द्वादशोऽध्यायः

८२३३०५१द्वितीयाध्यायप्रभृतिषु विभूत्यन्तेषु अध्यायेषु परमात्मनः ब्रह्मणः अक्षरस्य ३०५२विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषस्य उपासनं उक्तं; सर्वयोगैश्वर्यसर्वज्ञानशक्तिमत्सत्त्वोपाधेः ईश्वरस्य तव च उपासनं तत्र तत्र उक्तम्। ३०५३विश्वरूपाध्याये तु ऐश्वरं आद्यं समस्तजगदात्मरूपं विश्वरूपं त्वदीयं दर्शितं उपासनार्थं एव त्वया। ३०५४तत् च दर्शयित्वा उक्तवान् असि ३०५५‘मत्कर्मकृत्’(भ.गी.११.५५) इत्यादि। ३०५६अतः अहं अनयोः उभयोः पक्षयोः विशिष्टतरबुभुत्सया त्वां पृच्छामि इति अर्जुन उवाच —

८२४३०५७एवं इति अतीतानन्तरश्लोकेन उक्तं अर्थं परामृशति ‘मत्कर्मकृत्’(भ.गी.११.५५) इत्यादिना। एवं सततयुक्ताः, नैरन्तर्येण भगवत्कर्मादौ यथोक्ते अर्थे समाहिताः सन्तः प्रवृत्ता इत्यर्थः। ये भक्ताः ३०५८अनन्यशरणाः सन्तः त्वां यथादर्शितं विश्वरूपं पर्युपासते ध्यायन्ति; ३०५९ये च अन्ये अपि त्यक्तसर्वैषणाः संन्यस्तसर्वकर्माणः यथाविशेषितं ब्रह्म अक्षरं ३०६०–३०६१निरस्तसर्वोपाधित्वात् अव्यक्तं अकरणगोचरम्। यत् हि करणगोचरं तत् व्यक्तं उच्यते, अञ्जेः धातोः तत्कर्मकत्वात्; इदं तु अक्षरं तत् विपरीतं, ३०६२–३०६३शिष्टैः च उच्यमानैः विशेषणैः विशिष्टं, तत् ये च अपि पर्युपासते, तेषां उभयेषां मध्ये के योगवित्तमाः ? ३०६४के अतिशयेन योगविदः इत्यर्थः॥१॥

८२५३०६५श्रीभगवान् उवाच — ३०६६–३०६७ये तु अक्षरोपासकाः सम्यग्दर्शिनः निवृत्तैषणाः, ते तावत् तिष्ठन्तु; तान् प्रति यत् वक्तव्यं, तत् उपरिष्टात् वक्ष्यामः। ये तु इतरे —

८२६मयि विश्वरूपे परमेश्वरे आवेश्य समाधाय मनः, ये भक्ताः सन्तः, मां सर्वयोगेश्वराणां अधीश्वरं सर्वज्ञं ३०६८विमुक्तरागादिक्लेशतिमिरदृष्टिं, नित्ययुक्ताः ३०६९अतीतानन्तराध्यायान्तोक्तश्लोकार्थन्यायेन सततयुक्ताः सन्तः उपासते श्रद्धया परया प्रकृष्टया उपेताः, ते मे मम मताः अभिप्रेताः युक्ततमाः इति। ३०७०नैरन्तर्येण हि ते मच्चित्ततया ३०७१अहोरात्रं अतिवाहयन्ति। अतः युक्तं तान् प्रति युक्ततमाः इति वक्तुम्॥२॥

८२७३०७२किं इतरे युक्ततमाः न भवन्ति ? न; किन्तु तान् प्रति यत् वक्तव्यं, तत् शृणु —

