चतुर्थोऽध्यायः
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१॥
२६१११८७–११८८योऽयं योगः अध्यायद्वयेन उक्तः ११८९ज्ञाननिष्ठालक्षणः, ससंन्यासः कर्मयोगोपायः, ११९०–११९१यस्मिन् वेदार्थः परिसमाप्तः, प्रवृत्तिलक्षणः निवृत्तिलक्षणः च, ११९२गीतासु च सर्वासु अयं एव योगो विवक्षितो भगवता। ११९३अतः परिसमाप्तं वेदार्थं मन्वानः तं वंशकथनेन स्तौति श्रीभगवान् —
२६२११९४इमं ११९५अध्यायद्वयेन उक्तं योगं ११९६विवस्वते आदित्याय सर्गादौ प्रोक्तवान् अहं ११९७जगत्परिपालयितॄणां क्षत्रियाणां बलाधानाय ११९८तेन योगबलेन युक्ताः समर्थाः भवन्ति ११९९ब्रह्म परिरक्षितुम्। ब्रह्मक्षत्रे परिपालिते जगत् परिपालयितुं अलम्। अव्ययं १२००अव्ययफलत्व। १२०१न हि अस्य योगस्य सम्यग्दर्शननिष्ठालक्षणस्य मोक्षाख्यं फलं व्येति। १२०२सः च विवस्वान् मनवे प्राह। मनुः इक्ष्वाकवे स्वपुत्राय आदिराजाय अब्रवीत्॥१॥
२६३१२०५एवं क्षत्रियपरम्पराप्राप्तं इमं राजर्षयः राजानः च ते ऋषयः च राजर्षयः विदुः इमं योगम्। सः योगः कालेन इह महता दीर्घेण नष्टः विच्छिन्नसम्प्रदायः संवृत्तः। हे परन्तप, १२०६आत्मनः विपक्षभूताः परा इति उच्यन्ते, तान् शौर्यतेजोगभस्तिभिः भानुः इव तापयति इति परन्तपः शत्रुतापनः इत्यर्थः॥२॥
२६४१२०८–१२०९दुर्बलान् अजितेन्द्रियान् प्राप्य नष्टं योगं इमं उपलभ्य १२१०लोकं च अपुरुषार्थसम्बन्धिनं —
२६५१२११सः एव अयं मया ते तुभ्यं अद्य इदानीं योगः प्रोक्तः पुरातनः भक्तः असि मे सखा
२६६च असि इति। १२१२रहस्यं हि यस्मात् एतत् उत्तमं योगः १२१३ज्ञानं इत्यर्थः॥३॥
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४॥
२६७१२१४भगवता विप्रतिषिद्धं उक्तं इति मा भूत् कस्यचित् बुद्धिः इति परिहारार्थं चोद्यं इव कुर्वन् अर्जुन उवाच —
२६८अपरं अर्वाक् वसुदेवगृह भवतो जन्म। परं पूर्वं सर्गादौ जन्म उत्पत्तिः विवस्वतः १२१५आदित्यस्य। तत् कथं एतत् विजानीयां अविरुद्धार्थतया, यः त्वं एव आदौ प्रोक्तवान् इमं योगं सः एव इदानीं मह्यं प्रोक्तवान् असि इति॥४॥
२६९१२१७या वासुदेवे अनीश्वरासर्वज्ञाशङ्का मूर्खाणां, तां परिहरन् श्रीभगवान् उवाच, १२१८यदर्थो हि अर्जुनस्य प्रश्नः —
२७०बहूनि मे मम व्यतीतानि अतिक्रान्तानि जन्मानि १२१९तव च हे अर्जुन। १२२०तानि अहं वेद जाने सर्वाणि १२२१न त्वं वेत्थ न जानीषे, १२२२धर्माधर्मादिप्रतिबद्धज्ञानशक्तित्व। १२२३अहं पुनः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्व अनावरणज्ञानशक्तिः इति वेद अहं हे परन्तप॥५॥
२७११२२६कथं तर्हि तव नित्येश्वरस्य धर्माधर्माभावे अपि जन्म इति, १२२७उच्यते —
२७२अजोऽपि जन्मरहितोऽपि सन्, तथा अव्ययात्मा अक्षीणज्ञानशक्तिस्वभावोऽपि सन्, तथा भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां ईश्वरः ईशनशीलोऽपि सन्, १२२८–१२२९प्रकृतिं स्वां १२३०मम १२३१वैष्णवीं मायां १२३२त्रिगुणात्मिकां, १२३३यस्याः वशे सर्वं जगत् वर्तते, १२३४यया मोहितं सत् स्वं आत्मानं वासुदेवं न जानाति, १२३५तां प्रकृतिं स्वां अधिष्ठाय वशीकृत्य सम्भवामि १२३६देहवान् इव भवामि जातः इव आत्ममाया आत्मनः मायया, १२३७न परमार्थतो १२३८लोकवत्॥६॥
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७॥
२७३१२३९तत् च जन्म कदा किमर्थं च इत्युच्यते —
२७४यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः हानिः १२४०वर्णाश्रमादिलक्षणस्य १२४१प्राणिनामभ्युदयनिःश्रेयससाधनस्य भवति भारत, अभ्युत्थानं उद्भवः अधर्मस्य, तदा तदा आत्मानं सृजामि अहं मायया॥७॥
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८॥
२७६परित्राणाय परिरक्षणाय साधूनां सन्मार्गस्थानां, विनाशाय च दुष्कृतां पापकारिन्, १२४३किञ्च धर्मसंस्थापनार्थ धर्मस्य सम्यक् स्थापनं तत् अर्थं सम्भवामि युगे युगे प्रतियुगम्॥८॥
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥९॥
२७८जन्म मायारूप कर्म च साधूनां परित्राणादि मे मम दिव्यं अप्राकृतं ऐश्वरं एवं यथा उक्तं यः वेत्ति तत्त्वतः तत्त्वेन यथावत् त्यक्त्वा देहं इमं पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिं न एति न प्राप्नोति। मां एति आगच्छति सः मुच्यते हे अर्जुन॥९॥
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१०॥
२७९१२४५न एषः मोक्षमार्ग इदानीं प्रवृत्तः; किं तर्हि ? पूर्वं अपि —
२८०वीतरागभयक्रोधाः रागः च भयं च क्रोधः च वीताः विगताः येभ्यः ते वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः १२४६ब्रह्मविदः १२४७ईश्वराभेददर्शिन् १२४८मां एव च परमेश्वरं उपाश्रिताः १२४९केवलज्ञाननिष्ठा इत्यर्थः। बहवः अनेके ज्ञानतपसा ज्ञानं एव च परमात्मविषय तपः तेन ज्ञानतपसा पूताः परां शुद्धिं गताः सन्तः मद्भावं ईश्वरभावं मोक्षं आगताः समनुप्राप्ताः। १२५०इतरतपोनिरपेक्षज्ञाननिष्ठा इति अस्य लिङ्गं ‘ज्ञानतपसा’ इति विशेषणम्॥१०॥
२८११२५२तव तर्हि रागद्वेषौ स्तः, येन केभ्यश्चित् एव आत्मभावं प्रयच्छसि न सर्वेभ्यः इत्युच्यते —१२५३
२८२ये यथा येन प्रकारेण येन प्रयोजनेन यत्फलार्थितया मां प्रपद्यन्ते तान् तथा एव तत्फलदानेन भजामि अनुगृह्णामि अहं इति एतत्। १२५४तेषां मोक्षं प्रति अनर्थित्वात्। १२५५न हि एकस्य मुमुक्षुत्वं फलार्थित्वं च युगपत् सम्भवति। १२५६अतः ये फलार्थिनः तान् फलप्रदानेन, १२५७ये यथोक्तकारिणः तु अफलार्थिनः मुमुक्षवः च तान् ज्ञानप्रदानेन, १२५८ये ज्ञानिनः संन्यासिनः मुमुक्षवः च तान् मोक्षप्रदानेन, १२५९तथा आर्तान् आर्तिहरणेन १२६०इति एवं यथा प्रपद्यन्ते ये तान् तथा एव भजामि इत्यर्थः। १२६१न पुनः रागद्वेषनिमित्तं मोहनिमित्तं वा कञ्चित् भजामि। १२६२सर्वथा अपि सर्वावस्थस्य मम ईश्वरस्य वर्त्म मार्गं अनुवर्तन्ते मनुष्याः — १२६३यत्फलार्थितया यस्मिन् कर्मणि अधिकृताः ये प्रयतन्ते ते मनुष्याः अत्र उच्यन्ते — हे पार्थ सर्वशः सर्वप्रकारैः॥११॥
