तृतीयं मुण्डकम्

प्रथमः खण्डः

४८परा विद्योक्ता यया तत् अक्षरं पुरुषाख्यं सत्यं अधिगम्यते। यदधिगमे हृदयग्रन्थ्यादिसंसारकारणस्य आत्यन्तिको विनाशः स्यात्, तद्दर्शनोपायः च योगो धनुराद्युपादानकल्पनया उक्तः। अथ इदानीं तत्सहकारीणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानि इति तदर्थं उत्तरग्रन्थारम्भः। ८४प्राधान्येन तत्त्वनिर्धारणं च प्रकारान्तरेण क्रियते। अत्यन्तदुरवगाहत्वात् कृतं अपि तत्र सूत्रभूतो मन्त्रः परमार्थवस्त्ववधारणार्थं उपन्यस्यते —

४९द्वा द्वौ, सुपर्णा सुपर्णौ शोभनपतनौ सुपर्णौ, ८५पक्षिसामान्यात् वा सुपर्णौ, सयुजा सयुजौ सह एव सर्वदा युक्तौ, सखाया सखायौ समानाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकारणौ, एवंभूतौ सन्तौ समानं अविशेषं उपलब्ध्यधिष्ठानतया, एकं वृक्षं वृक्षं इव उच्छेदसामान्यात् शरीरं वृक्षं परिषस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ। सुपर्णौ इव एकं वृक्षं फलोपभोगार्थम्। अयं हि वृक्षः ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखोऽश्वत्थोऽव्यक्तमूलप्रभवः क्षेत्रसंज्ञकः सर्वप्राणिकर्मफलाश्रयः, तं परिष्वक्तवन्तौ सुपर्णौ इव अविद्याकामकर्मवासनाश्रयलिङ्गोपाध्यात्मेश्वरौ। तयोः परिष्वक्तयोः अन्यः एकः क्षेत्रज्ञो लिङ्गोपाधिवृक्षं आश्रितः पिप्पलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वादु अनेकविचित्रवेदनास्वादरूपं स्वादु अत्ति भक्षयति उपभुङ्क्ते अविवेकतः। अनश्नन् अन्यः इतरः ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सत्त्वोपाधिः ईश्वरो न अश्नाति। प्रेरयिता हि असौ उभयोः भोज्यभोक्त्रोः नित्यसाक्षित्वसत्तामात्रेण। सः तु अनश्नन् अन्यः अभिचाकशीति पश्यति एव केवलम्। दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत्॥

५०तत्र एवं सति समाने वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषः भोक्ता जीवोऽविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽलाबुः इव सामुद्रे जले निमग्नः निश्चयेन देहात्मभावं आपन्नोऽयं एव अहं अमुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता कृशः स्थूलो गुणवान् निर्गुणः सुखी दुःखी इति एवंप्रत्ययो नास्ति अन्योऽस्मात् इति जायते म्रियते संयुज्यते वियुज्यते च सम्बन्धिबान्धवैः, अतः अनीशया, न कस्यचित् समर्थोऽहं पुत्रो मम विनष्टो मृता मे भार्या किं मे जीवितेन इति एवं दीनभावोऽनीशा, तया शोचति सन्तप्यते मुह्यमानः अनेकैः अनर्थप्रकारैः अविवेकितया अन्तः चिन्तां आपद्यमानः सः एवं प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिषु आजवञ्जवीभावं आपन्नः कदाचित् अनेकजन्मसु शुद्धधर्मसञ्चितनिमित्ततः केनचित् परमकारुणिकेन दर्शितयोगमार्गः अहिंसासत्यब्रह्मचर्यसर्वत्यागशमदमादिसम्पन्नः समाहितात्मा सन् जुष्टं सेवितं अनेकैः योगमार्गैः कर्मिभिः च यदा यस्मिन् काले पश्यति ध्यायमानः अन्यं वृक्षोपाधिलक्षणात् विलक्षणं ईशं असंसारिणं अशनायापिपासाशोकमोहजरामृत्य्वतीतं ईशं सर्वस्य जगतोऽयं अहं अस्मि आत्मा सर्वस्य समः सर्वभूतस्थो न इतरः अविद्याजनितोपाधिपरिच्छिन्नो मायात्मा इति महिमानं विभूतिं च जगद्रूपं अस्य एव मम परमेश्वरस्य इति यदा एवं द्रष्टा, तदा वीतशोकः भवति सर्वस्मात् शोकसागरात् विप्रमुच्यते, कृतकृत्यो भवति इत्यर्थः॥

