द्वितीयोऽध्यायः
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६॥
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७॥
७अत्र १६०‘दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं’(भ.गी.१.२) इति आरभ्य यावत् ‘न योत्स्ये इति गोविन्दं उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह’(भ.गी.२.९) इति एतदन्तः १६१प्राणिनां शोकमोहादिसंसारबीजभूतदोषोद्भवकारणप्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयो ग्रन्थः। १६२तथाहि — अर्जुनेन राज्यगुरुपुत्रमित्रसुहृत्स्वजनसम्बन्धिबान्धवेषु ‘अहं एतेषां’ ‘मम एते’ इत्येवंप्रत्ययनिमित्तस्नेहविच्छेदादिनिमित्तौ आत्मनः शोकमोहौ प्रदर्शितौ ‘कथं भीष्मं अहं सङ्ख्ये’(भ.गी.२.४) इत्यादिना। १६३शोकमोहाभ्यां हि अभिभूतविवेकविज्ञानः स्वतः एव क्षत्रधर्मे युद्धे प्रवृत्तोऽपि तस्मात् युद्धात् उपरराम; परधर्मं च भिक्षाजीवनादिकं कर्तुं प्रववृते। १६४तथा च सर्वप्राणिनां शोकमोहादिदोषाविष्टचेतसां स्वभावतः एव १६५स्वधर्मपरित्याग प्रतिषिद्धसेवा च स्यात्। स्वधर्म प्रवृत्तानां अपि तेषां वाङ्मनःकायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसन्धिपूर्विका एव सा अहङ्कारा च भवति। १६६तत्र एवं सति धर्माधर्मोपचयात् इष्टानिष्टजन्मसुखदुःख़ादिप्राप्तिलक्षणः संसारः अनुपरतो भवति। १६७इति अतः संसारबीजभूतौ शोकमोहौ १६८तयोः च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञानात् न अन्यतो निवृत्तिः इति तत् उपदिदिक्षुः सर्वलोकानुग्रहार्थं १६९अर्जुनं १७०निमित्तीकृत्य आह भगवान् वासुदेवः — ‘अशोच्यान्’(भ.गी.२.११) इत्यादि॥
८१७१अत्र केचित् आहुः — १७२सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठामात्रात् एव १७३केवलात् कैवल्यं न प्राप्यते एव। १७४किं तर्हि ? अग्निहोत्रादिश्रौतस्मार्तकर्मसहितात् ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इति सर्वासु गीतासु निश्चितोऽर्थः १७५इति। १७६ज्ञापकं च आहुः अस्य अर्थस्य — ‘अथ चेत् त्वं इमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि’(भ.गी.२.३३) १७७‘कर्मणि एव अधिकारः ते’(भ.गी.२.४७) १७८‘कुरु कर्म एव तस्मात् त्वं’(भ.गी.४.१५) इत्यादि। १७९हिंसादियुक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय इति इयं अपि आशङ्का न कार्या। कथं ? क्षात्रं कर्म युद्धलक्षणं गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसालक्षणं अत्यन्तं क्रूरं अपि स्वधर्मः इति कृत्वा न अधर्माय; १८०तदकरण च ‘ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापं अवाप्स्यसि’(भ.गी.२.३३) इति ब्रुवता यावज्जीवादिश्रुतिचोदितानां पश्वादिहिंसालक्षणानां च कर्मणां प्राक् एव न अधर्मत्वं इति सुनिश्चितं उक्तं भवति — इति॥
९१८१तत् असत्; १८२ज्ञानकर्मनिष्ठयोः विभागवचनात् बुद्धिद्वयाश्रययोः। १८३‘अशोच्यान्’(भ.गी.२.११) इत्यादिना भगवता यावत् ‘स्वधर्मं अपि च अवेक्ष्य’(भ.गी.२.३१) इति एतदन्तेन ग्रन्थेन यत् परमार्थात्मतत्त्वनिरूपणं कृतं, तत् साङ्ख्यम्। १८४तद्विषया बुद्धिः १८५आत्मनो जन्मादिषड्विक्रियाभावात् अकर्ता आत्मा इति प्रकरणार्थनिरूपणात् या जायते, सा साङ्ख्याः बुद्धिः। सा येषां ज्ञानिनां उचिता भवति, ते साङ्ख्याः। १८६एतस्याः बुद्धेः जन्मनः प्राक् आत्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यपेक्षो धर्माधर्मविवेकपूर्वको मोक्षसाधनानुष्ठानलक्षणो योगः। १८७तद्विषया बुद्धिः योगबुद्धिः। सा येषां कर्मिणां उचिता भवति ते योगिनः। १८८तथा च भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे ‘एषा ते अभिहिताः साङ्ख्ये बुद्धिः योगे तु इमां शृणु’(भ.गी.२.३९) इति। १८९तयोः च साङ्ख्यबुद्ध्याश्रयां ज्ञानयोगेन निष्ठां साङ्ख्यानां विभक्तां वक्ष्यति १९०‘पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता’(भ.गी.३.३) इति। १९१तथा च योगबुद्ध्याश्रयां कर्मयोगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति — ‘कर्मयोगेन योगिनां’ इति। १९२एवं साङ्ख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते भगवता एव उक्ते १९३ज्ञानकर्मणोः कर्तृत्वाकर्तृत्वैकत्वानेकत्वबुद्ध्याश्रययोः युगपत् एकपुरुषाश्रयत्वासम्भवं पश्यता। १९४यथा एतद्विभागवचनं, तथा एव दर्शितं शातपथीये ब्राह्मणे — १९५‘एतं एव प्रव्राजिनो लोकं इच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति’ इति सर्वकर्मसंन्यासं विधाय तच्छेषेण ‘किं प्रजया करिष्यामो १९६येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति। १९७तत्र च प्राक् दारपरिग्रहात् पुरुषः आत्मा प्राकृतो धर्मजिज्ञासोत्तरकालं लोकत्रयसाधनं — पुत्रं, १९८द्विप्रकारं च वित्तं १९९मानुषं दैवं च; तत्र मानुषं २००कर्मरूपं २०१पितृलोकप्राप्तिसाधनं २०२विद्यां च दैवं वित्तं २०३देवलोकप्राप्तिसाधनं — ‘सोऽकामयत’(बृ.उ.१.४.१७) इति २०४अविद्याकामवतः एव सर्वाणि कर्माणि श्रौतादीनि दर्शितानि। २०५तेभ्यः ‘व्युत्थाय, प्रव्रजन्ति’ इति व्युत्थानं आत्मानं एव लोकं इच्छतोऽकामस्य विहितम्। २०६तत् एतद्विभागवचनं अनुपपन्नं स्यात् यदि श्रौतकर्मज्ञानयोः समुच्चयोऽभिप्रेतः स्यात् भगवतः॥
१०२०७न च अर्जुनस्य प्रश्नः उपपन्नो भवति ‘ज्यायसी चेत् कर्मणः ते’(भ.गी.३.१) इत्यादिः। २०८एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवं बुद्धिकर्मणोः भगवता पूर्वं अनुक्तं कथं अर्जुनः अश्रुतं २०९बुद्धेः च कर्मणो ज्यायस्त्वं भगवति अध्यारोपयेत् मृषा एव ‘ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः’(भ.गी.३.१) इति॥
११२१०किञ्च — २११यदि बुद्धिकर्मणोः सर्वेषां समुच्चयः उक्तः स्यात् अर्जुनस्य अपि सः उक्तः एव इति, ‘यत् श्रेयः एतयोः एकं तत् मे ब्रूहि सुनिश्चितं’(भ.गी.५.१) इति कथं उभयोः उपदेशे सति अन्यतरविषयः एव प्रश्नः स्यात् ? २१२न हि पित्तप्रशमनार्थिनः वैद्येन मधुरं शीतलं च भोक्तव्यं इति उपदिष्टे तयोः अन्यतरत् पित्तप्रशमनकारणं ब्रूहि इति प्रश्नः सम्भवति॥
१२२१३अथ अर्जुनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमित्तः प्रश्नः कल्प्येत, २१४तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं देयं — २१५मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चयः उक्तः, किमर्थं इत्थं त्वं भ्रान्तोऽसि — इति। २१६न तु पुनः प्रतिवचनं अननुरूपं २१७पृष्टात् अन्यत् एव ‘द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते’(भ.गी.३.३) इति वक्तुं युक्तम्॥
१३२१८न अपि स्मार्तेन एव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते विभागवचनादि सर्वं उपपन्नम्। २१९किञ्च — क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्वधर्मः इति जानतः ‘तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि’(भ.गी.३.१) इति उपालम्भोऽनुपपन्नः॥
१४२२०तस्मात् गीताशास्त्रे ईषन्मात्रेण अपि श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आत्मज्ञानस्य समुच्चयो न केनचित् दर्शयितुं शक्यः। २२१यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्धसत्त्वस्य २२२ज्ञानं उत्पन्नं परमार्थतत्त्वविषयं २२३‘एकं एव इदं सर्वं ब्रह्म अ कर्तृ च’ इति, तस्य कर्मणि कर्मप्रयोजने च निवृत्ते अपि लोकसङ्ग्रहार्थं यत्नपूर्वं २२४यथा प्रवृत्तिः, तथा एव प्रवृत्तस्य यत् प्रवृत्तिरूपं दृश्यते न तत् कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात्; यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षत्रधर्मचेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये, तद्वत् तत्फलाभिसन्ध्यहङ्काराभावस्य तुल्यत्वात् विदुषः। २२५तत्त्ववित् न अहं करोमि इति मन्यते, न च तत्फलं अभिसन्धत्ते। २२६यथा च स्वर्गादिकामार्थिनः अग्निहोत्रादिकर्मलक्षणधर्मानुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये एव अग्निहोत्रादौ प्रवृत्तस्य सामि कृते विनष्टे अपि कामे तत् एव अग्निहोत्रादि अनुतिष्ठतोऽपि न तत्काम्यं अग्निहोत्रादि भवति। २२७तथा च दर्शयति भगवान् — ‘कुर्वन् अपि न लिप्यते’(भ.गी.५.७) ‘न करोति न लिप्यते’(भ.गी.१३.३१) इति तत्र तत्र॥
