अष्टमोऽध्यायः

५५९२३९१‘ते ब्रह्म तत् विदुः कृत्स्नं’(भ.गी.७.२९) इत्यादिना भगवता अर्जुनस्य प्रश्नबीजानि उपदिष्टानि। २३९२अतः तत्प्रश्नार्थं अर्जुनः उवाच —

५६०२३९४एषां प्रश्नानां २३९५यथाक्रमं निर्णयाय श्रीभगवान् उवाच —

५६१२३९६–२३९७अक्षरं न क्षरति इति अक्षरं परमात्मा, २३९८‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि’(बृ.उ.३.८.९) इति श्रुतेः। २३९९ओङ्कारस्य च ‘ओं इति एकाक्षरं ब्रह्म’(भ.गी.८.१३) इति परेण विशेषणात् अग्रहणम्। २४००परमं इति च निरतिशये ब्रह्मणि अक्षरे उपपन्नतरं विशेषणम्। २४०१तस्य एव परस्य ब्रह्मणः प्रतिदेहं प्रत्यगात्मभाव स्वभावः, २४०२स्वो भावः २४०३स्वभावः अध्यात्मं उच्यते। आत्मानं देहं अधिकृत्य प्रत्यगात्मतया प्रवृत्तं २४०४परमार्थब्रह्मावसानं वस्तु स्वभावः अध्यात्मं उच्यते अध्यात्मशब्द अभिधीयते। २४०५भूतभावोद्भवकर २४०६भूतानां भावः भूतभाव तस्य उद्भवः भूतभावोद्भव तं करोति इति भूतभावोद्भवकर, भूतवस्तूत्पत्तिकरः इत्यर्थः। २४०७विसर्गः विसर्जनं देवतोद्देशेन चरुपुरोडाशादि द्रव्यस्य परित्यागः; सः एषः विसर्गलक्षण यज्ञः कर्मसंज्ञित कर्मशब्दितः इति एतत्। २४०८एतस्मात् हि बीजभूतात् वृष्ट्यादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतानि उद्भवन्ति॥३॥

५६२२४१०–२४११अधिभूतं प्राणिजातं अधिकृत्य भवति इति। २४१२कोऽसौ ? क्षरः क्षरति इति क्षरः विनाशी, भावः २४१३यत् किञ्चित् जनिमत् वस्तु इत्यर्थः। २४१४पुरुषः पूर्णं अनेन सर्वं इति, २४१५पुरि शयनात् वा, पुरुषः २४१६आदित्यान्तर्गत हिरण्यगर्भः, सर्वप्राणिकरणानां अनुग्राहकः, सः अधिदैवतम्। २४१७अधियज्ञः सर्वयज्ञाभिमानिनी विष्ण्वाख्या देवता, २४१८‘यज्ञो वै विष्णुः’(तै.सं.१.७.४) इति श्रुतेः। २४१९सः हि विष्णुः अहं एव; अत्र २४२०अस्मिन् २४२१देहे यो यज्ञः तस्य अहं अधियज्ञः; २४२२यज्ञो हि देहनिर्वर्त्यत्व देहसमवायी इति देहाधिकरण भवति, देहभृतां वर॥४॥

५६३अन्तकाले मरणकाले च मां एव परमेश्वरं विष्णुं स्मरन् मुक्त्वा परित्यज्य कलेबरं शरीरं यः प्रयाति गच्छति, सः मद्भाव वैष्णवं तत्त्वं याति। २४२४नास्ति न विद्यते अत्र अस्मिन् अर्थे संशयः — २४२५याति वा न वा इति॥५॥

५६४न मद्विषयः एव अयं नियमः। किं तर्हि ? —२४२६

५६५यं यं वा अपि यं यं भावं देवताविशेषं स्मरन् चिन्तयन् त्यजति परित्यजति अन्ते अन्तकाले प्राणवियोगकाल कलेबरं शरीरं तं तं एव स्मृतं भावं एव एति न अन्यं कौन्तेय, २४२७सदा सर्वदा तद्भावभावितः तस्मिन् भावः तत् भावः सः भावितः स्मर्यमाणतया अभ्यस्तः येन सः तद्भावभावितः सन्॥६॥