५१८६अन्योऽपि मन्त्रः इमं एव अर्थं आह सविस्तरं — यदा यस्मिन् काले पश्यः पश्यति इति विद्वान् साधक इत्यर्थः। पश्यते पश्यति पूर्ववत्, रुक्मवर्णं स्वयञ्ज्योतिःस्वभावं रुक्मस्य इव वा ज्योतिः अस्य अविनाशि; कर्तारं सर्वस्य जगतः ईशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं ब्रह्म च तद्योनिः च असौ ब्रह्मयोनिः तं ब्रह्मयोनिं ब्रह्मणो वा अपरस्य योनिं सः यदा च एवं पश्यति, तदा सः विद्वान् पश्यः पुण्यपापे बन्धनभूते कर्मणी समूले विधूय निरस्य दग्ध्वा निरञ्जनः निर्लेपो विगतक्लेशः परमं प्रकृष्टं निरतिशयं साम्यं समतां अद्वयलक्षणं; द्वैतविषयाणि साम्यं अन्यतः अर्वाञ्चि एव, अतोऽद्वयलक्षणं एतत् परमं साम्यं उपैति प्रतिपद्यते॥

५२किञ्च, योऽयं प्राणस्य प्राणः परः ईश्वरः हि एषः प्रकृतः सर्वभूतैः सर्वैः भूतैः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तैः; इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया। सर्वभूतस्थः सर्वात्मन् सन् इत्यर्थः। विभाति विविधं दीप्यते। एवं सर्वभूतस्थं यः साक्षात् आत्मभावेन अयं अहं अस्मि इति विजानन् विद्वान् वाक्यार्थज्ञानमात्रेण सः भवते भवति न भवति इति एतत्। किं ? अतिवादी अतीत्य सर्वान् अन्यान् वदितुं शीलं अस्य इति अतिवादी। यः तु एवं साक्षात् आत्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वान्, सोऽतिवादी न भवति इत्यर्थः। सर्वं यदा आत्मा एव न अन्यत् अस्ति इति दृष्टं, तदा किं हि असौ अतीत्य वदेत्। यस्य तु अपरं अन्यत् दृष्टं अस्ति, सः तत् अतीत्य वदति। अयं तु विद्वान् न आत्मनोऽन्यत् पश्यति; न अन्यत् शृणोति; न अन्यत् विजानाति। अतो न अतिवदति। किञ्च, आत्मक्रीडः आत्मनि एव क्रीडा क्रीडनं यस्य न अन्यत्र पुत्रदारादिषु, सः आत्मक्रीडः। तथा आत्मरतिः आत्मनि एव च रतिः रमणं प्रीतिः यस्य, सः आत्मरतिः। क्रीडा बाह्यसाधनसापेक्षा; रतिः तु साधननिरपेक्षा बाह्यविषयप्रीतिमात्रं इति विशेषः। तथा क्रियावान् ज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान्। समासपाठे आत्मरतिः एव क्रिया अस्य विद्यते इति बहुव्रीहिमतुबर्थयोः अन्यतरोऽतिरिच्यते। ८७केचित् तु अग्निहोत्रादिकर्मब्रह्मविद्ययोः समुच्चयार्थं इच्छन्ति। तत् च एषः ब्रह्मविदां वरिष्ठः इति अनेन मुख्यार्थवचनेन विरुध्यते। न हि बाह्यक्रियावान् आत्मक्रीडः आत्मरतिः च भवितुं शक्तः। क्वचित् बाह्यक्रियाविनिवृत्तो हि आत्मक्रीडो भवति बाह्यक्रियात्मक्रीडयोः विरोधात्। न हि तमःप्रकाशयोः युगपत् एकत्र स्थितिः सम्भवति। तस्मात् असत्प्रलपितं एव एतत् अनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम्। ‘अन्या वाचो विमुञ्चथ’(मु.उ.२.२.५) ‘संन्यासयोगात्’(मु.उ.३.२.६) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। तस्मात् अयं एव इह क्रियावान् यो ज्ञानध्यानादिक्रियावान् सोऽभिन्नार्थमर्यादः संन्यासी। यः एवंलक्षणो न अतिवादी आत्मक्रीडः आत्मरतिः क्रियावान् ब्रह्मनिष्ठः, सः ब्रह्मविदां सर्वेषां वरिष्ठः प्रधानः॥

