नवमोऽध्यायः

६०६२५५९अष्टमे नाडीद्वारेण धारणायोगः सगुणः उक्तः। २५६०तस्य च फलं अग्न्यर्चिरादिक्रमेण २५६१कालान्तरे ब्रह्मप्राप्तिलक्षणं एव अनावृत्तिरूपं निर्दिष्टम्। २५६२तत्र ‘अनेन एव प्रकारेण मोक्षप्राप्तिफलं अधिगम्यते, न अन्यथा’ इति २५६३–२५६४तदाशङ्काव्याविवर्तयिषया श्रीभगवान् उवाच —

६०७इदं ब्रह्मज्ञानं वक्ष्यमाणं उक्तं च पूर्वेषु अध्यायेषु,

६०८तत् बुद्धौ संनिधीकृत्य इदं इत्याह। २५६५तु—शब्दो विशेषनिर्धारणार्थः। २५६६इदं एव तु सम्यग्ज्ञानं साक्षात् मोक्षप्राप्तिसाधनं २५६७‘वासुदेवः सर्वं इति’(भ.गी.७.१९) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः; २५६८न अन्यत्, २५६९‘अथ ते ये अन्यथा अतः विदुः अन्यराजानः ते क्षय्यलोका भवन्ति’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। ते तुभ्यं गुह्यतमं गोप्यतमं प्रवक्ष्यामि कथयिष्यामि अनसूयवे असूयारहिताय। किं तत् ? ज्ञानम्। किंविशिष्टं ? विज्ञानसहितं २५७०अनुभवयुक्तं, यत् ज्ञात्वा प्राप्य मोक्ष्यसे अशुभात् संसारबन्धनात्॥१॥

६०९२५७१तत् च —

६१०राजविद्या विद्यानां राजा, २५७२दीप्त्यतिशयवत्त्वात्; २५७३दीप्यते हि इयं अतिशयेन ब्रह्मविद्या सर्वविद्यानाम्। तथा राजगुह्यं गुह्यानां राजा। पवित्रं पावनं इदं उत्तमं सर्वेषां पावनानां शुद्धिकारणं ब्रह्मज्ञानं उत्कृष्टतमम्। २५७४अनेकजन्मसहस्रसञ्चितं अपि धर्माधर्मादि समूलं कर्म क्षणमात्रात् एव भस्मीकरोति इति अतः किं तस्य पावनत्वं वक्तव्यम्। २५७५किञ्च — प्रत्यक्षावगमं प्रत्यक्षेण सुखादेः इव अवगमो यस्य तत् प्रत्यक्षावगमम्। २५७६अनेकगुणवतोऽपि धर्मविरुद्धत्वं दृष्टं, न तथा आत्मज्ञानं धर्मविरोधि, किन्तु धर्म्यं धर्मात् अनपेतम्। २५७७–२५७८एवं अपि, स्यात् दुःखसम्पाद्यं इति अत आह — सुसुखं कर्तुं, यथा रत्नविवेकविज्ञानम्। २५७९तत्र अल्पायासानां अन्येषां कर्मणां सुखसम्पाद्यानां अल्पफलत्वं दुष्कराणां च महाफलत्वं दृष्टं इति, इदं तु सुखसम्पाद्यत्वात् फलक्षयात् व्येति इति प्राप्ते, आह — अव्ययं इति। न अस्य फलतः कर्मवत् व्ययः अस्ति इति अव्ययम्। २५८०अतः श्रद्धेयं आत्मज्ञानम्॥२॥

६११२५८१ये पुनः —

६१२अश्रद्दधानाः श्रद्धाविरहिताः आत्मज्ञानस्य धर्मस्य अस्य स्वरूपे तत्फले च नास्तिकाः २५८२पापकारिन्, असुराणां उपनिषदं देहमात्रात्मदर्शनं एव प्रतिपन्नाः असुतृपः पापाः पुरुषाः अश्रद्दधानाः, परन्तप, अप्राप्य मां परमेश्वरं, २५८३मत्प्राप्तौ नैव आशङ्का इति मत्प्राप्तिमार्गभेदभक्तिमात्रं अपि अप्राप्य इत्यर्थः। निवर्तन्ते निश्चयेन वर्तन्ते; क्व ? — मृत्युसंसारवर्त्मनि मृत्युयुक्तः संसारः मृत्युसंसारः तस्य वर्त्म नरकतिर्यगादिप्राप्तिमार्गः, तस्मिन् एव वर्तन्ते इत्यर्थः॥३॥

