तृतीयोऽध्यायः
१६१८३८शास्त्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयभूते द्वे बुद्धी भगवता निर्दिष्टे, साङ्ख्ये बुद्धिः योगे बुद्धिः इति च। ८३९तत्र ‘प्रजहाति यदा कामान्’(भ.गी.२.५५) इति आरभ्य आ अध्यायपरिसमाप्तेः साङ्ख्यबुद्ध्याश्रितानां संन्यासं कर्तव्यं उक्त्वा तेषां तन्निष्ठतया एव च कृतार्थता ८४०उक्ता — ‘एषा ब्राह्मी स्थितिः’(भ.गी.२.७२) इति। ८४१अर्जुनाय च ‘कर्मणि एव अधिकारः ते . . . मा ते सङ्गोऽस्तु अकर्मणि’(भ.गी.२.४७) इति कर्म एव कर्तव्यं उक्तवान् ८४२योगबुद्धिं आश्रित्य, ८४३न तत एव श्रेयःप्राप्तिं उक्तवान्। ८४४तत् एतत् आलक्ष्य पर्याकुलीकृतबुद्धिः अर्जुनः उवाच। ८४५कथं भक्त श्रेयोर्थिने यत् साक्षात् श्रेयःप्राप्तिसाधनं साङ्ख्यबुद्धिनिष्ठां श्रावयित्वा मां कर्मणि ८४६दृष्टानेकानर्थयुक्ते पारम्पर्येण अपि अनैकान्तिकश्रेयःप्राप्तिफले नियुञ्ज्यात् इति युक्तः पर्याकुलीभावः अर्जुनस्य, ८४७तदनुरूपः च ८४८प्रश्नः ‘ज्यायसी चेत्’(भ.गी.३.१) इत्यादिः, प्रश्नापाकरणवाक्यं च भगवतः युक्तं यथोक्तविभागविषये शास्त्रे॥
१६२८४९केचित् तु — अर्जुनस्य प्रश्नार्थं अन्यथा कल्पयित्वा तत्प्रतिकूलं भगवतः प्रतिवचनं वर्णयन्ति, ८५०यथा च आत्मना सम्बन्धग्रन्थे गीतार्थो निरूपितः तत्प्रतिकूलं च इह पुनः प्रश्नप्रतिवचनयोः अर्थं निरूपयन्ति। ८५१कथं ? ८५२तत्र सम्बन्धग्रन्थे तावत् — ८५३सर्वेषां आश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः गीताशास्त्रे निरूपितः अर्थः इति उक्तं; ८५४पुनः विशेषितं च यावज्जीवश्रुतिचोदितानि कर्माणि परित्यज्य केवलात् एव ज्ञानात् मोक्षः प्राप्यते इति एतत् एकान्तेन एव प्रतिषिद्धं इति। ८५५इह तु आश्रमविकल्पं दर्शयता यावज्जीवश्रुतिचोदितानां एव कर्मणां परित्यागः उक्तः। ८५६तत् कथं ईदृशं विरुद्धं अर्थं अर्जुनाय ब्रूयात् भगवान्, ८५७श्रोता वा कथं विरुद्धं अर्थं अवधारयेत्॥
१६३८५८तत्र एतत् स्यात् — गृहस्थानां एव श्रौतकर्मपरित्यागेन केवलात् एव ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते, न तु आश्रमान्तराणां इति। ८५९एतत् अपि पूर्वोत्तरविरुद्धं एव। कथं ? सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयो गीताशास्त्रे निश्चितः अर्थः इति प्रतिज्ञाय इह कथं तत् विरुद्धं केवलात् एव ज्ञानात् मोक्षं ब्रूयात् आश्रमान्तराणाम्॥८६०
१६४८६१अथ मतं श्रौतकर्मापेक्षया एतद्वचनं ८६२‘केवलात् एव ज्ञानात् श्रौतकर्मरहितात् गृहस्थानां मोक्षः प्रतिषिध्यते’ इति; ८६३तत्र गृहस्थानां विद्यमानं अपि स्मार्तं कर्म अविद्यमानवत् उपेक्ष्य ‘ज्ञानात् एव केवलात्’ इत्युच्यते इति। ८६४एतत् अपि विरुद्धम्। कथं ? गृहस्थस्य एव स्मार्तकर्मणा समुच्चितात् ज्ञानात् मोक्षः प्रतिषिध्यते न तु आश्रमान्तराणां इति ८६५कथं विवेकिभिः शक्यं अवधारयितुम्। ८६६किञ्च — यदि मोक्षसाधनत्वेन स्मार्तानि कर्माणि ऊर्ध्वरेतसां समुच्चीयन्ते तथा गृहस्थस्य अपि इष्यतां स्मार्तैः एव समुच्चयो न श्रौतैः॥८६७
१६५८६८अथ श्रौतैः स्मार्तैः च गृहस्थस्य एव समुच्चयः मोक्षाय, ८६९ऊर्ध्वरेतसां तु स्मार्तकर्ममात्रसमुच्चितात् ज्ञानात् मोक्षः इति। ८७०तत्र एवं सति गृहस्थस्य आयासबाहुल्यात्, श्रौतं स्मार्तं च बहुदुःखरूपं कर्म शिरसि आरोपितं स्यात्॥
१६६८७१–८७२अथ गृहस्थस्य एव आयासबाहुल्यकारणात् मोक्षः स्यात्, न आश्रमान्तराणां ८७३श्रौतनित्यकर्मरहितत्वात् इति। ८७४तत् अपि असत्, सर्वोपनिषत्सु इतिहासपुराणयोगशास्त्रेषु च ८७५ज्ञानाङ्गत्वेन मुमुक्षोः सर्वकर्मसंन्यासविधानात्, ८७६आश्रमविकल्पसमुच्चयविधानात् च श्रुतिस्मृत्योः॥
१६७८७७सिद्धः तर्हि सर्वाश्रमिणां ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः — ८७८न, मुमुक्षोः सर्वकर्मसंन्यासविधानात्। ‘पुत्रैषणायाः वित्तैषणायाः च लोकैषणायाः च ८७९–८८०व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’(बृ.उ.३.५.१) ८८१‘तस्मात् न्यासं एषां तपसां अतिरिक्तं आहुः’(तै.ना.७९) ८८२‘न्यासः एव अत्यरेचयत्’(तै.ना.७८) इति, ८८३‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन एके अमृतत्वं आनशुः’(तै.ना.१२) इति च। ८८४‘ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत्’(जा.उ.४) इत्याद्याः श्रुतयः। ८८५‘त्यज धर्मं अधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज। उभे सत्यानृते त्यक्त्वा ८८६येन त्यजसि तत् त्यज।’(मो.ध.३२९.४०) ८८७‘संसारं एव निःसारं दृष्ट्वा सारदिदृक्षया। प्रव्रजन्ति अकृतोद्वाहाः ८८८परं वैराग्यं आश्रिताः’ इति बृहस्पतिः। ८८९‘कर्मणा बध्यते जन्तुः विद्यया च विमुच्यते। ८९०तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’(मो.ध.२४१.७) इति शुकानुशासनम्। ८९१इह अपि च ‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य’(भ.गी.५.१३) इत्यादि॥