५३अधुना सत्यादीनि भिक्षोः ८८सम्यग्ज्ञानसहकारीणि साधनानि विधीयन्ते निवृत्तिप्रधानानि — सत्येन अनृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन लभ्यः प्राप्तव्यः। किञ्च, तपसा हि इन्द्रियमनएकाग्रतया। ‘मनसः च इन्द्रियाणां च हि ऐकाग्र्यं परमं तपः’(मो.ध.२५०.४) इति स्मरणात्। तत् हि अनुकूलं आत्मदर्शनाभिमुखीभावात् परमं साधनं तपो न इतरत् चान्द्रायणादि। एषः आत्मा लभ्यः इति अनुषङ्गः सर्वत्र। सम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारेण। नित्यं सर्वदा; नित्यं सत्येन नित्यं तपसा नित्यं सम्यग्ज्ञानेन इति सर्वत्र नित्यशब्दोऽन्तर्दीपिकान्यायेन अनुषक्तव्यः। वक्ष्यति च ‘न येषु जिह्मं अनृतं न माया च’(प्र.उ.१.१६) इति। क्व असौ आत्मा यः एतैः साधनैः लभ्यः इत्युच्यते — अन्तःशरीरे अन्तर्मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयो हि रुक्मवर्णः शुभ्रः शुद्धो यं आत्मानं पश्यन्ति उपलभन्ते यतयः यतनशीलाः संन्यासिनः क्षीणदोषाः क्षीणक्रोधादिचित्तमलाः, सः आत्मा नित्यं सत्यादिसाधनैः संन्यासिभिः लभ्यते इत्यर्थः। न कादाचित्कैः सत्यादिभिः लभ्यते। सत्यादिसाधनस्तुत्यर्थोऽयं अर्थवादः॥

५४८९सत्यं एव सत्यवान् एव जयते जयति, न अनृतं न अनृतवादी इत्यर्थः। न हि सत्यानृतयोः केवलयोः पुरुषानाश्रितयोः जयः पराजयो वा सम्भवति। प्रसिद्धं लोके सत्यवादिना अनृतवादी अभिभूयते न विपर्ययः; अतः सिद्धं सत्यस्य बलवत्साधनत्वम्। किञ्च, शास्त्रतोऽपि अवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम्। कथं ? सत्येन यथाभूतवादव्यवस्थया पन्थाः देवयानाख्यः विततो विस्तीर्णः सातत्येन प्रवृत्तः। येन पथा हि आक्रमन्ति आक्रमन्ते ऋषयः दर्शनवन्तः कुहकमायाशाठ्याहङ्कारदम्भानृतवर्जिता हि आप्तकामाः विगततृष्णाः सर्वतो यत्र यस्मिन्, तत् परमार्थतत्त्वं सत्यस्य उत्तमसाधनस्य सम्बन्धि साध्यं परमं प्रकृष्टं निधानं पुरुषार्थरूपेण निधीयते इति निधानं वर्तते। तत्र च येन पथा आक्रमन्ति, सः सत्येन वितत इति पूर्वेण सम्बन्धः॥

५५९०किं तत् किन्धर्मकं च तत् इत्युच्यते — बृहत् महत् च तत् प्रकृतं ब्रह्म सत्यादिसाधनेन सर्वतो व्याप्तत्वात्। दिव्यं स्वयम्प्रभं अनिन्द्रियगोचरं अतः एव न चिन्तयितुं शक्यते अस्य रूपं इति अचिन्त्यरूपम्। सूक्ष्मात् आकाशादेः अपि तत् सूक्ष्मतरं, निरतिशयं हि सौक्ष्म्यं अस्य सर्वकारणत्वात्; विभाति विविधं आदित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते। किञ्च, दूरात् विप्रकृष्टात् देशात् सुदूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्तते अविदुषां अत्यन्तागम्यत्वात् तत् ब्रह्म। इह देहे अन्तिके समीपे च, विदुषां आत्मत्वात्। सर्वान्तरत्वात् च आकाशस्य अपि अन्तरश्रुतेः। इह पश्यत्सु चेतनावत्सु इति एतत्, निहितं स्थितं दर्शनादिक्रियावत्त्वेन योगिभिः लक्ष्यमाणम्। क्व ? गुहायां बुद्धिलक्षणायाम्। तत्र हि निगूढं लक्ष्यते विद्वद्भिः। तथा अपि अविद्यया संवृतं सन् न लक्ष्यते तत्रस्थं एव अविद्वद्भिः॥