६१३२५८४स्तुत्या अर्जुनं अभिमुखीकृत्य आह —

६१४मया २५८५मम यः परो भावः तेन ततं व्याप्तं सर्वं इदं जगत् अव्यक्तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्तिः स्वरूपं यस्य मम सोऽहं अव्यक्तमूर्तिः तेन मया अव्यक्तमूर्तिना, २५८६करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः। २५८७तस्मिन् मयि अव्यक्तमूर्तौ स्थितानि मत्स्थानि, सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि। २५८८न हि निरात्मकं किञ्चित् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते। २५८९अतः मत्स्थानि मया आत्मना आत्मवत्त्वेन स्थितानि, अतः मयि स्थितानि इति उच्यन्ते। २५९०तेषां भूतानां अहं एव आत्मा इति अतः तेषु स्थितः इति मूढबुद्धीनां अवभासते; अतः ब्रवीमि — न च अहं तेषु भूतेषु अवस्थितः, २५९१मूर्तवत् संश्लेषाभावेन आकाशस्य अपि अन्तरतमो हि अहम्। २५९२न हि असंसर्गि वस्तु क्वचित् आधेयभावेन अवस्थितं भवति॥४॥

६१५२५९३अतः एव असंसर्गित्वात् मम —

६१६न च मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि। २५९४पश्य मे योगं युक्तिं घटनं मे मम ऐश्वरं ईश्वरस्य इमं ऐश्वरं, योगं आत्मनो याथात्म्यं इत्यर्थः। २५९५तथा च श्रुतिः असंसर्गित्वात् असङ्गतां दर्शयति — ‘असङ्गो न हि सज्जते’(बृ.उ.३.९.२६) इति। २५९६इदं च आश्चर्यं अन्यत् पश्य — भूतभृत् असङ्गोऽपि सन् भूतानि बिभर्ति; २५९७न च भूतस्थः, यथोक्तेन न्यायेन दर्शितत्वात् भूतस्थत्वानुपपत्तेः। कथं पुनः उच्यते २५९८‘असौ मम आत्मा’ इति ? विभज्य देहादिसङ्घातं तस्मिन् अहङ्कारं अध्यारोप्य लोकबुद्धिं अनुसरन् व्यपदिशति ‘मम आत्मा’ इति, न पुनः आत्मनः आत्मा अन्यः इति लोकवत् अजानन्। २५९९तथा भूतभावनः भूतानि भावयति उत्पादयति वर्धयति इति वा भूतभावनः॥५॥

६१७यथोक्तेन श्लोकद्वयेन उक्तं अर्थं दृष्टान्तेन उपपादयन् आह —

६१८यथा लोके आकाशस्थितः आकाशे स्थितः नित्यं सदा वायुः सर्वत्र गच्छति इति सर्वत्रगः २६००महान् परिमाणतः, तथा आकाशवत् सर्वगते मयि असंश्लेषेण एव स्थितानि इति एवं उपधारय विजानीहि॥६॥

६१९२६०१एवं वायुः आकाशे इव मयि स्थितानि सर्वभूतानि स्थितिकाले; तानि —

६२०सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं २६०२त्रिगुणात्मिकां २६०३अपरां निकृष्टां यान्ति मामिकां २६०४मदीयां कल्पक्षये प्रलयकाले। २६०५पुनः भूयः तानि भूतानि उत्पत्तिकाले कल्पादौ विसृजामि उत्पादयामि अहं पूर्ववत्॥७॥

६२१२६०६एवं अविद्यालक्षणां —

६२२प्रकृतिं स्वां स्वीयां अवष्टभ्य वशीकृत्य विसृजामि पुनः पुनः प्रकृतितो जातं भूतग्रामं भूतसमुदायं इमं वर्तमानं कृत्स्नं समग्रं अवशं अस्वतन्त्रं, अविद्यादिदोषैः परवशीकृतं, प्रकृतेः वशात् २६०७स्वभाववशात्॥८॥

६२३२६०८तर्हि तस्य ते परमेश्वरस्य, भूतग्रामं इमं विषमं विदधतः, तन्निमित्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां सम्बन्धः स्यात् इति, इदं आह भगवान् —