१६८८९२मोक्षस्य च अकार्यत्वात् मुमुक्षोः कर्मानर्थक्यम्। ८९३–८९४नित्यानि प्रत्यवायपरिहारार्थानि इति चेत्, न; असंन्यासिविषयत्वात् प्रत्यवायप्राप्तेः। ८९५न हि अग्निकार्याद्यकरणात् संन्यासिनः प्रत्यवायः कल्पयितुं शक्यः, ८९६यथा ब्रह्मचारिणां असंन्यासिनां अपि कर्मिणाम्। ८९७न तावत् नित्यानां कर्मणां अभावात् एव भावरूपस्य प्रत्यवायस्य उत्पत्तिः कल्पयितुं शक्या, ‘कथं असतः सत् जायेत’(छा.उ.६.२.२) इति असतः सज्जन्मासम्भवश्रुतेः। ८९८यदि विहिताकरणात् असम्भाव्यं अपि प्रत्यवायं ब्रूयात् वेदः, तदा अनर्थकरः वेदः अप्रमाणं इति उक्तं स्यात्; ८९९विहितस्य करणाकरणयोः दुःखमात्रफलत्वात्। ९००तथा च ९०१कारकं शास्त्रं न ज्ञापकं इति अनुपपन्नार्थं कल्पितं स्यात्। ९०२न च एतत् इष्टम्। ९०३तस्मात् न संन्यासिनां कर्माणि। ९०४अतो ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः; ९०५‘ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः’(भ.गी.३.१) इति अर्जुनस्य प्रश्नानुपपत्तेः च॥
१६९९०६यदि हि भगवता द्वितीये अध्याये ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य त्वया अनुष्ठेयं इति उक्तं स्यात्, ततः अर्जुनस्य प्रश्नः अनुपपन्नः ‘ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः’(भ.गी.३.१) इति। ९०७अर्जुनाय चेत् बुद्धिकर्मणी त्वया अनुष्ठेये इति उक्ते, या कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः सा अपि उक्ता एव इति ‘तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव’(भ.गी.३.१) इति उपालम्भः प्रश्नो वा न कथञ्चन उपपद्यते। ९०८न च अर्जुनस्य एव ज्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्तं पूर्वं इति कल्पयितुं युक्तं, येन ‘ज्यायसी चेत्’ इति विवेकतः प्रश्नः स्यात्॥
१७०९०९यदि पुनः एकस्य पुरुषस्य ज्ञानकर्मणोः विरोधात् युगपत् अनुष्ठानं न सम्भवति इति भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूर्वं उक्तं स्यात्, ततोऽयं प्रश्नः उपपन्नः ‘ज्यायसी चेत्’ इत्यादिः। ९१०अविवेकतः प्रश्नकल्पनायां अपि भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञानकर्मनिष्ठयोः भगवतः प्रतिवचनं न उपपद्यते। ९११न च अज्ञाननिमित्तं भगवत्प्रतिवचनं कल्पनीयम्। ९१२अस्मात् च भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञानकर्मनिष्ठयोः भगवतः प्रतिवचनदर्शनात् ज्ञानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः। तस्मात् ९१३केवलात् एव ज्ञानात् मोक्षः इति एषः अर्थो निश्चितो गीतासु सर्वोपनिषत्सु च॥
१७१९१४ज्ञानकर्मणोः ‘एकं वद निश्चित्य’(भ.गी.३.२) इति च एकविषया एव प्रार्थना अनुपपन्ना, उभयोः समुच्चयसम्भवे। ९१५‘कुरु कर्म एव तस्मात् त्वं’(भ.गी.४.१५) इति च ज्ञाननिष्ठासम्भवं अर्जुनस्य अवधारणेन दर्शयिष्यति॥
१७२ज्यायसी श्रेयसी चेत् ९१६यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता ९१७बुद्धिः ज्ञानं हे जनार्दन। ९१८यदि बुद्धिकर्मणी समुच्चिते इष्टे तदा एकं श्रेयःसाधनं इति कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः इति कर्मणः अतिरिक्तकरणं बुद्धेः अनुपपन्नं अर्जुनेन कृतं स्यात्; ९१९न हि तत् एव तस्मात् फलतोऽतिरिक्तं स्यात्। ९२०तथा च, कर्मणः श्रेयस्करी भगवता उक्ता बुद्धिः, अश्रेयस्करं च कर्म कुरु इति मां प्रतिपादयति, तत् किं नु कारणं इति भगवतः उपालम्भं इव कुर्वन् तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसालक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यत् आह, तत् च न उपपद्यते। ९२१अथ स्मार्तेन एव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्तः अर्जुनेन च अवधारितः चेत्, ९२२‘तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि’(भ.गी.३.१) इत्यादि कथं युक्तं वचनम्॥१॥
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥२॥
१७३किञ्च—
१७४९२३व्यामिश्रेण इव, ९२४यद्यपि विविक्ताभिधायी भगवान्, तथापि ९२५मम मन्दबुद्धेः व्यामिश्रं इव भगवद्वाक्यं प्रतिभाति। तेन मम बुद्धिं मोहयसि इव, मम बुद्धिव्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः ९२६त्वं तु कथं मोहयसि ? अतः ब्रवीमि बुद्धिं मोहयसि इव मे मम इति। त्वं तु भिन्नकर्तृकयोः ज्ञानकर्मणोः एकपुरुषानुष्ठानासम्भवं यदि मन्यसे, ९२७तत्र एवं सति तत् तयोः एकं ९२८बुद्धिं कर्म वा ९२९इदं एव अर्जुनस्य योग्यं ९३०बुद्धिशक्त्यवस्थानुरूपं इति निश्चित्य वद ब्रूहि, ९३१येन ज्ञानेन कर्मणा वा अन्यतरेण श्रेयः अहं आप्नुयां प्राप्नुयां; इति यत् उक्तं तत् अपि न उपपद्यते॥
