अभिमन्यन्ते अभिमानं कुर्वन्ति बालाः अज्ञानिनः। यत् यस्मात् एवं कर्मिणः न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागात् कर्मफलरागाभिभवनिमित्तं, तेन कारणेन आतुराः दुःखार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकात् च्यवन्ते॥९॥

२०४५इष्टापूर्तं इष्टं यागादि श्रौतं कर्म पूर्तं स्मार्तं वापीकूपतडागादिकर्म मन्यमानाः एतत् एव अतिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानं इति चिन्तयन्तः, अन्यत् आत्मज्ञानाख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रमूढाः पुत्रपशुबान्धवादिषु प्रमत्ततया मूढाः; ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठे उपरिस्थाने सुकृते भोगायतने अनुभूत्वा अनुभूय कर्मफलं पुनः इमं लोकं मानुषं अस्मात् हीनतरं वा तिर्यङ्नरकादिलक्षणं यथाकर्मशेषं विशन्ति॥१०॥

२१४६ये पुनः तद्विपरीतज्ञानयुक्ताः वानप्रस्थाः संन्यासिनः च, तपःश्रद्धे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म, श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या, ते तपःश्रद्धे उपवसन्ति सेवंते अरण्ये वर्तमानाः सन्तः। शान्ताः उपरतकरणग्रामाः। विद्वांसः गृहस्थाः च ज्ञानप्रधानाः इत्यर्थः। भैक्षचर्यां चरन्तः परिग्रहाभावात् उपवसन्ति अरण्ये इति सम्बन्धः। सूर्यद्वारेण सूर्योपलक्षितेन उत्तरेण पथा ते विरजाः विरजसः, क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्तः इत्यर्थः। प्रयान्ति प्रकर्षेण यान्ति यत्र यस्मिन् सत्यलोकादौ अमृतः सः पुरुषः प्रथमजो हिरण्यगर्भः हि अव्ययात्मा अव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी। एतदन्ताः तु संसारगतयोऽपरविद्यागम्याः। ननु एतं मोक्षं इच्छन्ति केचित्। न, ४७‘इह एव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः’(मु.उ.३.२.२) ‘ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः युक्तात्मानः सर्वं एव आविशन्ति’(मु.उ.३.२.५) इत्यादिश्रुतिभ्यः; अप्रकरणात् च। अपरविद्याप्रकरणे हि प्रवृत्ते न हि अकस्मात् मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति। विरजस्त्वं तु आपेक्षिकम्। समस्तं अपरविद्याकार्यं साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलभेदभिन्नं द्वैतं एतावत् एव यत् हिरण्यगर्भप्राप्त्यवसानम्। तथा च मनुना उक्तं स्थावराद्यां संसारगतिं अनुक्रामता — ‘ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महान् अव्यक्तं एव च। उत्तमां सात्त्विकीं एतां गतिं आहुः मनीषिणः’(मनु.१२.५०) इति॥११॥

२२४८अथ इदानीं अस्मात् साध्यसाधनरूपात् सर्वस्मात् संसारात् विरक्तस्य परस्यां विद्यायां अधिकारप्रदर्शनार्थं इदं उच्यते — परीक्ष्य यत् एतत् ऋग्वेदाद्यपरविद्याविषयं स्वाभाविकाविद्याकामकर्मदोषवत्पुरुषानुष्ठेयं अविद्यादिदोषवन्तं एव पुरुषं प्रति विहितत्वात् तदनुष्ठानकार्यभूताः च लोकाः ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणाः फलभूताः, ये च विहिताकरणप्रतिषेधातिक्रमदोषसाध्याः नरकतिर्यक्प्रेतलक्षणाः, तान् एतान् परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैः सर्वतो याथात्म्येन अवधार्य लोकान् संसारगतिभूतान् अव्यक्तादिस्थावरान्तान् व्याकृताव्याकृतलक्षणान् बीजाङ्कुरवदित-इतरोत्पत्तिनिमित्तान् अनेकानर्थशतसहस्रसङ्कुलान् कदलीगर्भवद-सारान् मायामरीच्युदकगन्धर्वनगराकारस्वप्नजलबुद्बुदफेनसमान् प्रतिक्षणप्रध्वंसान् पृष्ठतः कृत्वा अविद्याकामदोषप्रवर्तितकर्मचितान् धर्माधर्मनिर्वर्तितान् इति एतत्। ब्राह्मणः, ब्राह्मणस्य एव विशेषतोऽधिकारः सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यायां इति ब्राह्मणग्रहणम्। परीक्ष्य लोकान् किं कुर्यात् इत्युच्यते — निर्वेदं, निष्पूर्वो विदिः अत्र वैराग्यार्थे, वैराग्यं आयात् कुर्यात् इति एतत्। सः वैराग्यप्रकारः प्रदर्श्यते — इह संसारे नास्ति कश्चित् अपि अकृतः पदार्थः। सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताः कर्मकृतत्वात् च अनित्याः। न नित्यं किञ्चित् अस्ति इत्यभिप्रायः। सर्वं तु कर्मानित्यस्य एव साधनम्। यस्मात् चतुर्विधं एव हि सर्वं कर्म कार्यं — उत्पाद्यं आप्यं विकार्यं संस्कार्यं वा। न अतः परं कर्मणो विषयोऽस्ति। अहं च नित्येन अमृतेन अभयेन कूटस्थेन अचलेन ध्रुवेण अर्थेन अर्थी, न तद्विपरीतेन। अतः किं कृतेन कर्मणा आयासबहुलेन अनर्थसाधनेन इति एवं निर्विण्णोऽभयं शिवं अकृतं नित्यं पदं यत्, तद्विज्ञानार्थं विशेषेण अधिगमार्थं सः निर्विण्णो ब्राह्मणः गुरुं एव आचार्यं शमदमादिसम्पन्नं अभिगच्छेत्। शास्त्रज्ञोऽपि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यात् इति एतत् गुरुं एव इति अवधारणफलम्। समित्पाणिः समिद्भारगृहीतहस्तः श्रोत्रियं अध्ययनश्रुतार्थसम्पन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवले अद्वये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठः; जपनिष्ठः तपोनिष्ठ इति यद्वत्। न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता सम्भवति, कर्मात्मज्ञानयोः विरोधात्। सः तं गुरुं विधिवत् उपसन्नः प्रसाद्य पृच्छेत् अक्षरं पुरुषं सत्यम्॥१२॥

२३तस्मै सः विद्वान् गुरुः ब्रह्मवित्, उपसन्नाय उपगताय। सम्यक् यथाशास्त्रं इति एतत्। प्रशान्तचित्ताय उपरतदर्पादिदोषाय। शमान्विताय बाह्येन्द्रियोपरमेण च युक्ताय, सर्वतो विरक्ताय इति एतत्। येन विज्ञानेन यया विद्यया च परया ४९–५०अक्षरं अद्रेश्यादिविशेषणं तत् एव अक्षरं पुरुषशब्दवाच्यं पूर्णत्वात् पुरि शयनात् च, सत्यं तत् एव परमार्थस्वाभाव्यात् अव्ययं, अक्षरं च अक्षरणात् अक्षतत्वात् अक्षयत्वात् च, वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतः यथावत् प्रोवाच प्रब्रूयात् इत्यर्थः। आचार्यस्य अपि अयं एव नियमो यत् न्यायप्राप्तसच्छिष्यनिस्तारणं अविद्यामहोदधेः॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथमं मुण्डकं समाप्तम्॥