५६६२४२८यस्मात् एवं अन्त्याः भावना देहान्तरप्राप्तौ कारणं —

५६७तस्मात् सर्वेषु कालेषु मां अनुस्मर यथाशास्त्रम्। युध्य च युद्धं च स्वधर्मं कुरु। २४२९मयि वासुदेवे अर्पिते मनोबुद्धि यस्य तव सः त्वं मयि अर्पितमनोबुद्धि सन् २४३०मां एव यथास्मृत एष्यसि आगमिष्यसि; २४३१असंशयः न संशयः अत्र विद्यते॥७॥

५६८२४३२किञ्च—

५६९अभ्यासयोगयुक्त २४३३मयि २४३४चित्तसमर्पणविषयभूत एकस्मिन् तुल्यप्रत्ययावृत्तिलक्षण २४३५विलक्षणप्रत्ययानन्तरित अभ्यासः सः च अभ्यासो योगः तेन युक्तं २४३६तत्र एव व्यापृतं २४३७योगिनः चेतः तेन, चेतसा २४३८न अन्यगामिना न अन्यत्र विषयान्तरे गन्तुं शीलं अस्य इति न अन्यगामि तेन न अन्यगामिना, परमं निरतिशयं पुरुषं २४३९दिव्यं दिवि सूर्यमण्डले भवं याति गच्छति हे पार्थ अनुचिन्तयन् २४४०शास्त्राचार्योपदेशं २४४१अनुध्यायन् इति एतत्॥८॥

५७०किंविशिष्ट च पुरुषं याति इति २४४२उच्यते —

५७१कविं क्रान्तदर्शिन् २४४३सर्वज्ञं पुराणं चिरन्तनं अनुशासितारं सर्वस्य जगतः प्रशासितारं अणोः सूक्ष्मात् अपि अणीयांसं सूक्ष्मतरं अनुस्मरेत् अनुचिन्तयेत् २४४४यः कश्चित्, २४४५सर्वस्य कर्मफलजातस्य धातारं विधातारं विचित्रतया प्राणिभ्यो विभक्तारं, २४४६–२४४७अचिन्त्यरूप न अस्य रूपं नियतं विद्यमानं अपि केनचित् चिन्तयितुं शक्यते इति अचिन्त्यरूप तं, आदित्यवर्णं आदित्यस्य इव नित्यचैतन्यप्रकाश वर्णो यस्य तं आदित्यवर्णं, २४४८तमसः परस्तात् अज्ञानलक्षणात् मोहान्धकारात् परं तं अनुचिन्तयन् याति इति पूर्वेण सम्बन्धः॥९॥

५७२२४४९किञ्च —

५७३२४५०प्रयाणकाले मरणकाले २४५१–२४५३मनसा २४५४–२४५५अचलेन चलनवर्जितेन २४५६भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं २४५७समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यलक्षण योगबलं २४५८तेन च युक्तः इत्यर्थः, २४५९पूर्वं हृदयपुण्डरीके वशीकृत्य चित्तं २४६०ततः ऊर्ध्वगामिन्या नाड्या भूमिजयक्रमेण भ्रुवोः मध्ये प्राणं आवेश्य स्थापयित्वा सम्यक् अप्रमत्तः सन्, सः एवं विद्वान् योगी ‘कविं पुराणं’(भ.गी.८.९) इत्यादिलक्षण तं परं परतरं पुरुषं उपैति प्रतिपद्यते दिव्यं द्योतनात्मक॥१०॥२४६१

५७४२४६२पुनः अपि वक्ष्यमाणेन उपायेन प्रतिपित्सितस्य ब्रह्मणो वेदविद्वदनादिविशेषणविशेष्यस्य अभिधानं करोति भगवान् —

