पञ्चदशोऽध्यायः

१०१०३९६१यस्मात् मदधीनं कर्मिणां कर्मफलं ज्ञानिनां च ज्ञानफलं, अतः भक्तियोगेन मां ये सेवंते ते मम प्रसादात् ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणातीताः मोक्षं गच्छन्ति। ३९६२किं उ वक्तव्यं आत्मनः तत्त्वं एव सम्यक् विजानन्तः इति ३९६३अतः भगवान् अर्जुनेन अपृष्टोऽपि आत्मनः तत्त्वं विवक्षुः उवाच ‘ऊर्ध्वमूलं’ इत्यादिना। ३९६४तत्र तावत् वृक्षरूपककल्पनया वैराग्यहेतोः संसारस्वरूपं वर्णयति — ३९६५विरक्तस्य हि संसारात् भगवत्तत्त्वज्ञाने अधिकारः, न अन्यस्य इति॥

१०११ऊर्ध्वमूलं कालतः सूक्ष्मत्वात् ३९६६कारणत्वात् ३९६७नित्यत्वात् ३९६८महत्त्वात् च ऊर्ध्वं; उच्यते ब्रह्म ३९६९अव्यक्तं मायाशक्तिमत्, तत् मूलं अस्य इति सोऽयं संसारवृक्षः ऊर्ध्वमूलः। ३९७०श्रुतेः च — ‘ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः’(कः.उ.२.३.१) इति। ३९७१पुराणे च —

१०१२‘अव्यक्तमूलप्रभवः तस्य एव अनुग्रहोच्छ्रितः। ३९७२बुद्धिस्कन्धमयः चैव इन्द्रियान्तरकोटरः॥
महाभूतविशाखः च विषयैः पत्रवान् तथा। धर्माधर्मसुपुष्पः च सुखदुःखफलोदयः॥
आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः। ३९७३एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्म आचरति नित्यशः॥
एतत् छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना। ततः च आत्मरतिं प्राप्य तस्मात् न आवर्तते पुनः॥ ‘इत्यादि। तं ऊर्ध्वमूलं संसारं मायामयं वृक्षं अधःशाखं ३९७४महदहङ्कारतन्मात्रादयः शाखा इव अस्य अधः भवन्ति इति सोऽयं अधःशाखः, तं अधःशाखं न श्वोऽपि स्थाता इति अश्वत्थः तं क्षणप्रध्वंसिनं अश्वत्थं प्राहुः कथयन्ति।

१०१३अव्ययं ३९७५संसारमायायाः ३९७६अनादिकालप्रवृत्तत्वात् सोऽयं संसारवृक्षः अव्ययः, अनाद्यन्तदेहादिसन्तानाश्रयः हि सुप्रसिद्धः, तं अव्ययम्। तस्य एव संसारवृक्षस्य इदं अन्यत् विशेषणं — छन्दांसि यस्य पर्णानि, छन्दांसि छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानि इव पर्णानि। ३९७७यथा वृक्षस्य परिरक्षणार्थानि पर्णानि, तथा वेदाः संसारवृक्षपरिरक्षणार्थाः, ३९७८धर्माधर्मतद्धेतुफलप्रदर्शनार्थत्वात्। यथाव्याख्यातं संसारवृक्षं समूलं यः तं वेद सः वेदवित्, ३९७९वेदार्थवित् इत्यर्थः। ३९८०न हि समूलात् संसारवृक्षात् अस्मात् ज्ञेयः अन्यः अणुमात्रोऽपि अवशिष्टः अस्ति इति अतः सर्वज्ञः सर्ववेदार्थवित् इति समूलसंसारवृक्षज्ञानं स्तौति॥१॥