१५२२८यत् च ‘पूर्वैः पूर्वतरं कृतं’(भ.गी.४.१५) ‘कर्मणा एव हि संसिद्धिं आस्थिता जनकादयः’(भ.गी.३.२०) इति, तत् तु प्रविभज्य विज्ञेयम्। २२९तत् कथं ? २३०यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्त्वविदोऽपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः, २३१ते लोकसङ्ग्रहार्थं २३२‘गुणाः गुणेषु वर्तन्ते’(भ.गी.३.२८) इति २३३ज्ञानेन एव संसिद्धिं आस्थिताः, २३४कर्मसंन्यासे प्राप्ते अपि कर्मणा सह एव संसिद्धिं आस्थिताः, न कर्मसंन्यासं कृतवन्तः इत्यर्थः। २३५अथ न ते तत्त्वविदः; २३६ईश्वरसमर्पितेन कर्मणा साधनभूतेन संसिद्धिं सत्त्वशुद्धिं, ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां वा संसिद्धिं, आस्थिता जनकादयः २३७–२३८इति व्याख्येयम्। एवं एव अर्थं वक्ष्यति भगवान् २३९‘सत्त्वशुद्धये कर्म कुर्वन्ति’(भ.गी.५.११) इति। २४०‘स्वकर्मणा तं अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः’(भ.गी.१८.४६) इति उक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य पुनः ज्ञाननिष्ठां वक्ष्यति — ‘सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म’(भ.गी.१८.५०) इत्यादिना॥
१६२४१तस्मात् गीताशास्त्रे केवलात् एव तत्त्वज्ञानात् मोक्षप्राप्तिः न कर्मसमुच्चितात्, इति निश्चितोऽर्थः। २४२यथा च अयं अर्थः, तथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः॥
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११॥
१७२४३तत्र एवं धर्मसंमूढचेतसो मिथ्याज्ञानवतो महति शोकसागरे निमग्नस्य अर्जुनस्य अन्यत्र आत्मज्ञानात् उद्धरणं अपश्यन् भगवान् वासुदेवः ततः कृपया अर्जुनं उद्दिधारयिषुः आत्मज्ञानाय अवतारयन् आह —
१८२४४–२४५अशोच्यान् इत्यादि। २४६न शोच्याः अशोच्याः भीष्मद्रोणादयः, २४७सद्वृत्तत्वात् २४८परमार्थस्वरूपेण च नित्यत्वात्, २४९तान् अशोच्यान् अन्वशोचः अनुशोचितवान् असि २५०‘ते म्रियन्ते मन्निमित्तं, अहं तैः विनाभूतः किं करिष्यामि राज्यसुखादिना’ इति। त्वं प्रज्ञावादान् २५१प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादान् च वचनानि च भाषसे| २५२तत् एतत् मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धं आत्मनि दर्शयसि उन्मत्तः इव इत्यभिप्रायः। २५३यस्मात् गतासून् गतप्राणान् मृतान्, अगतासून् अगतप्राणान् जीवतः च न अनुशोचन्ति पण्डिताः आत्मज्ञाः। पण्डा आत्मविषया बुद्धिः येषां २५४ते हि पण्डिताः, २५५‘पाण्डित्यं निर्विद्य’(बृ.उ.३.५.१) इति श्रुतेः। २५६परमार्थतः तु तान् नित्यान् अशोच्यान् अनुशोचसि, २५७अतो मूढोऽसि इत्यभिप्रायः॥११॥
१९२६१कुतः ते अशोच्याः, यतो नित्याः। २६२कथं ? —
२०न तु एव जातु कदाचित् अहं न आसं, किं तु आसं एव। २६३अतीतेषु देहोत्पत्तिविनाशेषु घटादिषु वियत् इव नित्यः एव अहं आसं इत्यभिप्रायः। २६४–२६६तथा न त्वं न आसीः, किं तु आसीः एव। तथा न इमे जनाधिपाः न आसन्, किं तु आसन् एव। तथा न च एव न भविष्यामः, किं तु भविष्याम एव, सर्वे वयं अतः अस्मात् देहविनाशात् परं उत्तरकाले अपि। २६७त्रिषु अपि कालेषु नित्या आत्मस्वरूपेण इत्यर्थः। २६८देहभेदानुवृत्त्या बहुवचनं, न आत्मभेदाभिप्रायेण॥१२॥
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३॥
२१२६९तत्र कथं इव नित्यः आत्मा इति २७०दृष्टान्तं आह —
२२देहः अस्य अस्ति इति देही, तस्य २७१देहिनो देहवतः आत्मनः अस्मिन् वर्तमाने देहे यथा येन प्रकारेण कौमारं कुमारभावो बाल्यावस्था, यौवनं यूनो भावो मध्यमावस्था, जरा वयोहानिः जीर्णावस्था, इति एताः तिस्रः अवस्थाः अन्योन्यविलक्षणाः। तासां प्रथमावस्थानाशे न नाशः, द्वितीयावस्थोपजने न उपजनः आत्मनः। किं तर्हि ? अविक्रियस्य एव द्वितीयतृतीयावस्थाप्राप्तिः आत्मनो दृष्टा। तथा तद्वत् एव देहात् अन्यो देहो देहान्तरं, तस्य प्राप्तिः देहान्तरप्राप्तिः अविक्रियस्य एव आत्मनः इत्यर्थः। धीरो धीमान्, तत्र २७२एवं सति न मुह्यति न मोहं आपद्यते॥१३॥
२३२७४यद्यपि आत्मविनाशनिमित्तो मोहो न सम्भवति नित्यः आत्मा इति विजानतः, तथापि शीतोष्णसुखदुःखप्राप्तिनिमित्तो मोहो लौकिको दृश्यते, सुखवियोगनिमित्तो मोहः दुःखसंयोगनिमित्तः च शोकः। इति एतत् अर्जुनस्य वचनं आशङ्क्य भगवान् आह —
२४मात्राः आभिः मीयन्ते शब्दादयः इति श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि। २७५मात्राणां स्पर्शाः शब्दादिभिः संयोगाः। २७६–२७७ते शीतोष्णसुखदुःखदाः २७८शीतं उष्णं सुखं दुःखं च प्रयच्छन्ति इति। अथवा स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः विषयाः शब्दादयः। मात्राः च स्पर्शाः च शीतोष्णसुखदुःखदाः। शीतं कदाचित् सुखं कदाचित् दुःखम्। तथा उष्णं अपि अनियतस्वरूपम्। सुखदुःखे पुनः नियतरूपे यतो न व्यभिचरतः। अतः ताभ्यां पृथक् शीतोष्णयोः ग्रहणम्। २७९यस्मात् ते मात्रास्पर्शादयः आगमापायिनः आगमापायशीलाः तस्मात् अनित्याः। अतः तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व प्रसहस्व। तेषु हर्षं विषादं वा मा कार्षीः इत्यर्थः॥१४॥
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५॥
२५२८०शीतोष्णादीन् सहतः किं स्यात् इति शृणु —२८१
२६२८२यं हि पुरुषं समे दुःखसुखे यस्य तं समदुःखसुखं सुखदुःखप्राप्तौ हर्षविषादरहितं धीरं धीमन्तं न व्यथयन्ति न चालयन्ति नित्यात्मदर्शनात् एते यथा उक्ताः शीतोष्णादयः, सः नित्यात्मस्वरूपदर्शननिष्ठो द्वन्द्वसहिष्णुः अमृतत्वाय अमृतभावाय मोक्षाय इत्यर्थः, कल्पते समर्थो भवति॥१५॥२८३
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६॥
२७२८४इतः च शोकमोहौ अकृत्वा शीतोष्णादिसहनं युक्तं, २८५यस्मात् —
२८२८६न असतः अविद्यमानस्य शीतोष्णादेः २८७सकारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनं अस्तिता॥
२९२८८न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणैः निरूप्यमाणं वस्तु सत् भवति। २८९विकारो हि सः, २९०विकारः च व्यभिचरति। २९१यथा घटादिसंस्थानं चक्षुषा निरूप्यमाणं मृत् व्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत्, तथा सर्वो विकारः कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असन्। २९२जन्मप्रध्वंसाभ्यां प्राक् ऊर्ध्वं च अनुपलब्धेः कार्यस्य घटादेः २९३मृदादिकारणस्य च तत्कारणव्यतिरेकेण अनुपलब्धेः असत्त्वम्॥
३०२९४तत् असत्त्वे सर्वाभावप्रसङ्गः इति चेत्, २९५न; सर्वत्र बुद्धिद्वयोपलब्धेः, सद्बुद्धिः असद्बुद्धिः इति। २९६–२९७यद्विषया बुद्धिः न व्यभिचरति, तत् सत्; यद्विषया व्यभिचरति, तत् असत्; इति २९८सदसद्विभागे बुद्धितन्त्रे स्थिते, २९९सर्वत्र द्वे बुद्धी सर्वैः उपलभ्येते ३००समानाधिकरणे ३०१न नीलोत्पलवत्, सन् घटः, सन् पटः, सन् हस्ती इति। ३०२एवं सर्वत्र ३०३तयोः बुद्ध्योः घटादिबुद्धिः व्यभिचरति। ३०४तथा च दर्शितम्। ३०५न तु सद्बुद्धिः। ३०६तस्मात् घटादिबुद्धिविषयः असन्, ३०७व्यभिचारात्; न तु सद्बुद्धिविषयः, ३०८अव्यभिचारात्॥
३१३०९घटे विनष्टे घटबुद्धौ व्यभिचरन्त्यां सद्बुद्धिः अपि व्यभिचरति इति चेत्, ३१०न; पटादौ अपि सद्बुद्धिदर्शनात्। ३११विशेषणविषया एव सा ३१२सद्बुद्धिः॥
३२सद्बुद्धिवत् घटबुद्धिः अपि घटान्तरे दृश्यते इति चेत्, ३१३न; पटादौ अदर्शनात्॥
३३३१४सद्बुद्धिः अपि नष्टे घटे न दृश्यते इति चेत्, ३१५न; विशेष्याभावात् सद्बुद्धिः विशेषणविषया सती विशेष्याभावे विशेषणानुपपत्तौ किंविषया स्यात् ? न तु पुनः सद्बुद्धेः विषयाभावात्॥३१६
३४३१७एकाधिकरणत्वं घटादिविशेष्याभावे न युक्तं इति चेत्, न; ‘इदं उदकं’ इति मरीच्यादौ अन्यतराभावे अपि सामानाधिकरण्यदर्शनात्॥३१८
३५३१९तस्मात् देहादेः द्वन्द्वस्य च सकारणस्य असतो न विद्यते भावः इति। ३२०तथा सतः च आत्मनः अभावः अविद्यमानता न विद्यते, ३२१सर्वत्र अव्यभिचारात् इति अवोचाम॥
