सप्तमोऽध्यायः

५०५२२०७‘योगिनां अपि सर्वेषां मद्गतेन अन्तरात्मना। श्रद्धावान् भजते यो मां सः मे युक्ततमो मतः’(भ.गी.६.४७) इति प्रश्नबीजं उपन्यस्य, स्वयं एव ‘ईदृशं मदीयं तत्त्वं, एवं मद्गतान्तरात्मा स्यात्’ इति एतत् विवक्षुः श्रीभगवान् उवाच —

५०६मयि वक्ष्यमाणविशेषणे परमेश्वरे आसक्तं मनः यस्य सः मयि आसक्तमनाः, हे पार्थ २२०८योगं युञ्जन् मनःसमाधानं कुर्वन्, २२०९मदाश्रय अहं एव परमेश्वरः आश्रयो यस्य सः मदाश्रय। २२१०यो हि कश्चित् पुरुषार्थेन केनचित् अर्थी भवति सः तत्साधनं कर्म अग्निहोत्रादि तपः दानं वा किञ्चित् आश्रयं प्रतिपद्यते, अयं तु योगी मां एव आश्रयं प्रतिपद्यते, २२११–२२१२हित्वा अन्यत् साधनान्तरं मयि एव आसक्तमनाः भवति। यः त्वं एवंभूतः सन् असंशयं समग्रं २२१३समस्तं विभूतिबलशक्त्यैश्वर्यादिगुणसम्पन्नं मां यथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि २२१४संशयं अन्तरेण २२१५‘एवं एव भगवान्’ इति, तत् शृणु उच्यमानं मया॥१॥

५०७२२१७तत् च मद्विषयं —

५०८२२१८–२२१९ज्ञानं ते तुभ्यं अहं सविज्ञानं विज्ञानसहितं स्वानुभवयुक्तं इदं वक्ष्यामि कथयिष्यामि अशेषतः कार्त्स्न्येन। तत् ज्ञानं विवक्षितं स्तौति श्रोतुः अभिमुखीकरणाय — यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञानं ज्ञात्वा न इह भूयः पुनः अन्यत् ज्ञातव्यं पुरुषार्थसाधनं अवशिष्यते न अवशिष्टं भवति। इति मत्तत्त्वज्ञो यः, सः सर्वज्ञो भवति इत्यर्थः। २२२०अतो विशिष्टफलत्वात् दुर्लभं ज्ञानम्॥२॥

५०९२२२१कथं इत्युच्यते —

५१०मनुष्याणां मध्ये सहस्रेषु २२२२अनेकेषु कश्चित् यतति प्रयत्नं करोति सिद्धये सिद्ध्यर्थम्। तेषां यततां अपि सिद्धानां, २२२३सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते, २२२४तेषां कश्चित् एव हि मां वेत्ति तत्त्वतः यथावत्॥३॥

५११२२२८श्रोतारं प्ररोचनेन अभिमुखीकृत्य आह —२२२९

५१२भूमिः इति पृथिवीतन्मात्रं उच्यते, न स्थूलाः, २२३०‘भिन्ना प्रकृतिः अष्टधा’ इति वचनात्। २२३१तथा अबादयोऽपि तन्मात्राणि एव उच्यन्ते — आपः अनलः वायुः खम्। २२३२मनः इति मनसः कारणं अहङ्कारो गृह्यते। बुद्धिः इति अहङ्कारकारण महत्तत्त्वम्। अहङ्कारः इति अविद्यासंयुक्तं अव्यक्तम्। २२३३यथा विषसंयुक्तं अन्नं विषं इत्युच्यते, एवं अहङ्कारवासनावत् अव्यक्तं मूलकारणं अहङ्कारः इत्युच्यते, २२३४प्रवर्तकत्व अहङ्कारस्य। २२३५अहङ्कारः एव हि सर्वस्य प्रवृत्तिबीजं दृष्टं लोके। २२३६इति इयं यथा उक्ता प्रकृतिः मे मम ऐश्वरी २२३७–२२३८मायाशक्तिः २२३९अष्टधा भिन्ना भेदं आगता॥४॥