१०१४तस्य एतस्य संसारवृक्षस्य अपरा अवयवकल्पना उच्यते —

१०१५अधः ३९८१मनुष्यादिभ्यो ३९८२यावत् स्थावरं ऊर्ध्वं च यावत् ब्रह्मणः विश्वसृजो धाम इति एतदन्तं यथाकर्म यथाश्रुतं ३९८३–३९८४ज्ञानकर्मफलानि, तस्य वृक्षस्य शाखा इव शाखाः प्रसृताः प्रगताः, गुणप्रवृद्धाः गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः प्रवृद्धाः स्थूलीकृताः उपादानभूतैः, विषयप्रवालाः विषयाः शब्दादयः प्रवालाः इव ३९८५देहादिकर्मफलेभ्यः शाखाभ्यः अङ्कुरीभवन्ति इव, तेन विषयप्रवालाः शाखाः। ३९८६संसारवृक्षस्य परममूलं उपादानकारणं पूर्वं उक्तम्। अथ इदानीं ३९८७कर्मफलजनितरागद्वेषादिवासनाः मूलानि इव धर्माधर्मप्रवृत्तिकारणानि अवान्तरभावीनि तानि अधः च देवाद्यपेक्षया मूलानि अनुसन्ततानि अनुप्रविष्टानि कर्मानुबन्धीनि कर्म धर्माधर्मलक्षणं अनुबन्धः पश्चाद्भावि, येषां उद्भूतिं अनु उद्भवति, तानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके विशेषतः। ३९८८अत्र हि मनुष्याणां कर्माधिकारः प्रसिद्धः॥२॥

१०१६३९८९यः तु अयं वर्णितः संसारवृक्षः —

१०१७न रूपं अस्य इह ३९९०यथा उपवर्णितं तथा नैव उपलभ्यते, ३९९१स्वप्नमरीच्युदकमायागन्धर्वनगरसमत्वात्; ३९९२दृष्टनष्टस्वरूपो हि सः इति ३९९३अतः एव न अन्तः न पर्यन्तः निष्ठा परिसमाप्तिः वा विद्यते। ३९९४तथा न च आदिः, ‘इतः आरभ्य अयं प्रवृत्तः’ इति न केनचित् गम्यते। न च सम्प्रतिष्ठा स्थितिः ३९९५मध्यं अस्य न केनचित् उपलभ्यते। ३९९६अश्वत्थं एनं यथा उक्तं सुविरूढमूलं सुष्ठु विरूढानि विरोहं गतानि सुदृढानि मूलानि यस्य तं एनं सुविरूढमूलं, असङ्गशस्त्रेण असङ्गः पुत्रवित्तलोकैषणाभ्यः व्युत्थानं तेन असङ्गशस्त्रेण दृढेन परमात्माभिमुख्यनिश्चयदृढीकृतेन ३९९७पुनः पुनः विवेकाभ्यासाश्मनिशितेन छित्वा संसारवृक्षं सबीजं उद्धृत्य॥३॥

१०१८३९९९ततः पश्चात् यत् पदं वैष्णवं तत् परिमार्गितव्यं, परिमार्गणं अन्वेषणं ज्ञातव्यं इत्यर्थः। यस्मिन् पदे गताः प्रविष्टाः न निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय। कथं परिमार्गितव्यं इति आह — तं एव च यः पदशब्देन उक्तः आद्यं आदौ भवं आद्यं पुरुषं प्रपद्ये इति एवं परिमार्गितव्यं तच्छरणतया इत्यर्थः। कः असौ पुरुषः इति, उच्यते — यतः यस्मात् पुरुषात् संसारमायावृक्षप्रवृत्तिः प्रसृता निःसृता, ४०००ऐन्द्रजालिकात् इव माया, पुराणी चिरन्तनी॥४॥

१०१९कथम्भूताः तत् पदं गच्छन्ति इति, उच्यते —४००१

१०२०निर्मानमोहाः मानः च मोहः च मानमोहौ, तौ निर्गतौ येभ्यः ते निर्मानमोहाः मानमोहवर्जिताः। जितसङ्गदोषाः सङ्ग एव दोषः सङ्गदोषः, जितः सङ्गदोषः यैः ते जितसङ्गदोषाः। अध्यात्मनित्याः परमात्मस्वरूपालोचननित्याः तत्पराः। विनिवृत्तकामाः विशेषतो निर्लेपेन निवृत्ताः कामाः येषां ते विनिवृत्तकामाः यतयः संन्यासिनः द्वन्द्वैः प्रियाप्रियादिभिः विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैः परित्यक्ताः गच्छन्ति अमूढाः मोहवर्जिताः पदं अव्ययं तत् यथोक्तम्॥५॥