३६३२२एवं आत्मानात्मनोः सदसतोः उभयोः अपि दृष्टः उपलब्धः अन्तो निर्णयः सत् सत् एव असत् असत् एव इति, तु अनयोः यथोक्तयोः ३२३तत्त्वदर्शिभिः। ३२४तत् इति सर्वनाम, सर्वं च ब्रह्म, तस्य नाम तत् इति, तत् भावः तत्त्वं, ब्रह्मणो याथात्म्यम्। तत् द्रष्टुं शीलं येषां ते तत्त्वदर्शिनः, तैः तत्त्वदर्शिभिः। ३२५त्वं अपि तत्त्वदर्शिनां दृष्टिं आश्रित्य शोकं मोहं च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानियतरूपाणि द्वन्द्वानि ‘विकारोऽयं असन् एव मरीचिजलवन् मिथ्या अवभासते’ इति मनसि निश्चित्य तितिक्षस्व इत्यभिप्रायः॥१६॥
३७३२८किं पुनः तत्, यत् सत् एव सर्वदा इति; ३२९उच्यते —
३८३३०अविनाशि न विनष्टुं शीलं यस्य इति। ३३१–३३२तुशब्दः असतो विशेषणार्थः। तत् विद्धि विजानीहि। किं ? येन सर्वं इदं जगत् ततं व्याप्तं सदाख्येन ब्रह्मणा साकाशं, आकाशेन इव घटादयः। ३३३विनाशं ३३४अदर्शनं अभावम्। ३३५अव्ययस्य न व्येति उपचयापचयौ न याति इति अव्ययं तस्य अव्ययस्य। ३३६न एतत् सदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति, निरवयवत्वात्, ३३७देहादिवत्। ३३८न अपि आत्मीयेन, आत्मीयाभावात्। ३३९यथा देवदत्तो धनहान्या व्येति, न तु एवं ब्रह्म व्येति। ३४०अतः अव्ययस्य अस्य ब्रह्मणः विनाशं ३४१न कश्चित् कर्तुं अर्हति, न कश्चित् आत्मानं विनाशयितुं शक्नोति ईश्वरोऽपि। ३४२आत्मा हि ब्रह्म, ३४३स्वात्मनि च क्रियाविरोधात्॥१७॥
३९३४६किं पुनः तत् असत्, ३४७यत् स्वात्मसत्तां व्यभिचरति इति, ३४८उच्यते —
४०अन्तः विनाशः विद्यते येषां ते अन्तवन्तः। ३४९यथा मृगतृष्णिकादौ सद्बुद्धिः अनुवृत्ता प्रमाणनिरूपणान्ते विच्छिद्यते, सः तस्य अन्तः; तथा इमे देहाः ३५०स्वप्नमायादेहादिवत् च अन्तवन्तः ३५१नित्यस्य ३५२शरीरिणः शरीरवतः ३५३अनाशिनः ३५४अप्रमेयस्य आत्मनः अन्तवन्तः इति उक्ताः ३५५विवेकिभिः इत्यर्थः। ३५६‘नित्यस्य’ ‘अनाशिनः’ इति न पुनरुक्तं; नित्यत्वस्य द्विविधत्वात् लोके, नाशस्य च। ३५७यथा देहो भस्मीभूतः अदर्शनं गतो नष्टः उच्यते। विद्यमानोऽपि यथा अन्यथा परिणतो व्याध्यादियुक्तो जातो नष्टः उच्यते। ३५८तत्र ३५९‘नित्यस्य’ ‘अनाशिनः’ इति द्विविधेन अपि नाशेन असम्बन्धः अस्य इत्यर्थः। ३६०अन्यथा पृथिव्यादिवत् अपि नित्यत्वं स्यात् आत्मनः; तत् मा भूत् इति ‘नित्यस्य’ ‘अनाशिनः’ इत्याह। अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैः अपरिच्छेद्यस्य इत्यर्थः॥
४१३६१ननु आगमेन आत्मा परिच्छिद्यते, ३६२प्रत्यक्षादिना च पूर्वम्। ३६३न; आत्मनः स्वतःसिद्धत्वात्। ३६४सिद्धे हि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः प्रमाणान्वेषणा भवति। ३६५–३६६न हि पूर्वं ‘इत्थं अहं’ इति आत्मानं अप्रमाय पश्चात् प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते। न हि आत्मा नाम कस्यचित् अप्रसिद्धो भवति। ३६७शास्त्रं तु अन्त्यं प्रमाणं ३६८अतद्धर्माध्यारोपणमात्रनिवर्तकत्वेन प्रमाणत्वं आत्मनः प्रतिपद्यते, ३६९न तु अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन। ३७०तथा च श्रुतिः — ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म यः आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.५.१) इति॥
४२३७१यस्मात् एवं नित्यः अविक्रियः च आत्मा तस्मात् युध्यस्व, ३७२युद्धात् उपरमं मा कार्षीः इत्यर्थः॥
४३३७३न हि अत्र ३७४युद्धकर्तव्यता विधीयते, युद्धे प्रवृत्तं एव हि असौ ३७५शोकमोहप्रतिबद्धः तूष्णीं आस्ते। अतः ३७६तस्य प्रतिबन्धापनयनमात्रं भगवता क्रियते। तस्मात् ‘युध्यस्व’ इति अनुवादमात्रं, न विधिः॥१८॥
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९॥
४४३७७शोकमोहादिसंसारकारणनिवृत्त्यर्थः गीताशास्त्रं, न प्रवर्तकं इति एतस्य अर्थस्य साक्षिभूते ऋचौ आनीनाय भगवान्। ३७८यत् तु मन्यसे ‘युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्ते’ ‘अहं एव तेषां हन्ता’ इति, एषा बुद्धिः मृषा एव ते। ३७९कथं ? —
४५३८०–३८१यः एनं प्रकृतं देहिनं वेत्ति विजानाति ३८२हन्तारं हननक्रियायाः कर्तारं यः च एनं अन्यो मन्यते हतं देहहननेन ‘हतः अहं’ इति हननक्रियायाः कर्मभूतं, तौ उभौ न विजानीतः न ज्ञातवन्तौ अविवेकेन आत्मानम्। ‘हन्ता अहं’ ‘हतः अस्मि अहं’ इति देहहननेन आत्मानं अहं प्रत्ययविषयं यौ विजानीतः तौ आत्मस्वरूपानभिज्ञौ इत्यर्थः। ३८३यस्मात् न अयं आत्मा हन्ति न हननक्रियायाः कर्ता भवति, न च हन्यते न च कर्म भवति इत्यर्थः, ३८४अविक्रियत्वात्॥१९॥
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥
४६३८६कथं अविक्रिय आत्मा इति द्वितीयो मन्त्रः —
४७३८७–३८८न जायते न उत्पद्यते, ३८९जनिलक्षणा वस्तुविक्रिया न आत्मनो विद्यते इत्यर्थः। तथा न म्रियते ३९०वा। वाशब्दः चार्थे। ३९१न म्रियते च इति अन्त्याः विनाशलक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते। कदाचिच्छब्दः सर्वविक्रियाप्रतिषेधैः सम्बध्यते — ३९२न कदाचित् जायते, न कदाचित् म्रियते, इति एवम्। ३९३यस्मात् अयं आत्मा भूत्वा भवनक्रियां अनुभूय पश्चात् अभविता अभावं गन्ता न भूयः पुनः, तस्मात् न म्रियते। ३९४यो हि भूत्वा न भविता सः म्रियत इत्युच्यते लोके। ३९५वाशब्दात् नशब्दात् च अयं आत्मा अभूत्वा वा भविता देहवत् न भूयः। तस्मात् न जायते। ३९६यो हि अभूत्वा भविता सः जायते इत्युच्यते। न एवं आत्मा। अतो न जायते। ३९७–३९८यस्मात् एवं तस्मात् अजः, यस्मात् न म्रियते तस्मात् नित्यः च। ३९९यद्यपि आद्यन्तयोः विक्रिययोः प्रतिषेधे सर्वा विक्रियाः प्रतिषिद्धा भवन्ति, तथापि मध्यभाविनीनां विक्रियाणां स्वशब्दैः एव प्रतिषेधः कर्तव्यः ४००अनुक्तानां अपि यौवनादिसमस्तविक्रियाणां प्रतिषेधो यथा स्यात् इत्याह — ४०१–४०२शाश्वतः इत्यादिना। शाश्वतः इति ४०३अपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते। शश्वद्भवः शाश्वतः। न अपक्षीयते स्वरूपेण, निरवयवत्वात्। न अपि गुणक्षयेण अपक्षयः, निर्गुणत्वात्। अपक्षयविपरीता अपि वृद्धिलक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते — पुराणः इति। ४०४यो हि अवयवागमेन उपचीयते सः वर्धते अभिनवः इति च उच्यते। अयं तु आत्मा निरवयवत्वात् पुरा अपि नव एव इति पुराणः; न वर्धते इत्यर्थः। ४०५तथा न हन्यते। ४०६हन्ति; अत्र विपरिणामार्थे द्रष्टव्यः ४०७अपुनरुक्ततायै। ४०८न विपरिणम्यते इत्यर्थः। हन्यमाने विपरिणम्यमाने अपि शरीरे। ४०९अस्मिन् मन्त्रे षट् भावविकाराः लौकिकवस्तुविक्रिया आत्मनि प्रतिषिध्यन्ते। ४१०सर्वप्रकारविक्रियारहित आत्मा इति वाक्यार्थः। ४११यस्मात् एवं तस्मात् ‘उभौ तौ न विजानीतः’ इति पूर्वेण मन्त्रेण अस्य सम्बन्धः॥२०॥
४८‘यः एनं वेत्ति हन्तारं’(भ.गी.२.१९) इति अनेन मन्त्रेण हननक्रियायाः कर्ता कर्म च न भवति इति प्रतिज्ञाय, ‘न जायते’ इति अनेन अविक्रियत्वं हेतुं उक्त्वा प्रतिज्ञातार्थं उपसंहरति —
४९४१३वेद विजानाति ४१४अविनाशिनं अन्त्यभावविकाररहितं नित्यं विपरिणामरहितं यो वेद इति सम्बन्धः। एनं पूर्वेण मन्त्रेण उक्तलक्षणं अजं जन्मरहितं अव्ययं अपक्षयरहितं कथं केन प्रकारेण सः विद्वान् पुरुषः अधिकृतः हन्ति हननक्रियां करोति, कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति। न कथञ्चित् कञ्चित् हन्ति, न कथञ्चित् कञ्चित् घातयति इति ४१५उभयत्र आक्षेपः एव अर्थः, प्रश्नार्थासम्भवात्। ४१६हेत्वर्थस्य च अविक्रियत्वस्य तुल्यत्वात् विदुषः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रकरणार्थः अभिप्रेतो भगवता। ४१७हन्तेः तु आक्षेपः उदाहरणार्थत्वेन कथितः॥