८२८ये तु अक्षरं अनिर्देश्यं, अव्यक्तत्वात् अशब्दगोचरः इति न निर्देष्टुं शक्यते, अतः अनिर्देश्यं, अव्यक्तं न केन अपि प्रमाणेन व्यज्यते इति अव्यक्तं पर्युपासते परि समन्तात् उपासते। उपासनं नाम यथाशास्त्रं उपास्यस्य अर्थस्य विषयीकरणेन सामीप्यं उपगम्य तैलधारावत् समानप्रत्ययप्रवाहेण दीर्घकालं यत् आसनं, तत् उपासनं आचक्षते। अक्षरस्य विशेषणं आह उपास्यस्य — सर्वत्रगं व्योमवत् व्यापि अचिन्त्यं च ३०७३–३०७५अव्यक्तत्वात् अचिन्त्यम्। ३०७६यत् हि करणगोचरं, तत् मनसा अपि चिन्त्यं, तद्विपरीतत्वात् अचिन्त्यं अक्षरं, कूटस्थं दृश्यमानगुणं अन्तर्दोषं वस्तु कूटम्। ३०७७‘कूटरूपं’’ कूटसाक्ष्यं’ इत्यादौ कूटशब्दः प्रसिद्धः लोके। ३०७८तथा च अविद्याद्यनेकसंसारबीजं अन्तर्दोषवत् मायाव्याकृतादिशब्दवाच्यतया ‘मायां तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनं तु महेश्वरं’(श्वे.उ.४.१०) ‘मम माया दुरत्यया’(भ.गी.७.१४) इत्यादौ प्रसिद्धं यत् तत् कूटं, तस्मिन् कूटे स्थितं कूटस्थं ३०७९तदध्यक्षतया। ३०८०अथवा, राशिः इव स्थितं कूटस्थम्। ३०८१अतः एव अचलम्। यस्मात् अचलं, तस्मात् ध्रुवं, नित्यं इत्यर्थः॥३॥

८२९सन्नियम्य सम्यक् नियम्य उपसंहृत्य इन्द्रियग्रामं इन्द्रियसमुदायं सर्वत्र सर्वस्मिन् काले समबुद्धयः समा तुल्या बुद्धिः येषां इष्टानिष्टप्राप्तौ ते समबुद्धयः। ३०८३ते ये एवंविधाः ते प्राप्नुवन्ति मां एव सर्वभूतहिते रताः। ३०८४न तु तेषां वक्तव्यं किञ्चित् ‘मां ते प्राप्नुवन्ति’ इति; ३०८५‘ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतं’(भ.गी.७.१८) इति हि उक्तम्। ३०८६न हि भगवत्स्वरूपाणां सतां युक्ततमत्वं अयुक्ततमत्वं वा वाच्यम्॥४॥

८३०३०८७किं तु —

८३१३०८८क्लेशः अधिकतरः, यद्यपि मत्कर्मादिपराणां क्लेशः अधिक एव क्लेशः अधिकतरः तु अक्षरात्मनां परमात्मदर्शिनां ३०८९देहाभिमानपरित्यागनिमित्तः। अव्यक्तासक्तचेतसां ३०९०अव्यक्ते आसक्तं चेतः येषां ते अव्यक्तासक्तचेतसः तेषां अव्यक्तासक्तचेतसाम्। अव्यक्ता हि यस्मात् या गतिः ३०९१अक्षरात्मिका दुःखं सा देहवद्भिः देहाभिमानवद्भिः अवाप्यते, अतः क्लेशः अधिकतरः॥५॥

८३२अक्षरोपासकानां यत् वर्तनं, तत् उपरिष्टात् वक्ष्यामः —

८३३३०९२ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि ईश्वरे संन्यस्य मत्पराः अहं परः येषां ते मत्पराः सन्तः अनन्येन एव अविद्यमानं अन्यत् आलम्बनं विश्वरूपं देवं आत्मानं मुक्त्वा यस्य सः अनन्यः तेन अनन्येन एव; केन ? योगेन समाधिना मां ध्यायन्तः चिन्तयन्तः उपासते॥६॥

८३४३०९३तेषां किं ? —

८३५तेषां मदुपासनैकपराणां अहं ईश्वरः समुद्धर्ता। कुतः इति आह — मृत्युसंसारसागरात् मृत्युयुक्तः संसारः मृत्युसंसारः, सः एव सागरः इव सागरः, दुस्तरत्वात्, तस्मात् मृत्युसंसारसागरात् अहं तेषां समुद्धर्ता भवामि न चिरात्। किं तर्हि ? क्षिप्रं एव हे पार्थ, मयि आवेशितचेतसां मयि विश्वरूपे आवेशितं समाहित चेतः येषां ते मयि आवेशितचेतसः तेषाम्॥७॥