५६पुनः अपि असाधारणं तदुपलब्धिसाधनं उच्यते — यस्मात् न चक्षुषा गृह्यते केनचित् अपि अरूपत्वात् न अपि गृह्यते वाचा अनभिधेयत्वात् न च अन्यैः देवैः इतरेन्द्रियैः। तपसः सर्वप्राप्तिसाधनत्वे अपि न तपसा गृह्यते। तथा वैदिकेन अग्निहोत्रादिकर्मणा प्रसिद्धमहत्त्वेन अपि न गृह्यते। किं पुनः तस्य ग्रहणे साधनं इत्याह — ९१ज्ञानप्रसादेन आत्मावबोधनसमर्थं अपि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाह्यविषयरागादिदोषकलुषितं अप्रसन्नं अशुद्धं सत् न अवबोधयति नित्यसंनिहितं अपि आत्मतत्त्वं मलावनद्धं इव आदर्शं, विलुलितं इव सलिलम्। तत् यदा इन्द्रियविषयसंसर्गजनितरागादिमलकालुष्यापनयनात् आदर्शसलिलादिवत् प्रसादितं स्वच्छं शान्तं अवतिष्ठते, तदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात्। तेन ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वः विशुद्धान्तःकरणः योग्यो ब्रह्म द्रष्टुं यस्मात्, ततः तस्मात् तु तं आत्मानं पश्यते पश्यति उपलभते निष्कलं सर्वावयवभेदवर्जितं ध्यायमानः सत्यादिसाधनवान् उपसंहृतकरणः एकाग्रेण मनसा ध्यायमानः चिन्तयन्॥

५७यं आत्मानं एवं पश्यति, एषः अणुः सूक्ष्मः आत्मा चेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः। क्व असौ ? यस्मिन् शरीरे प्राणः वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश सम्यक् प्रविष्टः, तस्मिन् एव शरीरे हृदये चेतसा ज्ञेयः इत्यर्थः। कीदृशेन चेतसा वेदितव्यः इत्याह — ९२प्राणैः सह इन्द्रियैः चित्तं सर्वं अन्तःकरणं प्रजानां ओतं व्याप्तं येन क्षीरं इव स्नेहेन, काष्ठं इव च अग्निना। सर्वं हि प्रजानां अन्तःकरणं चेतनावत् प्रसिद्धं लोके। ९३यस्मिन् च चित्ते क्लेशादिमलवियुक्ते शुद्धे विभवति, एषः उक्तः आत्मा विशेषेण स्वेन आत्मना विभवति आत्मानं प्रकाशयति इत्यर्थः॥

५८यः एवं उक्तलक्षणं सर्वात्मानं आत्मत्वेन प्रतिपन्नः तस्य सर्वात्मत्वादेव सर्वावाप्तिलक्षणं फलं आह — ९४यं यं लोकं पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति सङ्कल्पयति मह्यं अन्यस्मै वा भवेत् इति, विशुद्धसत्त्वः क्षीणक्लेशः आत्मवित् निर्मलान्तःकरणः कामयते यान् च कामान् प्रार्थयते भोगान्, तं तं लोकं जयते प्राप्नोति तान् च कामान् सङ्कल्पितान् भोगान्। तस्मात् विदुषः सत्यसङ्कल्पत्वात् आत्मज्ञं आत्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं हि अर्चयेत् पूजयेत् पादप्रक्षालनशुश्रूषानमस्कारादिभिः भूतिकामः विभूतिं इच्छुः। ततः पूजार्ह एव असौ॥