१७५९३२यदि हि कर्मनिष्ठायां गुणभूतं अपि ज्ञानं भगवता उक्तं स्यात्, तत् कथं तयोः ‘एकं वद’ इति एकविषया एव अर्जुनस्य शुश्रूषा स्यात्। ९३३न हि भगवता पूर्वं उक्तं ‘अन्यतरत् एव ज्ञानकर्मणोः वक्ष्यामि, नैव द्वयं’ इति, ९३४येन उभयप्राप्त्यसम्भवं आत्मनो मन्यमानः एकं एव प्रार्थयेत्॥२॥
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३॥
१७६९३६प्रश्नानुरूपं एव प्रतिवचनं श्रीभगवान् उवाच —
१७७लोके अस्मिन् शास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृतानां त्रैवर्णिकानां द्विविधा द्विप्रकारा निष्ठा स्थितिः ९३७अनुष्ठेयतात्पर्यं पुरा पूर्वं ९३८सर्गादौ प्रजाः सृष्ट्वा तासां अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिसाधनं वेदार्थसम्प्रदायं आविष्कुर्वता प्रोक्ता मया ९३९सर्वज्ञेन ईश्वरेण हे ९४०अनघ अपाप। तत्र का सा द्विविधा निष्ठा इत्याह — तत्र ज्ञानयोगेन ज्ञानं एव योगः तेन साङ्ख्यानां ९४१आत्मानात्मविषयविवेकविज्ञानवतां ९४२ब्रह्मचर्याश्रमात् एव कृतसंन्यासानां ९४३वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थानां ९४४परमहंसपरिव्राजकानां ब्रह्मणि एव अवस्थितानां निष्ठा प्रोक्ता। कर्मयोगेन ९४५कर्म एव योगः कर्मयोगः तेन कर्मयोगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोक्ता इत्यर्थः। ९४६यदि च एकेन पुरुषेण एकस्मै पुरुषार्थाय ज्ञानं कर्म च समुच्चित्य अनुष्ठेयं भगवता इष्टं ९४७उक्तं वक्ष्यमाणं वा गीतासु ९४८वेदेषु च उक्तं, कथं इह अर्जुनाय ९४९उपसन्नाय ९५०प्रियाय विशिष्टभिन्नपुरुषकर्तृके एव ज्ञानकर्मनिष्ठे ब्रूयात् ? ९५१यदि पुनः ‘अर्जुनः ज्ञानं कर्म च द्वयं श्रुत्वा स्वयं एव अनुष्ठास्यति अन्येषां तु भिन्नपुरुषानुष्ठेयतां वक्ष्यामि इति’ मतं भगवतः कल्प्येत, तदा रागद्वेषवान् अप्रमाणभूतो भगवान् कल्पितः स्यात्। ९५२तत् च अयुक्तम्। ९५३तस्मात् कया अपि युक्त्या न समुच्चयो ज्ञानकर्मणोः॥
१७८९५४यत् अर्जुनेन उक्तं कर्मणो ज्यायस्त्वं बुद्धेः, तत् च स्थितं, अनिराकरणात्। ९५५तस्याः च ज्ञाननिष्ठायाः संन्यासिनां एव अनुष्ठेयत्वं, भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्ववचनात्। भगवतः एवं एव अनुमतं इति गम्यते॥३॥
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥४॥
१७९९५६‘मां च बन्धकारणे ९५७कर्मणि एव नियोजयसि’ इति विषण्णमनसं अर्जुनं ‘कर्म न आरभे’ इति एवं मन्वानं आलक्ष्य आह भगवान् — न कर्मणां अनारम्भात् इति। ९५८अथवा — ज्ञानकर्मनिष्ठयोः परस्परविरोधात् एकेन पुरुषेण युगपत् अनुष्ठातुं अशक्त्यत्वे सति इतरेतरानपेक्षयोः एव पुरुषार्थहेतुत्वे प्राप्ते कर्मनिष्ठायाः ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिहेतुत्वेन पुरुषार्थहेतुत्वं, न स्वातन्त्र्येण; ९५९ज्ञाननिष्ठा तु कर्मनिष्ठोपायलब्धात्मिका सती स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थहेतुः ९६०अन्यानपेक्षा, इति एतं अर्थं प्रदर्शयिष्यन् आह भगवान् —
१८०न कर्मणां ९६१क्रियाणां ९६२यज्ञादीनां ९६३इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानां ९६४उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां ९६५तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनां, ९६६‘ज्ञानं उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः। यथादर्शतलप्रख्ये पश्यति आत्मानं आत्मनि’(मो.ध.२०४.८) इत्यादिस्मरणात्, अनारम्भात् ९६७अननुष्ठानात् नैष्कर्म्यं ९६८निष्कर्मभावं कर्मशून्यतां ९६९ज्ञानयोगेन निष्ठां ९७०निष्क्रियात्मस्वरूपेण एव अवस्थानं इति यावत्। पुरुषः न अश्नुते न प्राप्नोति इत्यर्थः॥
१८१९७१कर्मणां अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति वचनात् तत् विपर्ययात् ९७२तेषां आरम्भात् नैष्कर्म्यं अश्नुते इति गम्यते। ९७३कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणां अनारम्भात् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति ? ९७४उच्यते, कर्मारम्भस्य एव नैष्कर्म्योपायत्वात्। ९७५न हि उपायं अन्तरेण उपेयप्राप्तिः अस्ति। ९७६कर्मयोगोपायत्वं च नैष्कर्म्यलक्षणस्य ज्ञानयोगस्य, ९७७श्रुतौ इह च, प्रतिपादनात्। श्रुतौ तावत् प्रकृतस्य आत्मलोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन ‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्ति यज्ञेन’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिना कर्मयोगस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम्। ९७८इह अपि च — ‘संन्यासः तु महाबाहो दुःखं आप्तुं अयोगतः’(भ.गी.५.६) ‘योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वा आत्मशुद्धये’(भ.गी.५.११) ‘यज्ञो दानं तपः चैव पावनानि मनीषिणां’(भ.गी.१८.५) इत्यादि प्रतिपादयिष्यति॥