१०२१४००२तत् एव पदं पुनः विशेष्यते —

१०२२तत् धाम इति व्यवहितेन धाम्ना सम्बध्यते। तत् धाम तेजोरूपं पदं न भासयते सूर्यः आदित्यः सर्वावभासनशक्तिमत्त्वे अपि सति। तथा न शशाङ्कः चन्द्रः, न पावकः न अग्निः अपि। यत् धाम वैष्णवं पदं गत्वा प्राप्य न निवर्तन्ते, यत् च सूर्यादिः न भासयते, तत् धाम पदं परमं विष्णोः मम पदं,॥६॥

१०२३४००३यत् गत्वा न निवर्तन्ते इति उक्तं ननु सर्वा हि गतिः आगत्यन्ताः, ४००४‘संयोगाः विप्रयोगान्ताः’ इति प्रसिद्धम्। ४००५कथं उच्यते ‘तत् धाम गतानां नास्ति निवृत्तिः’ इति ? शृणु तत्र कारणं —४००६

१०२४मम एव परमात्मनः नारायणस्य, अंशः भागः अवयवः एकदेशः इति अनर्थान्तरं जिवलोके जीवानां लोके संसारे जीवभूतः कर्ता भोक्ता इति प्रसिद्धः सनातनः चिरन्तनः; ४००७–४००८यथा जलसूर्यकः सूर्यांशः जलनिमित्तापाये सूर्यं एव गत्वा न निवर्तते च तेन एव आत्मना गच्छति, एवं एव; यथा घटाद्युपाधिपरिच्छिन्नो घटाद्याकाशः आकाशांशः सन् घटादिनिमित्तापाये आकाशं प्राप्य न निवर्तते। ४००९–४०१०अतः उपपन्नं उक्तं ‘यत् गत्वा न निवर्तन्ते’(भ.गी.१५.६) इति। ननु निरवयवस्य परमात्मनः कुतः अवयवः एकदेशः अंशः इति ? ४०११सावयवत्वे च विनाशप्रसङ्गः अवयवविभागात्। ४०१२न एषः दोषः, अविद्याकृतोपाधिपरिच्छिन्नः एकदेशः अंशः इव कल्पितो यतः। ४०१३दर्शितः च अयं अर्थः क्षेत्राध्याये विस्तरशः। सः च जीवो मदंशत्वेन कल्पितः ४०१४कथं संसरति उत्क्रामति च इति, ४०१५उच्यते — मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि प्रकृतिस्थानि स्वस्थाने कर्णशष्कुल्यादौ प्रकृतौ स्थितानि कर्षति आकर्षति॥७॥

१०२५४०१६कस्मिन् काले ? —

१०२६यत् च अपि यदा च अपि उत्क्रामति ईश्वरः ४०१७देहादिसङ्घातस्वामी जीवः, तदा ‘कर्षति’ इति श्लोकस्य द्वितीयपादः अर्थवशात् प्राथम्येन सम्बध्यते। ४०१८यदा च पूर्वस्मात् शरीरात् शरीरान्तरं अवाप्नोति तदा गृहीत्वा एतानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि संयाति सम्यक् याति गच्छति। किं इव इति, आह — वायुः पवनः गन्धान् इव आशयात् पुष्पादेः॥८॥

१०२७४०१९कानि पुनः तानि —

१०२८श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च त्वगिन्द्रियं रसनं घ्राणं एव च मनः च षष्ठं प्रत्येकं इन्द्रियेण सह, अधिष्ठाय देहस्थः विषयान् शब्दादीन् उपसेवते॥९॥

१०२९४०२०एवं देह गतं देहात् —

१०३०उत्क्रामन्तं देहं पूर्वोपात्तं परित्यजन्तं स्थितं वा अपि देहे तिष्ठन्तं भुञ्जानं वा शब्दादीन् च उपलभमानं गुणान्वितं सुखदुःखमोहाद्यैः गुणैः अन्वितं अनुगतं संयुक्तं इत्यर्थः। ४०२१एवंभूतं अपि एनं अत्यन्तदर्शनगोचरप्राप्तं विमूढाः दृष्टादृष्टविषयभोगबलाकृष्टचेतस्तया अनेकधा मूढाः न अनुपश्यन्ति — अहो कष्टं वर्तते इति अनुक्रोशति च भगवान् — ४०२२ये तु पुनः प्रमाणजनितज्ञानचक्षुषः ते एनं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः विविक्तदृष्टयः इत्यर्थः॥१०॥