इति तृतीयमुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

५९यस्मात् सः वेद जानाति एतत् यथोक्तलक्षणं ब्रह्म परमं प्रकृष्टं धाम सर्वकामानां आश्रयं आस्पदं, यत्र यस्मिन् ब्रह्मणि धाम्नि विश्वं समस्तं जगत् निहितं अर्पितं, यत् च स्वेन ज्योतिषा भाति शुभ्रं शुद्धं, तं अपि एवंविधं आत्मज्ञं पुरुषं ये हि अकामाः विभूतितृष्णावर्जिता मुमुक्षवः सन्तः उपासते परं इव देवं, ते शुक्रं नृबीजं यत् एतत् प्रसिद्धं शरीरोपादानकारणं अतिवर्तन्ति अतिगच्छन्ति धीराः बुद्धिमन्तः, न पुनः योनिं प्रसर्पन्ति। ‘न पुनः क्व रतिं करोति’ इति श्रुतेः। अतः तं पूजयेत् इत्यभिप्रायः॥

६०मुमुक्षोः कामत्यागः एव प्रधानं साधनं इति एतत् दर्शयति — कामान् यः दृष्टादृष्टेष्टविषयान् कामयते मन्यमानः तद्गुणान् चिन्तयानः प्रार्थयते, सः तैः कामभिः कामैः धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतुभिः विषयेच्छारूपैः सह जायते; तत्र तत्र, यत्र यत्र विषयप्राप्तिनिमित्तं कामाः कर्मसु पुरुषं नियोजयन्ति, तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेषु तैः एव कामैः वेष्टितो जायते। यः तु ९५परमार्थतत्त्वविज्ञानात् पर्याप्तकामः आत्मकामत्वेन परि समन्ततः आप्ताः कामाः यस्य, तस्य पर्याप्तकामस्य कृतात्मनः अविद्यालक्षणात् अपररूपात् अपनीय स्वेन परेण रूपेण कृतः आत्मा विद्यया यस्य, तस्य कृतात्मनः तु इह एव तिष्ठति एव शरीरे सर्वे धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतवः प्रविलीयन्ति प्रविलीयन्ते विलयं उपयान्ति, नश्यन्ति इत्यर्थः। कामाः तज्जन्महेतुविनाशात् न जायन्ते इत्यभिप्रायः॥

६१यदि एवं सर्वलाभात् परम आत्मलाभः, तल्लाभाय प्रवचनादयः उपायाः बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्ते, इदं उच्यते — यः अयं आत्मा व्याख्यातः, यस्य लाभः परः पुरुषार्थः, न असौ वेदशास्त्राध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः। तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या, ९६न बहुना श्रुतेन न अपि भूयसा श्रवणेन इत्यर्थः। केन तर्हि लभ्यः इति, उच्यते — यं एव परमात्मानं एव एषः विद्वान् वृणुते प्राप्तुं इच्छति, तेन वरणेन एषः परः आत्मा लभ्यः, न अन्येन साधनान्तरेण, नित्यलब्धस्वभावत्वात्। कीदृशोऽसौ विदुषः आत्मलाभः इति, उच्यते — तस्य एषः आत्मा अविद्यासञ्छन्नां स्वां परां तनूं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयति, प्रकाशः इव घटादिः विद्यायां सत्यां आविर्भवति इत्यर्थः। तस्मात् अन्यत्यागेन आत्मप्रार्थना एव आत्मलाभसाधनं इत्यर्थः॥

६२आत्मप्रार्थनासहायभूतानि एतानि च साधनानि बलाप्रमादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संन्याससहितानि। यस्मात् न अयं आत्मा बलहीनेन बलप्रहीणेन आत्मनिष्ठाजनितवीर्यहीनेन लभ्यः; न अपि लौकिकपुत्रपश्वादिविषयासङ्गनिमित्तात् प्रमादात्; तथा तपसो वा अपि अलिङ्गात् लिङ्गरहितात्। तपोऽत्र ज्ञानं; लिङ्गं संन्यासः; संन्यासरहितात् ज्ञानात् न लभ्यते इत्यर्थः। एतैः उपायैः बलाप्रमादसंन्यासज्ञानैः यतते तत् परः सन् प्रयतते यः तु विद्वान् विवेकी आत्मवित्, तस्य विदुषः एषः आत्मा विशते सम्प्रविशति ब्रह्मधाम॥