२८३१२६५यदि तव १२६६ईश्वरस्य रागादिदोषाभावात् सर्वप्राणिषु अनुजिघृक्षायां तुल्यायां सर्वफलप्रदानसमर्थे च त्वयि सति ‘वासुदेवः सर्वं’ इति ज्ञानेन एव मुमुक्षवः सन्तः कस्मात् त्वां एव सर्वे न प्रतिपद्यन्ते इति ? शृणु तत्र कारणं —
२८४काङ्क्षन्तः अभीप्सन्तः कर्मणां सिद्धिं फलनिष्पत्तिं प्रार्थयन्तः यजन्ते इह अस्मिन् लोके देवताः इन्द्राग्न्याद्याः; १२६७‘अथ योऽन्यां देवतां उपास्ते अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति १२६८न सः वेद १२६९यथा पशुः एवं सः देवानां’(बृ.उ.१.४.१०) इति श्रुतेः। १२७०तेषां हि भिन्नदेवतायाजिनां फलाकाङ्क्षिणां क्षिप्रं शीघ्रं हि यस्मात् मानुषे लोके, १२७१मनुष्यलोके हि शास्त्राधिकारः। १२७२‘क्षिप्रं हि १२७३मानुषे लोके’ इति विशेषणात् अन्येषु अपि कर्मफलसिद्धिं दर्शयति भगवान्। मानुषे लोके वर्णाश्रमादिकर्माणि इति विशेषः, १२७४तेषां च वर्णाश्रमाद्यधिकारिकर्मणां फलसिद्धिः क्षिप्रं भवति। कर्मजा कर्मणो जाता॥१२॥
२८५१२७६मानुषे एव लोके वर्णाश्रमादिकर्माधिकारः, न अन्येषु लोकेषु इति नियमः किंनिमित्त इति ? १२७७अथवा वर्णाश्रमादिप्रविभागोपेताः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते सर्वशः इति उक्तम्। कस्मात् पुनः कारणात् नियमेन तव एव वर्त्म अनुवर्तन्ते न अन्यस्य इति ? १२७८उच्यते —
२८६चत्वारः एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यं मया ईश्वरेण सृष्टं उत्पादितं, ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखं आसीत्’(ऋ.१०.८.९१) इत्यादिश्रुतेः। १२७९गुणकर्मविभागशः गुणविभागशः कर्मविभागशः च। गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि। १२८०तत्र सात्त्विकस्य सत्त्वप्रधानस्य ब्राह्मणस्य ‘शमो दमः तपः’(भ.गी.१८.४२) इत्यादीनि कर्माणि, सत्त्वोपसर्जनरजःप्रधानस्य क्षत्रियस्य शौर्यतेजःप्रभृतीनि कर्माणि, तमउपसर्जनरजःप्रधानस्य वैश्यस्य कृष्यादीनि कर्माणि, रजउपसर्जनतमःप्रधानस्य शूद्रस्य शुश्रूषा एव कर्म इति एवं गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं इत्यर्थः। १२८१तत् च इदं चातुर्वर्ण्यं न अन्येषु लोकेषु, अतः मानुषे लोके इति विशेषणम्। १२८२हन्त तर्हि चातुर्वर्ण्यस्य सर्गादेः कर्मणः कर्तृत्वात् तत् फलेन युज्यसे, अतः न त्वं नित्यमुक्तः नित्येश्वरः च इति ? १२८३उच्यते — यद्यपि मायासंव्यवहारेण तस्य कर्मणः कर्तारं अपि सन्तं मां परमार्थतः विद्धि अकर्तारम्। १२८४अतः एव अव्ययं असंसारिणं च मां विद्धि॥१३॥
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४॥
२८७१२८५येषां तु कर्मणां कर्तारं मां मन्यसे परमार्थतः तेषां अकर्ता एव अहं, यतः —
२८८१२८६न मां तानि कर्माणि लिम्पन्ति देहाद्यारम्भकत्वेन, १२८७अहङ्काराभावात्। १२८८न च तेषां कर्मणां फलेषु मे मम स्पृहा तृष्णा। १२८९येषां तु संसारिणां ‘अहं कर्ता’ १२९०इति अभिमानः कर्मसु, स्पृहा तत्फलेषु च, तान् कर्माणि लिम्पन्ति इति युक्तं, तत् अभावात् न मां कर्माणि लिम्पन्ति। इति एवं यः अन्योऽपि मां आत्मत्वेन अभिजानाति १२९१–१२९२‘न अहं कर्ता न मे कर्मफले स्पृहा’ इति सः कर्मभिः न बध्यते, १२९३तस्य अपि न देहाद्यारम्भकाणि कर्माणि भवन्ति इत्यर्थः॥१४॥
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५॥
२८९‘न अहं कर्ता न मे कर्मफले स्पृहा’ इति —१२९४–१२९५
२९०एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैः अपि अतिक्रान्तैः मुमुक्षुभिः। कुरु तेन कर्म एव त्वं, न तूष्णीं आसनं न अपि संन्यासः कर्तव्यः, तस्मात् त्वं १२९६पूर्वैः अपि अनुष्ठितत्वात्, १२९७यदि अनात्मज्ञः त्वं तदा आत्मशुद्ध्यर्थं, १२९८तत्त्ववित् चेत् लोकसङ्ग्रहार्थं पूर्वैः १२९९जनकादिभिः १३००पूर्वतरं कृतं न अधुनातनं कृतं निर्वर्तितम्॥१५॥
कवयोऽप्यत्र मोहिताः।
तत्ते कर्म १३०१प्रवक्ष्यामि
यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६॥
२९११३०२–१३०३तत्र कर्म चेत् कर्तव्यं त्वद्वचनात् एव करोमि अहं, किं विशेषितेन ‘पूर्वैः पूर्वतरं कृतं’ इत्युच्यते; यस्मात् महत् वैषम्यं कर्मणि। १३०४कथं ? —
२९२१३०५किं कर्म किं च अकर्म इति कवयः मेधाविनः अपि अत्र अस्मिन् कर्मादिविषये मोहिताः मोहं गताः। तत् अतः ते तुभ्यं अहं कर्म अकर्म च प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा विदित्वा कर्मादि मोक्ष्यसे अशुभात् संसारात्॥१६॥
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७॥
२९३१३०६न च एतत् त्वया मन्तव्यं — कर्म नाम देहादिचेष्टा लोकप्रसिद्धं, अकर्म नाम तदक्रिया तूष्णीं आसनं; किं तत्र बोद्धव्यं ? इति। १३०७कस्मात्, उच्यते —
२९४कर्मणः शास्त्रविहितस्य हि १३०८यस्मात् अपि अस्ति बोद्धव्यं, बोद्धव्यं च अस्ति एव विकर्मणः प्रतिषिद्धस्य, तथा अकर्मणः च तूष्णीम्भावस्य बोद्धव्यं अस्ति इति त्रिषु अपि अध्याहारः कर्तव्यः। यस्मात् गहना विषमा दुर्ज्ञेया — कर्मणः इति उपलक्षणार्थं १३०९कर्मादीनां — कर्माकर्मविकर्मणां गतिः याथात्म्यं तत्त्वं इत्यर्थः॥१७॥
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८॥