८३६३०९४यतः एवं, तस्मात् —

८३७मयि एव विश्वरूपे ईश्वरे मनः सङ्कल्पविकल्पात्मकं आधत्स्व स्थापय। मयि एव अध्यवसायं कुर्वतीं बुद्धिं आधत्स्व निवेशय। ३०९५ततः ते किं स्यात् इति शृणु — निवसिष्यसि निवत्स्यसि निश्चयेन मदात्मना मयि निवासं करिष्यसि एव अतः शरीरपातात् ऊर्ध्वम्। न ३०९६संशयः संशयः अत्र न कर्तव्यः॥८॥

८३८अथ एवं यथा अवोचं तथा मयि चित्तं समाधातुं स्थापयितुं स्थिरं अचलं न शक्नोषि चेत्, ततः पश्चात् अभ्यासयोगेन, चित्तस्य एकस्मिन् आलम्बने सर्वतः समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनं अभ्यासः, तत्पूर्वको योगः समाधानलक्षणः तेन अभ्यासयोगेन मां विश्वरूपं इच्छ प्रार्थयस्व आप्तुं प्राप्तुं हे धनञ्जय॥९॥

८३९अभ्यासे अपि असमर्थः असि अशक्तः असि, तर्हि मत्कर्मपरमः भव मदर्थं कर्म मत्कर्म तत्परमः मत्कर्मपरमः, मत्कर्मप्रधानः इत्यर्थः। ३०९९अभ्यासेन विना मदर्थं अपि कर्माणि केवलं कुर्वन् सिद्धिं सत्त्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेण अवाप्स्यसि॥१०॥

८४०३१००अथ पुनः एतत् अपि यत् उक्तं मत्कर्मपरमत्वं, तत् कर्तुं अशक्तः असि, ३१०१मत् योगं आश्रितः मयि क्रियमाणानि कर्माणि संन्यस्य यत् करणं तेषां अनुष्ठानं सः मत् योगः, तं आश्रितः सन्, सर्वकर्मफलत्यागं सर्वेषां कर्मणां फलसंन्यासं सर्वकर्मफलत्यागं ततः अनन्तरं कुरु यतात्मवान् संयतचित्तः सन् इत्यर्थः॥११॥

८४१३१०२इदानीं सर्वकर्मफलत्यागं स्तौति —

८४२श्रेयः हि प्रशस्यतरं ज्ञानम्। कस्मात् ? विवेकपूर्वकात् अभ्यासात्। तस्मात् अपि ज्ञानात् ज्ञानपूर्वकं ध्यानं विशिष्यते। ज्ञानवतो ध्यानात् अपि कर्मफलत्यागः, ‘विशिष्यते’ इति अनुषज्यते। ३१०३एवं कर्मफलत्यागात् पूर्वविशेषणवतः शान्तिः उपशमः सहेतुकस्य संसारस्य अनन्तरं एव स्यात्, ३१०४न तु कालान्तरं अपेक्षते॥

८४३३१०५अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठानाशक्तौ सर्वकर्मणां फलत्यागः श्रेयःसाधनं उपदिष्टं, न प्रथमं एव। ३१०६अतः च ‘श्रेयो हि ज्ञानं अभ्यासात्’ इति उत्तरोत्तरविशिष्टत्वोपदेशेन सर्वकर्मफलत्यागः स्तूयते, ३१०७सम्पन्नसाधनानुष्ठानाशक्तौ अनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्वात्। ३१०८केन साधर्म्येण स्तुतित्वं ? ३१०९–३११०‘यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते’(कः.उ.२.३.१४) इति सर्वकामप्रहाणात् अमृतत्वं उक्तं; तत् प्रसिद्धम्। ३१११कामाः च सर्वे श्रौतस्मार्तकर्मणां फलानि। ३११२तत्त्यागे च विदुषः ध्याननिष्ठस्य अनन्तरा एव शान्तिः ३११३इति सर्वकामत्यागसामान्यं अज्ञकर्मफलत्यागस्य अस्ति ३११४इति तत् सामान्यात् सर्वकर्मफलत्यागस्तुतिः इयं ३११५प्ररोचनार्था। ३११६यथा अगस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीतः इति इदानीन्तनाः अपि ब्राह्मणाः ब्राह्मणत्वसामान्यात् स्तूयन्ते, ३११७एवं कर्मफलत्यागात् कर्मयोगस्य श्रेयःसाधनत्वं अभिहितम्॥१२॥

