प्रथमोऽध्यायः

११–३नारायणः ४–६परोऽव्यक्तात् अण्डं अव्यक्तसम्भवम्।
अण्डस्य अन्तः तु इमे लोकाः ७सप्तद्वीपा च मेदिनी॥

२८–९सः भगवान् सृष्ट्वा इदं जगत्, १०तस्य च स्थितिं चिकीर्षुः, ११मरीच्यादीन् अग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन्, प्रवृत्तिलक्षण धर्मं ग्राहयामास १२वेदोक्त। १३ततोऽन्यान् च सनकसनन्दनादीन् उत्पाद्य, निवृत्तिलक्षण धर्मं १४ज्ञानवैराग्यलक्षणं ग्राहयामास। १५द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः, प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणः च, जगतः स्थितिकारणम्। १६प्राणिनां साक्षात् अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुः यः सः धर्मो १७ब्राह्मणाद्यैः वर्णिभिः आश्रमिभिः च श्रेयोर्थिभिः अनुष्ठीयमानो १८दीर्घेण कालेन। १९अनुष्ठातॄणां कामोद्भवात् हीयमानविवेकविज्ञानहेतुकेन अधर्मेण अभिभूयमाने धर्मे, प्रवर्धमाने च अधर्मे, जगतः स्थितिं परिपिपालयिषुः सः आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुः २०–२१भौमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थं देवक्यां वसुदेवात् अंशेन कृष्णः २२किल सम्बभूव। २३ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणे रक्षितः स्यात् वैदिको धर्मः, २४तदधीनत्वात् वर्णाश्रमभेदानाम्॥

३२५सः च भगवान् ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः सदा सम्पन्नः २६त्रिगुणात्मिकां २७स्वां २८मायां २९मूलप्रकृतिं ३०वशीकृत्य, अजोऽव्ययो भूतानां ईश्वरो ३१–३२नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि सन्, ३३स्वमायया ३४देहवान् इव जातः ३५इव च ३६लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते। ३७स्वप्रयोजनाभावे अपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं धर्मद्वयं अर्जुनाय ३८शोकमोहमहोदधौ निमग्नाय उपदिदेश, ३९गुणाधिकैः हि गृहीतोऽनुष्ठीयमानः च धर्मः प्रचयं गमिष्यति इति। ४०तं धर्मं भगवता यथा उपदिष्टं वेदव्यासः ४१सर्वज्ञो ४२भगवान् गीताख्यैः सप्तभिः श्लोकशतैः उपनिबबन्ध॥

४४३तत् इदं गीताशास्त्रं ४४समस्तवेदार्थसारसङ्ग्रहभूतं ४५दुर्विज्ञेयार्थं, ४६तदर्थाविष्करणाय अनेकैः विवृतपदपदार्थवाक्यार्थन्यायं अपि अत्यन्तविरुद्धानेकार्थवत्वेन लौकिकैः गृह्यमाणं उपलभ्य अहं ४७विवेकतोऽर्थनिर्धारणार्थं ४८सङ्क्षेपतो विवरणं करिष्यामि॥

५४९तस्य अस्य गीताशास्त्र सङ्क्षेपतः प्रयोजनं ५०परं निःश्रेयसं ५१सहेतुकस्य संसारस्य अत्यन्तोपरमलक्षणम्। ५२तत् च ५३सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठारूपात् धर्मात् भवति। ५४तथा ५५इमं एव गीतार्थं धर्मं उद्दिश्य ५६भगवता एव उक्तं — ‘सः हि धर्मः सुपर्याप्तो ५७ब्रह्मणः पदवेदने’(अश्वः.१६.१२) इति अनुगीतासु। ५८तत्र एव च उक्तं — ५९‘नैव धर्मी न च अधर्मी न चैव हि शुभाशुभी।’(अश्वः.१९.७) ६०‘यः स्यात् एकासने लीनः तूष्णीं किञ्चित् अचिन्तयन्’(अश्वः.१९.१)॥ इति ‘ज्ञानं संन्यासलक्षणं’(अश्वः.४३.२६) इति च। ६१इह अपि च अन्ते उक्तं अर्जुनाय — ‘सर्वधर्मान् परित्यज्य मां एकं शरणं व्रज’(भ.गी.१८.६६) इति। ६२अभ्युदयार्थोऽपि यः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो वर्णान् आश्रमान् च उद्दिश्य विहितः, ६३सः देवादिस्थानप्राप्तिहेतुः अपि सन्, ईश्वरार्पणबुद्ध्या अनुष्ठीयमानः ६४सत्त्वशुद्धये भवति फलाभिसन्धिवर्जितः। शुद्धसत्त्वस्य च ज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन च निःश्रेयसहेतुत्वं अपि प्रतिपद्यते। ६५तथा च इमं अर्थं अभिसन्धाय वक्ष्यति — ‘ब्रह्मणि आधाय कर्माणि’(भ.गी.५.१०) ‘योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये’(भ.गी.५.११) इति॥

६६६इमं द्विप्रकारं धर्मं निःश्रेयसप्रयोजनं, परमार्थतत्त्वं च वासुदेवाख्यं परं ब्रह्माभिधेयभूतं ६७विशेषतः अभिव्यञ्जयत् ६८विशिष्टप्रयोजनसम्बन्धाभिधेयवद्गीताशास्त्रम्। ६९यतः तदर्थविज्ञाने समस्तपुरुषार्थसिद्धिः, अतः तद्विवरणे यत्नः क्रियते मया॥

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः॥