२९५१३१०किं पुनः तत्त्वं कर्मादेः यत् बोद्धव्यं वक्ष्यामि इति प्रतिज्ञातं ? उच्यते —
२९६१३११कर्मणि, क्रियते इति कर्म व्यापारमात्रं, तस्मिन् कर्मणि अकर्म कर्माभावं यः पश्येत्, १३१२अकर्मणि च कर्माभावे १३१३कर्तृतन्त्रत्वात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योः — १३१४वस्तु अप्राप्य एव हि सर्व एव क्रियाकारकादिव्यवहारः अविद्याभूमौ एव — कर्म यः पश्येत् पश्यति, सः बुद्धिमान् मनुष्येषु, सः युक्तः योगी च, कृत्स्नकर्मकृत् समस्तकर्मकृत् च सः, १३१५इति स्तूयते कर्माकर्मणोः इतरेतरदर्शी॥
२९७१३१६ननु किं इदं विरुद्धं उच्यते ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’ इति ‘अकर्मणि च कर्म’ इति; १३१७न हि कर्म अकर्म स्यात्, अकर्म वा कर्म। १३१८–१३१९तत्र विरुद्धं कथं पश्येत् द्रष्टा ? — न, अकर्म एव परमार्थतः सत् कर्मवत् अवभासते मूढदृष्टेः लोकस्य, १३२०तथा कर्म एव अकर्मवत्। १३२१तत्र यथाभूतदर्शनार्थं आह भगवान् — ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’ इत्यादि। १३२२अतो न विरुद्धम्। १३२३बुद्धिमत्त्वाद्युपपत्तेः च। १३२४‘बोद्धव्यं’(भ.गी.४.१७) इति च यथाभूतदर्शनं उच्यते। १३२५–१३२६न च विपरीतज्ञानात् अशुभात् मोक्षणं स्यात्; ‘यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात्’(भ.गी.४.१६) इति च उक्तम्। १३२७तस्मात् कर्म अकर्मणी विपर्ययेण गृहीते प्राणिभिः तद्विपर्ययग्रहणनिवृत्त्यर्थं भगवतो वचनं ‘कर्मणि अकर्म यः’ इत्यादि। १३२८न च अत्र कर्माधिकरणं अकर्म अस्ति, कुण्डे बदराणि इव। न अपि अकर्माधिकरणं कर्म अस्ति, १३२९कर्माभावत्वात् अकर्मणः। १३३०अतः विपरीतगृहीते एव कर्म अकर्मणी लौकिकैः, १३३१यथा मृगतृष्णिकायां उदकं शुक्तिकायां वा रजतम्। ननु कर्म कर्म एव सर्वेषां न क्वचित् व्यभिचरति — तत् न, नौस्थस्य नावि गच्छन्त्यां तटस्थेषु अगतिषु नगेषु प्रतिकूलगतिदर्शनात्, दूरेषु चक्षुषा असंनिकृष्टेषु गच्छत्सु गत्यभावदर्शनात्, एवं इह अपि अकर्मणि कर्मदर्शनं कर्मणि च १३३२अकर्मदर्शनं विपरीतदर्शनं येन १३३३तन्निराकरणार्थं उच्यते ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’ इत्यादि॥१३३४–१३३५
२९८१३३६तत् एतत् उक्तप्रतिवचनं अपि असकृत् अत्यन्तविपरीतदर्शनभाविततया मोमुह्यमानो लोकः श्रुतं अपि असकृत् तत्त्वं विस्मृत्य विस्मृत्य मिथ्याप्रसङ्गं अवतार्य अवतार्य चोदयति इति पुनः पुनः उत्तरं आह भगवान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आलक्ष्य वस्तुनः। १३३७‘अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं’(भ.गी.२.२५) ‘न जायते म्रियते’(भ.गी.२.२०) इत्यादिना आत्मनि कर्माभावः १३३८श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धः उक्तः १३३९वक्ष्यमाणः च। १३४०तस्मिन् आत्मनि कर्माभावे अकर्मणि कर्मविपरीतदर्शनं अत्यन्तनिरूढं; १३४१यतः, ‘किं कर्म किं अकर्म इति कवयोऽपि अत्र मोहिताः’(भ.गी.४.१६)। १३४२देहाद्याश्रयं कर्म आत्मनि अध्यारोप्य ‘अहं कर्ता, मम एतत् कर्म, मया अस्य कर्मणः फलं भोक्तव्यं’ इति च, १३४३तथा ‘अहं तूष्णीं भवामि, येन अहं निरायासः अकर्मा सुखी स्यां’ इति कार्यकरणाश्रयं व्यापारोपरमं तत्कृतं च सुखित्वं आत्मनि अध्यारोप्य ‘न करोमि किञ्चित्, तूष्णीं सुखं आसे’ इति अभिमन्यते लोकः। १३४४तत्र इदं लोकस्य विपररीतदर्शनापनयाय आह भगवान् — ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’ इत्यादि॥
२९९१३४५अत्र च कर्म कर्म एव सत् कार्यकरणाश्रयं कर्मरहिते अविक्रिये आत्मनि सर्वैः अध्यस्तं, १३४६यतः पण्डितोऽपि ‘अहं करोमि’ इति मन्यते। १३४७अतः आत्मसमवेततया सर्वलोकप्रसिद्धे कर्मणि १३४८नदीकूलस्थेषु इव वृक्षेषु गतिप्रातिलोम्येन अकर्म कर्माभावं यथाभूतं १३४९गत्यभावं इव वृक्षेषु यः पश्येत्, १३५०अकर्मणि च कार्यकरणव्यापारोपरमे कर्मवत् आत्मनि अध्यारोपिते, १३५१‘तूष्णीं अकुर्वन् सुखं आसे’ इति अहङ्काराभिसन्धिहेतुत्वात्, तस्मिन् अकर्मणि च कर्म यः पश्येत्, यः एवं कर्माकर्मविभागज्ञः सः बुद्धिमान् पण्डितः मनुष्येषु, सः युक्तः योगी कृत्स्नकर्मकृत् च सः अशुभात् मोक्षितः कृतकृत्यो भवति इत्यर्थः॥१३५२–१३५३
३००१३५४–१३५५अयं श्लोकः अन्यथा व्याख्यातः कैश्चित्। कथं ? नित्यानां १३५६किल कर्मणां ईश्वरार्थे अनुष्ठीयमानानां तत्फलाभावात् अकर्माणि तानि उच्यन्ते १३५७गौण्या वृत्त्या। १३५८तेषां च अकरणं अकर्म; १३५९तत् च प्रत्यवायफलत्वात् कर्म उच्यते गौण्या एव वृत्त्या। १३६०तत्र नित्ये कर्मणि अकर्म यः पश्येत् फलाभावात्; यथा धेनुः अपि गौः अगौः इत्युच्यते क्षीराख्यं फलं न प्रयच्छति इति, तद्वत्। १३६१तथा नित्याकरणे तु अकर्मणि च कर्म यः पश्येत् नरकादिप्रत्यवायफलं प्रयच्छति इति॥
३०११३६२न एतत् युक्तं व्याख्यानम्। एवं ज्ञानात् अशुभात् मोक्षानुपपत्तेः ‘यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात्’(भ.गी.४.१६) इति भगवता उक्तं वचनं बाध्येत। १३६३कथं ? १३६४नित्यानां अनुष्ठानात् अशुभात् स्यात् नाम मोक्षणं, १३६५न तु तेषां फलाभावज्ञानात्। १३६६न हि नित्यानां फलाभावज्ञानं अशुभमुक्तिफलत्वेन चोदितं, १३६७नित्यकर्मज्ञानं वा। १३६८न च भगवता एव इह उक्तम्। १३६९एतेन अकर्मणि कर्मदर्शनं प्रत्युक्तम्। १३७०न हि अकर्मणि ‘कर्म’ इति दर्शनं कर्तव्यतया इह चोद्यते, १३७१नित्यस्य तु कर्तव्यतामात्रम्। १३७२न च ‘अकरणात् नित्यस्य प्रत्यवायो भवति’ इति विज्ञानात् किञ्चित् फलं स्यात्। १३७३न अपि नित्याकरणं ज्ञेयत्वेन चोदितम्। १३७४न अपि ‘कर्म अकर्म’ इति मिथ्यादर्शनात् अशुभात् मोक्षणं बुद्धिमत्त्वं युक्तता कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि च फलं उपपद्यते, स्तुतिः वा। १३७५मिथ्याज्ञानं एव हि साक्षात् अशुभरूपम्। कुतः अन्यस्मात् अशुभात् मोक्षणं ? १३७६न हि तमः तमसो निवर्तकं भवति॥