५१३अपरा न परा निकृष्टा अशुद्धा २२४१अनर्थकरी २२४२संसारबन्धनात्मिका इयम्। इतः अस्याः यथोक्तायाः तु अन्यां २२४३विशुद्धां प्रकृतिं २२४४मम आत्मभूतां विद्धि मे परां प्रकृष्टां २२४५जीवभूतां क्षेत्रज्ञलक्षणां प्राणधारणनिमित्तभूतां हे महाबाहो, २२४६यया प्रकृत्या इदं धार्यते जगत् २२४७अन्तः प्रविष्टया॥५॥

५१४२२४९–२२५०एतद्योनीनि एते परापरे क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणे प्रकृती योनिः येषां भूतानां तानि एतद्योनीनि, भूतानि सर्वाणि इति एवं उपधारय जानीहि। २२५१यस्मात् मम २२५२प्रकृती योनिः कारणं सर्वभूतानां, अतः अहं कृत्स्नस्य समस्तस्य जगतः प्रभवः उत्पत्तिः प्रलयः विनाशः तथा। प्रकृतिद्वयद्वारेण अहं २२५३सर्वज्ञः ईश्वरः जगतः कारणं इत्यर्थः॥६॥

५१५२२५५यतः तस्मात् —

५१६मत्तः परमेश्वरात् परतरं २२५६अन्यत् कारणान्तर किञ्चित् नास्ति न विद्यते, २२५७अहं एव जगत्कारणं इत्यर्थः, हे धनञ्जय। २२५८यस्मात् एवं तस्मात् मयि परमेश्वरे सर्वाणि भूतानि सर्वं इदं जगत् प्रोतं अनुस्यूतं अनुगतं अनुविद्धं ग्रथितं इत्यर्थः, २२५९दीर्घतन्तुषु पटवत्, २२६०सूत्रे च मणिगणाः इव॥७॥

५१७२२६१केन केन धर्मेण विशिष्टे त्वयि सर्वं इदं प्रोतं इत्युच्यते —२२६२

५१८रसः अहं, अपां यः सारः सः रसः, २२६३तस्मिन् रसभूते मयि आपः प्रोता इत्यर्थः। २२६४एवं सर्वत्र। २२६५यथा अहं अप्सु रसः, एवं प्रभा अस्मि शशिसूर्ययोः। प्रणवः ओङ्कारः सर्ववेदेषु, २२६६तस्मिन् प्रणवभूते मयि सर्वे वेदाः प्रोताः। २२६७–२२६८तथा खे आकाशे शब्दः सारभूतः, तस्मिन् मयि खं प्रोतम्। तथा पौरुषं पुरुषस्य भावः पौरुषं २२६९यतः पुम्बुद्धिः नृषु, तस्मिन् मयि पुरुषाः प्रोताः॥८॥

५१९२२७०पुण्यः सुरभिः गन्धः पृथिव्यां च अहं, २२७१तस्मिन् मयि गन्धभूते पृथिवी प्रोता। २२७२पुण्यत्वं गन्धस्य स्वभावतः एव २२७३पृथिव्यां दर्शितं अबादिषु रसादि पुण्यत्वोपलक्षणार्थम्। २२७४अपुण्यत्वं तु गन्धादीनां अविद्याधर्माद्यपेक्षं २२७५संसारिणां भूतविशेषसंसर्गनिमित्तं भवति। २२७६तेजः च दीप्तिः च अस्मि विभावसौ अग्नौ। २२७७तथा जीवनं सर्वभूतेषु, २२७८येन जीवन्ति सर्वाणि भूतानि तत् जीवनम्। तपः च अस्मि तपस्विषु, २२७९तस्मिन् तपसि मयि तपस्विनः प्रोताः॥९॥

५२०२२८१बीजं प्ररोहकारण मां विद्धि सर्वभूतानां हे पार्थ सनातनं चिरन्तनम्। २२८२किञ्च, बुद्धिः विवेकशक्तिः अन्तःकरणस्य बुद्धिमतां विवेकशक्तिमतां अस्मि, २२८३तेजः प्रागल्भ्यं तद्वतां तेजस्विनां अहम्॥१०॥

