सप्तदशोऽध्यायः

१०८९४१६५‘तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते’(भ.गी.१६.२४) इति भगवद्वाक्यात् लब्धप्रश्नबीजः अर्जुन उवाच —

१०९०ये केचित् अविशेषिताः शास्त्रविधिं शास्त्रविधान ४१६६श्रुतिस्मृतिशास्त्रचोदना उत्सृज्य परित्यज्य यजन्ते देवादि पूजयन्ति श्रद्धया अन्विताः श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या अन्विताः संयुक्ताः सन्तः — श्रुतिलक्षण स्मृतिलक्षण वा कञ्चित् शास्त्रविधि अपश्यन्त् वृद्धव्यवहारदर्शनात् एव श्रद्दधानतया ये देवादि पूजयन्ति, ते इह ‘ये शास्त्रविधिं उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः’ इति एवं गृह्यन्ते। ४१६७–४१६८ये पुनः कञ्चित् शास्त्रविधिं उपलभमाना एव तं उत्सृज्य अयथाविधि ४१६९देवादि पूजयन्ति, ते इह ‘ये शास्त्रविधिं उत्सृज्य यजन्ते’ इति न परिगृह्यन्ते। कस्मात् ? श्रद्धया अन्वितत्वविशेषणात्। देवादिपूजाविधिपर किञ्चित् शास्त्रं पश्यन्तः एव तत् उत्सृज्य अश्रद्दधानतया तद्विहितायां देवादिपूजायां श्रद्धया अन्विताः प्रवर्तन्ते इति न शक्यं कल्पयितुं ४१७०यस्मात्, तस्मात् पूर्वोक्ता एव ‘ये शास्त्रविधिं उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धया अन्विताः’ इति अत्र गृह्यन्ते ४१७१तेषां एवंभूतानां निष्ठा तु का कृष्ण ४१७२सत्त्वं आहो रजः तमः, किं सत्त्वं निष्ठा अवस्थानं, आहोस्वित् रजः, अथवा तमः इति। ४१७३एतत् उक्तं भवति — या तेषां देवादिविषया पूजा, सा किं सात्त्विकी, आहोस्वित् राजसी, उत तामसी इति॥१॥

१०९१४१७४सामान्यविषयः अयं प्रश्नः न अप्रविभज्यं प्रतिवचनं अर्हति इति श्रीभगवान् उवाच —

१०९२त्रिविधा त्रिप्रकारा भवति श्रद्धा, ४१७५यस्यां निष्ठायां त्वं पृच्छसि, देहिन् शरीरिन् ४१७६सा स्वभावजा; ४१७७जन्मान्तरकृत धर्मादिसंस्कार मरणकाले अभिव्यक्तः स्वभावः उच्यते, ततो जाता स्वभावजा। ४१७८सात्त्विकी सत्त्वनिर्वृत्ता देवपूजादिविषया; राजसी रजोनिर्वृत्ता यक्षरक्षःपूजादिविषया; ४१७९तामसी तमोनिर्वृत्ता प्रेतपिशाचादिपूजाविषया; एवं त्रिविधा तां उच्यमाना श्रद्धां शृणु अवधारय॥२॥

१०९३सा इयं त्रिविधा भवति —

१०९४४१८०सत्त्वानुरूपा विशिष्टसंस्कारोपेतान्तःकरणानुरूपा सर्वस्य प्राणिजातस्य श्रद्धा भवति भारत। ४१८१यदि एवं ततः किं स्यात् इति, ४१८२उच्यते — श्रद्धामय अयं श्रद्धाप्राय पुरुषः संसारी जीवः। ४१८३कथं ? यः यत् श्रद्धः या श्रद्धा यस्य जीवस्य सः यत् श्रद्धः सः एव तच्छ्रद्धानुरूपः एव सः जीवः॥३॥