५०४१८–४१९विदुषः कं कर्मासम्भवहेतुविशेषं पश्यन् कर्माणि आक्षिपति भगवान् ‘कथं सः पुरुषः’ इति। ननु उक्तः एव आत्मनः अविक्रियत्वं सर्वकर्मासम्भवकारणविशेषः। ४२०सत्यं उक्तः। न तु सः कारणविशेषः, ४२१अन्यत्वात् विदुषः अविक्रियात् आत्मनः। ४२२न हि अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म न सम्भवति इति चेत्, ४२३न; विदुषः आत्मत्वात्। ४२४न देहादिसङ्घातस्य विद्वत्ता। अतः पारिशेष्यात् ४२५असंहतः आत्मा विद्वान् अविक्रियः ४२६इति तस्य विदुषः कर्मासम्भवात् आक्षेपो युक्तः ‘कथं सः पुरुषः’ इति। ४२७यथा बुद्ध्याद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्य अविक्रियः एव सन् बुद्धिवृत्त्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया उपलब्धा आत्मा कल्प्यते, एवं एव आत्मानात्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवृत्त्या विद्यया ४२८असत्यरूपया एव परमार्थतः अविक्रियः एव आत्मा विद्वान् उच्यते। ४२९विदुषः कर्मासम्भववचनात् यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुषो विहितानि इति भगवतो निश्चयोऽवगम्यते॥
५१४३०ननु विद्या अपि अविदुषः एव विधीयते, ४३१विदितविद्यस्य पिष्टपेषणवत् विद्याविधानानर्थक्यात्। ४३२तत्र अविदुषः कर्माणि विधीयन्ते न विदुषः इति विशेषो न उपपद्यते इति चेत्, ४३३न; अनुष्ठेयस्य भावाभावविशेषोपपत्तेः। ४३४–४३५अग्निहोत्रादिविध्यर्थज्ञानोत्तरकालं अग्निहोत्रादिकर्म अनेकसाधनोपसंहारपूर्वकं अनुष्ठेयं ‘कर्ता अहं, मम कर्तव्यं’ इति एवंप्रकारविज्ञानवतः अविदुषः यथा अनुष्ठेयं भवति, ४३६न तु तथा ‘न जायते’ इत्याद्यात्मस्वरूपविध्यर्थज्ञानोत्तरकालभावि किञ्चित् अनुष्ठेयं भवति; किं तु ४३७–४३८‘न अहं कर्ता, न अहं भोक्ता’ इत्याद्यात्मैकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानात् न अन्यत् उत्पद्यते इति एषः विशेषः उपपद्यते। ४३९यः पुनः ‘कर्ता अहं’ इति वेत्ति आत्मानं, तस्य ‘मम इदं कर्तव्यं’ इति अवश्यंभाविनी बुद्धिः स्यात्; तदपेक्षया सः अधिक्रियते इति तं प्रति कर्माणि सम्भवन्ति। सः च अविद्वान्, ‘उभौ तौ न विजानीतः’(भ.गी.२.१९) इति वचनात्, ४४०विशेषितस्य च विदुषः कर्माक्षेपवचनात् च ‘कथं सः पुरुषः’ इति। ४४१तस्मात् विशेषितस्य अविक्रियात्मदर्शिनः विदुषः मुमुक्षोः च सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारः। ४४२अतः एव भगवान् नारायणः साङ्ख्यान् विदुषः अविदुषः च कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति — ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनां’(भ.गी.३.३) इति। ४४३–४४४तथा च पुत्राय आह भगवान् व्यासः — ‘द्वौ इमौ अथ पन्थानौ’(शां.२४१.६) इत्यादि। तथा च क्रियापथः चैव पुरस्तात् पश्चात् संन्यासः च इति। ४४५एतं एव विभागं पुनः पुनः दर्शयिष्यति भगवान् — ४४६अतत्त्ववित् ‘अहङ्कारविमूढात्मा कर्ता अहं इति मन्यते’(भ.गी.३.२७), तत्त्ववित् तु ४४७न अहं करोमि इति। ४४८तथा च ‘सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य आस्ते’(भ.गी.५.१३) इत्यादि॥
५२४४९तत्र केचित् पण्डितंमन्याः वदन्ति — ‘जन्मादिषड्भावविक्रियारहितः अविक्रियः अकर्ता एकः अहं आत्मा’ इति ४५०न कस्यचित् ज्ञानं उत्पद्यते, यस्मिन् सति सर्वकर्मसंन्यासः उपदिश्यते इति। तत् न; ‘न जायते’(भ.गी.२.२०) इत्यादिशास्त्रोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात्। ४५१यथा च शास्त्रोपदेशसामर्थ्यात् धर्माधर्मास्तित्वविज्ञानं ४५२कर्तुः च देहान्तरसम्बन्धविज्ञानं उत्पद्यते, तथा शास्त्रात् तस्य एव आत्मनः अविक्रियत्वाकर्तृत्वैकत्वादिविज्ञानं कस्मात् न उत्पद्यते इति प्रष्टव्याः ते। ४५३करणागोचरत्वात् इति चेत्, ४५४न; ‘मनसा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.१९) इति श्रुतेः। ४५५शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम्। ४५६तथा च तदधिगमाय अनुमाने आगमे च सति ज्ञानं न उत्पद्यते इति साहसमात्रं एतत्। ४५७ज्ञानं च उत्पद्यमानं तत् विपरीतं अज्ञानं ४५८अवश्यं बाधते इति अभ्युपगन्तव्यम्। ४५९तत् च अज्ञानं दर्शितं ‘हन्ता अहं, हतः अस्मि’ इति ‘उभौ तौ न विजानीतः’ इति। ४६०अत्र च आत्मनः हननक्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतुकर्तृत्वं च अज्ञानकृतं दर्शितम्। ४६१तत् च सर्वक्रियासु अपि समानं कर्तृत्वादेः अविद्याकृतत्वं, ४६२अविक्रियत्वात् आत्मनः। ४६३विक्रियावान् हि कर्ता आत्मनः कर्मभूतं अन्यं प्रयोजयति ‘कुरु’ इति। ४६४तत् एतत् अविशेषेण विदुषः सर्वक्रियासु कर्तृत्वं हेतुकर्तृत्वं च प्रतिषेधति भगवान् वासुदेवः विदुषः कर्माधिकाराभावप्रदर्शनार्थं ‘वेद अविनाशिनं . . . कथं सः पुरुषः’ इत्यादिना। ४६५–४६६क्व पुनः विदुषः अधिकार इति एतत् उक्तं पूर्वं एव ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां’(भ.गी.३.३) इति। ४६७तथा च सर्वकर्मसंन्यासं वक्ष्यति ‘सर्वकर्माणि मनसा’(भ.गी.५.१३) इत्यादिना॥
५३४६८ननु मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकानां च संन्यासः इति चेत्, ४६९न; सर्वकर्माणि इति विशेषितत्वात्। ४७०मानसानां एव सर्वकर्मणां इति चेत्, ४७१न; मनोव्यापारपूर्वकत्वात् वाक्कायव्यापाराणां मनोव्यापाराभावे तत् अनुपपत्तेः। ४७२शास्त्रीयाणां वाक्कायकर्मणां कारणानि मानसानि कर्माणि वर्जयित्वा ४७३अन्यानि सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्येत् इति चेत्, ४७४न; ‘नैव कुर्वन् न कारयन्’(भ.गी.५.१३) इति विशेषणात्। सर्वकर्मसंन्यासः अयं भगवता उक्तः ४७५मरिष्यतः न जीवतः इति चेत्, ४७६न; ‘नवद्वारे पुरे देही आस्ते’(भ.गी.५.१३) इति विशेषणानुपपत्तेः। ४७७न हि सर्वकर्मसंन्यासेन मृतस्य तत् देहे आसनं सम्भवति। ४७८अकुर्वतः अकारयतः च देहे संन्यस्य इति सम्बन्धः न देहे आस्ते इति चेत्, ४७९न; सर्वत्र आत्मनः अविक्रियत्वावधारणात्, ४८०आसनक्रियायाः च अधिकरणापेक्षत्वात्, ४८१तत् अनपेक्षत्वात् च संन्यासस्य। ४८२सम्पूर्वः तु न्यासशब्दः अत्र त्यागार्थः, न निक्षेपार्थः। ४८३तस्मात् गीताशास्त्रे आत्मज्ञानवतः संन्यासे एव अधिकारः, न कर्मणि ४८४इति तत्र तत्र उपरिष्टात् आत्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः॥२१॥
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥२२॥
५४४८५प्रकृतं तु वक्ष्यामः। ४८६तत्र आत्मनः अविनाशित्वं प्रतिज्ञातम्। तत् किं इव इति, उच्यते —४८७
५५४८८वासांसि वस्त्राणि जीर्णानि दुर्बलतां गतानि यथा लोके विहाय परित्यज्य नवानि अभिनवानि गृह्णाति उपादत्ते नरः पुरुषः अपराणि अन्यानि, तथा तद्वत् एव शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति सङ्गच्छति नवानि देही आत्मा ४८९पुरुषवत् अविक्रियः एव इत्यर्थः॥२२॥
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३॥
५६४९०कस्मात् अविक्रियः एव इति, आह —४९१
५७एनं प्रकृतं देहिनं न छिन्दन्ति शस्त्राणि, निरवयवत्वात् न अवयवविभागं कुर्वन्ति। शस्त्राणि अस्यादीनि। तथा न एनं दहति पावकः, अग्निः अपि न भस्मीकरोति। तथा न च एनं क्लेदयन्ति आपः। अपां हि सावयवस्य वस्तुनः आर्द्रीभावकरणेन अवयवविश्लेषापादने सामर्थ्यम्। तत् न निरवयवे आत्मनि सम्भवति। तथा स्नेहवत् द्रव्यं स्नेहशोषणेन नाशयति वायुः। एनं तु आत्मानं न शोषयति मारुतोऽपि॥२३॥
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥२४॥
५९४९३यस्मात् अन्योन्यनाशहेतुभूतानि एनं आत्मानं नाशयितुं न उत्सहन्ते अस्यादीनि तस्मात् नित्यः। ४९४नित्यत्वात् सर्वगतः। सर्वगतत्वात् स्थाणुः इव, स्थिरः इति एतत्। ४९५स्थिरत्वात् अचलः अयं आत्मा। अतः सनातनः चिरन्तनः, ४९६न कारणात् कुतश्चित् निष्पन्नः, अभिनवः इत्यर्थः॥
६०४९७न एतेषां श्लोकानां पौनरुक्त्यं चोदनीयं, ४९८यतः एकेन एव श्लोकेन आत्मनः नित्यत्वं अविक्रियत्वं च उक्तं ‘न जायते म्रियते वा’(भ.गी.२.२०) इत्यादिना। ४९९तत्र यत् एव आत्मविषयं ५००किञ्चित् उच्यते, तत् एतस्मात् श्लोकार्थात् न अतिरिच्यते; किञ्चित् शब्दतः पुनरुक्तं, किञ्चित् अर्थतः इति। ५०१दुर्बोधत्वात् आत्मवस्तुनः पुनः पुनः प्रसङ्गं आपाद्य शब्दान्तरेण तत् एव वस्तु निरूपयति भगवान् वासुदेवः ५०२कथं नु नाम संसारिणां असंसारित्वबुद्धिगोचरतां आपन्नं सत् अव्यक्तं तत्त्वं संसारनिवृत्तये स्यात् इति॥२४॥