८४४३११८अत्र च आत्मेश्वरभेदं आश्रित्य विश्वरूपे ईश्वरे चेतःसमाधानलक्षणः योगः उक्तः, ईश्वरार्थं कर्मानुष्ठानादि च। ३११९‘अथ एतत् अपि अशक्तोऽसि’(भ.गी.१२.११) इति अज्ञानकार्यसूचनात् न अभेददर्शिनः अक्षरोपासकस्य कर्मयोगः उपपद्यते इति दर्शयति; ३१२०तथा कर्मयोगिनः ३१२१अक्षरोपासनानुपपत्तिम्। ‘ते प्राप्नुवन्ति मां एव’(भ.गी.१२.४) इति अक्षरोपासकानां कैवल्यप्राप्तौ स्वातन्त्र्यं उक्त्वा, इतरेषां पारतन्त्र्यात् ईश्वराधीनतां दर्शितवान् ‘तेषां अहं समुद्धर्ता’(भ.गी.१२.७) इति। ३१२२यदि हि ईश्वरस्य आत्मभूताः ते मताः अभेददर्शित्वात्, अक्षरस्वरूपाः एव ते इति समुद्धरणकर्मवचनं तान् प्रति अपेशलं स्यात्। ३१२३यस्मात् च अर्जुनस्य अत्यन्तं एव हितैषी भगवान् तस्य सम्यग्दर्शनानन्वितं कर्मयोगं भेददृष्टिमन्तं एव उपदिशति। ३१२४न च आत्मानं ईश्वरं प्रमाणतः बुद्ध्वा कस्यचित् गुणभावं जिगमिषति कश्चित्, विरोधात्। ३१२५तस्मात् अक्षरोपासकानां सम्यग्दर्शननिष्ठानां संन्यासिनां त्यक्तसर्वैषणानां ‘अद्वेष्टा सर्वभूतानां’ इत्यादिधर्मपूगं साक्षात् अमृतत्वकारणं वक्ष्यामि इति प्रवर्तते —

८४५अद्वेष्टा सर्वभूतानां न द्वेष्टा, ३१२६आत्मनः दुःखहेतुं अपि न किञ्चित् द्वेष्टि, ३१२७सर्वाणि भूतानि आत्मत्वेन हि पश्यति। मैत्रः मित्रभावः मैत्री मित्रतया वर्तते इति मैत्रः। करुणः एव च, करुणा कृपा दुःखितेषु दया, तद्वान् करुणः, सर्वभूताभयप्रदः, संन्यासी इत्यर्थः। निर्ममः ममप्रत्ययवर्जितः। निरहङ्कारः ३१२८निर्गताहंप्रत्ययः। समदुःखसुख समे दुःखसुखे द्वेषरागयोः अप्रवर्तके यस्य सः समदुःखसुख। क्षमी क्षमावान्, आक्रुष्टः अभिहतो वा अविक्रियः एव आस्ते॥१३॥

८४६३१२९सन्तुष्टः सततं नित्यं देहस्थितिकारणस्य लाभे अलाभे च उत्पन्नालंप्रत्ययः। तथा गुणवल्लाभे विपर्यये च सन्तुष्टः। सततं योगी समाहितचित्तः। यतात्मा संयतस्वभावः। दृढनिश्चयः दृढः स्थिरः निश्चयः अध्यवसायः यस्य आत्मतत्त्वविषये सः दृढनिश्चयः। मय्यर्पितमनोबुद्धिः सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः, अध्यवसायलक्षणा बुद्धिः, ते मयि एव अर्पिते स्थापिते यस्य संन्यासिनः सः मय्यर्पितमनोबुद्धिः। यः ईदृशः मद्भक्तः सः मे प्रियः। ३१३०‘प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थं अहं सः च मम प्रियः’(भ.गी.७.१७) इति सप्तमे अध्याये सूचितं, तत् इह प्रपञ्च्यते॥१४॥३१३१

८४७३१३२यस्मात् संन्यासिनः न उद्विजते न उद्वेगं गच्छति न सन्तप्यते न सङ्क्षुभ्यति लोकः, ३१३३तथा लोकात् न उद्विजते च यः, हर्षामर्षभयोद्वेगैः हर्षः च अमर्षः च भयं च उद्वेगः च तैः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः; हर्षः प्रियलाभे अन्तःकरणस्य उत्कर्षः रोमाञ्चनाश्रुपातादिलिङ्गः, अमर्षः असहिष्णुता, भयं त्रासः, उद्वेगः उद्विग्नता, तैः मुक्तः यः सः च मे प्रियः॥१५॥