६२४न च मां ईश्वरं तानि भूतग्रामस्य विषमसर्गनिमित्तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय। तत्र कर्मणां असम्बन्धित्वे कारणं आह — उदासीनवत् आसीनं यथा उदासीनः उपेक्षकः कश्चित् तद्वत् आसीनं, आत्मनः अविक्रियत्वात्, असक्तं फलासङ्गरहितं, अभिमानवर्जितं ‘अहं करोमि’ इति तेषु कर्मसु। २६०९अतः अन्यस्य अपि कर्तृत्वाभिमानाभावः फलासङ्गाभावः च असम्बन्धकारणं, २६१०अन्यथा कर्मभिः बध्यते मूढः कोशकारवत् इत्यभिप्रायः॥९॥

६२५२६११तत्र ‘भूतग्रामं इमं विसृजामि’(भ.गी.९.८) ‘उदासीनवत् आसीनं’(भ.गी.९.९) इति च विरुद्धं उच्यते, इति तत्परिहारार्थं आह —२६१२

६२६२६१३मया अध्यक्षेण सर्वतो दृशिमात्रस्वरूपेण अविक्रियात्मना अध्यक्षेण मया, २६१४मम माया २६१५त्रिगुणात्मिका २६१६अविद्यालक्षणा प्रकृतिः सूयते उत्पादयति सचराचरं जगत्। २६१७तथा च मन्त्रवर्णः — २६१८‘एको २६१९देवः २६२०सर्वभूतेषु २६२१गूढः २६२२सर्वव्यापी २६२३सर्वभूतान्तरात्मा। २६२४कर्माध्यक्षः २६२५सर्वभूताधिवासः २६२६साक्षी २६२७चेता केवलो २६२८निर्गुणः च’(श्वे.उ.६.११) इति। २६२९हेतुना निमित्तेन अनेन अध्यक्षत्वेन कौन्तेय जगत् सचराचरं व्यक्ताव्यक्तात्मकं विपरिवर्तते सर्वावस्थासु। २६३०–२६३१दृशिकर्मत्वापत्तिनिमित्ता हि जगतः सर्वा प्रवृत्तिः — अहं इदं भोक्ष्ये, २६३२पश्यामि इदं, शृणोमि इदं, २६३३सुखं अनुभवामि, दुःखं अनुभवामि, २६३४तत् अर्थं इदं करिष्ये, २६३५इदं ज्ञास्यामि, इत्याद्याः २६३६अवगतिनिष्ठा २६३७अवगत्यवसाना एव। २६३८‘यो अस्य अध्यक्षः परमे व्योमन्’(ऋ.१०.१२९.७), इत्यादयः च मन्त्राः एतं अर्थं दर्शयन्ति। २६३९ततः च एकस्य देवस्य सर्वाध्यक्षभूतचैतन्यमात्रस्य परमार्थतः सर्वभोगानभिसम्बन्धिनः अन्यस्य चेतनान्तरस्य अभावे भोक्तुः अन्यस्य अभावात्। किंनिमित्ता इयं सृष्टिः इति अत्र प्रश्नप्रतिवचने अनुपपन्ने, २६४०‘को अद्धा वेद २६४१कः इह प्रवोचत्। कुतः आजाता २६४२–२६४३कुतः इयं विसृष्टिः’(ऋ.१०.१२९.६), इत्यादिमन्त्रवर्णेभ्यः। २६४४दर्शितं च भगवता — ‘अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः’(भ.गी.५.१५) इति॥१०॥

६२७२६४५एवं मां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वजन्तूनां आत्मानं अपि सन्तं —

६२८अवजानन्ति अवज्ञां परिभवं कुर्वन्ति मां २६४६मूढाः अविवेकिनः २६४७मानुषीं २६४८मनुष्यसम्बन्धिनीं तनुं देहं आश्रितं, मनुष्यदेहेन व्यवहरन्तं इति एतत्, परं प्रकृष्टं भावं २६४९परमात्मतत्त्वं आकाशकल्पं आकाशात् अपि अन्तरतमं अजानन्तो मम भूतमहेश्वरं सर्वभूतानां महान्तं ईश्वरं स्वात्मानम्। २६५०ततः च २६५१तस्य मम अवज्ञानभावनेन आहताः ते वराकाः॥११॥