६२सर्वकरणाविषयत्वात् न व्यज्यते इति ५०५अव्यक्तः अयं आत्मा। ५०६अतः एव अचिन्त्यः अयम्। ५०७यत् हि इन्द्रियगोचरः तत् चिन्ताविषयत्वं आपद्यते। अयं तु आत्मा अनिन्द्रियगोचरत्वात् अचिन्त्यः। अतः एव ५०८अविकार्यः, ५०९यथा क्षीरं दध्यातञ्चनादिना विकारि न तथा अयं आत्मा। ५१०निरवयवत्वात् च अविक्रियः। ५११न हि निरवयवं किञ्चित् विक्रियात्मकं दृष्टम्। ५१२अविक्रियत्वात् अविकार्यः अयं आत्मा उच्यते। तस्मात् एवं यथोक्तप्रकारेण एनं आत्मानं विदित्वा
६३त्वं न अनुशोचितुं अर्हसि ५१३हन्ता अहं एषां, मया एते हन्यन्ते इति॥२५॥
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि॥२६॥
६४५१४आत्मनः अनित्यत्वं अभ्युपगम्य इदं उच्यते —
६५५१५अथ च इति अभ्युपगमार्थः। एनं प्रकृतं आत्मानं नित्यजातं ५१६लोकप्रसिद्ध्या प्रति अनेकशरीरोत्पत्ति जातो जातः इति मन्यसे ५१७–५१८तथा प्रतितत्तद्विनाशं नित्यं वा मन्यसे मृतं मृतो मृतः इति; तथापि तथाभावे अपि आत्मनि त्वं महाबाहो, न एवं शोचितुं अर्हसि, ५१९जन्मवतो जन्म नाशवतो नाशः च इति एतौ अवश्यम्भाविनौ इति॥२६॥
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७॥
६७जातस्य हि लब्धजन्मनः ध्रुवः अव्यभिचारी मृत्युः मरणं ध्रुवं जन्म मृतस्य च। तस्मात् अपरिहार्योऽयं जन्ममरणलक्षणोऽर्थः। तस्मिन् अपरिहार्ये अर्थे न त्वं शोचितुं अर्हसि॥२७॥
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८॥
६८५२१कार्यकरणसङ्घातात्मकानि अपि भूतानि उद्दिश्य शोको न युक्तः कर्तुं, ५२२यतः —
६९अव्यक्तादीनि अव्यक्तं अदर्शनं ५२३अनुपलब्धिः आदिः येषां भूतानां पुत्रमित्रादिकार्यकरणसङ्घातात्मकानां तानि अव्यक्तादीनि भूतानि प्राक् उत्पत्तेः, ५२४उत्पन्नानि च प्राक् मरणात् व्यक्तमध्यानि। अव्यक्तनिधनानि एव पुनः अव्यक्तं अदर्शनं निधनं मरणं येषां तानि अव्यक्तनिधनानि। ५२५मरणात् ऊर्ध्वं अपि अव्यक्ततां एव प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः। ५२६तथा च उक्तं — ‘अदर्शनात् आपतितः पुनः च अदर्शनं गतः। न असौ तव न तस्य त्वं वृथा का परिदेवना’(मो.ध.१७४.१७) इति। तत्र का परिदेवना को वा प्रलापः ५२७अदृष्टदृष्टप्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेषु इत्यर्थः॥२८॥
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥२९॥
७०५२८दुर्विज्ञेयोऽयं प्रकृत आत्मा; ५२९किं त्वां एव एकं उपालभे साधारणे भ्रान्तिनिमित्ते। ५३०कथं दुर्विज्ञेयोऽयं आत्मा इति अतः ५३१आह —
७१५३२आश्चर्यवत् आश्चर्यं अदृष्टपूर्वं अद्भुतं अकस्मात् दृश्यमानं तेन तुल्यं आश्चर्यवत् आश्चर्यं इति एनं आत्मानं पश्यति कश्चित्। आश्चर्यवत् एनं वदति तथा एव च अन्यः। आश्चर्यवत् च एनं अन्यः शृणोति। श्रुत्वा दृष्ट्वा उक्त्वा अपि एनं आत्मानं वेद न चैव कश्चित्। ५३३अथवा योऽयं आत्मानं पश्यति सः आश्चर्यतुल्यः, यो वदति यः च शृणोति सः अनेकसहस्रेषु कश्चित् एव भवति। ५३४अतो दुर्बोधः आत्मा इत्यभिप्रायः॥२९॥
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३०॥
७२५३५अथ इदानीं प्रकरणार्थं उपसंहरन् ब्रूते —
७३देही शरीरी नित्यं सर्वदा सर्वावस्थासु अवध्यः निरवयवत्वात् नित्यत्वात् च तत्र अवध्योऽयं देहे शरीरे ५३६सर्वस्य सर्वगतत्वात् स्थावरादिषु स्थितोऽपि सर्वस्य प्राणिजातस्य देहे वध्यमाने अपि अयं देही न वध्यः ५३७यस्मात्, ५३८तस्मात् भीष्मादीनि सर्वाणि भूतानि उद्दिश्य न त्वं शोचितुं अर्हसि॥३०॥
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्त्रियस्य न विद्यते॥३१॥
७४५४०इह परमार्थतत्त्वापेक्षायां शोको मोहो वा न सम्भवति इति उक्तम्। न केवलं परमार्थतत्त्वापेक्षायां एव। किं तु —
७५स्वधर्मं अपि स्वो धर्मः ५४१क्षत्रियस्य युद्धं तं अपि अवेक्ष्य त्वं न विकम्पितुं प्रचलितुं न अर्हसि क्षत्रियस्य ५४२स्वाभाविकात् धर्मात् ५४३आत्मस्वाभाव्यात् इत्यभिप्रायः। ५४४तत् च युद्धं पृथिवीजयद्वारेण धर्मार्थं प्रजारक्षणार्थं च इति धर्मात् अनपेतं परं धर्म्यम्। ५४५तस्मात् धर्म्यात् युद्धात् श्रेयः अन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते हि यस्मात्॥३१॥
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२॥
७६५४६कुतः च तत् युद्धं कर्तव्यं इति, ५४७उच्यते —
७७५४८–५४९यदृच्छया च अप्रार्थिततया उपपन्नं आगतं स्वर्गद्वारं अपावृतं उद्धाटितं ये एतत् ईदृशं युद्धं लभन्ते क्षत्रियाः हे पार्थ, किं न सुखिनः ते ?॥३२॥
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३॥
७८५५०एवं कर्तव्यताप्राप्तं अपि —
७९अथ चेत् त्वं इमं धर्म्यं धर्मात् अनपेतं विहितं सङ्ग्रामं युद्धं न करिष्यसि चेत्, ततः तत् अकरणात् स्वधर्मं कीर्तिं च महादेवादिसमागमनिमित्तां हित्वा केवलं पापं अवाप्स्यसि॥३३॥
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४॥
८०५५१न केवलं स्वधर्मकीर्तिपरित्यागः —
८१अकीर्तिं च अपि युद्धे भूतानि कथयिष्यन्ति ते तव अव्ययां दीर्घकालाम्। ५५२धर्मात्मा शूरः इति एवमादिभिः गुणैः ५५३सम्भावितस्य च अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते, सम्भावितस्य च
८२अकीर्तेः वरं मरणं इत्यर्थः॥३४॥
८४भयात् कर्णादिभ्यः रणात् युद्धात् उपरतं निवृत्तं मंस्यन्ते चिन्तयिष्यन्ति न कृपया इति त्वां महारथाः दुर्योधनप्रभृतयः। ५५६येषां च त्वं दुर्योधनादीनां बहुमतो बहुभिः गुणैः युक्तः इति एवं मतः बहुमतः भूत्वा पुनः यास्यसि लाघवं लघुभावम्॥३५॥
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६॥
८६अवाच्यवादान् अवक्तव्यवादान् च बहून् अनेकप्रकारान् वदिष्यन्ति तव अहिताः शत्रवः निन्दन्तः कुत्सयन्तः तव त्वदीयं सामर्थ्यं निवातकवचादियुद्धनिमित्तम्। ५५८ततः तस्मात् निन्दाप्राप्तेः दुःखात् दुःखतरं नु किं, ततः कष्टतरं दुःखं नास्ति इत्यर्थः॥३६॥
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७॥
८७५६०युद्धे पुनः क्रियमाणे कर्णादिभिः —
८८हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं, हतः सन् स्वर्गं प्राप्स्यसि। जित्वा वा कर्णादीन् शूरान् भोक्ष्यसे महीम्। उभयथा अपि तव लाभः एव इत्यभिप्रायः। यतः एवं तस्मात् उत्तिष्ठ ५६१–५६२कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ५६३‘जेष्यामि शत्रून्, मरिष्यामि वा’ इति निश्चयं कृत्वा इत्यर्थः॥३७॥
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८॥
८९५६४तत्र युद्धं स्वधर्मं इति एवं युध्यमानस्य उपदेशं इमं शृणु —
९०सुखदुःखे समे तुल्ये कृत्वा, ५६५रागद्वेषौ अपि अकृत्वा इति एतत्। तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा ततो युद्धाय युज्यस्व घटस्व। न एवं युद्धं कुर्वन् पापं अवाप्स्यसि। इति एषः उपदेशः प्रासङ्गिकः॥३८॥५६६
९१५७०शोकमोहापनयनाय लौकिको न्यायः ‘स्वधर्मं अपि च अवेक्ष्य’(भ.गी.२.३१) इत्याद्यैः श्लोकैः उक्तः, न तु तात्पर्येण। ५७१परमार्थदर्शनं इह प्रकृतम्। तत् च उक्तं उपसंह्रियते — ‘एषा ते अभिहिताः’(भ.गी.२.३९) इति ५७२शास्त्रविषयविभागप्रदर्शनाय। ५७३इह हि प्रदर्शिते पुनः शास्त्रविषयविभागे उपरिष्टात् ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनां’(भ.गी.३.३) इति निष्ठाद्वयविषयं शास्त्रं सुखं प्रवर्तिष्यते, श्रोतारः च विषयविभागेन सुखं ग्रहीष्यन्ति इति अतः आह —५७४
९२एषा ते तुभ्यं अभिहिता उक्ता साङ्ख्ये परमार्थवस्तुविवेकविषये बुद्धिः ५७५ज्ञानं ५७६साक्षात् शोकमोहादिसंसारहेतुदोषनिवृत्तिकारणम्। योगे तु ५७७तत्प्राप्त्युपाये ५७८निःसङ्गतया द्वन्द्वप्रहाणपूर्वकं ईश्वराराधनार्थे कर्मयोगे कर्मानुष्ठाने समाधियोगे च इमां अनन्तरं एव उच्यमानां बुद्धिं शृणु। तां च बुद्धिं स्तौति ५७९प्ररोचनार्थं — बुद्ध्या यया योगविषयया युक्तः हे पार्थ, कर्मबन्धं कर्म एव धर्माधर्माख्यो बन्धः कर्मबन्धः तं प्रहास्यसि ५८०ईश्वरप्रसादनिमित्तज्ञानप्राप्त्या एव इत्यभिप्रायः॥३९॥