५७५यत् अक्षरं न क्षरति इति अक्षरं अविनाशि वेदविदः वेदार्थज्ञ वदन्ति, २४६३‘तत् वा एतत् अक्षरं गार्गि ब्राह्मणाः अभिवदन्ति’(बृ.उ.३.८.८) इति श्रुतेः, २४६४सर्वविशेषनिवर्तकत्व अभिवदन्ति ‘अस्थूलं अनणु’ इत्यादि। २४६५किञ्च — विशन्ति प्रविशन्ति सम्यग्दर्शनप्राप्ति सत्यां यत् यतयः यतनशीलाः संन्यासिनः २४६६वीतरागाः वीतः विगतः रागः येभ्यः ते वीतरागाः। २४६७यत् च अक्षरं इच्छन्तः — ज्ञातुं इति वाक्यशेषः — ब्रह्मचर्यं गुरौ चरन्ति आचरन्ति, २४६८तत् ते पदं तत् अक्षराख्यं पदं पदनीयं ते तव सङ्ग्रहेण सङ्ग्रहः सङ्क्षेपः तेन सङ्क्षेपेण प्रवक्ष्ये कथयिष्यामि॥११॥

५७६२४६९‘सः यो ह वै तत् भगवन् मनुष्येषु प्रायणान्तं ओङ्कारं अभिध्यायीत कतमं वाव सः तेन लोकं जयति इति।’(प्र.उ.५.१) ‘तस्मै सः ह उवाच २४७०एतत् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यत् ओङ्कारः’(प्र.उ.५.२) इति उपक्रम्य ‘यः पुनः एतं त्रिमात्रेण ॐ इति एतेन एव अक्षरेण परं पुरुषं अभिध्यायीत — सः सामभिः उन्नीयते ब्रह्मलोकं’(प्र.उ.५.५) इत्यादिना वचनेन, २४७१‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात्’(कः.उ.१.२.१४) इति च उपक्रम्य २४७२‘सर्वे वेदाः यत् पदं आमनन्ति। २४७३तपांसि सर्वाणि च यत् वदन्ति। २४७४–२४७५यत् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि ओं इति एतत्’(कः.उ.१.२.१५) इत्यादिभिः च वचनैः २४७६–२४७७परस्य ब्रह्मणो वाचकरूपेण, प्रतिमावत् प्रतीकरूपेण वा, परब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वेन मन्दमध्यमबुद्धीनां विवक्षितस्य ओङ्कारस्य उपासनं २४७८कालान्तरे मुक्तिफलं २४७९उक्तं यत्, तत् एव इह अपि २४८०‘कविं पुराणं अनुशासितारं’(भ.गी.८.९) ‘यत् अक्षरं वेदविदो वदन्ति’(भ.गी.८.११) इति च उपन्यस्तस्य परस्य ब्रह्मणः पूर्वोक्तरूपेण प्रतिपत्त्युपायभूतस्य ओङ्कारस्य कालान्तरमुक्तिफलं उपासनं २४८१योगधारणासहितं वक्तव्यं, २४८२प्रसक्तानुप्रसक्तं च यत् किञ्चित्, २४८३इति एवं अर्थः उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते —

५७७सर्वद्वाराणि सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्वद्वाराणि २४८४उपलब्धौ, तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं कृत्वा मनः हृदि हृदयपुण्डरीके निरुध्य निरोध कृत्वा २४८५निष्प्रचारं आपाद्य, २४८६तत्र वशीकृतेन मनसा हृदयात् ऊर्ध्वगामिन्या नाड्या ऊर्ध्वं आरुह्य मूर्ध्नि आधाय आत्मनः प्राणं आस्थितः प्रवृत्तः योगधारणा धारयितुम्॥१२॥

५७८२४८७तत्र एव च धारयन् —

५७९ओं इति एकाक्षर ब्रह्म २४८८ब्रह्मणः अभिधानभूत ओङ्कारं व्याहरन् उच्चारयन्, तदर्थभूत मां ईश्वरं अनुस्मरन् अनुचिन्तयन् यः प्रयाति म्रियते, सः त्यजन् परित्यजन् २४८९देहं शरीरं — ‘त्यजन् देहं’ इति प्रयाणविशेषणार्थ देहत्यागेन प्रयाणं आत्मनः, न स्वरूपनाशेन इत्यर्थः — सः एवं याति गच्छति परमां प्रकृष्टां गतिम्॥१३॥