१०९५४१८४ततः च कार्येण लिङ्गेन देवादिपूजया सत्त्वादिनिष्ठा अनुमेया इत्याह —

१०९६यजन्ते पूजयन्ति सात्त्विकाः सत्त्वनिष्ठा देवान्, यक्षरक्षांसि राजसाः, प्रेतान् भूतगणान् च सप्तमातृकादीन् च अन्ये यजन्ते तामसाः जनाः॥४॥

१०९७४१८५एवं कार्यतो निर्णीताः सत्त्वादिनिष्ठाः शास्त्रविध्युत्सर्गे। ४१८६तत्र कश्चित् एव सहस्रेषु देवपूजादिपरः सत्त्वनिष्ठो भवति, बाहुल्येन तु रजोनिष्ठाः तमोनिष्ठाः चैव प्राणिनो भवन्ति। कथं ? —४१८७

१०९८अशास्त्रविहितं न शास्त्रविहित अशास्त्रविहितं घोर पीडाकर प्राणिनां आत्मनः च तपः तप्यन्ते निः वर्तयन्ति ये जनाः ते च दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः, दम्भः च अहङ्कारः च दम्भाहङ्कार, ताभ्यां संयुक्ताः दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः, कामरागबलान्विताः कामः च रागः च कामराग तत्कृतं बलं कामरागबल तेन अन्विताः कामरागबलान्विताः॥५॥

१०९९४१८८कर्शयन्तः कृशीकुर्वन्त् शरीरस्थं भूतग्रामं करणसमुदाय अचेतसः अविवेकिनः मां चैव तत्कर्मबुद्धिसाक्षिभूत अन्तःशरीरस्थ नारायणं कर्शयन्तः, ४१८९मदनुशासनाकरण एव मत्कर्शन, तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् आसुरो निश्चयो येषां ते आसुरनिश्चयाः तान् ४१९०परिहरणार्थ विद्धि इति उपदेशः॥६॥

११००४१९१आहाराणां च ४१९२रस्यस्निग्धादिवर्गत्रयरूपेण भिन्नानां यथाक्रमं सात्त्विकराजसतामसपुरुषप्रियत्वदर्शनं इह क्रियते रस्यस्निग्धादिषु आहारविशेषेषु आत्मनः प्रीत्यतिरेकेण लिङ्गेन सात्त्विकत्वं राजसत्वं तामसत्वं च बुद्ध्वा रजस्तमोलिङ्गानां आहाराणां परिवर्जनार्थं सत्त्वलिङ्गानां च उपादानार्थम्। ४१९३तथा यज्ञादीनां अपि सत्त्वादिगुणभेदेन त्रिविधत्वप्रतिपादनं इह ‘राजसतामसान् बुद्ध्वा कथं नु नाम परित्यजेत्, सात्त्विकान् एव अनुतिष्ठेत्’ इति एवं अर्थम्। आह —

११०१आहारः तु अपि सर्वस्य भोक्तुः प्राणिनः त्रिविधो भवति प्रियः इष्टः, तथा यज्ञः, तथा तपः, तथा दानम्। ४१९४तेषां आहारादीनां भेद इमं वक्ष्यमाणं शृणु॥७॥

११०२४१९५आयुः च सत्त्वं च बलं च आरोग्यं च सुखं च प्रीतिः च आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतयः तासां विवर्धनाः आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः, ते च रस्याः रसोपेताः, स्निग्धाः स्नेहवन्तः, स्थिराः चिरकालस्थायिनः देहे, हृद्याः हृदयप्रियाः आहाराः सात्त्विकप्रियाः सात्त्विकस्य इष्टाः॥८॥

११०३४१९६कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः इति अत्र अतिशब्दः कट्वादिषु सर्वत्र योज्यः, ४१९७अतिकटुः अतितीक्ष्णः इति एवम्। कटुः च अम्लः च लवणः च अत्युष्णः च तीक्ष्णः च रूक्षः च विदाही च ते आहाराः राजसस्य इष्टाः, दुःखशोकामयप्रदाः दुःखं च शोकं च आमयं च प्रयच्छन्ति इति दुःखशोकामयप्रदाः॥९॥