६२९२६५२कथं ? —

६३०मोघाशाः २६५३वृथा आशाः आशिषः येषां ते मोघाशाः, २६५४–२६५५तथा मोघकर्माणः यानि च अग्निहोत्रादीनि तैः अनुष्ठीयमानानि कर्माणि तानि च, तेषां भगवत्परिभवात्, स्वात्मभूतस्य अवज्ञानात्, मोघानि एव निष्फलानि कर्माणि भवन्ति इति मोघकर्माणः। तथा मोघज्ञानाः मोघं निष्फलं ज्ञानं येषां ते मोघज्ञानाः, ज्ञानं अपि तेषां निष्फलं एव स्यात्। २६५६विचेतसः विगतविवेकाः च ते भवन्ति इत्यभिप्रायः। २६५७किञ्च — ते भवन्ति राक्षसीं रक्षसां प्रकृतिं स्वभावं आसुरीं असुराणां च प्रकृतिं मोहिनीं मोहकरीं देहात्मवादिनीं श्रिताः आश्रिताः, २६५८छिन्द्धि, भिन्द्धि, पिब, खाद, परस्वं अपहर, इति एवं वदनशीलाः क्रूरकर्माणो भवन्ति इत्यर्थः, ‘असुर्या नाम ते लोकाः’(ई.उ.३) इति श्रुतेः॥१२॥

६३१२६५९ये पुनः श्रद्दधानाः भगवद्भक्तिलक्षणे मोक्षमार्गे प्रवृत्ताः —

६३२महात्मानः तु २६६०अक्षुद्रचित्ताः मां ईश्वरं पार्थ दैवीं देवानां प्रकृतिं २६६१शमदमदयाश्रद्धादिलक्षणां आश्रिताः सन्तः भजन्ति सेवंते अनन्यमनसः २६६२अनन्यचित्ताः २६६३ज्ञात्वा भूतादिं भूतानां वियदादीनां प्राणिनां च आदिं कारणं अव्ययम्॥१३॥

६३३२६६४कथं ? —

६३४२६६५सततं सर्वदा भगवन्तं ब्रह्मस्वरूपं मां कीर्तयन्तः, यतन्तः च इन्द्रियोपसंहारशमदमदयाहिंसादिलक्षणैः धर्मैः प्रयतन्तः च, दृढव्रताः दृढं स्थिरं अचाल्यं व्रतं येषां ते दृढव्रताः नमस्यन्तः च मां हृदयेशयं आत्मानं भक्त्या नित्ययुक्ताः सन्तः उपासते सेवंते॥१४॥

६३५२६६६ते केन केन प्रकारेण उपासते इत्युच्यते —२६६७

६३६ज्ञानयज्ञेन ज्ञानं एव भगवद्विषयं यज्ञः तेन ज्ञानयज्ञेन, यजन्तः पूजयन्तः मां ईश्वरं च अपि अन्ये २६६८अन्यां उपासनां परित्यज्य उपासते। २६६९तत् च ज्ञानं — एकत्वेन ‘एकं एव परं ब्रह्म’ इति परमार्थदर्शनेन यजन्तः उपासते। २६७०–२६७१केचित् च पृथक्त्वेन ‘आदित्यचन्द्रादिभेदेन सः एव भगवान् विष्णुः अवस्थितः’ इति उपासते। केचित् ‘बहुधा अवस्थितः सः एव भगवान् सर्वतोमुखः विश्वरूपः’ इति तं विश्वरूपं सर्वतोमुखं बहुधा बहुप्रकारेण उपासते॥१५॥

६३७२६७२यदि बहुभिः प्रकारैः उपासते, कथं त्वां एव उपासते इति, २६७३अतः आह —

६३८अहं क्रतुः २६७४श्रौतकर्मभेदः अहं एव। अहं यज्ञः स्मार्तः। किञ्च स्वधा अन्नं अहं, पितृभ्यो यत् दीयते। अहं औषधं सर्वप्राणिभिः यत् अद्यते तत् औषधशब्दशब्दितं व्रीहियवादिसाधारणम्। अथवा स्वधा इति सर्वप्राणिसाधारणं अन्नं, औषधं इति व्याध्युपशमनार्थं भेषजम्। मन्त्रः अहं, येन पितृभ्यो देवताभ्यः च हविः दीयते। अहं एव आज्यं हविः च। अहं अग्निः, यस्मिन् हूयते हविः सः अग्निः अहम्। अहं हुतं हवनकर्म च॥१६॥