३०२ननु कर्मणि यत् अकर्मदर्शनं अकर्मणि वा १३७७कर्मदर्शनं न तत् मिथ्याज्ञानं; किं तर्हि ? गौणं १३७८फलभावाभावनिमित्तं — १३७९न, कर्माकर्मविज्ञानात् अपि गौणात् फलस्य अश्रवणात्। १३८०न अपि श्रुतहान्यश्रुतपरिकल्पनायां कश्चित् विशेषः उपलभ्यते। १३८१स्वशब्देन अपि शक्यं वक्तुं ‘नित्यकर्मणां फलं नास्ति, अकरणात् च तेषां नरकपातः स्यात्’ इति; १३८२–१३८३तत्र व्याजेन परव्यामोहरूपेण ‘कर्मणि अकर्म यः पस्येत्’ इत्यादिना किं ? तत्र एवं व्याचक्षाणेन भगवता उक्तं वाक्यं लोकव्यामोहार्थं इति व्यक्तं कल्पितं स्यात्। १३८४न च एतत् छद्मरूपेण वाक्येन रक्षणीयं वस्तु; १३८५न अपि शब्दान्तरेण पुनः पुनः उच्यमानं सुबोधं स्यात् इति एवं वक्तुं युक्तम्। १३८६‘कर्मणि एव अधिकारः ते’(भ.गी.२.४७) इति अत्र हि स्फुटतर उक्तः अर्थः, न पुनः वक्तव्यो भवति। १३८७सर्वत्र च प्रशस्तं बोद्धव्यं च कर्तव्यं एव। न निष्प्रयोजनं बोद्धव्यं इत्युच्यते॥
३०३१३८८न च मिथ्याज्ञानं बोद्धव्यं भवति, १३८९तत् प्रत्युपस्थापितं वा वस्त्वाभासम्। १३९०न अपि नित्यानां अकरणात् अभावात् प्रत्यवायभावोत्पत्तिः, ‘न असतः विद्यते भावः’(भ.गी.२.१६) इति वचनात् ‘कथं १३९१असतः सत् जायेत’(छा.उ.६.२.२) इति च दर्शितं असतः सज्जन्मप्रतिषेधात्। असतः सदुत्पत्तिं ब्रुवता असत् एव सत् भवेत्, सत् च अपि असत् भवेत् इति उक्तं स्यात्। १३९२तत् च अयुक्तं, सर्वप्रमाणविरोधात्। १३९३न च निष्फलं विदध्यात् कर्म शास्त्रं, १३९४दुःखस्वरूपत्वात्, १३९५दुःखस्य च बुद्धिपूर्वकतया कार्यत्वानुपपत्तेः। १३९६तदकरण च नरकपाताभ्युपगमात् अनर्थाय एव उभयथा अपि करणे च अकरणे च शास्त्रं निष्फलं कल्पितं स्यात्। १३९७स्वाभ्युपगमविरोधः च ‘नित्यं निष्फलं कर्म’ इति अभ्युपगम्य ‘मोक्षफलाय’ इति ब्रुवतः। १३९८तस्मात् यथाश्रुत एव अर्थः ‘कर्मणि अकर्म यः’ इत्यादेः। १३९९तथा च व्याख्यातः अस्माभिः श्लोकः॥१८॥
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९॥
३०४१४००तत् एतत् कर्मणि अकर्मदर्शनं स्तूयते —
३०५यस्य यथोक्तदर्शिनः सर्वे यावन्तः समारम्भाः सर्वाणि कर्माणि, १४०१समारभ्यन्ते इति समारम्भाः, कामसङ्कल्पवर्जिताः कामैः तत्कारणैः च सङ्कल्पैः वर्जिताः १४०२मुधा एव चेष्टामात्रा अनुष्ठीयन्ते; १४०३प्रवृत्तेन चेत् लोकसङ्ग्रहार्थं, निवृत्तेन चेत् जीवनमात्रार्थम्। तं ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं १४०४कर्मादौ अकर्मादिदर्शनं ज्ञानं तत् एव अग्निः तेन ज्ञानाग्निना दग्धानि शुभाशुभलक्षणानि कर्माणि यस्य तं आहुः १४०५परमार्थतः पण्डितं बुधाः ब्रह्मविदः॥१९॥
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२०॥
३०६१४०६यः तु अकर्मादिदर्शी, सः अकर्मादिदर्शनात् एव निष्कर्मा संन्यासी जीवनमात्रार्थचेष्टः सन् कर्मणि न प्रवर्तते, यद्यपि प्राक् विवेकतः प्रवृत्तः। १४०७–१४०८यः तु प्रारब्धकर्मा सन् उत्तरकालं उत्पन्नात्मसम्यग्दर्शनः स्यात्, सः सर्वकर्मणि प्रयोजनं अपश्यन् ससाधनं कर्म परित्यजति एव। सः कुतश्चित् निमित्तात् कर्मपरित्यागासम्भवे सति कर्मणि तत्फले च सङ्गरहिततया १४०९स्वप्रयोजनाभावात् १४१०लोकसङ्ग्रहार्थं १४११पूर्ववत् १४१२कर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति, १४१३ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वात् तदीयं कर्म अकर्म एव सम्पद्यते इति एतं अर्थं दर्शयिष्यन् आह —
३०७१४१४त्यक्त्वा कर्मसु अभिमानं फलासङ्गं च यथोक्तेन ज्ञानेन नित्यतृप्तः निराकाङ्क्षो विषयेषु इत्यर्थः। १४१५निराश्रयः आश्रयरहितः, आश्रयो नाम यत् आश्रित्य पुरुषार्थं सिसाधयिषति, १४१६दृष्टादृष्टेष्टफलसाधनाश्रयरहित इत्यर्थः। विदुषा क्रियमाणं कर्म परमार्थतोऽकर्म एव, तस्य निष्क्रियात्मदर्शनसम्पन्नत्वात्। तेन एवंभूतेन स्वप्रयोजनाभावात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं एव इति प्राप्ते, ततः निर्गमासम्भवात् लोकसङ्ग्रहचिकीर्षया शिष्टविगर्हणापरिजिहीर्षया वा पूर्ववत् कर्मणि अभिप्रवृत्तोऽपि निष्क्रियात्मदर्शनसम्पन्नत्वात् नैव किञ्चित् करोति सः॥२०॥१४१७
३०८१४२०यः पुनः पूर्वोक्तविपरीतः १४२१प्राक् एव कर्मारम्भात् ब्रह्मणि सर्वान्तरे प्रत्यगात्मनि निष्क्रिये सञ्जातात्मदर्शनः सः दृष्टादृष्टेष्टविषयाशीर्विवर्जिततया दृष्टादृष्टार्थे कर्मणि प्रयोजनं अपश्यन् ससाधनं कर्म संन्यस्य १४२२शरीरयात्रामात्रचेष्टः यतिः १४२३ज्ञाननिष्ठो मुच्यते इति एतं अर्थं दर्शयितुं आह —
३०९निराशीः निर्गताः आशिषः यस्मात् सः निराशीः, १४२४यतचित्तात्मा चित्तं अन्तःकरणं १४२५आत्मा बाह्यः कार्यकरणसङ्घातः तौ उभौ अपि यतौ संयतौ येन सः यतचित्तात्मा, १४२६त्यक्तसर्वपरिग्रहः त्यक्तः सर्वः परिग्रहः येन सः त्यक्तसर्वपरिग्रहः, शारीरं १४२७शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं, केवलं १४२८तत्र अपि अभिमानवर्जितं, कर्म कुर्वन् न आप्नोति न प्राप्नोति किल्बिषं अनिष्टरूपं पापं धर्मं च। धर्मोऽपि मुमुक्षोः किल्बिषं एव बन्धापादकत्वात्। तस्मात् ताभ्यां मुक्तः भवति, संसारात् मुक्तो भवति इत्यर्थः॥