६३९७कथं ब्रह्म विशत इति, उच्यते — सम्प्राप्य समवगम्य एनं आत्मानं ऋषयः दर्शनवन्तः तेन एव ज्ञानेन तृप्ताः, न बाह्येन तृप्तिसाधनेन शरीरोपचयकारणेन। कृतात्मानः परमात्मस्वरूपेण एव निष्पन्नात्मानः सन्तः। वीतरागाः विगतरागादिदोषाः। प्रशान्ताः उपरतेन्द्रियाः। ते एवंभूताः सर्वगं सर्वव्यापिनं आकाशवत् सर्वतः सर्वत्र प्राप्य, न उपाधिपरिच्छिन्नेन एकदेशेन; किं तर्हि, तत् ब्रह्म एव अद्वयं आत्मत्वेन प्रतिपद्य धीराः अत्यन्तविवेकिनः युक्तात्मानो नित्यसमाहितस्वभावाः सर्वं एव समस्तं शरीरपातकाले अपि आविशन्ति भिन्नघटाकाशवत् अविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं जहति। एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशन्ति॥

६४किञ्च, वेदान्तजनितं विज्ञानं वेदान्तविज्ञानं तस्य अर्थः परः आत्मा विज्ञेयः, सोऽर्थः सुनिश्चितो येषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः। ते च संन्यासयोगात् सर्वकर्मपरित्यागलक्षणयोगात् केवलब्रह्मनिष्ठास्वरूपात् योगात् यतयः यतनशीलाः शुद्धसत्त्वाः शुद्धं सत्त्वं येषां संन्यासयोगात्, ते शुद्धसत्त्वाः। ते ब्रह्मलोकेषु; संसारिणां ये मरणकालाः ते अपरान्तकालाः; तान् अपेक्ष्य मुमुक्षूणां संसारावसाने देहपरित्यागकालः परान्तकालः तस्मिन् परान्तकाले साधकानां बहुत्वात् ब्रह्म एव लोको ब्रह्मलोकः एकोऽपि अनेकवत् दृश्यते प्राप्यते च। अतो बहुवचनं ब्रह्मलोकेषु इति, ब्रह्मणि इत्यर्थः। परामृताः परं अमृतं अमरणधर्मकं ब्रह्म आत्मभूतं येषां ते परामृताः जीवन्तः एव ब्रह्मभूताः, परामृताः सन्तः परिमुच्यन्ति परि ९८समन्तात् प्रदीपनिर्वाणवत् भिन्नघटाकाशवत् च निवृत्तिं उपयान्ति परिमुच्यन्ति परि समन्तात् मुच्यन्ते सर्वे, न देशान्तरं गन्तव्यं अपेक्षन्ते। ‘शकुनीनां इव आकाशे जले वारिचरस्य वा। पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गतिः’(मो.ध.१८१.९) ९९‘अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः’ इति श्रुतिस्मृतिभ्यां; १००देशपरिच्छिन्ना हि गतिः संसारविषया एव, परिच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात्। ब्रह्म तु समस्तत्वात् न देशपरिच्छेदेन गन्तव्यम्। यदि हि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यात्, मूर्तद्रव्यवत् आदाद्यन्तवत् अन्याश्रितं सावयवं अनित्यं कृतकं च स्यात्। न तु एवंविधं ब्रह्म भवितुं अर्हति। अतः तत्प्राप्तिः च नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता॥

६५अपि च, अविद्यादिसंसारबन्धापनयनं एव मोक्षं इच्छन्ति ब्रह्मविदः, न तु कार्यभूतम्। किञ्च, मोक्षकाले या देहारम्भिकाः कलाः प्राणाद्याः, ताः स्वाः प्रतिष्ठाः गताः स्वं स्वं कारणं गता भवन्ति इत्यर्थः। प्रतिष्ठा इति द्वितीयाबहुवचनम्। पञ्चदश पञ्चदशसङ्ख्याकाः या १०१अन्त्यप्रश्नपरिपठिताः प्रसिद्धाः, देवाः च देहाश्रयाः चक्षुरादिकरणस्थाः सर्वे प्रतिदेवतासु आदित्यादिषु गता भवन्ति इत्यर्थः। १०२यानि च मुमुक्षुणा कृतानि कर्माणि अप्रवृत्तफलानि, प्रवृत्तफलानां उपभोगेन एव क्षीणत्वात्। विज्ञानमयः च आत्मा अविद्याकृतबुद्ध्याद्युपाधिं आत्मत्वेन गत्वा जलादिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बवत् इह प्रविष्टो देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वात् सह तेन एव विज्ञानमयेन आत्मना; अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः। ते एते कर्माणि विज्ञानमयः च आत्मा उपाध्यपनये सति परे अव्यये अनन्ते अक्षये ब्रह्मणि आकाशकल्पे अजे अजरे अमृते अभये अपूर्वे अनपरे अनन्तरे अबाह्ये अद्वये शिवे शान्ते सर्वे एकीभवन्ति अविशेषतां गच्छन्ति एकत्वं आपद्यन्ते जलाद्याधारापनये इव सूर्यादिप्रतिबिम्बाः सूर्ये, घटाद्यपनये इव आकाशे घटाद्याकाशाः॥