६३९२६७५किञ्च —

६४०पिता जनयिता अहं अस्य जगतः, माता जनयित्री, धाता कर्मफलस्य प्राणिभ्यो विधाता, पितामहः पितुः पिता, वेद्यं वेदितव्यं, पवित्रं २६७६पावनं ओङ्कारः, ऋक् साम यजुः एव च॥१७॥

६४१२६७७किञ्च—

६४२गतिः २६७८कर्मफलं, भर्ता पोष्टा, प्रभुः स्वामी, साक्षी प्राणिनां कृताकृतस्य, २६७९निवासः यस्मिन् प्राणिनो निवसन्ति, २६८०शरणं आर्तानां, प्रपन्नानां आर्तिहरः। सुहृत् प्रत्युपकारानपेक्षः सन् उपकारी, प्रभवः २६८१उत्पत्तिः जगतः, प्रलयः प्रलीयते अस्मिन् इति, तथा स्थानं तिष्ठति अस्मिन् इति, निधानं निक्षेपः कालान्तरोपभोग्यं प्राणिनां, बीजं प्ररोहकारण प्ररोहधर्मिणां, अव्ययं २६८२यावत्संसारभावित्वात् अव्ययं, २६८३न हि अबीजं किञ्चित् प्ररोहति; २६८४नित्यं च प्ररोहदर्शनात् २६८५बीजसन्ततिः न व्येति इति गम्यते॥१८॥

६४३२६८६किञ्च —

६४४तपामि अहं आदित्यो भूत्वा २६८७कैश्चित् रश्मिभिः उल्बणैः। अहं वर्षं कैश्चित् रश्मिभिः उत्सृजामि। उत्सृज्य पुनः निगृह्णामि कैश्चित् रश्मिभिः २६८८–२६८९अष्टभिः मासैः पुनः उत्सृजामि प्रावृषि। अमृतं चैव देवानां, मृत्युः च मर्त्यानाम्। सत् यस्य यत् सम्बन्धितया विद्यमानं तत्, तत् विपरीतं असत् च एव अहं अर्जुन। २६९०न पुनः अत्यन्तं एव असत् भगवान्, स्वयं २६९१–२६९२कार्यकारणे वा सदसती २६९३ये पूर्वोक्तैः निवृत्तिप्रकारैः एकत्वपृथक्त्वादिविज्ञानैः यज्ञैः मां पूजयन्तः उपासते ज्ञानविदः, ते यथाविज्ञानं मां एव प्राप्नुवन्ति॥१९॥२६९४

६४५ये पुनः अज्ञाः कामकामाः —

६४६त्रैविद्याः ऋग्यजुःसामविदः मां वस्वादिदेवरूपिणं सोमपाः सोमं पिबन्ति इति सोमपाः, तेन एव सोमपानेन पूतपापाः शुद्धकिल्बिषाः, यज्ञैः अग्निष्टोमादिभिः इष्ट्वा पूजयित्वा स्वर्गतिं स्वर्गगमनं स्वः एव गतिः स्वर्गतिः तां, प्रार्थयन्ते। ते च पुण्यं पुण्यफलं आसाद्य सम्प्राप्य सुरेन्द्रलोकं शतक्रतोः स्थानं अश्नन्ति भुञ्जते दिव्यान् दिवि भवान् अप्राकृतान् देवभोगान् देवानां भोगान्॥२०॥

६४७२६९५ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं विस्तीर्णं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति आविशन्ति। एवं यथोक्तेन प्रकारेण त्रयीधर्मं केवलं वैदिकं कर्म अनुप्रपन्नाः २६९६गतागतं गतं च आगतं च गतागतं गमनागमनं कामकामाः कामान् कामयन्ते इति कामकामाः लभन्ते गतागतं एव, न तु स्वातन्त्र्यं क्वचित् लभन्ते इत्यर्थः॥२१॥

६४८२६९७ये पुनः निष्कामाः सम्यग्दर्शिनः —

६४९अनन्याः २६९८अपृथग्भूताः २६९९परं देवं नारायणं आत्मत्वेन गताः सन्तः २७००चिन्तयन्तः मां ये जनाः २७०१संन्यासिनः पर्युपासते, तेषां परमार्थदर्शिनां नित्याभियुक्तानां २७०२–२७०३सतताभियोगिनां योगक्षेमं योगः अप्राप्तस्य प्रापणं क्षेमः तत् रक्षणं तत् उभयं वहामि प्रापयामि अहं; २७०४‘ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतं’(भ.गी.७.१८) ‘सः च मम प्रियः’(भ.गी.७.१७) यस्मात्, तस्मात् ते मम आत्मभूताः प्रियाः च इति॥