५८०२४९०किञ्च —

५८१अनन्यचेताः न अन्यविषय चेतः यस्य सोऽयं अनन्यचेताः, योगी सततं सर्वदा यः मां परमेश्वरं स्मरति नित्यशः। २४९१–२४९२सततं इति नैरन्तर्यं २४९३उच्यते, नित्यशः इति दीर्घकालत्व उच्यते। न षण्मास संवत्सरं वा; किं तर्हि ? यावज्जीवं नैरन्तर्येण यः मां स्मरति इत्यर्थः। तस्य योगिनः अहं सुलभः सुखेन लभ्यः हे पार्थ, नित्ययुक्त सदा समाहितचित्त योगिनः। यतः एवं, अतः अनन्यचेताः सन् मयि सदा समाहितः भवेत्॥१४॥

५८२तव सौलभ्येन किं स्यात् इत्युच्यते; शृणु तत् मम सौलभ्येन यत् भवति —

५८३मां उपेत्य मां ईश्वरं उपेत्य २४९४–२४९५मद्भावं आपद्य पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिं न आप्नुवन्ति न प्राप्नुवन्ति। किंविशिष्ट पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति इति, तद्विशेषणं आह — दुःखालयं दुःखानां आध्यात्मिकादीनां आलयं आश्रयं आलीयन्ते यस्मिन् दुःखानि इति दुःखालयं जन्म। न केवलं दुःखालयं, अशाश्वतं अनवस्थितस्वरूपं च। न आप्नुवन्ति ईदृशं पुनर्जन्म महात्मानः यतयः संसिद्धिं मोक्षाख्यां परमां प्रकृष्टां गताः प्राप्ताः। २४९६ये पुनः मां न प्राप्नुवन्ति ते पुनः आवर्तन्ते॥१५॥

५८४२४९७किं पुनः त्वत्तः अन्यत् प्राप्ताः पुनः आवर्तन्ते इति, २४९८उच्यते —

५८५आ ब्रह्मभुवनात् भवन्ति अस्मिन् भूतानि इति भुवनं, ब्रह्मणो भुवनं ब्रह्मभुवनं, ब्रह्मलोक इत्यर्थः, आ ब्रह्मभुवनात् सह ब्रह्मभुवनेन लोकाः सर्वे पुनरावर्तिनः पुनरावर्तनस्वभावाः हे अर्जुन। २४९९मां एकं उपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिः न विद्यते॥१६॥

५८६२५००ब्रह्मलोकसहिताः लोकाः कस्मात् पुनरावर्तिनः ? कालपरिच्छिन्नत्वात्। कथं ? —२५०१

५८७२५०२सहस्रयुगपर्यन्तं सहस्राणि युगानि पर्यन्तः पर्यवसानं यस्य अह्नः तत् अहः सहस्रयुगपर्यन्तं, ब्रह्मणः प्रजापतेः विराजः विदुः, रात्रिं अपि युगसहस्रान्तां अहःपरिमाणां एव। के विदुः इत्याह — ते अहोरात्रविदः कालसङ्ख्याविदो जनाः इत्यर्थः। २५०३यतः एवं कालपरिच्छिन्नाः ते, अतः पुनरावर्तिनो लोकाः॥१७॥

५८८२५०४प्रजापतेः अहनि यत् भवति रात्रौ च, तत् उच्यते —

५८९२५०५अव्यक्तात् अव्यक्तं प्रजापतेः स्वापावस्था तस्मात् अव्यक्तात् व्यक्तयः व्यज्यन्ते इति व्यक्तयः २५०६स्थावरजङ्गमलक्षणाः सर्वाः प्रजाः प्रभवन्ति २५०७अभिव्यज्यन्ते, अह्नः आगमः अहरागमः तस्मिन् अहरागमे काले ब्रह्मणः प्रबोधकाले। तथा रात्र्यागमे ब्रह्मणः स्वापकाले प्रलीयन्ते सर्वाः व्यक्तयः तत्र एव पूर्वोक्ते अव्यक्तसंज्ञके॥१८॥