१८२९७९ननु च ‘अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यं आचरेत्’(अश्वः.४६.१८) इत्यादौ कर्तव्यकर्मसंन्यासात् अपि नैष्कर्म्यप्राप्तिं दर्शयति। ९८०लोके च कर्मणां अनारम्भात् नैष्कर्म्यं इति प्रसिद्धतरम्। ९८१अतः च नैष्कर्म्यार्थिनः किं कर्मारम्भेण ? इति प्राप्तम्। ९८२अतः आह — न च संन्यसनात् एव इति। न अपि संन्यसनात् एव ९८३केवलात् ९८४कर्मपरित्यागमात्रात् एव ज्ञानरहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञानयोगेन निष्ठां समधिगच्छति ९८५न प्राप्नोति॥४॥
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५॥
१८३९८६कस्मात् पुनः कारणात् कर्मसंन्यासमात्रात् एव केवलात् ज्ञानरहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां पुरुषो न अधिगच्छति इति हेत्वाकाङ्क्षायां आह —
१८४न हि यस्मात् क्षणं अपि कालं जातु कदाचित् कश्चित् तिष्ठति अकर्मकृत् सन्। ९८७कस्मात् ? कार्यते प्रवर्त्यते हि यस्मात् अवशः एव अस्वतन्त्रः एव कर्म सर्वः प्राणी प्रकृतिजैः प्रकृतितो जातैः सत्त्वरजस्तमोभिः गुणैः। ९८८अज्ञः इति वाक्यशेषः, ९८९यतो वक्ष्यति ‘गुणैः यो न विचाल्यते’(भ.गी.१४.२३) इति। ९९०साङ्ख्यानां पृथक्करणात् अज्ञानां एव हि कर्मयोगः, न ज्ञानिनाम्। ९९१ज्ञानिनां तु गुणैः अचाल्यमानानां स्वतः चलनाभावात् कर्मयोगो न उपपद्यते। ९९२तथा च व्याख्यातं ‘वेद अविनाशिनं’(भ.गी.२.२१) इति अत्र॥५॥
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६॥
१८५९९३यत् तु अनात्मज्ञः चोदितं कर्म न आरभते इति ९९४तत् असत् एव इत्याह —
१८६९९५कर्मेन्द्रियाणि हस्तादीनि संयम्य संहृत्य यः आस्ते तिष्ठति मनसा स्मरन् चिन्तयन् इन्द्रियार्थान् विषयान् विमूढात्मा विमूढान्तःकरणः मिथ्याचारो मृषाचारः पापाचारः
१८७सः उच्यते॥६॥
१८८९९७यः तु पुनः कर्मणि अधिकृतः अज्ञः बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अर्जुन कर्मेन्द्रियैः वाक्पाण्यादिभिः। किं आरभते इत्याह — कर्मयोगं असक्तः सन् फलाभिसन्धिवर्जितः सः विशिष्यते इतरस्मात् मिथ्याचारात्॥७॥
१९०नियतं नित्यं शास्त्रोपदिष्टं, यो यस्मिन् १०००कर्मणि अधिकृतः १००१फलाय च अश्रुतं तत् १००२नियतं कर्म, तत् कुरु त्वं हे अर्जुन, यतः कर्म ज्यायः अधिकतरं फलतः, हि १००३–१००४यस्मात् अकर्मणः अकरणात् अनारम्भात्। कथं ? शरीरयात्रा शरीरस्थितिः अपि च ते तव न प्रसिध्येत् प्रसिद्धिं न गच्छेत् अकर्मणः अकरणात्। १००५अतः दृष्टः कर्माकर्मणोः विशेषो लोके॥८॥
१९११००७यत् च मन्यसे बन्धार्थत्वात् कर्म न कर्तव्यं इति तत् अपि असत्। कथं —१००८
१९२१००९‘यज्ञो वै विष्णुः’(तै.सः.१.७.४) इति श्रुतेः यज्ञः ईश्वरः, तत् अर्थं यत् क्रियते तत् यज्ञार्थं कर्म। १०१०तस्मात् कर्मणः अन्यत्र अन्येन कर्मणा लोकः अयं अधिकृतः कर्मकृत् कर्मबन्धनः कर्म बन्धनं यस्य सोऽयं कर्मबन्धनः लोकः, न तु यज्ञार्थात्। १०११अतः तत् अर्थं यज्ञार्थं कर्म कौन्तेय, मुक्तसङ्गः कर्मफलसङ्गवर्जितः सन् समाचर निर्वर्तय॥९॥
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥१०॥
१९३१०१२इतः च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यं —
१९४सहयज्ञाः यज्ञसहिताः प्रजाः त्रयो वर्णाः ताः सृष्ट्वा उत्पाद्य पुरा पूर्वं सर्गादौ उवाच उक्तवान् प्रजापतिः प्रजानां स्रष्टा अनेन यज्ञेन प्रसविष्यध्वं प्रसवः वृद्धिः उत्पत्तिः तं कुरुध्वम्। १०१३एषः यज्ञः वः युष्माकं अस्तु भवतु इष्टकामधुक् इष्टान् अभिप्रेतान् कामान् फलविशेषान् दोग्धि इति इष्टकामधुक्॥१०॥
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ॥११॥
१९६१०१५देवान् इन्द्रादीन् भावयत वर्धयत अनेन यज्ञेन। ते देवाः भावयन्तु आप्याययन्तु वृष्ट्यादिना वः युष्मान्। एवं परस्परं अन्योन्यं भावयन्तः श्रेयः परं मोक्षलक्षणं ज्ञानप्राप्तिक्रमेण अवाप्स्यथ। स्वर्गं वा परं श्रेयः अवाप्स्यथ॥११॥
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२॥
१९८१०१७–१०१८इष्टान् अभिप्रेतान् भोगान् हि वः युष्मभ्यं देवाः दास्यन्ते वितरिष्यन्ति स्त्रीपशुपुत्रादीन् यज्ञभाविताः यज्ञैः वर्धिताः तोषिताः इत्यर्थः। १०१९तैः देवैः दत्तान् भोगान् अप्रदाय अदत्त्वा, आनृण्यं अकृत्वा इत्यर्थः, एभ्यः देवेभ्यः, यः भुङ्क्ते स्वदेहेन्द्रियाणि एव तर्पयति स्तेनः एव तस्करः एव सः देवादिस्वापहारी॥१२॥
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३॥
२००देवयज्ञादीन् निर्वर्त्य तत् शिष्टं अशनं अमृताख्यं अशितुं शीलं येषां ते यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः सर्वपापैः चुल्ल्यादिपञ्चसूनाकृतैः १०२३प्रमादकृतहिंसादिजनितैः च अन्यैः। १०२४ये तु आत्मम्भरयः, भुञ्जते ते तु अघं पापं स्वयं अपि पापाः — १०२५ये पचन्ति पाकं निः वर्तयन्ति आत्मकारणात् आत्महेतोः॥१३॥