११०४४१९८यातयामं मन्दपक्वं, ४१९९निर्वीर्यस्य गतरसशब्देन उक्तत्वात्। गतरसं रसवियुक्तं, पूति दुर्गन्धि, पर्युषितं च पक्वं सत् रात्र्यन्तरितं च यत्, उच्छिष्टं अपि भुक्तशिष्टं उच्छिष्टं, अमेध्यं अयज्ञार्हं, भोजनं ईदृशं तामसप्रियम्॥१०॥

११०५४२००अथ इदानीं यज्ञः त्रिविधः उच्यते —

११०६४२०१अफलाकाङ्क्षिभिः अफलार्थिभिः यज्ञः विधिदृष्टः शास्त्रचोदनादृष्टो यः यज्ञः इज्यते निर्वर्त्यते, यष्टव्यं एव इति यज्ञस्वरूपनिर्वर्तनं एव कार्यं इति मनः समाधाय, न अनेन पुरुषार्थो मम कर्तव्यः इति एवं निश्चित्य, सः सात्त्विकः यज्ञः उच्यते॥११॥

११०७४२०२अभिसन्धाय तु उद्दिश्य फलं दम्भार्थं अपि चैव यत् इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२॥

११०८४२०३विधिहीनं यथाचोदितविपरीतं, असृष्टान्नं ब्राह्मणेभ्यो न सृष्टं न दत्तं अन्नं यस्मिन् यज्ञे सः असृष्टान्नः तं असृष्टान्नं, मन्त्रहीनं मन्त्रतः स्वरतो वर्णतो वा वियुक्तं मन्त्रहीनं, अदक्षिणं उक्तदक्षिणारहितं, श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते तमोनिर्वृत्तं कथयन्ति॥१३॥

११०९४२०४अथ इदानीं तपः त्रिविधं उच्यते —

१११०४२०५देवाः च द्विजाः च गुरवः च प्राज्ञाः च देवद्विजगुरुप्राज्ञाः तेषां पूजनं देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं, शौचं, आर्जवं ऋजुत्वं, ब्रह्मचर्यं अहिंसा च ४२०६शरीरनिर्वर्त्यं शारीरं शरीरप्रधानैः सर्वैः एव कार्यकरणैः कर्त्रादिभिः साध्यं शारीरं तपः उच्यते। ४२०७‘पञ्च एते तस्य हेतवः’(भ.गी.१८.१५) इति हि वक्ष्यति॥१४॥

११११४२०८अनुद्वेगकरं प्राणिनां अदुःखकरं वाक्यं सत्यं ४२०९प्रियहितं च यत् प्रियहिते दृष्टादृष्टार्थे। ४२१०अनुद्वेगकरत्वादिभिः धर्मैः वाक्यं विशेष्यते। ४२११विशेषणधर्मसमुच्चयार्थः च—शब्दः। ४२१२परप्रत्ययार्थं प्रयुक्तस्य वाक्यस्य सत्यप्रियहितानुद्वेगकरत्वानां अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा हीनता स्यात् यदि, न तत् वाङ्मयं तपः। ४२१३तथा सत्यवाक्यस्य इतरेषां अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा विहीनतायां न वाङ्मयतपस्त्व। तथा प्रियवाक्यस्य अपि इतरेषां अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा विहीनस्य न वाङ्मयतपस्त्व। ४२१४तथा हितवाक्यस्य अपि इतरेषां अन्यतमेन द्वाभ्यां त्रिभिः वा विहीनस्य न वाङ्मयतपस्त्व। ४२१५किं पुनः तत् तपः ? यत् सत्यं वाक्यं अनुद्वेगकरं प्रियं हितं च, तत् तपः वाङ्मयं; ४२१६यथा ‘शान्तो भव वत्स, ४२१७स्वाध्यायं योगं च अनुतिष्ठ, तथा ते श्रेयो भविष्यति’ इति। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव यथाविधि वाङ्मयं तपः उच्यते॥१५॥