५२१२२८४बलं सामर्थ्यं ओजो बलवतां अहं, २२८५तत् च बलं कामरागविवर्जित, कामः च रागः च कामराग — २२८६कामः तृष्णा असंनिकृष्टेषु विषयेषु, रागो रञ्जना प्राप्तेषु विषयेषु — ताभ्यां कामरागाभ्यां विवर्जितं देहादिधारणमात्रार्थं बलं सत्त्वं अहं अस्मि; २२८७न तु यत् संसारिणां तृष्णारागकारणम्। २२८८किञ्च — धर्माविरुद्धः धर्मेण शास्त्रार्थेन अविरुद्धो यः प्राणिषु भूतेषु कामः, २२८९यथा देहधारणमात्राद्यर्थः अशनपानादिविषयः, सः कामः अस्मि हे भरतर्षभ॥११॥

५२२२२९०किञ्च —

५२३ये चैव सात्त्विकाः सत्त्वनिर्वृत्ताः भावाः पदार्थाः, राजसाः रजोनिर्वृत्ताः, तामसाः तमोनिर्वृत्ताः च, २२९१ये केचित् प्राणिनां स्वकर्मवशात् जायन्ते भावाः, तान् मत्तः एव जायमानान् इति एवं विद्धि सर्वान् समस्तान् एव। २२९२यद्यपि ते मत्तः जायन्ते, तथापि न तु अहं तेषु तदधीनः तद्वशः, यथा संसारिणः। २२९३ते पुनः मयि मद्वशाः मदधीनाः॥१२॥

५२४२२९४एवंभूतं अपि परमेश्वरं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वभूतात्मानं निर्गुणं संसारदोषबीजप्रदाहकारणं मां न अभिजानाति जगत् इति अनुक्रोशं दर्शयति भगवान्। २२९५तत् च किंनिमित्तं जगतः अज्ञानं इत्युच्यते —२२९६

५२५त्रिभिः गुणमयैः गुणविकारैः रागद्वेषमोहादिप्रकारैः भावैः पदार्थैः एभिः यथोक्तैः सर्वं इदं प्राणिजातं जगत् मोहितं अविवेकितां आपादितं सत् न अभिजानाति मां, एभ्यः यथोक्तेभ्यः गुणेभ्यः परं व्यतिरिक्तं विलक्षणं च अव्ययं व्ययरहितं जन्मादिसर्वभावविकारवर्जितं इत्यर्थः॥१३॥

५२६२२९८कथं पुनः दैवीं एतां त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं मायां अतिक्रामति इत्युच्यते —२२९९

५२७दैवी २३००देवस्य मम ईश्वरस्य विष्णोः स्वभावभूता हि २३०१यस्मात् २३०२एषा यथा उक्ता गुणमयी मम माया दुरत्यया २३०३दुःखेन अत्ययः अतिक्रमणं यस्याः सा दुरत्यया। २३०४तत्र एवं सति २३०५सर्वधर्मान् परित्यज्य मां एव मायाविनं स्वात्मभूतं सर्वात्मना ये प्रपद्यन्ते ते मायां एतां सर्वभूतमोहिनीं तरन्ति अतिक्रामन्ति; ते २३०६संसारबन्धनात् मुच्यन्ते इत्यर्थः॥१४॥

५२८२३०७यदि त्वां प्रपन्नाः मायां एतां तरन्ति, कस्मात् त्वां एव सर्वे न प्रपद्यन्ते इत्युच्यते —२३०८

५२९न मां परमेश्वरं नारायणं दुष्कृतिनः पापकारिन् मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः नराणां मध्ये अधमाः निकृष्टाः। ते च मायया अपहृतज्ञानाः संमुषितज्ञानाः आसुरं भावं हिंसानृतादिलक्षणं आश्रिताः॥१५॥