१०३१४०२३केचित् तु —

१०३२यतन्तः प्रयत्नं कुर्वन्तः योगिनः च समाहितचित्ताः एनं प्रकृतं आत्मानं पश्यन्ति ‘अयं अहं अस्मि’ इति उपलभन्ते आत्मनि स्वस्यां बुद्धौ अवस्थितम्। यतन्तोऽपि शास्त्रादिप्रमाणैः, अकृतात्मानः असंस्कृतात्मानः ४०२४तपसा इन्द्रियजयेन च, दुश्चरितात् अनुपरताः, ४०२५अशान्तदर्पाः, ४०२६प्रयत्नं कुर्वन्तोऽपि न एवं पश्यन्ति अचेतसः अविवेकिनः॥११॥

१०३३४०२८यत् पदं सर्वस्य अवभासकं अपि अग्न्यादित्यादिकं ज्योतिः न अवभासयते, यत् प्राप्ताः च मुमुक्षवः पुनः संसाराभिमुखाः न निवर्तन्ते, यस्य च पदस्य उपाधिभेदं अनुविधीयमानाः जीवाः — घटाकाशादयः इव आकाशस्य — अंशाः, तस्य पदस्य सर्वात्मत्वं सर्वव्यवहारास्पदत्वं च विवक्षुः चतुर्भिः श्लोकैः विभूतिसङ्क्षेपं आह भगवान् —

१०३४४०२९यत् आदित्यगतं आदित्याश्रयम्। किं तत् ? तेजः दीप्तिः प्रकाशः जगत् भासयते प्रकाशयति अखिलं समस्तं; यत् चन्द्रमसि शशभृति तेजः अवभासकं वर्तते, यत् च अग्नौ हुतवहे, तत् तेजः विद्धि विजानीहि मामकं मदीयं मम विष्णोः तत् ज्योतिः। ४०३०अथवा, आदित्यगतं तेजः चैतन्यात्मकं ज्योतिः, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ वर्तते तत् तेजः विद्धि मामकं मदीयं मम विष्णोः तत् ज्योतिः॥

१०३५ननु स्थावरेषु जङ्गमेषु च तत् ४०३१समानं चैतन्यात्मकं ज्योतिः। तत्र कथं इदं विशेषणं — ‘यत् आदित्यगतं’ इत्यादि। ४०३२न एषः दोषः, सत्त्वाधिक्यात् आविस्तरत्वोपपत्तेः। ४०३३आदित्यादिषु हि सत्त्वं अत्यन्तप्रकाशं अत्यन्तभास्वरं; अतः तत्र एव आविस्तरं ज्योतिः इति तत् विशिष्यते, न तु तत्र एव तत् अधिकं इति। ४०३४यथा हि श्लोके तुल्ये अपि मुखसंस्थाने न काष्ठकुड्यादौ मुखं आविः भवति, आदर्शादौ तु स्वच्छे स्वच्छतरे च तारतम्येन आविः भवति; तद्वत्॥१२॥

१०३६४०३५किञ्च —

१०३७गां पृथिवीं आविश्य प्रविश्य धारयामि भूतानि जगत् अहं ओजसा बलेन; यत् बलं कामरागविवर्जित ऐश्वरं रूपं जगद्विधारणाय पृथिव्यां आविष्टं येन पृथिवी गुर्वी न अधः पतति न विदीर्यते च। ४०३६तथा च मन्त्रवर्णः — ‘येन द्यौः उग्रा पृथिवी च दृढा’(तै.सं.४.१.८) इति, ‘सः दाधार पृथिवीं’(तै.सं.४.१.८) इत्यादिः च। अतः गां आविश्य च भूतानि चराचराणि धारयामि इति युक्तं उक्तम्। ४०३७किञ्च, पृथिव्यां जाताः ओषधीः ४०३८सर्वाः व्रीहियवाद्याः पुष्णामि पुष्टिमतीः रसस्वादुमतीः च करोमि सोमो भूत्वा रसात्मकः सोमः सन् रसात्मकः रसस्वभावः। सर्वरसानां आकरः सोमः। सः हि सर्वरसात्मकः सर्वाः ओषधीः स्वात्मरसान् अनुप्रवेशयन् पुष्णाति॥१३॥