१११२४२१८मनःप्रसादः मनसः प्रशान्तिः, ४२१९स्वच्छतापादनं प्रसादः, सौम्यत्वं यत् सौमनस्यं आहुः — ४२२०मुखादिप्रसादादिकार्योन्नेया ४२२१–४२२२अन्तःकरणस्य वृत्तिः। मौनं वाङ्नियमोऽपि मनःसंयमपूर्वको भवति इति कार्येण कारणं उच्यते मनःसंयमो मौनं इति। आत्मविनिग्रह मनोनिरोधः ४२२३सर्वतः सामान्यरूपः आत्मविनिग्रह, वाग्विषयस्य एव मनसः संयमः मौनं इति विशेषः। भावसंशुद्धिः ४२२४परैः व्यवहारकाले अमायावित्वं भावसंशुद्धिः। इति एतत् तपः मानसं उच्यते॥१६॥

१११३४२२५यथा उक्तं कायिकं वाचिकं मानसं च तपः तप्तं नरैः सत्त्वादिगुणभेदेन कथं त्रिविधं भवति इति, उच्यते —

१११४श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या परया प्रकृष्टया तप्तं अनुष्ठितं तपः तत् प्रकृतं त्रिविधं त्रिप्रकारं त्र्यधिष्ठानं नरैः अनुष्ठातृभिः अफलाकाङ्क्षिभिः फलाकाङ्क्षारहितैः युक्तैः समाहितैः — यत् ईदृशं तपः, तत् सात्त्विकं सत्त्वनिर्वृत्तं परिचक्षते कथयन्ति शिष्टाः॥१७॥

१११५४२२६सत्कारः साधुकारः ‘साधुः अयं तपस्वी ब्राह्मणः’ इति एवं अर्थं, मानो माननं प्रत्युत्थानाभिवादनादिः तदर्थं, पूजा पादप्रक्षालनार्चनाशयितृत्वादिः तत् अर्थं च तपः सत्कारमानपूजार्थं, दम्भेन चैव यत् क्रियते तपः तत् इह प्रोक्तं कथितं राजसं चलं कादाचित्कफलत्वेन अध्रुवम्॥१८॥

१११६४२२७मूढग्राहेण ४२२८अविवेकनिश्चयेन आत्मनः पीडया यत् क्रियते तपः परस्य उत्सादनार्थं विनाशार्थं वा, तत् तामसं तपः उदाहृतम्॥१९॥

१११७४२२९इदानीं दानत्रैविध्यं उच्यते —

१११८दातव्यं इति एवं मनः कृत्वा यत् दानं दीयते अनुपकारिणे प्रत्युपकारासमर्थाय, समर्थाय अपि निरपेक्षं दीयते, देशे पुण्ये कुरुक्षेत्रादौ, काले सङ्क्रान्त्यादौ, पात्रे च षडङ्गवित् वेदपारग इत्यादौ, तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२०॥

१११९४२३०यत् तु दानं प्रत्युपकारार्थं काले तु अयं मां प्रत्युपकरिष्यति इति एवं अर्थं, फलं वा अस्य दानस्य मे भविष्यति अदृष्टं इति, तत् उद्दिश्य पुनः दीयते च परिक्लिष्टं खेदसंयुक्तं, तत् दानं राजसं स्मृतम्॥२१॥

११२०अदेशकाले अदेशे अपुण्यदेशे म्लेच्छाशुच्यादिसङ्कीर्णे अकाले पुण्यहेतुत्वेन अप्रख्याते सङ्क्रान्त्यादिविशेषरहिते अपात्रेभ्यः च मूर्खतस्करादिभ्यः, देशादिसम्पत्तौ वा असत्कृतं प्रियवचनपादप्रक्षालनपूजादिरहितं अवज्ञातं पात्रपरिभवयुक्तं च यत् दानं, तत् तामसं उदाहृतम्॥२२॥