५३०२३०९ये पुनः नरोत्तमाः पुण्यकर्मन् —

५३१२३१०चतुर्विधाः चतुःप्रकाराः भजन्ते सेवंते मां जनाः सुकृतिनः पुण्यकर्मन् हे अर्जुन। आर्तः आर्तिपरिगृहीतः तस्करव्याघ्ररोगादिना अभिभूतः आपन्नः, जिज्ञासुः भगवत्तत्त्वं ज्ञातुं इच्छति यः, अर्थार्थी धनकामः, ज्ञानी विष्णोः तत्त्ववित् च हे भरतर्षभ॥१६॥

५३२२३११तेषां चतुर्णां मध्ये ज्ञानी तत्त्ववित् तत्ववित्त्वात् नित्ययुक्तः भवति एकभक्तिः च, अन्यस्य भजनीयस्य अदर्शनात्; अतः सः एकभक्तिः विशिष्यते विशेषं आधिक्यं आपद्यते, अतिरिच्यते इत्यर्थः। २३१२–२३१३प्रियो हि यस्मात् अहं आत्मा ज्ञानिनः, अतः तस्य अहं अत्यर्थं प्रियः; २३१४प्रसिद्धं हि लोके ‘आत्मा प्रियो भवति’ इति। २३१५तस्मात् ज्ञानिनः आत्मत्वात् वासुदेवः प्रियो भवति इत्यर्थः। सः च ज्ञानी मम वासुदेवस्य आत्मा एव इति मम अत्यर्थं प्रियः॥१७॥

५३३२३१९–२३२०न तर्हि आर्तादयः त्रयः वासुदेवस्य प्रियाः ? न; २३२१किं तर्हि ? —

५३४२३२२उदाराः उत्कृष्टाः सर्व एव एते, २३२३त्रयोऽपि मम प्रिया एव इत्यर्थः। २३२४न हि कश्चित् मद्भक्तः मम वासुदेवस्य अप्रियः भवति। ज्ञानी तु अत्यर्थं प्रियो भवति इति विशेषः। २३२५तत् कस्मात् इति अतः आह — ज्ञानी तु आत्मा एव न अन्यो मत्तः इति मे मम मतं निश्चयः। आस्थितः २३२६–२३२७आरोढुं प्रवृत्तः सः ज्ञानी हि यस्मात् ‘अहं एव भगवान् वासुदेवः न अन्योऽस्मि’ इति एवं युक्तात्मा समाहितचित्तः सन् २३२८मां एव परं ब्रह्म गन्तव्यं अनुत्तमां गन्तुं प्रवृत्तं इत्यर्थः॥१८॥

५३५२३२९ज्ञानी पुनः अपि स्तूयते —

५३६बहूनां जन्मनां ज्ञानार्थसंस्काराश्रयाणां अन्ते समाप्तौ ज्ञानवान् २३३०प्राप्तपरिपाकज्ञानः मां वासुदेवं प्रत्यगात्मानं प्रत्यक्षतः प्रपद्यते। २३३१–२३३२कथं ? वासुदेवः सर्वं इति। यः एवं सर्वात्मानं मां नारायणं प्रतिपद्यते, सः महात्मा; न तत् समः अन्यः अस्ति, अधिको वा। २३३३अतः सुदुर्लभः, २३३४‘मनुष्याणां सहस्रेषु’(भ.गी.७.३) इति हि उक्तम्॥१९॥

५३७२३३५आत्मा एव सर्वो वासुदेव इति एवं अप्रतिपत्तौ कारणं उच्यते —

५३८२३३६कामैः तैः तैः पुत्रपशुस्वर्गादिविषयैः हृतज्ञानाः अपहृतविवेकविज्ञानाः प्रपद्यन्ते अन्यदेवताः प्राप्नुवन्ति वासुदेवात् आत्मनः अन्याः देवताः; तं तं नियमं देवताराधने प्रसिद्धो यो यो नियमः २३३७तं तं आस्थाय आश्रित्य २३३८प्रकृत्या स्वभावेन जन्मान्तरार्जितसंस्कारविशेषेण नियताः नियमिताः स्वया आत्मीयया॥२०॥

५३९२३३९तेषां च कामीनां —

५४०यः यः कामी यां यां देवतातनुं श्रद्धया संयुक्तः भक्तः च सन् अर्चितुं पूजयितुं इच्छति, तस्य तस्य कामिनः अचला स्थिरां श्रद्धां तां एव विदधामि स्थिरीकरोमि॥२१॥