१०३८४०३९किञ्च —

१०३९अहं एव वैश्वानरः उदरस्थः अग्निः भूत्वा — ४०४०‘अयं अग्निः वैश्वानरो ४०४१योऽयं अन्तः पुरुषे ४०४२येन इदं अन्नं पच्यते’(बृ.उ.५.९.१) इत्यादिश्रुतेः; वैश्वानरः सन् प्राणिनां प्राणवतां देहं आश्रितः ४०४३प्रविष्टः ४०४४प्राणापानसमायुक्तः प्राणापानाभ्यां समायुक्तः संयुक्तः पचामि पक्तिं करोमि अन्नं अशनं चतुर्विधं चतुष्प्रकारं भोज्यं भक्ष्यं चोष्यं लेह्यं च। ‘भोक्ता वैश्वानरः अग्निः, अग्नेः ४०४५भोज्यं अन्नं सोमः, तत् एतत् उभयं अग्नीषोमौ सर्वं’ इति पश्यतः अन्नदोषलेपः न भवति॥१४॥४०४६

१०४०४०४७किञ्च —

१०४१सर्वस्य च प्राणिजातस्य अहं आत्मा सन् हृदि बुद्धौ संनिविष्टः। अतः मत्तः आत्मनः सर्वप्राणिनां स्मृतिः ज्ञानं तत् अपोहनं च अपगमनं च; ४०४८येषां यथा पुण्यकर्मन् पुण्यकर्मानुरोधेन ज्ञानस्मृती भवतः, तथा पापकर्मणां पापकर्मानुरूपेण स्मृतिज्ञानयोः अपोहनं च अपायनं अपगमनं च। ४०४९–४०५०वेदैः च सर्वैः अहं एव परमात्मा वेद्यः वेदितव्यः। वेदान्तकृत् वेदान्तार्थसम्प्रदायकृत् इत्यर्थः, वेदवित् ४०५१वेदार्थवित् एव च अहम्॥१५॥

१०४२४०५३भगवतः ईश्वरस्य नारायणाख्यस्य विभूतिसङ्क्षेपः उक्तः विशिष्टोपाधिकृतः ‘यत् आदित्यगतं तेजः’(भ.गी.१५.१२) इत्यादिना। ४०५४अथ अधुना तस्य एव क्षराक्षरोपाधिप्रविभक्ततया निरुपाधिकस्य केवलस्य स्वरूपनिर्दिधारयिषया उत्तरे श्लोकाः आरभ्यन्ते। ४०५५तत्र सर्वं एव अतीतानागताध्यायार्थजातं त्रिधा राशीकृत्य आह —

१०४३द्वौ इमौ पृथग्राशीकृतौ ४०५६पुरुषौ इति उच्येते लोके संसारे — क्षरः च क्षरति इति क्षरः विनाशी इति एको राशिः; अपरः पुरुषः अक्षरः तत् विपरीतः, ४०५७भगवतः मायाशक्तिः, ४०५८क्षराख्यस्य पुरुषस्य उत्पत्तिबीजं ४०५९अनेकसंसारिजन्तुकामकर्मादिसंस्काराश्रयः, अक्षरः पुरुषः उच्यते। ४०६०कौ तौ पुरुषौ इति आह स्वयं एव भगवान् — क्षरः सर्वाणि भूतानि, समस्तं विकारजातं इत्यर्थः। कूटस्थः कूटः राशी राशिः इव स्थितः। अथवा, कूटः माया वञ्चना जिह्मता कुटिलता इति पर्यायाः, ४०६१अनेकमायावञ्चनादिप्रकारेण स्थितः कूटस्थः, संसारबीजानन्त्यात् न क्षरति इति अक्षरः उच्यते॥१६॥४०६२

१०४४४०६३आभ्यां ४०६४क्षराक्षराभ्यां अन्यः विलक्षणः क्षराक्षरोपाधिद्वयदोषेण अस्पृष्टः ४०६५नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः —

१०४५उत्तमः उत्कृष्टतमः पुरुषः तु अन्यः अत्यन्तविलक्षणः आभ्यां परमात्मा इति परमः च असौ देहाद्यविद्याकृतात्मभ्यः, आत्मा च सर्वभूतानां प्रत्यक्चेतनः, इति अतः परमात्मा इति उदाहृतः उक्तः वेदान्तेषु। ४०६६सः एव विशिष्यते यः लोकत्रयं भूर्भुवःस्वराख्यं स्वकीयया चैतन्यबलशक्त्या आविश्य प्रविश्य बिभर्ति ४०६७स्वरूपसद्भावमात्रेण बिभर्ति धारयति; ४०६८अव्ययः न अस्य व्ययः विद्यते इति अव्ययः। कः ? ४०६९ईश्वरः सर्वज्ञः नारायणाख्यः ईशनशीलः॥१७॥