३१०‘शारीरं केवलं कर्म’ इति अत्र किं शरीरनिर्वर्त्यं शारीरं कर्म अभिप्रेतं, आहोस्वित् शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं कर्म इति ? १४२९किं च अतः यदि शरीरनिर्वर्त्यं शारीरं कर्म यदि वा शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं इति ? १४३०उच्यते — १४३१यदा शरीरनिर्वर्त्यं कर्म शारीरं अभिप्रेतं स्यात्, तदा दृष्टादृष्टप्रयोजनं कर्म प्रतिषिद्धं अपि शरीरेण कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषं इति ब्रुवतो विरुद्धाभिधानं प्रसज्येत। १४३२शास्त्रीयं च कर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनं शरीरेण कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषं इति अपि ब्रुवतः अप्राप्तप्रतिषेधप्रसङ्गः। ‘शारीरं कर्म कुर्वन्’ इति विशेषणात् केवलशब्दप्रयोगात् च वाङ्मनसनिर्वर्त्यं कर्म विधिप्रतिषेधविषयं धर्माधर्मशब्दवाच्यं कुर्वन् प्राप्नोति किल्बिषं इति उक्तं स्यात्। १४३३तत्र अपि वाङ्मनसाभ्यां विहितानुष्ठानपक्षे किल्बिषप्राप्तिवचनं विरुद्धं आपद्येत। १४३४प्रतिषिद्धसेवापक्षे अपि भूतार्थानुवादमात्रं अनर्थकं स्यात्। १४३५यदा तु शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं कर्म अभिप्रेतं भवेत्, तदा दृष्टादृष्टप्रयोजनं कर्म विधिप्रतिषेधगम्यं शरीरवाङ्मनसनिर्वर्त्यं अन्यत् अकुर्वन् तैः एव शरीरादिभिः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं केवलशब्दप्रयोगात् ‘अहं करोमि’ इति अभिमानवर्जितः शरीरादिचेष्टामात्रं १४३६लोकदृष्ट्या कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषं। १४३७एवंभूतस्य पापशब्दवाच्यकिल्बिषप्राप्त्यसम्भवात् किल्बिषं संसारं न आप्नोति; ज्ञानाग्निदग्धसर्वकर्मत्वात् अप्रतिबन्धेन मुच्यते एव इति पूर्वोक्तसम्यग्दर्शनफलानुवाद एव एषः। १४३८एवं ‘शारीरं केवलं कर्म’ इति अस्य अर्थस्य परिग्रहे निरवद्यं भवति॥२१॥
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते॥२२॥
३१११४३९त्यक्तसर्वपरिग्रहस्य यतेः अन्नादेः शरीरस्थितिहेतोः परिग्रहस्य अभावात् याचनादिना शरीरस्थितौ कर्तव्यतायां प्राप्तायां ‘अयाचितं असङ्क्लृप्तं उपपन्नं यदृच्छया’(अश्वः.४६.१९) इत्यादिना वचनेन अनुज्ञातं यतेः शरीरस्थितिहेतोः अन्नादेः प्राप्तिद्वारं आविष्कुर्वन् आह —
३१२यदृच्छालाभसन्तुष्टः अप्रार्थितोपनतो लाभो यदृच्छालाभः तेन सन्तुष्टः सञ्जातालंप्रत्ययः। द्वन्द्वातीतः द्वन्द्वैः शीतोष्णादिभिः हन्यमानोऽपि अविषण्णचित्तः द्वन्द्वातीतः उच्यते। विमत्सरः विगतमत्सरः १४४०–१४४१निर्वैरबुद्दिः समः तुल्यः यदृच्छालाभस्य सिद्धौ असिद्धौ च। यः एवंभूतो यतिः अन्नादेः शरीरस्थितिहेतोः लाभालाभयोः समः हर्षविषादवर्जितः कर्मादौ अकर्मादिदर्शी यथाभूतात्मदर्शननिष्ठः सन् शरीरस्थितिमात्रप्रयोजने भिक्षाटनादिकर्मणि शरीरादिनिर्वर्त्ये ‘नैव किञ्चित् करोमि अहं’(भ.गी.५.८), ‘गुणाः गुणेषु वर्तन्ते’(भ.गी.३.२८) इति एवं सदा सम्परिचक्षाणः आत्मनः कर्तृत्वाभावं पश्यन् एव किञ्चित् भिक्षाटनादिकं कर्म करोति, १४४२लोकव्यवहारसामान्यदर्शनेन तु लौकिकैः आरोपितकर्तृत्वे भिक्षाटनादौ कर्मणि कर्ता भवति। १४४३स्वानुभवेन तु शास्त्रप्रमाणादिजनितेन अकर्ता एव। १४४४सः एवं पराध्यारोपितकर्तृत्वः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं भिक्षाटनादिकं कर्म कृत्वा अपि न निबध्यते १४४५बन्धहेतोः कर्मणः सहेतुकस्य ज्ञानाग्निना दग्धत्वात् इति उक्तानुवाद एव एषः॥२२॥
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३॥
३१३१४४६‘त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं’(भ.गी.४.२०) इति अनेन श्लोकेन १४४७यः प्रारब्धकर्मा सन् १४४८यदा निष्क्रियब्रह्मात्मदर्शनसम्पन्नः स्यात् तदा तस्य १४४९आत्मनः कर्तृकर्मप्रयोजनाभावदर्शिनः कर्मपरित्यागे प्राप्ते कुतश्चित् निमित्तात् तत् असम्भवे सति पूर्ववत् तस्मिन् कर्मणि अभिप्रवृत्तस्य अपि ‘नैव किञ्चित् करोति सः’(भ.गी.४.२०) इति कर्माभावः प्रदर्शितः। १४५०यस्य एवं कर्माभावो दर्शितः तस्य एव —
३१४गतसङ्गस्य सर्वतोनिवृत्तासक्तेः, मुक्तस्य निवृत्तधर्माधर्मादिबन्धनस्य, ज्ञानावस्थितचेतः ज्ञाने एव अवस्थितं चेतः यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थितचेतः तस्य, १४५१यज्ञाय यज्ञनिर्वृत्त्यर्थं आचरतः निर्वर्तयतः १४५२कर्म समग्रं सह अग्रेण फलेन वर्तते इति समग्रं कर्म तत् समग्रं प्रविलीयते विनश्यति इत्यर्थः॥२३॥१४५३
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४॥
३१५१४५४–१४५५कस्मात् पुनः कारणात् क्रियमाणं कर्म स्वकार्यारम्भं अकुर्वत् समग्रं १४५६प्रविलीयते इत्युच्यते यतः —
३१६ब्रह्म अर्पणं १४५७येन करणेन ब्रह्मवित् हविः अग्नौ अर्पयति तत् ब्रह्म एव इति पश्यति, १४५८तस्य आत्मव्यतिरेकेण अभावं पश्यति, १४५९यथा शुक्तिकायां रजताभावं पश्यति; १४६०तत् उच्यते ब्रह्म एव अर्पणं इति, १४६१यथा यत् रजतं तत् शुक्तिका एव इति। १४६२–१४६४‘ब्रह्म अर्पणं’ इति असमस्ते पदे। यत् अर्पणबुद्धि गृह्यते लोके तत् अस्य ब्रह्मविदः ब्रह्म एव इत्यर्थः। ब्रह्म हविः १४६५–१४६६तथा यत् हविर्बुद्धि गृह्यमाणं तत् ब्रह्म एव अस्य। तथा ‘ब्रह्माग्नौ’ इति समस्तं पदम्। १४६७अग्निः अपि ब्रह्म एव यत्र हूयते १४६८ब्रह्मणा कर्त्रा, १४६९ब्रह्म एव कर्ता इत्यर्थः। १४७०यत् तेन हुतं हवनक्रिया तत् १४७१–१४७२ब्रह्म एव। यत् तेन गन्तव्यं फलं तत् अपि ब्रह्म एव ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्म एव कर्म ब्रह्मकर्म तस्मिन् समाधिः यस्य सः ब्रह्मकर्मसमाधिः तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्म एव गन्तव्यम्॥