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४॥
२०१इतः च अधिकृतेन कर्म कर्तव्यं १०२६जगच्चक्रप्रवृत्तिहेतुः हि कर्म। १०२७कथं इति १०२८उच्यते —
२०२अन्नात् भुक्तात् लोहितरेतःपरिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि। पर्जन्यात् वृष्टेः अन्नस्य सम्भवः अन्नसम्भवः। यज्ञात् भवति पर्जन्यः, १०२९‘अग्नौ प्रास्ता आहुतिः सम्यक् आदित्यं उपतिष्ठते। आदित्यात् जायते वृष्टिः वृष्टेः अन्नं ततः प्रजाः’(मनु.३.७६) इति स्मृतेः। यज्ञः अपूर्वम्। सः च यज्ञः कर्मसमुद्भवः १०३०ऋत्विग्यजमानयोः च व्यापारः कर्म, तत् समुद्भवः यस्य यज्ञस्य अपूर्वस्य सः यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४॥
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५॥
२०३तत् च एवंविधं १०३२कर्म कुतो जातं इत्याह —
२०४कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः सः उद्भवः कारणं प्रकाशको यस्य तत् कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि विजानीहि। १०३३ब्रह्म पुनः वेदाख्यं १०३४अक्षरसमुद्भवं अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तत् अक्षरसमुद्भवम्। १०३५ब्रह्म वेद इत्यर्थः। १०३६यस्मात् साक्षात् परमात्माख्यात् अक्षरात् पुरुषनिःश्वासवत् समुद्भूतं ब्रह्म तस्मात् सर्वार्थप्रकाशकत्वात् सर्वगतं; १०३७सर्वगतं अपि सत् नित्यं सदा यज्ञविधिप्रधानत्वात् यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५॥
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६॥
२०५१०३८एवं इत्थं ईश्वरेण वेदयज्ञपूर्वकं जगच्चक्रं प्रवर्तितं न अनुवर्तयति इह लोके यः कर्मणि अधिकृतः सन् अघायुः अघं पापं आयुः जीवनं यस्य सः अघायुः, पापजीवनः इति यावत्। इन्द्रियारामः इन्द्रियैः आरामः आरमणं आक्रीडा विषयेषु यस्य सः इन्द्रियारामः मोघं वृथा हे पार्थ, सः जीवति॥
२०६१०३९तस्मात् अज्ञेन अधिकृतेन कर्तव्यं एव कर्म इति प्रकरणार्थः। १०४०प्राक् आत्मज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तेः तादर्थ्येन कर्मयोगानुष्ठानं अधिकृतेन अनात्मज्ञेन कर्तव्यं एव इति एतत् ‘न कर्मणां अनारम्भात्’(भ.गी.३.४) इति अतः आरभ्य ‘शरीरयात्रा अपि च ते न प्रसिध्येत् अकर्मणः’(भ.गी.३.८) इति एवमन्तेन १०४१प्रतिपाद्य, ‘यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र’(भ.गी.३.९) इत्यादिना ‘मोघं पार्थ सः जीवति’(भ.गी.३.१६) इति एवमन्तेन अपि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकं अधिकृतस्य अनात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहु कारणं उक्तम्। तदकरण च दोषसङ्कीर्तनं कृतम्॥१६॥
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७॥
२०७१०४२एवं स्थिते किं एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेण अनुवर्तनीयं, आहोस्वित् पूर्वोक्तकर्मयोगानुष्ठानोपायप्राप्यां अनात्मविदः ज्ञानयोगेन एव निष्ठां आत्मविद्भिः साङ्ख्यैः अनुष्ठेयां अप्राप्तेन एव, इति एवं अर्थं अर्जुनस्य प्रश्नं आशङ्क्य १०४३स्वयं एव वा १०४४शास्त्रार्थ विवेकप्रतिपत्त्यर्थं १०४५‘एतं वै तं आत्मानं विदित्वा १०४६–१०४७निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्तः ब्राह्मणाः मिथ्याज्ञानवद्भिः अवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रैषणादिभ्यो व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं १०४८शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तं चरन्ति १०४९न तेषां आत्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेकेण अन्यत् कार्यं अस्ति’(बृ.उ.३.५.१) इति एवं श्रुत्यर्थं इह गीताशास्त्रे प्रतिपिपादयिषितं आविष्कुर्वन् आह भगवान् —१०५०
२०८१०५१यः तु साङ्ख्यः आत्मज्ञाननिष्ठः आत्मरतिः आत्मनि एव रतिः न विषयेषु यस्य सः आत्मरतिः एव स्यात् भवेत् १०५२आत्मतृप्तः च आत्मना एव तृप्तः न अन्नरसादिना सः मानवः मनुष्यः संन्यासी १०५३आत्मनि एव च सन्तुष्टः। सन्तोषो हि बाह्यार्थलाभे सर्वस्य भवति, तं अनपेक्ष्य आत्मनि एव च सन्तुष्टः सर्वतो वीततृष्णः इति एतत्। यः ईदृशः आत्मवित् तस्य कार्यं करणीयं न विद्यते नास्ति इत्यर्थः॥१७॥१०५४
२१०१०५७–१०६०नैव १०६१तस्य परमात्मरति कृतेन कर्मणा अर्थः प्रयोजनं अस्ति। अस्तु १०६२तर्हि अकृतेन अकरण प्रत्यवायाख्या अनर्थः, १०६३न अकृतेन इह लोके कश्चन कश्चित् अपि प्रत्यवायप्राप्तिरूप आत्महानिलक्षण वा नैव अस्ति। न च अस्य सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रय प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्य व्यपाश्रयः व्यपाश्रयणं आलम्बनं १०६४कञ्चित् भूतविशेषं आश्रित्य न साध्यः कश्चित् अर्थः अस्ति, १०६५येन तत् अर्थाः क्रिया अनुष्ठेया स्यात्। १०६६न त्वं एतस्मिन् सर्वतःसम्प्लुतोदकस्थानीये सम्यग्दर्शने वर्तसे॥१८॥