६५०२७०५ननु अन्येषां अपि भक्तानां योगक्षेमं वहति एव भगवान्। २७०६सत्यं वहति एव; २७०७किन्तु २७०८अयं विशेषः — अन्ये ये भक्ताः ते आत्मार्थं स्वयं अपि योगक्षेमं ईहन्ते; अनन्यदर्शिनः तु न आत्मार्थं योगक्षेमं ईहन्ते; २७०९न हि ते जीविते मरणे वा आत्मनः गृद्धिं कुर्वन्ति; २७१०केवलं एव भगवच्छरणाः ते; २७११अतः भगवान् एव तेषां योगक्षेमं वहति इति॥२२॥

६५१२७१२ननु अन्या अपि देवताः त्वं एव चेत्, तद्भक्ताः च त्वां एव यजन्ते। २७१३सत्यं एवं —

६५२ये अपि अन्यदेवताभक्ताः अन्यासु देवतासु भक्ताः अन्यदेवताभक्ताः सन्तः यजन्ते पूजयन्ति श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या अन्विताः अनुगताः, ते अपि मां एव कौन्तेय यजन्ति २७१४–२७१५अविधिपूर्वकं अविधिः अज्ञानं तत्पूर्वकं यजन्ते इत्यर्थः॥२३॥

६५३२७१६कस्मात् ते अविधिपूर्वकं यजन्ते इत्युच्यते; यस्मात् —२७१७

६५४अहं हि सर्वयज्ञानां श्रौतानां स्मार्तानां च सर्वेषां यज्ञानां देवतात्मत्वेन भोक्ता च प्रभुः एव च। २७१८मत्स्वामिको हि यज्ञः, २७१९‘अधियज्ञोऽहं एव अत्र’(भ.गी.८.४) इति हि उक्तम्। २७२०तथा न तु मां अभिजानन्ति तत्त्वेन यथावत्। २७२१अतः च अविधिपूर्वकं इष्ट्वा यागफलात् च्यवन्ति प्रच्यवन्ते ते॥२४॥

६५५२७२२ये अपि अन्यदेवताभक्तिमत्त्वेन अविधिपूर्वकं यजन्ते, तेषां अपि यागफलं अवश्यंभावि। कथं ? —२७२३

६५६२७२४यान्ति गच्छन्ति देवव्रताः देवेषु व्रतं नियमो भक्तिः च येषां ते देवव्रताः देवान् यान्ति। पितॄन् अग्निष्वात्तादीन् यान्ति पितृव्रताः श्राद्धादिक्रियापराः पितृभक्ताः। भूतानि विनायकमातृगणचतुर्भगिन्यादीनि यान्ति भूतेज्याः भूतानां पूजकाः। यान्ति मद्याजिनः मद्यजनशीलाः वैष्णवाः मां एव यान्ति। २७२५समाने अपि आयासे मां एव न भजन्ते अज्ञानात्, २७२६तेन ते अल्पफलभाजः भवन्ति इत्यर्थः॥२५॥

६५७२७२७न केवलं मद्भक्तानां अनावृत्तिलक्षणं अनन्तफलं, सुखाराधनः च अहम्। कथं ? —२७२८

६५८२७२९पत्रं पुष्पं फलं तोयं उदकं यः मे मह्यं भक्त्या प्रयच्छति, तत् अहं पत्रादि भक्त्या उपहृतं भक्तिपूर्वकं प्रापितं भक्त्युपहृतं अश्नामि गृह्णामि प्रयतात्मनः शुद्धबुद्धेः॥२६॥

६५९२७३०यतः एवं, अतः —

६६०यत् करोषि स्वतः प्राप्तं, यत् अश्नासि, यत् च जुहोषि हवनं निर्वर्तयसि २७३१श्रौतं स्मार्तं वा, यत् ददासि प्रयच्छसि ब्राह्मणादिभ्यः हिरण्यान्नाज्यादि, यत् तपस्यसि तपः चरसि कौन्तेय, तत् कुरुष्व मदर्पणं मत्समर्पणम्॥२७॥