३१७१४७३एवं लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुणा अपि क्रियमाणं कर्म परमार्थतः अकर्म, ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितत्व। एवं सति १४७४–१४७५निवृत्तकर्मणोऽपि सर्वकर्मसंन्यासिन् सम्यग्दर्शनस्तुत्यर्थं यज्ञत्वसम्पादनं ज्ञानस्य सुतरां उपपद्यते; यत् अर्पणादि अधियज्ञे प्रसिद्धं तत् अस्य अध्यात्मं ब्रह्म एव परमार्थदर्शिन् इति। १४७६अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनां एव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानं अनर्थकं स्यात्। १४७७तस्मात् ब्रह्म एव इदं सर्वं इति अभिजानतः विदुषः कर्माभावः। १४७८कारकबुद्ध्यभावात् च। १४७९न हि कारकबुद्धिरहितं यज्ञाख्यं कर्म दृष्टम्। १४८०सर्वं एव अग्निहोत्रादिकं कर्म शब्दसमर्पितदेवताविशेषसम्प्रदानादिकारकबुद्धिमत् कर्त्रभिमानफलाभिसन्धिमत् च दृष्टं; १४८१न उपमृदितक्रियाकारकफलभेदबुद्धिमत् कर्तृत्वाभिमानफलाभिसन्धिरहितं वा। १४८२इदं तु ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितार्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धि कर्म। अतः अकर्म एव तत्। १४८३तथा च दर्शितं ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’(भ.गी.४.१८) ‘कर्मणि अभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः’(भ.गी.४.२०) ‘गुणाः गुणेषु वर्तन्ते’(भ.गी.३.२८) ‘नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्’(भ.गी.५.८) इत्यादिभिः। १४८४तथा च दर्शयन् तत्र तत्र क्रियाकारकफलभेदबुद्ध्युपमर्दं करोति। १४८५दृष्टा च काम्याग्निहोत्रादौ कामोपमर्द काम्याग्निहोत्रादिहानिः। १४८६–१४८७तथा मतिपूर्वकामतिपूर्वकादीनां कर्मणां कार्यविशेषस्य आरम्भकत्वं दृष्टम्। तथा इह अपि ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितार्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धि बाह्यचेष्टामात्र कर्म अपि विदुषः अकर्म सम्पद्यते। १४८८अतः उक्तं ‘समग्रं प्रविलीयते’(भ.गी.४.२०) इति॥
३१८१४८९अत्र केचित् आहुः — यत् ब्रह्म तत् अर्पणादीनि; १४९०ब्रह्म एव किल अर्पणादिना पञ्चविधेन कारकात्मन् व्यवस्थितं सत् तत् एव कर्म करोति। १४९१तत्र न अर्पणादिबुद्धिः निवर्त्यते, किं तु अर्पणादिषु ब्रह्मबुद्धिः आधीयते; यथा प्रतिमादौ विष्ण्वादिबुद्धिः, यथा वा नामादौ ब्रह्मबुद्धिः इति॥१४९२
३१९१४९३सत्यं, एवं अपि स्यात् यदि ज्ञानयज्ञस्तुत्यर्थं प्रकरणं न स्यात्। १४९४अत्र तु सम्यग्दर्शनं ज्ञानयज्ञशब्दितं अनेकान् यज्ञशब्दितान् क्रियाविशेषान् उपन्यस्य ‘श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः’(भ.गी.४.३३) इति ज्ञानं स्तौति। १४९५अत्र च समर्थं इदं वचनं ‘ब्रह्मार्पणं’ इत्यादि ज्ञानस्य यज्ञत्वसम्पादन; अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनां एव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानं अनर्थकं स्यात्। १४९६ये तु अर्पणादिषु प्रतिमायां विष्णुदृष्टिवत् ब्रह्मदृष्टिः क्षिप्यते नामादिषु इव च इति ब्रुवते न तेषां ब्रह्मविद्या उक्ता इह विवक्षिता स्यात्, अर्पणादिविषयत्व ज्ञानस्य। १४९७न च दृष्टिसम्पादनज्ञानेन मोक्षफलं प्राप्यते। ‘ब्रह्म एव तेन गन्तव्यं’ इति च उच्यते। १४९८विरुद्धं च सम्यग्दर्शनं अन्तरेण मोक्षफलं प्राप्यते इति। १४९९–१५००प्रकृतविरोधः च; सम्यग्दर्शनं च प्रकृतं ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’(भ.गी.४.१८) इति अत्र, अन्ते च सम्यग्दर्शनं, १५०१तस्य एव उपसंहारात्। १५०२‘श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः’, ‘ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिं’(भ.गी.४.३९) इत्यादिना सम्यग्दर्शनस्तुतिं एव कुर्वन् उपक्षीणः अध्यायः। १५०३तत्र अकस्मात् अर्पणादि ब्रह्मदृष्टिः अप्रकरणे प्रतिमायां इव विष्णुदृष्टिः उच्यते इति अनुपपन्नम्| १५०४तस्मात् यथाव्याख्यातार्थ एव अयं श्लोकः॥२४॥
३२०१५०६तत्र अधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं सम्पाद्य तत्स्तुत्यर्थं अन्ये अपि यज्ञाः उपक्षिप्यन्ते —
३२११५०७दैवं एव १५०८देवाः इज्यन्ते येन यज्ञेन असौ दैवो यज्ञः तं एव अपरे यज्ञं योगिनः कर्मिणः पर्युपासते कुर्वन्ति इत्यर्थः। ब्रह्माग्नौ १५०९‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) १५१०‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’ १५११‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म १५१२यः आत्मा १५१३सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) इत्यादिवचनोक्तं १५१४–१५१५अशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितं ‘न इति न इति’(बृ.उ.४.४.२२) इति निरस्ताशेषविशेषं ब्रह्मशब्देन उच्यते। ब्रह्म च तत् अग्निः च सः होमाधिकरणत्वविवक्षया ब्रह्माग्निः। तस्मिन् ब्रह्माग्नौ अपरे अन्ये ब्रह्मविदः यज्ञं — यज्ञशब्दवाच्यः आत्मा, १५१६आत्मनामसु यज्ञशब्दस्य पाठात् — तं आत्मानं यज्ञं १५१७परमार्थतः परं एव ब्रह्म सन्तं १५१८बुद्ध्याद्युपाधिसंयुक्तं १५१९अध्यस्तसर्वोपाधिधर्मकं १५२०आहुतिरूपं यज्ञेन एव आत्मना एव १५२१उक्तलक्षणेन उपजुह्वति प्रक्षिपन्ति, १५२२सोपाधिकस्य आत्मनः निरुपाधिकेन १५२३परब्रह्मस्वरूपेण एव यद्दर्शनं सः तस्मिन् होमः तं कुर्वन्ति ब्रह्मात्मैकत्वदर्शननिष्ठाः संन्यासिनः इत्यर्थः॥२५॥