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९॥
२१२तस्मात् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय। १०६८असक्तो हि यस्मात् समाचरन् ईश्वरार्थं कर्म कुर्वन् परं मोक्षं आप्नोति पूरुषः सत्त्वशुद्धिद्वारेण इत्यर्थः॥१९॥
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि॥२०॥
२१४कर्मणा एव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रियाः विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुं आस्थिताः प्रवृत्ताः। के ? जनकादयः जनकाश्वपतिप्रभृति। यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः, ततः १०७०लोकसङ्ग्रहार्थं प्रारब्धकर्मत्व कर्मणा सह एव असंन्यस्य एव कर्म संसिद्धिं आस्थिता इत्यर्थः। अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शनाः जनकादयः, तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधनभूतेन क्रमेण संसिद्धिं आस्थिता इति व्याख्येयः श्लोकः। अथ मन्यसे पूर्वैः अपि जनकादिभिः अजानद्भिः एव कर्तव्यं कर्म कृतं; तावता न अवश्यं अन्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवत् कृतार्थेन इति; तथापि प्रारब्धकर्मायत्त त्वं लोकसङ्ग्रहं एव अपि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारण लोकसङ्ग्रह तं एव अपि प्रयोजनं सम्पश्यन् कर्तुं अर्हसि॥२०॥
२१५लोकसङ्ग्रह किमर्थं कर्तव्यं इत्युच्यते —
२१६यत् यत् कर्म आचरति करोति श्रेष्ठः प्रधानः तत् तत् एव कर्म आचरति इतरः अन्यः जनः तदनुगत। १०७२किञ्च सः श्रेष्ठः यत् प्रमाणं कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तत् अनुवर्तते तत् एव प्रमाणीकरोति इत्यर्थः॥२१॥
२१७यदि अत्र ते लोकसङ्ग्रहकर्तव्यतायां विप्रतिपत्तिः तर्हि मां किं न पश्यसि ? —१०७४
२१८१०७५न मे मम पार्थ न अस्ति न विद्यते कर्तव्यं त्रिषु अपि लोकेषु किञ्चन किञ्चित् अपि। १०७६कस्मात् ? न अनवाप्तं अप्राप्तं अवाप्तव्यं प्रापणीयं, १०७७तथापि वर्ते एव च कर्मणि अहम्॥२२॥
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३॥
२१९१०७८यदि हि पुनः अहं न वर्तेय जातु कदाचित् कर्मणि अतन्द्रितः अन् अलस सन् मम श्रेष्ठस्य सतः वर्त्म मार्गं अनुवर्तन्ते मनुष्याः हे पार्थ, सर्वशः सर्वप्रकारैः॥२३॥
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४॥
२२०१०७९उत्सीदेयुः विनश्येयुः इमे सर्वे लोकाः १०८०लोकस्थितिनिमित्त कर्मणः अभावात् न कुर्यां कर्म चेत् अहम्। १०८१किञ्च, सङ्करस्य च कर्ता स्याम्। १०८२तेन कारणेन उपहन्यां इमाः इमाः प्रजाः। १०८३प्रजानां अनुग्रहाय प्रवृत्तः उपहतिं उपहननं कुर्यां इत्यर्थः। मम ईश्वरस्य अननुरूपं आपद्येत॥२४॥
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५॥
२२११०८४यदि पुनः अहं इव त्वं कृतार्थबुद्धिः, १०८५आत्मवित् १०८६अन्यो वा, १०८७तस्य अपि आत्मनः कर्तव्याभावे अपि परानुग्रह एव कर्तव्यं इत्याह —
२२२१०८८सक्ताः कर्मणि ‘अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति’ इति केचित् अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्यात् विद्वान् आत्मवित् तथा असक्तः सन्। तद्वत् किमर्थं करोति ? तत् शृणु — चिकीर्षुः कर्तुं इच्छुः लोकसङ्ग्रहम्॥२५॥
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्॥२६॥
२२३१०८९एवं लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षोः न मम आत्मविदः कर्तव्यं अस्ति अन्यस्य वा लोकसङ्ग्रहं मुक्त्वा। ततः तस्य आत्मविदः इदं उपदिश्यते —
२२४बुद्धेः भेदः बुद्धिभेदः ‘मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं च अस्य कर्मणः फलं’ इति निश्चयरूपायाः बुद्धेः भेदनं चालनं बुद्धिभेदः तं न जनयेत् न उत्पादयेत् च अज्ञानां अविवेकिनां कर्मसङ्गिन् कर्मणि आसक्तानां आसङ्गवताम्। १०९०किं नु कुर्यात् ? जोषयेत् कारयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् स्वयं १०९१तत् एव अविदुषां कर्म युक्तः अभियुक्तः समाचरन्॥२६॥
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७॥
२२५१०९२अविद्वान् अज्ञः कथं कर्मसु सज्जते इत्याह —
२२६१०९३–१०९४प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां गुणानां साम्यावस्था तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारैः कार्यकरणरूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्वप्रकारैः अहङ्कारविमूढात्मा कार्यकरणसङ्घातात्मप्रत्यय अहङ्कारः तेन विविधं नानाविधं मूढः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं कार्यकरणधर्मन् कार्यकरणाभिमानी अविद्यया कर्माणि आत्मनि मन्यमानः तत्तत्कर्मन् अहं कर्ता इति मन्यते॥२७॥