६६१२७३२एवं कुर्वतः तव यत् भवति, तत् शृणु —

६६२शुभाशुभफलैः २७३३शुभाशुभे इष्टानिष्टे फले येषां तानि शुभाशुभफलानि कर्माणि तैः शुभाशुभफलैः कर्मबन्धनैः कर्माणि एव बन्धनानि कर्मबन्धनानि तैः कर्मबन्धनैः एवं मदर्पणं कुर्वन् मोक्ष्यसे। २७३४सोऽयं संन्यासयोगो नाम, संन्यासः च असौ मत्समर्पणतया कर्मत्वात् योगः च असौ इति, तेन संन्यासयोगेन युक्तः आत्मा अन्तःकरणं यस्य तव सः त्वं संन्यासयोगयुक्तात्मा सन् विमुक्तः कर्मबन्धनैः जीवन् एव पतिते च अस्मिन् शरीरे मां उपैष्यसि आगमिष्यसि॥२८॥

६६३रागद्वेषवान् तर्हि भगवान्, यतो भक्तान् अनुगृह्णाति, न इतरान् इति। तत् न —२७३५

६६४समः तुल्यः अहं सर्वभूतेषु। न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः। २७३६अग्निवत् अहं — दूरस्थानां २७३७यथा अग्निः शीतं न अपनयति, समीपं उपसर्पतां अपनयति; तथा अहं भक्तान् अनुगृह्णामि, न इतरान्। २७३८ये भजन्ति तु मां ईश्वरं भक्त्या मयि ते — स्वभावतः एव, न मम रागनिमित्तं — वर्तन्ते। तेषु च अपि अहं स्वभावतः एव वर्ते, न इतरेषु। न एतावता तेषु द्वेषो मम॥२९॥

६६५शृणु मद्भक्तेः माहात्म्यं —२७३९

६६६अपि चेत् यद्यपि सुदुराचारः सुष्ठु दुराचारः अति इव कुत्सिताचारोऽपि भजते मां अनन्यभाक् अनन्यभक्तिः सन्, साधुः एव २७४०सम्यग्वृत्त एव सः मन्तव्यः ज्ञातव्यः; सम्यक् यथावत् व्यवसितो हि सः, यस्मात् साधुनिश्चयः सः॥३०॥

६६७२७४१उत्सृज्य च बाह्यां दुराचारतां अन्तः सम्यग्व्यवसायसामर्थ्यात् —

६६८२७४२क्षिप्रं शीघ्रं भवति धर्मात्मा धर्मचित्तः एव। २७४३–२७४४शश्वत् नित्यं शान्तिं च उपशमं निगच्छति प्राप्नोति। शृणु परमार्थं, कौन्तेय प्रतिजानीहि निश्चितां प्रतिज्ञां कुरु, न मे मम भक्तः मयि समर्पितान्तरात्मा मद्भक्तः न प्रणश्यति इति॥३१॥

६६९२७४५किञ्च —

६७०२७४६मां हि यस्मात् पार्थ व्यपाश्रित्य मां आश्रयत्वेन गृहीत्वा ये अपि स्युः भवेयुः पापयोनयः पापाः योनिः येषां ते पापयोनयः पापजन्मानः। के ते इति, आह — स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि यान्ति गच्छन्ति परां प्रकृष्टां गतिम्॥३२॥

६७१किं पुनः ब्राह्मणाः पुण्याः पुण्ययोनयः भक्ताः राजर्षयः तथा। राजानः च ते ऋषयः च राजर्षयः। २७४८यतः एवं, अतः अनित्यं क्षणभङ्गुरं असुखं च सुखवर्जितं इमं लोकं मनुष्यलोकं प्राप्य पुरुषार्थसाधनं २७४९दुर्लभं मनुष्यत्वं लब्ध्वा भजस्व सेवस्व माम्॥३३॥

६७२२७५१कथं —

६७३मयि वासुदेवे मनः यस्य तव सः त्वं २७५२मन्मनाः भव। तथा मद्भक्तः भव मद्याजी मद्यजनशीलः भव। मां एव च नमस्कुरु। मां एव ईश्वरं एष्यसि आगमिष्यसि युक्त्वा समाधाय चित्तम्। एवं आत्मानं, २७५३अहं हि सर्वेषां भूतानां आत्मा, परा च गतिः, परं अयनं, तं मां एवंभूतं, एष्यसि इति अतीतेन सम्बन्धः, मत्परायणः सन् इत्यर्थः॥३४॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये नवमोऽध्यायः॥