५९०२५०८अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषपरिहारार्थं, २५०९बन्धमोक्षशास्त्रप्रवृत्तिसाफल्यप्रदर्शनार्थं २५१०अविद्यादिक्लेशमूलकर्माशयवशात् च अवशः भूतग्रामः भूत्वा भूत्वा प्रलीयते २५११इति अतः संसारे वैराग्यप्रदर्शनार्थं च इदं आह —

५९१भूतग्रामः भूतसमुदायः स्थावरजङ्गमलक्षणः यः पूर्वस्मिन् कल्पे आसीत् सः एव अयं न अन्यः। भूत्वा भूत्वा अहरागमे, प्रलीयते पुनः पुनः रात्र्यागमे २५१२अह्नः क्षये अवशः अस्वतन्त्रः एव, हे पार्थ, प्रभवति जायते अवशः एव अहरागमे॥१९॥

५९२२५१३यत् उपन्यस्तं अक्षरं, तस्य प्राप्त्युपायो निर्दिष्टः ‘ओं इति एकाक्षरं ब्रह्म’(भ.गी.८.१३) इत्यादिना। अथ इदानीं अक्षरस्य एव स्वरूपनिर्दिदिक्षया इदं उच्यते, २५१४अनेन योगमार्गेण इदं गन्तव्यं इति —

५९३परः व्यतिरिक्तः भिन्नः; कुतः ? तस्मात् पूर्वोक्तात्। तु—शब्दः अक्षरस्य विवक्षितस्य अव्यक्तात् वैलक्षण्यविशेषणार्थः। भावः अक्षराख्यं परं ब्रह्म। २५१५व्यतिरिक्तत्वे सति अपि सालक्षण्यप्रसङ्गोऽस्ति इति तद्विनिवृत्त्यर्थं आह — अन्यः इति। अन्यः विलक्षणः। सः च अव्यक्तः अनिन्द्रियगोचरः। ‘परः तस्मात्’ इति उक्तं; कस्मात् पुनः परः ? पूर्वोक्तात् भूतग्रामबीजभूतात् अविद्यालक्षणात् अव्यक्तात्। अन्यः विलक्षणः भावः २५१६इत्यभिप्रायः। सनातनः चिरन्तनः यः सः भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२०॥

५९४योऽसौ २५१९–२५२०अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः, तं एव अक्षरसंज्ञकं अव्यक्तं भावं आहुः परमां प्रकृष्टां गतिम्। २५२१यं परं भावं प्राप्य गत्वा न निवर्तन्ते संसाराय, तत् धाम स्थानं परमं प्रकृष्टं मम, विष्णोः परमं पदं इत्यर्थः॥२१॥

५९५२५२३तल्लब्धेः उपायः उच्यते —

५९६पुरुषः पुरि शयनात् पूर्णत्वात् वा, सः परः पार्थ, परः निरतिशयः, २५२४यस्मात् पुरुषात् न परं किञ्चित्। सः भक्त्या लभ्यः तु २५२५ज्ञानलक्षणया २५२६अनन्यया आत्मविषयया। २५२७यस्य पुरुषस्य अन्तःस्थानि मध्यस्थानि भूतानि कार्यभूतानि; २५२८कार्यं हि कारणस्य अन्तर्वर्ति भवति। २५२९येन पुरुषेण सर्वं इदं जगत् ततं व्याप्तं आकाशेन इव घटादि॥२२॥

५९७२५३०प्रकृतानां योगिनां प्रणवावेशितब्रह्मबुद्धीनां कालान्तरमुक्तिभाजां ब्रह्मप्रतिपत्तये उत्तरो मार्गो वक्तव्यः इति ‘यत्र काले’ इत्यादि २५३१विवक्षितार्थसमर्पणार्थं उच्यते, २५३२आवृत्तिमार्गोपन्यासः इतरमार्गस्तुत्यर्थः —