५४१यया एव पूर्वं प्रवृत्तः स्वभावतो यः यां देवतातनुं श्रद्धया अर्चितुं इच्छति —२३४०

५४२सः तया मद्विहितया श्रद्धया युक्तः सन् तस्याः देवतातन्वाः राधनं आराधनं ईहते चेष्टते। लभते च ततः तस्याः आराधितायाः देवतातन्वाः कामान् ईप्सितान् मया एव परमेश्वरेण २३४१सर्वज्ञेन कर्मफलविभागज्ञतया विहितान् निर्मितान् तान्, हि २३४२यस्मात् ते भगवता विहिताः कामाः तस्मात् तान् अवश्यं लभते इत्यर्थः। २३४३‘हितान्’ इति पदच्छेदे हितत्वं कामानां उपचरितं कल्प्यं; २३४४न हि कामाः हिताः कस्यचित्॥२२॥

५४३२३४५यस्मात् अन्तवत्साधनव्यापाराः २३४६अविवेकिनः कामिनः च ते, २३४७अतः —

५४४अन्तवत् विनाशि तु फलं तेषां तत् भवति २३४८अल्पमेधसां अल्पप्रज्ञानाम्। देवान् देवयजो यान्ति देवान् यजन्ते इति देवयजः, ते देवान् यान्ति, २३४९मद्भक्ताः यान्ति मां अपि। २३५०एवं समाने अपि आयासे मां एव न प्रपद्यन्ते अनन्तफलाय, २३५१अहो खलु कष्टं वर्तन्ते, इति अनुक्रोशं दर्शयति भगवान्॥२३॥

५४५२३५२किंनिमित्तं मां एव न प्रपद्यन्ते इत्युच्यते —

५४६अव्यक्तं अप्रकाशं व्यक्तिं आपन्नं प्रकाशं गतं इदानीं मन्यन्ते मां २३५३नित्यप्रसिद्धं ईश्वरं अपि सन्तं अबुद्धयः अविवेकिनः परं भावं २३५४परमात्मस्वरूपं अजानन्तः अविवेकिनः मम अव्ययं व्ययरहितं अनुत्तमं निरतिशयं मदीयं भावं अजानन्तः मन्यन्ते इत्यर्थः॥२४॥

५४७तत् अज्ञानं किंनिमित्तं इत्युच्यते —२३५६

५४८न अहं प्रकाशः सर्वस्य लोकस्य, २३५७केषाञ्चित् एव मद्भक्तानां प्रकाशः अहं इत्यभिप्रायः। २३५८योगमायासमावृतः योगः गुणानां युक्तिः घटनं सा एव माया योगमाया, तया योगमाया समावृतः, सञ्छन्नः इत्यर्थः। २३५९अतः एव मूढो लोकः अयं न अभिजानाति मां अजं अव्ययम्॥

५४९२३६०यया योगमाया समावृतं मां लोकः न अभिजानाति, न असौ योगमाया मदीया सती मम ईश्वरस्य मायाविनो ज्ञानं प्रतिबध्नाति, यथा अन्यस्य अपि मायाविनः मायाज्ञानं तद्वत्॥२५॥

५५०२३६१यतः एवं, अतः —

५५१अहं तु वेद जाने समतीतानि समतिक्रान्तानि भूतानि, वर्तमानानि च अर्जुन, भविष्याणि च भूतानि वेद अहम्। २३६२मां तु वेद न कश्चन २३६३मद्भक्तं मच्छरणं एकं मुक्त्वा; २३६४मत्तत्त्ववेदनाभावात् एव न मां भजते॥२६॥

५५२केन पुनः मत्तत्त्ववेदनप्रतिबन्धेन प्रतिबद्धानि सन्ति जायमानानि सर्वभूतानि मां न विदन्ति इति अपेक्षायां इदं आह —२३६५–२३६६