९४न इह मोक्षमार्गे कर्मयोगे अभिक्रमनाशः अभिक्रमणं अभिक्रमः प्रारम्भः तस्य नाशः नास्ति ५८३यथा कृष्यादेः। योगविषये प्रारम्भस्य न अनैकान्तिकफलत्वं इत्यर्थः। ५८४किञ्च — ५८५न अपि चिकित्सावत् प्रत्यवायः विद्यते भवति। ५८६किं तु ५८७स्वल्पं अपि अस्य धर्मस्य योगधर्मस्य अनुष्ठितं त्रायते रक्षति महतः भयात् संसारभयात् जन्ममरणादिलक्षणात्॥४०॥
९५५८९या इयं साङ्ख्ये बुद्धिः उक्ता योगे च, वक्ष्यमाणलक्षणा सा —
९६५९०व्यवसायात्मिका निश्चयस्वभावा एका एव बुद्धिः ५९१इतरविपरीतबुद्धिशाखाभेदस्य बाधिका, ५९२सम्यक्प्रमाणजनितत्वात्, इह श्रेयोमार्गे हे कुरुनन्दन। ५९३याः पुनः इतरा विपरीतबुद्धयः, ५९४यासां शाखाभेदप्रचारवशात् अनन्तः अपारः अनुपरतः संसारो ५९५नित्यप्रततो विस्तीर्णो भवति, ५९६प्रमाणजनितविवेकबुद्धिनिमित्तवशात् च उपरतासु अनन्तभेदबुद्धिषु संसारोऽपि उपरमते ५९७ताः बुद्धयः बहुशाखाः बह्वयः शाखाः यासां ताः बहुशाखाः, ५९८बहुभेदा इति एतत्। ५९९प्रतिशाखाभेदेन हि अनन्ताः च बुद्धयः। ६००केषां ? अव्यवसायिनां प्रमाणजनितविवेकबुद्धिरहितानां इत्यर्थः॥४१॥
९७६०२येषां व्यवसायात्मिका बुद्धिः नास्ति ते —
९८६०३यां इमां वक्ष्यमाणां ६०४पुष्पितां पुष्पितः इव वृक्षः शोभमानां श्रूयमाणरमणीयां वाचं ६०५वाक्यलक्षणां प्रवदन्ति। के ? ६०६अविपश्चितः अमेधसः अविवेकिनः इत्यर्थः। ६०७वेदवादरताः बह्वर्थवादफलसाधनप्रकाशकेषु वेदवाक्येषु रताः हे पार्थ, न अन्यत् स्वर्गपश्वादिफलसाधनेभ्यः कर्मभ्यः अस्ति इति एवं वादिनः वदनशीलाः॥४२॥
१००कामात्मानः कामस्वभावाः, ६१०कामपराः इत्यर्थः। ६११स्वर्गपराः स्वर्गः परः पुरुषार्थः येषां ते स्वर्गपराः स्वर्गप्रधानाः। जन्मकर्मफलप्रदां कर्मणः फलं कर्मफलं जन्म एव कर्मफलं जन्मकर्मफलं तत् प्रददाति इति जन्मकर्मफलप्रदा, तां वाचम्। प्रवदन्ति इति अनुषज्यते। ६१२क्रियाविशेषबहुलां क्रियाणां विशेषाः क्रियाविशेषाः ते बहुला यस्यां वाचि तां ६१३स्वर्गपशुपुत्राद्यर्थाः यया वाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते। ६१४भोगैश्वर्यगतिं प्रति भोगः च ऐश्वर्यं च भोगैश्वर्ये, तयोः गतिः प्राप्तिः भोगैश्वर्यगतिः, तां प्रति साधनभूताः ये क्रियाविशेषाः ६१५तद्बहुलां तां वाचं प्रवदन्तः मूढाः संसारे परिवर्तन्ते इत्यभिप्रायः॥४३॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४॥
१०२भोगैश्वर्यप्रसक्तानां भोगः कर्तव्यः ऐश्वर्यं च इति भोगैश्वर्ययोः एव प्रणयवतां तदात्मभूतानाम्। ६१७तया क्रियाविशेषबहुलया वाचा अपहृतचेतसां आच्छादितविवेकप्रज्ञानां व्यवसायात्मिका साङ्ख्ये योगे वा बुद्धिः समाधौ ६१८समाधीयते अस्मिन् पुरुषोपभोगाय सर्वं इति समाधिः अन्तःकरणं बुद्धिः तस्मिन् समाधौ, न विधीयते न भवति इत्यर्थः॥४४॥
निर्द्वन्द्वो ६१९नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५॥
१०३ये एवं विवेकबुद्धिरहिताः तेषां कामात्मनां यत् फलं तत् आह —६२०
१०४त्रैगुण्यविषयाः त्रैगुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यः येषां ते वेदाः त्रैगुण्यविषयाः। त्वं तु ६२१–६२२निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन, ६२३निष्कामो भव इत्यर्थः। निर्द्वन्द्वः सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्वशब्दवाच्यौ, ततः निर्गतः निर्द्वन्द्वो भव। ६२४नित्यसत्त्वस्थः सदा सत्त्वगुणाश्रितो भव। ६२५तथा ६२६निर्योगक्षेमः अनुपात्तस्य उपादानं योगः, उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः, योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिः दुष्करा इति अतः निर्योगक्षेमो भव। ६२७आत्मवान् अप्रमत्तः च भव। ६२८एषः तव उपदेशः स्वधर्मं अनुतिष्ठतः॥४५॥
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६॥
१०५६२९–६३०सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यानि उक्तानि अनन्तानि फलानि तानि न अपेक्ष्यन्ते चेत्, किमर्थं तानि ६३१ईश्वराय इति अनुष्ठीयन्ते इत्युच्यते; शृणु —
१०६यथा लोके कूपतडागाद्यनेकस्मिन् उदपाने परिच्छिन्नोदके ६३२–६३४यावान् यावत्परिमाणः स्नानपानादिः अर्थः ६३५फलं ६३६प्रयोजनं सः सर्वः अर्थः सर्वतः सम्प्लुतोदके अपि यः अर्थः तावान् एव सम्पद्यते, ६३७तत्र अन्तः भवति इत्यर्थः। ६३८एवं तावान् तावत्परिमाण एव सम्पद्यते सर्वेषु वेदेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यः अर्थः ६३९यत् कर्मफलं सः अर्थः ब्राह्मणस्य संन्यासिनः परमार्थतत्त्वं विजानतः यः अर्थः यत् ६४०विज्ञानफलं ६४१–६४२सर्वतःसम्प्लुतोदकस्थानीयं तस्मिन् तावान् एव सम्पद्यते तत्र एव अन्तर्भवति इत्यर्थः। ‘यथा कृताय विजिताय अधरेयाः संयन्ति एवं एनं सर्वं तत् अभिसमेति यत् किञ्चित् प्रजाः साधु कुर्वन्ति यः तत् वेद यत् सः वेद’(छा.उ.४.१.४) इति श्रुतेः। ‘सर्वं कर्म अखिलं’(भ.गी.४.३३) इति च वक्ष्यति। ६४३तस्मात् प्राक् ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः कर्मणि अधिकृतेन कूपतडागाद्यर्थस्थानीयं अपि कर्म कर्तव्यम्॥४६॥
१०८६४८कर्मणि एव अधिकारः ६४९न ज्ञाननिष्ठायां ते तव। ६५०तत्र च ६५१कर्म कुर्वतः मा फलेषु अधिकारः अस्तु, कर्मफलतृष्णा मा भूत् कदाचन ६५२कस्याञ्चित् अपि अवस्थायां इत्यर्थः। ६५३यदा कर्मफले तृष्णा ते स्यात् तदा कर्मफलप्राप्तेः हेतुः स्याः, एवं मा कर्मफलहेतुः भूः। ६५४यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कर्मफलस्य एव जन्मनो हेतुः भवेत्। ६५५यदि कर्मफलं नेष्यते, किं कर्मणा दुःखरूपेण ? इति मा ते तव सङ्गः अस्तु अकर्मणि ६५६अकरणे प्रीतिः मा भूत्॥४७॥
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८॥
१०९यदि कर्मफलप्रयुक्तेन न कर्तव्यं कर्म, कथं तर्हि कर्तव्यं इति; उच्यते —६५७
११०६५८योगस्थः सन् कुरु कर्माणि ६५९केवलं ईश्वरार्थं; ६६०तत्र अपि ‘ईश्वरो मे तुष्यतु’ इति सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय। ६६१फलतृष्णाशून्येन क्रियमाणे कर्मणि सत्त्वशुद्धिजा ज्ञानप्राप्तिलक्षणा सिद्धिः, तद्विपर्ययजा असिद्धिः, तयोः सिद्धि असिद्ध्योः अपि समः तुल्यः भूत्वा कुरु कर्माणि। कोऽसौ योगः यत्रस्थः कुरु इति उक्तं ? इदं एव तत् — सिद्धि असिद्ध्योः समत्वं योगः उच्यते॥४८॥६६२
१११६६४यत् पुनः समत्वबुद्धियुक्तं ईश्वराराधनार्थं कर्म उक्तं, एतस्मात् कर्मणः —
११२दूरेण अतिविप्रकर्षेण अत्यन्तं एव हि अवरं अधमं निकृष्टं कर्म फलार्थिना क्रियमाणं ६६५–६६८बुद्धियोगात् समत्वबुद्धियुक्तात् कर्मणः, ६६९जन्ममरणादिहेतुत्वात्। हे धनञ्जय, ६७०यतः एवं ततः योगविषयायां बुद्धौ ६७१–६७२तत्परिपाकजायां वा साङ्ख्यबुद्धौ शरणं आश्रयं अभयप्राप्तिकारणं अन्विच्छ प्रार्थयस्व, ६७३परमार्थज्ञानशरणो भव इत्यर्थः। ६७४यतः अवरं कर्म कुर्वाणाः कृपणाः दीनाः ६७५फलहेतवः फलतृष्णाप्रयुक्ताः सन्तः, ६७६‘यो वा एतत् अक्षरं गार्ग्य अविदित्वा अस्मात् लोकात् प्रैति सः कृपणः’(बृ.उ.३.८.१०) इति श्रुतेः॥४९॥
११३६८०समत्वबुद्धियुक्तः सन् स्वधर्मं अनुतिष्ठन् यत् फलं प्राप्नोति तत् शृणु —
११४६८१बुद्धियुक्तः कर्मसमत्वविषयया बुद्ध्या युक्तः बुद्धियुक्तः सः जहाति परित्यजति इह अस्मिन् लोके उभे सुकृतदुष्कृते पुण्यपापे ६८२सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण यतः, तस्मात् समत्वबुद्धियोगाय युज्यस्व घटस्व। ६८३योगो हि कर्मसु कौशलं, ६८४स्वधर्माख्येषु कर्मसु वर्तमानस्य या सिद्ध्यासिद्ध्योः समत्वबुद्धिः ईश्वरार्पितचेतस्तया तत् कौशलं कुशलभावः। ६८५तत् हि कौशलं यत् बन्धनस्वभावानि अपि कर्माणि समत्वबुद्ध्या स्वभावात् निवर्तन्ते। तस्मात् समत्वबुद्धियुक्तो भव त्वम्॥५०॥
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१॥
११६६८७कर्मजं फलं त्यक्त्वा इति व्यवहितेन सम्बन्धः। इष्टानिष्टदेहप्राप्तिः कर्मजं फलं कर्मभ्यो जातं बुद्धियुक्ताः समत्वबुद्धियुक्ताः सन्तः हि यस्मात् फलं त्यक्त्वा परित्यज्य मनीषिणः ज्ञानिनो भूत्वा, जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः जन्म एव बन्धः जन्मबन्धः तेन विनिर्मुक्ताः जीवन्तः एव जन्मबन्धात् विनिर्मुक्ताः सन्तः, पदं परमं विष्णोः मोक्षाख्यं गच्छन्ति अनामयं सर्वोपद्रवरहितं इत्यर्थः। ६८८अथवा ‘बुद्धियोगात् धनञ्जय’(भ.गी.२.४९) इति आरभ्य परमार्थदर्शनलक्षणा एव ६८९सर्वतःसम्प्लुतोदकस्थानीया कर्मयोगजसत्त्वशुद्धिजनिता बुद्धिः दर्शिता, ६९०साक्षात्सुकृतदुष्कृतप्रहाणादिहेतुत्वश्रवणात्॥५१॥