३२२१५२५सोऽयं सम्यग्दर्शनलक्षणः यज्ञः दैवयज्ञादिषु यज्ञेषु उपक्षिप्यते ‘ब्रह्मार्पणं’ इत्यादिश्लोकैः प्रस्तुतः १५२६‘श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३) इत्यादिना स्तुत्यर्थं —
३२३श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि अन्ये योगिनः संयमाग्निषु। १५२७प्रतीन्द्रियं संयमो भिद्यते इति बहुवचनम्। १५२८संयमाः एव अग्नयः तेषु जुह्वति १५२९इन्द्रियसंयमं एव कुर्वन्ति इत्यर्थः। शब्दादीन् विषयान् अन्ये इन्द्रियाग्निषु इन्द्रियाणि एव अग्नयः तेषु इन्द्रियाग्निषु जुह्वति १५३०श्रोत्रादिभिः अविरुद्धविषयग्रहणं होमं मन्यन्ते॥२६॥
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७॥
३२५सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि इन्द्रियाणां कर्माणि इन्द्रियकर्माणि, तथा प्राणकर्माणि प्राणो वायुः आध्यात्मिकः तत्कर्माणि आकुञ्चनप्रसारणादीनि तानि च अपरे आत्मसंयमयोगाग्नौ आत्मनि संयमः आत्मसंयमः सः एव योगाग्निः तस्मिन् आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति ज्ञानदीपिते स्नेहेन इव प्रदीपे १५३२विवेकविज्ञानेन उज्ज्वलभावं आपादिते जुह्वति प्रविलापयन्ति इत्यर्थः॥२७॥
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८॥
३२६१५३३द्रव्ययज्ञाः १५३४तीर्थेषु द्रव्यविनियोगं यज्ञबुद्ध्या कुर्वन्ति ये ते द्रव्ययज्ञाः। तपोयज्ञाः तपः यज्ञः येषां तपस्विनां ते तपोयज्ञाः। योगयज्ञाः प्राणायामप्रत्याहारादिलक्षणो योगो यज्ञो येषां ते योगयज्ञाः। तथा अपरे स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च स्वाध्यायः यथाविधि ऋगाद्यभ्यासः यज्ञः येषां ते स्वाध्याययज्ञाः। ज्ञानयज्ञाः ज्ञानं शास्त्रार्थपरिज्ञानं यज्ञः येषां ते ज्ञानयज्ञाः च यतयः यतनशीलाः संशितव्रताः सम्यक् शितानि तनूकृतानि तीक्ष्णीकृतानि व्रतानि येषां ते संशितव्रताः॥२८॥
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९॥
३२८अपाने अपानवृत्तौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति प्राणं प्राणवृत्तिं, पूरकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्ति इत्यर्थः। १५३६प्राणे अपानं तथा अपरे जुह्वति, रेचकाख्यं च प्राणायामं कुर्वन्ति इति एतत्। प्राणापानगती मुखनासिकाभ्यां वायोः निर्गमनं प्राणस्य गतिः, तद्विपर्ययेण अधोगमनं अपानस्य गतिः, ते प्राणापानगती एते रुद्ध्वा निरुध्य प्राणायामपरायणाः प्राणायामतत्पराः; कुम्भकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्ति इत्यर्थः॥२९॥
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३०॥
३३०अपरे नियताहाराः नियतः परिमितः आहारः येषां ते नियताहाराः सन्तः प्राणान् वायुभेदान् प्राणेषु एव जुह्वति १५३८यस्य यस्य वायोः जयः क्रियते इतरान् वायुभेदान् तस्मिन् तस्मिन् जुह्वति, १५३९ते तत्र प्रविष्टा इव भवन्ति। १५४०सर्वे अपि एते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः यज्ञैः यथोक्तैः क्षपितः नाशितः कल्मषो येषां ते यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३०॥
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१॥
३३११५४१एवं यथोक्तान् यज्ञान् निर्वर्त्य —
३३२यज्ञशिष्टामृतभुजः १५४२यज्ञानां शिष्टं यज्ञशिष्टं यज्ञशिष्टं च तत् अमृतं च यज्ञशिष्टामृतं तत् भुञ्जते इति यज्ञशिष्टामृतभुजः। यथोक्तान् यज्ञान् कृत्वा तच्छिष्टेन कालेन यथाविधिचोदितं अन्नं अमृताख्यं भुञ्जते इति यज्ञशिष्टामृतभुजः यान्ति गच्छन्ति ब्रह्म सनातनं चिरन्तनं मुमुक्षवः चेत्; १५४३कालातिक्रमापेक्षया इति सामर्थ्यात् गम्यते। न अयं लोकः सर्वप्राणिसाधारणोऽपि अस्ति १५४४यथोक्तानां यज्ञानां एकोऽपि यज्ञः यस्य नास्ति सः अयज्ञः तस्य। कुतः अन्यो विशिष्टसाधनसाध्यः कुरुसत्तम॥३१॥
३३३१५४६–१५४७एवं यथा उक्ता बहुविधा बहुप्रकारा यज्ञाः वितताः विस्तीर्णाः ब्रह्मणो वेदस्य मुखे द्वारे १५४८वेदद्वारेण अवगम्यमानाः ब्रह्मणो मुखे वितता उच्यन्ते; तत् यथा १५४९‘वाचि हि प्राणं जुहुमः’(ऐ.आ.३.२.६) इत्यादि। कर्मजान् कायिकवाचिकमानसकर्मोद्भावान् विद्धि तान् सर्वान् अनात्मजान्, १५५०निर्व्यापारो हि आत्मा। १५५१अतः एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे अशुभात्। न मद्व्यापाराः इमे, निर्व्यापारोऽहं उदासीन इति एवं ज्ञात्वा अस्मात् सम्यग्दर्शनात् मोक्ष्यसे संसारबन्धनात् इत्यर्थः॥३२॥१५५२
३३४१५५४‘ब्रह्मार्पणं’(भ.गी.४.२४) इत्यादिश्लोकेन सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं सम्पादितम्। यज्ञाः च अनेके उपदिष्टाः। तैः १५५५सिद्धपुरुषार्थप्रयोजनैः ज्ञानं स्तूयते। कथं ? —१५५६
३३५श्रेयान् द्रव्यमयात् द्रव्यसाधनसाध्यात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः हे परन्तप। १५५७द्रव्यमयो हि यज्ञः फलस्य आरम्भकः, ज्ञानयज्ञः न फलारम्भकः, अतः श्रेयान् १५५८प्रशस्यतरः। कथं ? यतः सर्वं कर्म समस्तं अखिलं अप्रतिबद्धं पार्थ ज्ञाने मोक्षसाधने सर्वतःसम्प्लुतोदकस्थानीये परिसमाप्यते अन्तः भवति इत्यर्थः १५५९‘यथा कृताय विजिताय अधरेयाः संयन्ति एवं एवं सर्वं तत् अभिसमेति १५६०यत् किञ्चित् प्रजाः साधु कुर्वन्ति १५६१यः तत् वेद यत् सः वेद’(छा.उ.४.१.४) इति श्रुतेः॥३३॥
३३६१५६४तत् एतत् विशिष्टं ज्ञानं तर्हि केन प्राप्यते इत्युच्यते —१५६५