६६किञ्च, यथा नद्यः गङ्गाद्याः स्यन्दमानाः गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्रं प्राप्य अस्तं अदर्शनं अविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा, तथा अविद्याकृतनामरूपात् विमुक्तः सन् विद्वान् परात् अक्षरात् पूर्वोक्तात् परं दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणं उपैति उपगच्छति॥

६७ननु श्रेयसि अनेके विघ्नाः प्रसिद्धाः; अतः क्लेशानां अन्यतमेन अन्येन वा देवादिना च विघ्नितो ब्रह्मवित् अपि अन्यां गतिं मृतो गच्छति न ब्रह्म एव; न, विद्यया एव सर्वप्रतिबन्धस्य अपनीतत्वात्। अविद्याप्रतिबन्धमात्रो हि मोक्षो न अन्यप्रतिबन्धः, नित्यत्वात् आत्मभूतत्वात् च। तस्मात् सः यः कश्चित् ह वै लोके तत् परमं ब्रह्म वेद साक्षात् अहं एव अस्मि इति जानाति, सः न अन्यां गतिं गच्छति। देवैः अपि तस्य ब्रह्मप्राप्तिं प्रति विघ्नो न शक्यते कर्तुं; आत्मा हि एषां सः भवति। तस्मात् ब्रह्म विद्वान् ब्रह्म एव भवति। किञ्च, न अस्य विदुषः अब्रह्मवित् कुले भवति; किञ्च, तरति शोकं अनेकेष्टवैकल्यनिमित्तं मानसं सन्तापं जीवन् एव अतिक्रान्तो भवति। तरति पाप्मानं धर्माधर्माख्यं गुहाग्रन्थिभ्यः हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यः विमुक्तः सन् मृतः भवति इति उक्तं एव ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’(मु.उ.२.२.९) इत्यादि॥

६८अथ इदानीं ब्रह्मविद्यासम्प्रदानविध्युपप्रदर्शनेन उपसंहारः क्रियते — तत् एतत् विद्यासम्प्रदानविधानं ऋचा मन्त्रेण अभ्युक्तं अभिप्रकाशितम्। क्रियावन्तः यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ताः। श्रोत्रियाः ब्रह्मनिष्ठाः अपरस्मिन् ब्रह्मणि अभियुक्ताः परं ब्रह्म बुभुत्सवः स्वयं एकर्षिं एकर्षिनामानं अग्निं जुह्वते जुह्वति श्रद्धयन्तः श्रद्दधानाः सन्तः ये, तेषां एव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानां १०३एतां ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयात् शिरोव्रतं शिरसि अग्निधारणलक्षणम्। यथा आथर्वणानां वेदव्रतं प्रसिद्धम्। यैः तु यैः च तत् चीर्णं विधिवत् यथाविधानं तेषां एव वदेत॥

६९तत् एतत् अक्षरं पुरुषं सत्यं ऋषिः अङ्गिराः नाम पुरा पूर्वं शौनकाय विधिवत् उपसन्नाय पृष्टवते उवाच। तद्वत् अन्योऽपि तथा एव श्रेयोर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थं विधिवत् उपसन्नाय ब्रूयात् इत्यर्थः। न एतत् ग्रन्थरूपं अचीर्णव्रतः अचरितव्रतोऽपि अधीते न पठति; चीर्णव्रतस्य हि विद्या फलाय संस्कृता भवति इति। समाप्ता ब्रह्मविद्या; सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण सम्प्राप्ता, तेभ्यो नमः परमऋषिभ्यः। परमं ब्रह्म साक्षात् दृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तः च, ते परमर्षयः तेभ्यो भूयोऽपि नमः। द्विर्वचनं अत्यादरार्थं मुण्डकसमाप्त्यर्थं च॥

इति तृतीयमुण्डके द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ मुण्डकोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