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८॥
२२८तत्त्ववित् तु महाबाहो। १०९६कस्य तत्त्ववित् ? गुणकर्मविभागयोः गुणविभागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्ववित् इत्यर्थः। १०९७गुणाः करणात्मकाः गुणेषु विषयात्मकेषु वर्तन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्जते सक्तिं न करोति॥२८॥
२३०प्रकृतेः गुणैः सम्यक् मूढाः संमोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु गुणकर्मन् ‘वयं कर्म कुर्मः फलाय’ इति| तान् कर्मसङ्गिन् अकृत्स्नवित् कर्मफलमात्रदर्शिन् मन्दान् मन्दप्रज्ञ कृत्स्नवित् आत्मवित् स्वयं न विचालयेत् बुद्धिभेदकरणं एव चालनं तत् न कुर्यात् इत्यर्थः॥२९॥
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥३०॥
२३१११०१कथं पुनः कर्मणि अधिकृतेन अज्ञेन मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यं इति, ११०२उच्यते —
२३२मयि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य निक्षिप्य ११०३अध्यात्मचेतः विवेकबुद्ध्या ११०४‘अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि’ इति अनया बुद्ध्या। ११०५किञ्च, निराशीः त्यक्ताशिः निर्ममः ममभावः च निर्गतः यस्य तव सः त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व ११०६विगतज्वर विगतसन्ताप विगतशोकः सन् इत्यर्थः॥३०॥
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥३१॥
२३३११०७यत् एतत् मम मतं कर्म कर्तव्यं इति सप्रमाणं उक्तं तत् तथा —
२३४ये मे मदीयं इदं मतं नित्यं अनुतिष्ठन्ति अनुवर्तन्ते मानवाः मनुष्याः श्रद्धावन्तः श्रद्धधानाः अनसूयन्तः असूयां च मयि परमगुरौ वासुदेवे अकुर्वन्तः, मुच्यन्ते ते अपि एवं भूताः कर्मभिः धर्माधर्माख्य॥३१॥
२३५ये तु तद्विपरीताः एतत् मम मतं अभ्यसूयन्तः निन्दन्तः न अनुतिष्ठन्ति न अनुवर्तन्ते मे मतं, सर्वेषु ज्ञानेषु विविधं मूढाः ते। सर्वज्ञानविमूढान् तान् विद्धि जानीहि११०९
२३६नष्टान् नाशं गतान् अचेतसः अविवेकिनः॥३२॥
२३७१११२कस्मात् पुनः कारणात् त्वदीयं मतं न अनुतिष्ठन्ति, परधर्मान् अनुतिष्ठन्ति, स्वधर्मं च न अनुवर्तन्ते, १११३त्वत्प्रतिकूलाः कथं न बिभ्यति त्वच्छासनातिक्रमदोषात् ? तत्र आह —
२३८१११४सदृशं अनुरूपं चेष्टते चेष्टां करोति| कस्य ? स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः। १११५–१११६प्रकृतिः नाम १११७पूर्वकृतधर्माधर्मादिसंस्कार १११८वर्तमानजन्मादि अभिव्यक्तः; सा प्रकृतिः। तस्याः सदृशं एव सर्वो जन्तुः १११९ज्ञानवान् अपि चेष्टते, किं पुनः मूर्खः। ११२०तस्मात् प्रकृतिं यान्ति अनुगच्छन्ति भूतानि प्राणिनः। निग्रहः निषेधरूप किं करिष्यति ११२१मम वा अन्यस्य वा॥३३॥
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥३४॥
२३९११२२यदि सर्वो जन्तुः आत्मनः प्रकृतिसदृशं एव चेष्टते, ११२३न च प्रकृतिशून्यः कश्चित् अस्ति, ततः पुरुषकारस्य विषयानुपपत्तेः शास्त्रानर्थक्यप्राप्तौ इदं उच्यते —११२४
२४०इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे ११२५सर्वेन्द्रियाणां अर्थे शब्दादिविषय ११२६इष्टे रागः अनिष्टे द्वेषः इति एवं प्रतीन्द्रियार्थं रागद्वेषौ अवश्यंभाविन् ११२७तत्र अयं पुरुषकारस्य ११२८शास्त्रार्थ च विषयः उच्यते। शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वं एव रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत्। ११२९या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुरःसरा एव स्वकार्य पुरुषं प्रवर्तयति। तदा स्वधर्मपरित्याग परधर्मानुष्ठानं च भवति। ११३०यदा पुनः रागद्वेषौ तत्प्रतिपक्ष नियमयति ११३१तदा शास्त्रदृष्टिः एव पुरुषः भवति, ११३२न प्रकृतिवश। ११३३तस्मात् तयोः रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत्, ११३४यतः तौ हि अस्य पुरुषस्य परिपन्थिनौ ११३५श्रेयोमार्गस्य विघ्नकर्तारौ तस्करौ इव पथि इत्यर्थः॥३४॥
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५॥
२४१११३६तत्र रागद्वेषप्रयुक्तो मन्यते शास्त्रार्थं अपि अन्यथा ११३७‘परधर्मोऽपि धर्मत्वात् अनुष्ठेय एव’ इति, ११३८तत् असत् —
२४२११३९श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मः विगुणः अपि विगतगुणोऽपि अनुष्ठीयमानः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् साद्गुण्येन सम्पादितात् अपि। स्वधर्म स्थितस्य निधनं मरणं अपि श्रेयः परधर्म स्थितस्य जीवितात्। ११४०कस्मात् ? परधर्मः भयावह नरकादिलक्षणं भयं आवहति यतः॥
२४३यद्यपि अनर्थमूलं ‘ध्यायतो विषयान् पुंसः’(भ.गी.२.६२) इति ‘रागद्वेषौ हि अस्य परिपन्थिनौ’(भ.गी.३.३४) इति च उक्तं, विक्षिप्तं अनवधारितं च तत् उक्तम्। तत् सङ्क्षिप्तं निश्चितं च इदं एव इति ज्ञातुं इच्छन् अर्जुनः उवाच ‘ज्ञाते हि तस्मिन् तत् उच्छेदाय यत्नं कुर्यां’ इति॥३५॥