३३७तत् विद्धि विजानीहि येन विधिना प्राप्यते इति। १५६६आचार्यान् अभिगम्य, प्रणिपातेन प्रकर्षेण नीचैः पतनं प्रणिपातः दीर्घनमस्कारः तेन, ‘कथं बन्धः ? कथं मोक्षः ? का विद्या ? का च अविद्या ?’ इति परिप्रश्नेन, सेवया गुरुशुश्रूषया एवमादिना। १५६७प्रश्रयेण आवर्जिता आचार्याः उपदेक्ष्यन्ति कथयिष्यन्ति ते ज्ञानं यथोक्तविशेषणं ज्ञानिनः। १५६८ज्ञानवन्तोऽपि केचित् यथावत् तत्त्वदर्शनशीलाः, अपरे न; अतो विशिनष्टि तत्त्वदर्शिनः इति। १५६९ये सम्यग्दर्शिनः तैः उपदिष्टं ज्ञानं कार्यक्षमं भवति न इतरत् इति भगवतो मतम्॥३४॥
३३८१५७१तथा च सति इदं अपि समर्थं वचनं —
३३९यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञानं तैः उपदिष्टं १५७२अधिगम्य प्राप्य पुनः भूयः मोहं एवं यथा इदानीं मोहं गतोऽसि पुनः एवं न यास्यसि हे पाण्डव। १५७३किञ्च — येन ज्ञानेन भूतानि अशेषेण ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि द्रक्ष्यसि साक्षात् आत्मनि प्रत्यगात्मनि ‘मत्संस्थानि इमानि भूतानि’ इति अथो अपि मयि वासुदेवे ‘परमेश्वरे च इमानि’ इति; १५७४क्षेत्रज्ञेश्वरैकत्वं १५७५सर्वोपनिषत्प्रसिद्धं द्रक्ष्यसि इत्यर्थः॥३५॥
३४०१५७७किञ्च एतस्य ज्ञानस्य माहात्म्यं —
३४१अपि चेत् असि पापेभ्यः पापकृद्भ्यः १५७८सर्वेभ्यः अतिशयेन पापकृत् पापकृत्तमः सर्वं ज्ञानप्लवेन एव ज्ञानं एव प्लवं कृत्वा वृजिनं वृजिनार्णवं पापसमुद्रं सन्तरिष्यसि। १५७९धर्मोऽपि इह मुमुक्षोः पापं उच्यते॥३६॥
३४२१५८१ज्ञानं कथं नाशयति पापं इति दृष्टान्तः उच्यते —
३४३१५८२यथा एधांसि काष्ठानि समिद्धः १५८३सम्यक् इद्धः दीप्तः अग्निः भस्मसात् भस्मीभावं कुरुते हे अर्जुन, १५८४ज्ञानं एव अग्निः ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा निर्बीजीकरोति इत्यर्थः। १५८५न हि साक्षात् एव ज्ञानाग्निः कर्माणि इन्धनवत् भस्मीकर्तुं शक्नोति। १५८६तस्मात् सम्यग्दर्शनं सर्वकर्मणां निर्बीजत्वे कारणं इत्यभिप्रायः। १५८७सामर्थ्यात् १५८८येन कर्मणा शरीरं आरब्धं तत् प्रवृत्तफलत्वात् उपभोगेन एव क्षीयते। १५८९अतो यानि अप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कृतानि ज्ञानसहभावीनि च अतीतानेकजन्मकृतानि च तानि एव सर्वाणि भस्मसात् कुरुते॥३७॥
३४५न हि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं शुद्धिकरं इह विद्यते। तत् ज्ञानं स्वयं एव योगसंसिद्धः योगेन कर्मयोगेन समाधियोगेन च संसिद्धः संस्कृतः योग्यतां आपन्नः सन् मुमुक्षुः कालेन महता आत्मनि विन्दति लभते इत्यर्थः॥३८॥
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९॥
३४६१५९२येन एकान्तेन ज्ञानप्राप्तिः भवति सः उपायः उपदिश्यते —
३४७श्रद्धावान् श्रद्धालुः लभते १५९३ज्ञानम्। १५९४श्रद्धालुत्वे अपि भवति कश्चित् मन्दप्रस्थानः, १५९५अतः आह — तत् परः, गुरूपसदनादौ अभियुक्तः ज्ञानलब्ध्युपाये १५९६श्रद्धावान्। तत् परः अपि अजितेन्द्रियः स्यात् इति अतः आह — संयतेन्द्रियः, संयतानि विषयेभ्यो निवर्तितानि यस्य इन्द्रियाणि सः संयतेन्द्रियः। १५९७यः एवंभूतः श्रद्धावान् तत् परः संयतेन्द्रियः च सः अवश्यं ज्ञानं लभते। १५९८प्रणिपातादिः तु बाह्योऽनैकान्तिकोऽपि भवति, मायावित्वादिसम्भवात्; १५९९न तु तत् श्रद्धावत्त्वादौ इति एकान्ततः ज्ञानलब्ध्युपायः। १६००किं पुनः ज्ञानलाभात् स्यात् इत्युच्यते — ज्ञानं लब्ध्वा परां मोक्षाख्यां शान्तिं उपरतिं अचिरेण क्षिप्रं एव अधिगच्छति। १६०१सम्यग्दर्शनात् क्षिप्रं एव मोक्षो भवति इति सर्वशास्त्रन्यायप्रसिद्धः सुनिश्चितः अर्थः॥३९॥
३४८१६०३अत्र संशयः न कर्तव्यः, १६०४पापिष्ठो हि संशयः; १६०५कथं इति उच्यते —
३४९१६०६अज्ञः च अनात्मज्ञः च अश्रद्दधानः च गुरुवाक्यशास्त्रेषु अविश्वासवान् च संशयात्मा च संशयचित्तः च विनश्यति। अज्ञाश्रद्दधानौ यद्यपि विनश्यतः, न तथा यथा संशयात्मा। संशयात्मा तु पापिष्ठः सर्वेषाम्। १६०७कथं ? न अयं साधारणोऽपि लोकोऽस्ति। तथा न परः लोकः। न सुखं, १६०८तत्र अपि संशयोत्पत्तेः संशयात्मनः संशयचित्तस्य। १६०९तस्मात् संशयो न कर्तव्यः॥४०॥
३५१योगसंन्यस्तकर्माणं परमार्थदर्शनलक्षणेन १६१४योगेन संन्यस्तानि कर्माणि येन १६१५परमार्थदर्शिना धर्माधर्माख्यानि तं योगसंन्यस्तकर्माणम्। १६१६–१६१७कथं योगसंन्यस्तकर्मा इत्याह — ज्ञानसञ्छिन्नसंशयं ज्ञानेन आत्मेश्वरैकत्वदर्शनलक्षणेन सञ्छिन्नः संशयो यस्य सः ज्ञानसञ्छिन्नसंशयः। १६१८यः एवं योगसंन्यस्तकर्मा तं आत्मवन्तं १६१९अप्रमत्तं १६२०गुणचेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणि न निबध्नन्ति अनिष्टादिरूपं फलं न आरभन्ते हे धनञ्जय॥४१॥
३५२१६२३यस्मात् कर्मयोगानुष्ठानात् अशुद्धिक्षयहेतुकज्ञानसञ्छिन्नसंशयः न निबध्यते कर्मभिः १६२४ज्ञानाग्निदग्धकर्मत्वात् एव, १६२५यस्मात् च ज्ञानकर्मानुष्ठानविषये संशयवान् विनश्यति —
३५३तस्मात् पापिष्ठं अज्ञानसम्भूतं अज्ञानात् १६२६अविवेकात् जातं हृत्स्थं १६२७हृदि बुद्धौ स्थितं १६२८ज्ञानासिना शोकमोहादिदोषहरं सम्यग्दर्शनं ज्ञानं तत् एव असिः खङ्गः तेन ज्ञानासिना आत्मनः स्वस्य, १६२९आत्मविषयत्वात् संशयस्य। १६३०न हि परस्य संशयः परेण छेत्तव्यतां प्राप्तः, येन स्वस्य इति विशेष्येत। १६३१अतः आत्मविषयोऽपि स्वस्य एव भवति। छित्त्वा एनं संशयं स्वविनाशहेतुभूतं, योगं सम्यग्दर्शनोपायं कर्मानुष्ठानं आतिष्ठ कुरु इत्यर्थः। १६३२उत्तिष्ठ च इदानीं युद्धाय १६३३भारत इति॥४२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः॥