५९८यत्र काले प्रयाताः इति व्यवहितेन सम्बन्धः। यत्र यस्मिन् काले तु अनावृत्तिं अपुनर्जन्म आवृत्तिं तद्विपरीतां चैव। २५३३योगिनः इति योगिनः कर्मिणः च उच्यन्ते, २५३४कर्मिणः तु गुणतः — २५३५‘कर्मयोगेन योगिनां’(भ.गी.३.३) इति विशेषणात् — योगिनः। २५३६यत्र काले प्रयाताः मृताः योगिनः अनावृत्तिं यान्ति, यत्र काले च प्रयाताः आवृत्तिं यान्ति, २५३७तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३॥

५९९तं कालं आह —

६००अग्निः कालाभिमानिनी देवता। तथा ज्योतिः अपि देवता एव कालाभिमानिनी। २५३८अथवा, अग्निज्योतिषी यथाश्रुते एव देवते। २५३९भूयसा तु निर्देशो ‘यत्र काले’ ‘तं कालं’ इति २५४०आम्रवणवत्। तथा अहः देवता अहरभिमानिनी; शुक्लः शुक्लपक्षदेवता; षण्मासाः उत्तरायणं, तत्र अपि देवता एव मार्गभूता २५४१इति स्थितः अन्यत्र अयं न्यायः। तत्र तस्मिन् मार्गे प्रयाताः मृताः गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो ब्रह्मोपासकाः २५४२ब्रह्मोपासनपरा जनाः। ‘क्रमेण’ इति वाक्यशेषः। २५४३न हि सद्योमुक्तिभाजां सम्यग्दर्शननिष्ठानां गतिः आगतिः वा क्वचित् अस्ति, ‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.६) इति श्रुतेः। ब्रह्मसंलीनप्राणा एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूता एव ते॥२४॥

६०१२५४५धूमो रात्रिः धूमाभिमानिनी रात्र्यभिमानिनी च देवता। तथा कृष्णः कृष्णपक्षदेवता। षण्मासाः दक्षिणायनं इति च पूर्ववत् देवता एव। तत्र चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं ज्योतिः फलं इष्टादिकारी योगी कर्मी प्राप्य भुक्त्वा २५४६तत्क्षयात् इह पुनः निवर्तते॥२५॥

६०२२५४७शुक्लकृष्णे शुक्ला च कृष्णा च शुक्लकृष्णे, ज्ञानप्रकाशकत्वात् शुक्ला, तत् अभावात् कृष्णा; एते शुक्लकृष्णे हि गती जगतः इति अधिकृतानां ज्ञानकर्मणोः, २५४८न जगतः सर्वस्य एव एते गती सम्भवतः; शाश्वते नित्ये, २५४९संसारस्य नित्यत्वात्, मते अभिप्रेते। २५५०तत्र एकया शुक्लया याति अनावृत्तिं, अन्यया इतरया आवर्तते पुनः भूयः॥२६॥

६०३न एते यथोक्ते सृती मार्गौ पार्थ जानन् २५५३संसाराय एका, अन्या मोक्षाय इति, योगी न मुह्यति कश्चन कश्चित् अपि। २५५४तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः समाहितो भव अर्जुन॥२७॥

६०४शृणु तस्य योगस्य माहात्म्यं —२५५५

६०५२५५६वेदेषु २५५७सम्यक् अधीतेषु यज्ञेषु च साद्गुण्येन अनुष्ठितेषु तपःसु च सुतप्तेषु दानेषु च सम्यक् दत्तेषु, एतेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टं शास्त्रेण, अत्येति अतीत्य गच्छति तत् सर्वं फलजातं; इदं विदित्वा सप्तप्रश्ननिर्णयद्वारेण उक्तं अर्थं सम्यक् अवधार्य अनुष्ठाय योगी, परं उत्कृष्टं ऐश्वरं स्थानं उपैति च प्रतिपद्यते आद्यं आदौ भवं, कारणं ब्रह्म इत्यर्थः॥२८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः॥