११२१४२३१यज्ञदानतपःप्रभृतीनां साद्गुण्यकरणाय अयं उपदेशः उच्यते —

११२२४२३२ओं तत् सत् इति एवं निर्देशः, ४२३३निर्दिश्यते अनेन इति निर्देशः, त्रिविधो नामनिर्देशः ब्रह्मणः स्मृतः चिन्तितः वेदान्तेषु ब्रह्मविद्भिः। ४२३४ब्राह्मणाः तेन निर्देशेन त्रिविधेन वेदाः च यज्ञाः च विहिताः निर्मिताः पुरा पूर्वं इति निर्देशस्तुत्यर्थं उच्यते॥२३॥

११२३तस्मात् ‘ओं इति उदाहृत्य’ उच्चार्य यज्ञदानतपःक्रियाः यज्ञादिस्वरूपाः क्रियाः प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः शास्त्रचोदिताः सततं सर्वदा ब्रह्मवादिनां ब्रह्मवदनशीलानाम्॥२४॥

११२४तत् इति अनभिसन्धाय, ‘तत्’ इति ब्रह्माभिधानं उच्चार्य अनभिसन्धाय च यज्ञादिकर्मणः फलं यज्ञतपःक्रियाः यज्ञक्रियाः च तपःक्रियाः च यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च विविधाः क्षेत्रहिरण्यप्रदानादिलक्षणाः क्रियन्ते निर्वर्त्यन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः मोक्षार्थिभिः मुमुक्षुभिः॥२५॥

११२५४२३७ओन्तच्छब्दयोः विनियोगः उक्तः। अथ इदानीं सच्छब्दस्य विनियोगः कथ्यते —

११२६सद्भावे, असतः सद्भावे यथा अविद्यमानस्य पुत्रस्य जन्मनि, तथा साधुभावे च असद्वृत्तस्य असाधोः सद्वृत्तता साधुभावः तस्मिन् साधुभावे च सत् इति एतत् अभिधानं ब्रह्मणः प्रयुज्यते अभिधीयते। प्रशस्ते कर्मणि विवाहादौ च तथा सच्छब्दः पार्थ, युज्यते प्रयुज्यते इति एतत्॥२६॥

११२७४२३८यज्ञे यज्ञकर्मणि या स्थितिः, तपसि च या स्थितिः, दाने च या स्थितिः, सा सत् इति च उच्यते विद्वद्भिः। कर्म च एव ४२३९तदर्थीयं यज्ञदानतपोर्थीयं; अथवा, यस्य अभिधानत्रयं प्रकृतं तदर्थीयं यज्ञदानतपोर्थीयं ईश्वरार्थीयं इति एतत्; सत् इति एव अभिधीयते। तत् एतत् यज्ञदानतपआदि कर्म असात्त्विकं विगुणं अपि श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मणः अभिधानत्रयप्रयोगेण सगुणं सात्त्विकं सम्पादितं भवति॥२७॥

११२८४२४०तत्र च सर्वत्र श्रद्धाप्रधानतया सर्वं सम्पाद्यते यस्मात्, तस्मात् —

११२९अश्रद्धया हुतं हवनं कृतं, अश्रद्धया दत्तं ब्राह्मणेभ्यः, अश्रद्धया तपः तप्तं अनुष्ठितं, तथा अश्रद्धया एव कृतं यत् स्तुतिनमस्कारादि, तत् सर्वं असत् इति उच्यते, ४२४१मत्प्राप्तिसाधनमार्गबाह्यत्वात् पार्थ। ४२४२न च तत् बहुलायासं अपि प्रेत्य फलाय नो अपि इहार्थं, ४२४३साधुभिः निन्दितत्वात् इति॥२८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः॥