८४८देहेन्द्रियविषयसम्बन्धादिषु अपेक्षाविषयेषु ३१३४अनपेक्षः निःस्पृहः। शुचिः बाह्येन आभ्यन्तरेण च शौचेन सम्पन्नः। दक्षः प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु सद्यः यथावत् प्रतिपत्तुं समर्थः। उदासीनः न कस्यचित् मित्रादि पक्षं भजते यः, सः उदासीनः यतिः। ३१३५गतव्यथ गतभय। सर्वारम्भपरित्यागी आरभ्यन्त इति आरम्भाः इहामुत्रफलभोगार्थानि कामहेतूनि कर्माणि सर्वारम्भाः, तान् परित्यक्तुं शीलं अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी यः मद्भक्तः सः मे प्रियः॥१६॥

८४९३१३६किञ्च —

८५०यः न हृष्यति इष्टप्राप्तौ, न द्वेष्टि अनिष्टप्राप्तौ, न शोचति प्रियवियोग, न च अप्राप्तं काङ्क्षति, ३१३७शुभाशुभे कर्मणी परित्यक्तुं शीलं अस्य इति शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः सः मे प्रियः॥१७॥

८५१३१३८समः शत्रौ च मित्रे च, तथा मानापमानयोः पूजापरिभवयोः, शीतोष्णसुखदुःखेषु समः, सर्वत्र च सङ्गविवर्जित॥१८॥

८५२३१३९किञ्च —

८५३तुल्यनिन्दास्तुतिः निन्दा च स्तुतिः च निन्दास्तुति ते तुल्ये यस्य सः तुल्यनिन्दास्तुतिः। मौनी मौनवान् संयतवाच्। सन्तुष्टः येन केनचित् शरीरस्थितिहेतुमात्र; ३१४०तथा च उक्तं — ‘येन केनचित् आच्छन्नो येन केनचित् आशितः। यत्र क्वचन शायी स्यात् तं देवाः ब्राह्मणं विदुः’(मो.ध.२४५.१२) इति। ३१४१किञ्च, अनिकेतः निकेतः आश्रयः निवासः नियतः न विद्यते यस्य सः अनिकेतः, ‘न आगारे’ इत्यादिस्मृत्यन्तरात्। स्थिरमतिः स्थिरा परमार्थविषया यस्य मतिः सः स्थिरमतिः। भक्तिमान् मे प्रियः नरः॥१९॥३१४२

८५४३१४३‘अद्वेष्टा सर्वभूतानां’(भ.गी.१२.१३), इत्यादिना अक्षरोपासकानां निवृत्तसर्वैषणानां सन्यासिनां परमार्थज्ञाननिष्ठानां धर्मजातं प्रक्रान्तं उपसंह्रियते —

८५५ये तु संन्यासिनः धर्म्यामृतं धर्मात् अनपेतं धर्म्यं च तत् अमृतं च तत्, अमृतत्वहेतुत्व, इदं यथोक्तं ‘अद्वेष्टा सर्वभूतानां’(भ.गी.१२.१३) इत्यादिना पर्युपासते अनुतिष्ठन्ति श्रद्दधानाः सन्तः मत्परमाः यथोक्त अहं अक्षरात्मन् परमः निरतिशया गतिः येषां ते मत्परमाः, मद्भक्ताः च उत्तमां परमार्थज्ञानलक्षणां भक्तिं आश्रिताः, ते अति इव मे प्रियाः। ३१४४‘प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थं’(भ.गी.७.१७) इति यत् सूचितं तत् व्याख्याय इह उपसंहृतं ‘भक्ताः ते अतीव मे प्रियाः’ इति। ३१४५यस्मात् धर्म्यामृतं इदं यथोक्तं अनुतिष्ठन् भगवतः विष्णोः परमेश्वरस्य अति इव प्रियः भवति, तस्मात् इदं धर्म्यामृतं मुमुक्षुणा यत्नतः अनुष्ठेयं विष्णोः प्रियं परं धाम जिगमिषुणा इति वाक्यार्थः॥२०॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये द्वादशोऽध्यायः॥