१०४६४०७०–४०७१यथाव्याख्यातस्य ईश्वरस्य ‘पुरुषोत्तमः’ इति एतत् नाम प्रसिद्धम्। तस्य नामनिर्वचनप्रसिद्ध्या अर्थवत् त्व नाम्नो दर्शयन् ‘निरतिशयः अहं ईश्वरः’ इति आत्मानं दर्शयति भगवान् —

१०४७यस्मात् क्षरं ४०७२अतीतः अहं संसारमायावृक्षं अश्वत्थाख्यं अतिक्रान्तः अहं अक्षरात् अपि संसारमायारूपवृक्षबीजभूतात् अपि च उत्तमः उत्कृष्टतमः ऊर्ध्वतमो वा, अतः ताभ्यां क्षराक्षराभ्यां उत्तमत्वात् अस्मि लोके वेदे च प्रथितः प्रख्यातः। पुरुषोत्तमः इति एवं मां भक्तजनाः विदुः। कवयः काव्यादिषु च इदं नाम निबध्नन्ति। पुरुषोत्तम इति अनेन अभिधानेन अभिगृणन्ति॥१८॥

१०४८४०७४अथ इदानीं यथानिरुक्तं आत्मानं यो वेद, तस्य इदं फलं उच्यते —

१०४९यः मां ईश्वरं यथोक्तविशेषणं एवं यथोक्तेन प्रकारेण असंमूढः संमोहवर्जितः सन् जानाति ‘अयं अहं अस्मि’ इति पुरुषोत्तमं सः सर्ववित् सर्वात्मना सर्वं वेत्ति इति सर्वज्ञः सर्वभूतस्थं भजति मां सर्वभावेन सर्वात्मतया हे भारत॥१९॥

१०५०४०७५अस्मिन् अध्याये भगवत्तत्त्वज्ञानं मोक्षफलं उक्त्वा,अथ इदानीं तत् स्तौति —

१०५१इति एतत् गुह्यतमं गोप्यतमं, अत्यन्तरहस्यं इति एतत्। किं तत् ? शास्त्रम्। ४०७६यद्यपि गीताख्यं समस्तं ‘शास्त्रं’ उच्यते, तथापि अयं एव अध्यायः इह ‘शास्त्रं’ इति उच्यते स्तुत्यर्थं प्रकरणात्। ४०७७सर्वो हि गीताशास्त्रार्थः अस्मिन् अध्याये समासेन उक्तः। ४०७८न केवलं गीताशास्त्रार्थः एव, किन्तु सर्वः च वेदार्थः इह परिसमाप्तः। ४०७९‘यः तं वेद सः वेदवित्’(भ.गी.१५.१) ‘वेदैः च सर्वैः अहं एव वेद्यः’(भ.गी.१५.१५) इति च उक्तम्। इदं उक्तं कथितं मया हे अनघ अपाप। एतत् शास्त्रं यथादर्शितार्थं बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् भवेत् न अन्यथा कृतकृत्यः च भारत कृतं कृत्यं कर्तव्यं येन सः कृतकृत्यः; ४०८०विशिष्टजन्मप्रसूतेन ब्राह्मणेन यत् कर्तव्यं तत् सर्वं भगवत्तत्त्वे विदिते कृतं भवेत् इत्यर्थः; ४०८१न च अन्यथा कर्तव्यं परिसमाप्यते कस्यचित् इत्यभिप्रायः। ४०८२‘सर्वं कर्म अखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते’(भ.गी.४.३३) इति च उक्तम्। ४०८३‘एतत् हि जन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः। प्राप्य एतत् कृतकृत्यो हि द्विजो भवति न अन्यथा’(मनु.१२.९३) इति च मानवं वचनम्। ४०८४यतः एतत् परमार्थतत्त्वं मत्तः श्रुतवान् असि, अतः कृतार्थः त्वं भारत इति॥२०॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः॥