२४४अथ केन हेतुभूतेन प्रयुक्तः सन् ११४२–११४३राज्ञा इव भृत्यः अयं पापं कर्म चरति आचरति पूरुषः पुरुषः स्वयं अनिच्छन् अपि हे वार्ष्णेय वृष्णिकुलप्रसूत, बलात् इव नियोजितः राज्ञा इव इति उक्तो दृष्टान्तः॥
२४५११४४शृणु त्वं तं वैरिणं ११४५सर्वानर्थकरं ११४६यं त्वं पृच्छसि इति भगवान् उवाच —॥३६॥
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७॥
२४६११४७‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। वैराग्यस्य अथ मोक्षस्य षण्णां भग इति इङ्गना’(वि.पु.६.५.७४) ११४८ऐश्वर्यादिषट्कं यस्मिन् वासुदेवे नित्यं अप्रतिबद्धत्वेन सामस्त्येन च वर्तते, ११४९‘उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां आगतिं गतिम्। वेत्ति विद्यां अविद्यां च सः वाच्यो भगवान् इति’(वि.पु.६.५.७८) ११५०उत्पत्त्यादिविषयं च विज्ञानं यस्य सः वासुदेवः वाच्यः भगवान् इति॥
२४७११५१कामः एषः सर्वलोकशत्रुः ११५२यत् निमित्ता सर्वानर्थप्राप्तिः प्राणिनाम्। ११५३सः एषः कामः प्रतिहतः केनचित् क्रोधत्वेन परिणमते। अतः क्रोधः अपि एषः एव ११५४रजोगुणसमुद्भवः रजः च तत् गुणः च रजोगुणः सः समुद्भवः यस्य सः कामः रजोगुणसमुद्भवः, ११५५रजोगुणस्य वा समुद्भवः। ११५६कामो हि उद्भूतः रजः प्रवर्तयन् पुरुषं प्रवर्तयति; ११५७‘तृष्णया हि अहं कारितः’ इति दुःखिनां रजःकार्ये सेवादौ प्रवृत्तानां प्रलापः श्रूयते। ११५८महाशनः महत् अशनं अस्य इति महाशनः; ११५९अतः एव महापाप्मा; ११६०कामेन हि प्रेरितः जन्तुः पापं करोति। ११६१अतः विद्धि एनं कामं इह संसारे वैरिणम्॥३७॥
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८॥
२४८११६२कथं वैरी इति दृष्टान्तैः प्रत्याययति —
२४९धूमेन सहजेन आव्रियते वह्निः प्रकाशात्मकः ११६३अप्रकाशात्मकेन, यथा वा आदर्शो मलेन च, यथा उल्बेन च जरायुणा गर्भवेष्टनेन आवृतः आच्छादितः गर्भः तथा तेन इदं आवृतम्॥३८॥
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९॥
२५०११६४किं पुनः तत् इदंशब्दवाच्यं यत् कामेन आवृतं इत्युच्यते —
२५१११६५आवृतं एतेन ज्ञानं ज्ञानिनः नित्यवैरिणा, ११६६ज्ञानी हि जानाति ‘अनेन अहं अनर्थे प्रयुक्तः’ इति पूर्वं एव। दुःखी च भवति नित्यं एव। अतः असौ ज्ञानिनो नित्यवैरी, ११६७न तु मूर्खस्य। ११६८सः हि कामं तृष्णाकाले मित्रं इव पश्यन् तत्कार्ये दुःखे प्राप्ते जानाति
२५२‘तृष्णया अहं दुःखित्वं आपादितः’ इति, न पूर्वं एव। ११६९अतः ज्ञानिनः एव नित्यवैरी। ११७०किंरूपेण ? कामरूपेण कामः इच्छा एव रूपं अस्य इति कामरूपः तेन दुष्पूरेण दुःखेन पूरणं अस्य इति दुष्पूरः तेन अनलेन न अस्य अलं पर्याप्तिः विद्यते इति अनलः तेन च॥३९॥
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४०॥
२५३११७१किमधिष्ठानः पुनः कामः ज्ञानस्य आवरणत्वेन वैरी सर्वस्य लोकस्य ? इति अपेक्षायां आह, ज्ञाते हि शत्रोः अधिष्ठाने सुखेन निबर्हणं कर्तुं शक्यते इति —
२५४इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः च अस्य कामस्य अधिष्ठानं आश्रयः उच्यते। एतैः ११७२इन्द्रियादिभिः आश्रयैः विमोहयति विविधं मोहयति एषः कामः ज्ञानं आवृत्य आच्छाद्य देहिनं शरीरिणम्॥४०॥
पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१॥
२५६तस्मात् त्वं इन्द्रियाणि आदौ पूर्वं एव नियम्य वशीकृत्य भरतर्षभ पाप्मानं पापाचारं कामं प्रजहिहि परित्यज एनं प्रकृतं वैरिणं ११७४–११७५ज्ञानविज्ञाननाशनं ज्ञानं शास्त्रतः आचार्यतः च आत्मादीनां अवबोधः, विज्ञानं विशेषतः तदनुभवः, तयोः ज्ञानविज्ञानयोः श्रेयःप्राप्तिहेत्वोः नाशनं नाशकरं प्रजहिहि आत्मनः परित्यज इत्यर्थः॥४१॥
२५७इन्द्रियाणि आदौ नियम्य कामं शत्रुं जहिहि इति उक्तं; तत्र किं आश्रयः कामं जह्यात् इत्युच्यते —
२५८इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च ११७७देहं स्थूलं बाह्यं परिच्छिन्नं च अपेक्ष्य ११७८सौक्ष्म्यान्तरत्वव्यापित्वाद्यपेक्षया पराणि प्रकृष्टानि आहुः पण्डिताः। ११७९तथा इन्द्रियेभ्यः परं मनः सङ्कल्पविकल्पात्मकम्। ११८०–११८१तथा मनसः तु परा बुद्धिः निश्चयात्मिका। तथा यः सर्वदृश्येभ्यः बुद्ध्यन्तेभ्यः आभ्यन्तरः, ११८२यं देहिनं इन्द्रियादिभिः आश्रयैः युक्तः कामः ज्ञानावरणद्वारेण मोहयति इति उक्तम्। बुद्धेः परतः तु सः, सः बुद्धेः द्रष्टा परः आत्मा॥४२॥
२५९ततः किं —
२६०एवं बुद्धेः परं आत्मानं बुद्ध्वा ज्ञात्वा ११८४संस्तभ्य सम्यक् स्तम्भनं कृत्वा आत्मानं स्वेन एव आत्मना संस्कृतेन मनसा सम्यक् समाधाय इत्यर्थः। जहि एनं शत्रुं हे महाबाहो ११८५कामरूप दुरासदं दुःखेन आसदः आसादन प्राप्तिः यस्य तं दुरासदं दुर्विज्ञेयानेकविशेषं इति॥४३॥११८६
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये तृतीयोऽध्यायः॥