५५३इच्छाद्वेषसमुत्थेन इच्छा च द्वेषः च इच्छाद्वेषौ ताभ्यां समुत्तिष्ठति इति इच्छाद्वेषसमुत्थ तेन इच्छाद्वेषसमुत्थेन। २३६७केन इति विशेषापेक्षायां इदं आह — द्वन्द्वमोहेन द्वन्द्वनिमित्त मोहः द्वन्द्वमोह तेन। २३६८तौ एव इच्छाद्वेषौ शीतोष्णवत् परस्परविरुद्ध सुखदुःखतद्धेतुविषय २३६९यथाकालं २३७०सर्वभूतैः सम्बध्यमान द्वन्द्वशब्द अभिधीयेते। यत्र यदा इच्छाद्वेषौ सुखदुःखतद्धेतुसम्प्राप्ति लब्धात्मक भवतः, तदा तौ सर्वभूतानां प्रज्ञायाः स्ववशापादनद्वारेण २३७१परमार्थात्मतत्त्वविषयज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकारण मोहं जनयतः। २३७२न हि इच्छाद्वेषदोषवशीकृतचित्त यथाभूतार्थविषयज्ञानं उत्पद्यते बहिः अपि; किं उ वक्तव्यं ताभ्यां आविष्टबुद्धि संमूढस्य प्रत्यगात्मनि बहुप्रतिबन्ध ज्ञानं न उत्पद्यते इति। २३७३अतः तेन इच्छाद्वेषसमुत्थेन २३७४द्वन्द्वमोहेन, भारत भरतान्वयज, सर्वभूतानि संमोहितानि सन्ति संमोहं संमूढतां सर्गे जन्मनि, उत्पत्तिकाले इति एतत्, यान्ति गच्छन्ति हे परन्तप। मोहवशानि एव सर्वभूतानि जायमानानि जायन्ते इत्यभिप्रायः। यतः एवं, अतः तेन द्वन्द्वमोहेन प्रतिबद्धप्रज्ञानानि सर्वभूतानि संमोहितानि मां आत्मभूतं न जानन्ति; अतः एव आत्मभाव मां न भजन्ते॥२७॥२३७५

५५४२३७६के पुनः अनेन द्वन्द्वमोहेन निर्मुक्ताः सन्तः त्वां विदित्वा यथाशास्त्रं आत्मभावेन भजन्ते इति अपेक्षितं अर्थं दर्शितुं २३७७उच्यते —

५५५येषां तु २३७८पुनः अन्तगतं समाप्तप्रायं क्षीणं पापं जनानां पुण्यकर्मन् पुण्यं कर्म येषां २३७९सत्त्वशुद्धिकारणं विद्यते ते पुण्यकर्मन् तेषां पुण्यकर्मन्, २३८०ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्त यथोक्तेन द्वन्द्वमोहेन निर्मुक्ताः २३८१भजन्ते मां परमात्मानं २३८२दृढव्रताः। ‘एवं एव परमार्थतत्त्वं न अन्यथा’ इति एवं सर्वपरित्यागव्रतेन निश्चितविज्ञानाः दृढव्रताः उच्यन्ते॥२८॥

५५६२३८५ते किमर्थं भजन्ते इत्युच्यते —

५५७२३८६जरामरणमोक्ष जरामरणयोः मोक्षार्थं २३८७मां परमेश्वरं आश्रित्य २३८८मत्समाहितचित्त सन्तः यतन्ति प्रयतन्ते ये, ते यत् ब्रह्म परं तत् विदुः कृत्स्नं समस्तं अध्यात्मं प्रत्यगात्मविषयं वस्तु तत् विदुः, कर्म च अखिलं समस्तं विदुः॥२९॥

५५८२३८९साधिभूताधिदैवं अधिभूतं च अधिदैवं च अधिभूताधिदैवं, सह अधिभूताधिदैवेन वर्तते इति साधिभूताधिदैवं च मां ये विदुः, साधियज्ञ च सह अधियज्ञ साधियज्ञ ये विदुः, २३९०प्रयाणकाले मरणकाले अपि च मां ते विदुः युक्तचेतः समाहितचित्त इति॥३०॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवारजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूजयपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये सप्तमोऽध्यायः॥