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२॥
११७६९१योगानुष्ठानजनितसत्त्वशुद्धिजा बुद्धिः कदा प्राप्स्यते इत्युच्यते —
११८६९२यदा यस्मिन् काले ते तव मोहकलिलं मोहात्मकं अविवेकरूपं कालुष्य ६९३येन आत्मानात्मविवेकबोधं कलुषीकृत्य विषयं प्रति अन्तःकरणं प्रवर्तते, तत् तव बुद्धिः व्यतितरिष्यति व्यतिक्रमिष्यति, अतिशुद्धभावं आपत्स्यते इत्यर्थः। ६९४तदा तस्मिन् काले गन्तासि प्राप्स्यसि निर्वेदं वैराग्यं ६९५श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च, तदा श्रोतव्यं श्रुतं च ते निष्फलं प्रतिभाति इत्यभिप्रायः॥५२॥
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥५३॥
११९६९६मोहकलिलात्ययद्वारेण लब्धात्मविवेकजप्रज्ञः कदा कर्मयोगजं फलं परमार्थयोगं अवाप्स्यामि इति चेत्, ६९७तत् शृणु —
१२०श्रुतिविप्रतिपन्ना ६९८अनेकसाध्यसाधनसम्बन्धप्रकाशनश्रुतिभिः श्रवणैः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणैः विप्रतिपन्ना नानाप्रतिपन्ना ६९९विक्षिप्ता सती ते तव बुद्धिः यदि यस्मिन् काले स्थास्यति स्थिरीभूता भविष्यति निश्चला विक्षेपचलनवर्जिता सती समाधौ, समाधीयते चित्तं अस्मिन् इति समाधिः आत्मा, तस्मिन् आत्मनि इति एतत्। अचला तत्र अपि विकल्पवर्जिता इति एतत्। बुद्धिः अन्तःकरणम्। तदा तस्मिन् काले योगं अवाप्स्यसि विवेकप्रज्ञां समाधिं प्राप्स्यसि॥५३॥
स्थितधीः किं पृभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४॥
१२१प्रश्नबीजं प्रतिलभ्य अर्जुन उवाच ७००लब्धसमाधिप्रज्ञस्य लक्षणबुभुत्सया —
१२२७०१स्थिता प्रतिष्ठिता ‘अहं अस्मि परं ब्रह्म’ इति प्रज्ञा यस्य सः स्थितप्रज्ञः तस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा किं भाषणं वचनं कथं असौ परैः भाष्यते ७०२समाधिस्थस्य समाधौ स्थितस्य हे केशव। ७०३स्थितधीः स्थितप्रज्ञः स्वयं वा किं प्रभाषेत। किं आसीत व्रजेत किं आसनं व्रजनं वा तस्य कथं इत्यर्थः। स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं अनेन श्लोकेन पृच्छ्यते॥५४॥
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५॥
१२३७०४यो हि आदितः एव संन्यस्य कर्माणि ज्ञानयोगनिष्ठायां प्रवृत्तः, यः च कर्मयोगेन, तयोः ‘प्रजहाति’ इति आरभ्य आ अध्यायपरिसमाप्तेः स्थितप्रज्ञलक्षणं साधनं च उपदिश्यते। ७०५सर्वत्र एव हि अध्यात्मशास्त्रे कृतार्थलक्षणानि ७०६यानि तानि एव साधनानि उपदिश्यन्ते, यत्नसाध्यत्वात्। यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवन्ति तानि श्रीभगवान् उवाच —
१२४७०७प्रजहाति प्रकर्षेण जहाति परित्यजति यदा यस्मिन् काले सर्वान् समस्तान् कामान् इच्छाभेदान् हे पार्थ, ७०८मनोगतान् मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान्। ७०९सर्वकामपरित्यागे तुष्टिकारणाभावात् ७१०शरीरधारणनिमित्तशेषे च सति उन्मत्तप्रमत्तस्य इव प्रवृत्तिः प्राप्ता, इति अतः ७११उच्यते — आत्मनि एव प्रत्यगात्मस्वरूपे एव आत्मना ७१२स्वेन एव बाह्यलाभनिरपेक्षः तुष्टः ७१३परमार्थदर्शनामृतरसलाभेन अन्यस्मात् अलंप्रत्ययवान् ७१४स्थितप्रज्ञः स्थिता प्रतिष्ठिता आत्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य सः स्थितप्रज्ञः विद्वान् तदा उच्यते। ७१५त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणः संन्यासी आत्मारामः आत्मक्रीडः स्थितप्रज्ञः इत्यर्थः॥५५॥
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६॥
१२६दुःखेषु आध्यात्मिकादिषु प्राप्तेषु न उद्विग्नं ७१७न प्रक्षुभितं ७१८दुःखप्राप्तौ मनो यस्य सोऽयं ७१९अनुद्विग्नमनाः। तथा सुखेषु प्राप्तेषु विगता स्पृहा तृष्णा यस्य, न अग्निः इव इन्धनाद्याधाने सुखानि अनु विवर्धते सः विगतस्पृहः। ७२०वीतरागभयक्रोधः रागः च भयं च क्रोधः च वीता विगता यस्मात् सः वीतरागभयक्रोधः। स्थितधीः स्थितप्रज्ञो मुनिः ७२१संन्यासी तदा उच्यते॥५६॥
१२८७२५यः मुनिः सर्वत्र देहजीवितादिषु अपि अनभिस्नेहः अभिस्नेहवर्जितः तत् तत् प्राप्य शुभाशुभं तत् तत् शुभं अशुभं वा लब्ध्वा न अभिनन्दति न द्वेष्टि शुभं प्राप्य न तुष्यति न हृष्यति, अशुभं च प्राप्य न द्वेष्टि इत्यर्थः। ७२६तस्य एवं हर्षविषादवर्जितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति॥५७॥
१३०७२९यदा संहरते सम्यक् उपसंहरते च अयं ७३०ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो यतिः ७३१कूर्मः अङ्गानि इव ७३२यथा कूर्मः भयात् स्वानि अङ्गानि उपसंहरति सर्वशः सर्वतः, ७३३एवं ज्ञाननिष्ठः इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वविषयेभ्यः उपसंहरते। ७३४तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इति उक्तार्थं वाक्यम्॥५८॥
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९॥
१३१७३५तत्र विषयान् अनाहरतः आतुरस्य अपि इन्द्रियाणि कूर्माङ्गानि इव संह्रियन्ते न तु तद्विषयो रागः ७३६सः कथं संह्रियते इति ७३७उच्यते —
१३२७३८यद्यपि विषयाः विषयोपलक्षितानि विषयशब्दवाच्यानि इन्द्रियाणि निराहारस्य अनाह्रियमाणविषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूर्खस्य अपि विनिवर्तन्ते देहिनो देहवतः रसवर्जं रसो रागो विषयेषु यः तं वर्जयित्वा। ७३९रसशब्दो रागे प्रसिद्धः, ७४०स्वरसेन प्रवृत्तः रसिकः रसज्ञः, इत्यादिदर्शनात्। ७४१सोऽपि रसो रञ्जनारूपः सूक्ष्मः अस्य यतेः परं परमार्थतत्त्वं ब्रह्म दृष्ट्वा उपलभ्य ७४२‘अहं एव तत्’ इति वर्तमानस्य निवर्तते ७४३–७४४निर्बीजं विषयविज्ञानं सम्पद्यते इत्यर्थः। न असति सम्यग्दर्शने रसस्य उच्छेदः। ७४५तस्मात् सम्यग्दर्शनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्थैर्यं कर्तव्यं इत्यभिप्रायः॥५९॥
१३३७४७सम्यग्दर्शनलक्षणप्रज्ञास्थैर्यं चिकीर्षता आदौ इन्द्रियाणि स्ववशे स्थापयितव्यानि, ७४८यस्मात् तत् अनवस्थापने दोषं आह —
१३४यततः प्रयत्नं कुर्वतः हि यस्मात् कौन्तेय ७४९पुरुषस्य विपश्चितः मेधाविनः अपि इति व्यवहितेन सम्बन्धः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि ७५०विषयाभिमुखं हि पुरुषं विक्षोभयन्ति आकुलीकुर्वन्ति, ७५१आकुलीकृत्य च हरन्ति प्रसभं प्रसह्य प्रकाशं एव ७५२पश्यतो विवेकविज्ञानयुक्तं मनः॥६०॥
१३५यतः तस्मात् —
१३६७५४तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं वशीकरणं कृत्वा युक्तः समाहितः सन् आसीत ७५५मत्परः अहं वासुदेवः सर्वप्रत्यगात्मा परो यस्य सः मत्परः, ‘न अन्योऽहं तस्मात्’ इति आसीत इत्यर्थः। ७५६एवं आसीनस्य यतेः वशे हि यस्य इन्द्रियाणि वर्तन्ते ७५७अभ्यासबलात् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१॥
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते॥६२॥
१३७७५८अथ इदानीं पराभविष्यतः सर्वानर्थमूलं इदं उच्यते —७५९
१३८ध्यायतः चिन्तयतः विषयान् शब्दादीन् विषयविशेषान् आलोचयतः पुंसः पुरुषस्य सङ्गः आसक्तिः प्रीतिः तेषु विषयेषु उपजायते उत्पद्यते। सङ्गात् प्रीतेः सञ्जायते समुत्पद्यते कामः तृष्णा। कामात् कुतश्चित् प्रतिहतात् क्रोधः अभिजायते॥६२॥
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥६३॥
१३९क्रोधात् भवति संमोहः अविवेकः कार्याकार्यविषयः। ७६०क्रुद्धो हि संमूढः सन् गुरुं अपि आक्रोशति। ७६१संमोहात् स्मृतिविभ्रमः ७६२शास्त्राचार्योपदेशाहितसंस्कारजनितायाः ७६३स्मृतेः स्यात् विभ्रमो भ्रंशः स्मृत्युत्पत्तिनिमित्तप्राप्तौ अनुत्पत्तिः। ततः स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः बुद्धेः नाशः। ७६४कार्याकार्यविषयविवेकायोग्यता अन्तःकरणस्य बुद्धेः नाश उच्यते। बुद्धिनाशात् प्रणश्यति। ७६५तावत् एव हि पुरुषः यावत् अन्तःकरणं तदीयं कार्याकार्यविषयविवेकयोग्यम्। तत् अयोग्यत्वे नष्टः एव पुरुषो भवति। अतः तस्य अन्तःकरणस्य बुद्धेः नाशात् प्रणश्यति ७६६पुरुषार्थायोग्यो भवति इत्यर्थः॥६३॥
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४॥
१४०७६७सर्वानर्थस्य मूलं उक्तं विषयाभिध्यानम्। अथ ७६८इदानीं मोक्षकारणं इदं उच्यते —
१४१रागद्वेषवियुक्तैः रागः च द्वेषः च रागद्वेषौ, तत्पुरःसरा हि इन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्वाभाविकी, तत्र यो मुमुक्षुः भवति सः ताभ्यां वियुक्तैः श्रोत्रादिभिः इन्द्रियैः विषयान् अवर्जनीयान् चरन् उपलभमानः ७६९आत्मवश्यैः आत्मनः वश्यानि वशीभूतानि इन्द्रियाणि तैः आत्मवश्यैः ७७०विधेयात्मा इच्छातः विधेयः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं प्रसादं अधिगच्छति। प्रसादः प्रसन्नता स्वास्थ्यम्॥६४॥
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥६५॥
१४२७७१प्रसादे सति किं स्यात् इत्युच्यते —७७२
१४३प्रसादे सर्वदुःखानां आध्यात्मिकादीनां हानिः विनाशः अस्य यतेः उपजायते। किञ्च — ७७३प्रसन्नचेतसः स्वस्थान्तःकरणस्य हि यस्मात् आशु शीघ्रं बुद्धिः पर्यवतिष्ठते आकाशं इव परि समन्तात् अवतिष्ठते, आत्मस्वरूपेण एव निश्चलीभवति इत्यर्थः॥७७४
१४४७७५एवं प्रसन्नचेतसः अवस्थितबुद्धेः कृतकृत्यता यतः, तस्मात् रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः शास्त्राविरुद्धेषु अवर्जनीयेषु युक्तः समाचरेत् इति वाक्यार्थः॥६५॥
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६॥
१४५७७६सा इयं प्रसन्नता स्तूयते —
१४६नास्ति न विद्यते न भवति इत्यर्थः, बुद्धिः ७७७आत्मस्वरूपविषया अयुक्तस्य असमाहितान्तःकरणस्य। ७७८न च अस्ति अयुक्तस्य भावना ७७९आत्मज्ञानाभिनिवेशः। ७८०तथा — न च अस्ति अभावयतः आत्मज्ञानाभिनिवेशं अकुर्वतः शान्तिः ७८१उपशमः। ७८२अशान्तस्य कुतः सुखं ? ७८३इन्द्रियाणां हि विषयसेवातृष्णातः निवृत्तिः या तत् सुखं, न विषयविषया तृष्णा। ७८४दुःखं एव हि सा। न तृष्णायां सत्यां सुखस्य गन्धमात्रं अपि उपपद्यते इत्यर्थः॥६६॥७८५
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७॥
१४७७८६अयुक्तस्य कस्मात् बुद्धिः नास्ति इत्युच्यते —
१४८७८७इन्द्रियाणां हि यस्मात् चरतां स्वस्वविषयेषु प्रवर्तमानानां यत् मनः अनुविधीयते अनुप्रवर्तते तत् इन्द्रियविषयविकल्पनेन प्रवृत्तं मनः अस्य यतेः हरति प्रज्ञां आत्मानात्मविवेकजां नाशयति। कथं ? वायुः नावं इव अम्भसि ७८८उदके जिगमिषतां मार्गात् उद्धृत्य उन्मार्गे यथा वायुः नावं प्रवर्तयति, एवं आत्मविषयां प्रज्ञां हृत्वा मनो विषयविषयां करोति॥६७॥
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८॥
१४९७८९‘यततो हि’(भ.गी.२.६०) इति उपन्यस्तस्य अर्थस्य अनेकधा उपपत्तिं उक्त्वा तं च अर्थं उपपाद्य उपसंहरति —
१५०७९०इन्द्रियाणां प्रवृत्तौ दोषः उपपादितो यस्मात्, तस्मात् यस्य यतेः हे महाबाहो, निगृहीतानि सर्वशः सर्वप्रकारैः मानसादिभेदैः इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः शब्दादिभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८॥
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९॥
१५१७९१योऽयं लौकिको वैदिकः च व्यवहारः सः उत्पन्नविवेकज्ञानस्य स्थितप्रज्ञस्य अविद्याकार्यत्वात् अविद्यानिवृत्तौ निवर्तते, ७९२अविद्यायाः च विद्याविरोधात् निवृत्तिः, इति एतं अर्थं स्फुटीकुर्वन् आह —
१५२या निशा रात्रिः सर्वपदार्थानां अविवेककरी ७९३तमःस्वभावत्व सर्वभूतानां सर्वेषां भूतानाम्। ७९४किं तत् परमार्थतत्त्वं स्थितप्रज्ञस्य विषयः। ७९५यथा नक्तञ्चराणां अहः एव सत् अन्येषां निशा भवति, तद्वत् नक्तञ्चरस्थानीयानां अज्ञानां सर्वभूतानां निशा इव निशा परमार्थतत्त्वं, ७९६अगोचरत्वात् अतद्बुद्धीनाम्। ७९७तस्यां परमार्थतत्त्वलक्षणायां अज्ञाननिद्रायाः प्रबुद्धो जागर्ति संयमी संयमवान्, जितेन्द्रियो योगी इत्यर्थः। ७९८यस्यां ग्राह्यग्राहकभेदलक्षणायां अविद्यानिशायां प्रसुप्तानि एव भूतानि जाग्रति इति उच्यन्ते, यस्यां निशायां ७९९प्रसुप्ता इव स्वप्नदृशः, सा निशा ८००अविद्यारूपत्व परमार्थतत्त्वं पश्यतो मुनेः॥
१५३८०१अतः कर्माणि अविद्यावस्थायां एव चोद्यन्ते, न विद्यावस्थायाम्। ८०२विद्यायां हि सत्यां उदिते सवितरि शार्वरं इव तमः प्रणाशं उपगच्छति अविद्या। ८०३प्राक् विद्योत्पत्तेः अविद्या प्रमाणबुद्ध्या गृह्यमाणा क्रियाकारकफलभेदरूपा सती सर्वकर्महेतुत्वं प्रतिपद्यते। ८०४न अप्रमाणबुद्ध्या गृह्यमाणायाः कर्महेतुत्वोपपत्तिः, ८०५–८०६‘प्रमाणभूतेन वेदेन मम चोदितं कर्तव्यं कर्म’ इति हि कर्मणि कर्ता प्रवर्तते, न ‘अविद्यामात्रं इदं सर्वं निशा इव’ इति। ८०७यस्य पुनः ‘निशा इव अविद्यामात्रं इदं सर्वं भेदजातं’ इति ज्ञानं तस्य आत्मज्ञस्य सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारो न प्रवृत्तौ। ८०८तथा च दर्शयिष्यति — ‘तद्बुद्धयः तदात्मानः’(भ.गी.५.१७) इत्यादिना ज्ञाननिष्ठायां एव तस्य अधिकारम्॥
१५४८०९तत्र अपि प्रवर्तकप्रमाणाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिः इति चेत्, ८१०न; स्वात्मविषयत्वात् आत्मविज्ञानस्य। ८११न हि आत्मनः स्वात्मनि प्रवर्तकप्रमाणापेक्षता, ८१२आत्मत्वात् एव। ८१३तदन्तत्वात् च सर्वप्रमाणानां प्रमाणत्वस्य। ८१४न हि आत्मस्वरूपाधिगमे सति पुनः प्रमाणप्रमेयव्यवहारः सम्भवति। ८१५प्रमातृत्वं हि आत्मनः निवर्तयति अन्त्यं प्रमाणं; ८१६निवर्तयत् एव च अप्रमाणीभवति, ८१७स्वप्नकालप्रमाणं इव प्रबोधे। ८१८लोके च वस्त्वधिगमे प्रवृत्तिहेतुत्त्वादर्शनात् प्रमाणस्य। ८१९तस्मात् न आत्मविदः कर्मणि अधिकार इति सिद्धम्॥६९॥
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे ८२०स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥७०॥
१५५८२१विदुषः त्यक्तैषणस्य स्थितप्रज्ञस्य यतेः एव मोक्षप्राप्तिः, न तु असंन्यासिनः कामकामिनः इति एतं अर्थं दृष्टान्तेन प्रतिपादयिष्यन् आह —
१५६आपूर्यमाणं अद्भिः ८२२अचलप्रतिष्ठं अचलतया प्रतिष्ठा अवस्थितिः यस्य तं अचलप्रतिष्ठं समुद्रं आपः सर्वतो गताः प्रविशन्ति ८२३स्वात्मस्थं अविक्रियं एव सन्तं यद्वत्, तद्वत् कामाः ८२४विषयसंनिधौ अपि ८२५सर्वतः इच्छाविशेषाः यं पुरुषं — समुद्रं इव आपः — अविकुर्वन्तः प्रविशन्ति सर्वे आत्मनि एव प्रलीयन्ते न स्वात्मवशं कुर्वन्ति, सः शान्तिं मोक्षं आप्नोति, न इतरः कामकामी, काम्यन्ते इति कामाः विषयाः तान् कामयितुं शीलं यस्य सः कामकामी, नैव प्राप्नोति इत्यर्थः॥७०॥
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१॥
१५८विहाय परित्यज्य कामान् यः संन्यासी पुमान् सर्वान् अशेषतः कार्त्स्न्येन चरति, ८२७जीवनमात्रचेष्टाशेषः ८२८पर्यटति इत्यर्थः। निःस्पृहः ८२९–८३०शरीरजीवनमात्रे अपि निर्गता स्पृहा यस्य सः निःस्पृहः सन्, निर्ममः शरीरजीवनमात्राक्षिप्तपरिग्रहे अपि मम इदं इति अभिनिवेशवर्जितः, निरहङ्कारः ८३१विद्यावत्त्वादिनिमित्तात्मसम्भावनारहितः इति एतत्। सः एवंभूतः स्थितप्रज्ञः ब्रह्मवित् शान्तिं सर्वसंसारदुःखोपरमलक्षणां निर्वाणाख्यां अधिगच्छति प्राप्नोति ब्रह्मभूतो भवति इत्यर्थः॥७१॥८३२
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥७२॥
१५९८३३सा एषा ज्ञाननिष्ठा स्तूयते —
१६०८३४एषा यथा उक्ता ब्राह्मी ब्रह्मणि भव इयं स्थितिः ८३५सर्वं कर्म संन्यस्य ब्रह्मरूपेण एव अवस्थानं इति एतत्। हे पार्थ, न एनां स्थितिं प्राप्य लब्ध्वा न विमुह्यति न मोहं प्राप्नोति। स्थित्वा अस्यां स्थितौ ब्राह्म्यां यथोक्तायां अन्तकाले अपि अन्त्ये वयसि अपि ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मनिर्वृतिं मोक्षं ऋच्छति गच्छति। ८३६किं उ वक्तव्यं ब्रह्मचर्यात् एव संन्यस्य यावज्जीवं यो ब्रह्मणि एव अवतिष्ठते सः ब्रह्मनिर्वाणं ऋच्छति इति॥७२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमत्भगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