दशमोऽध्यायः
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१॥
६७४२७५४सप्तमे अध्याये भगवतः तत्त्वं विभूतयः च प्रकाशिताः, नवमे च। २७५५अथ इदानीं येषु येषु भावेषु चिन्त्यो भगवान्, ते ते भावाः वक्तव्याः, तत्त्वं च भगवतो वक्तव्यं २७५६उक्तं अपि, दुर्विज्ञेयत्वात्, इति अतः श्रीभगवान् उवाच —
६७५भूयः एव भूयः पुनः हे महाबाहो शृणु मे मदीयं परमं प्रकृष्टं २७५७निरतिशयवस्तुनः प्रकाशकं वचः वाक्यं २७५८यत् परमं ते तुभ्यं २७५९प्रीयमाणाय — मद्वचनात् प्रीयसे त्वं अति इव अमृतं इव पिबन्, ततः — वक्ष्यामि हितकाम्यया हितेच्छया॥१॥
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२॥
६७६२७६०किमर्थं अहं वक्ष्यामि इति अतः आह –
६७७न मे विदुः न जानन्ति सुरगणाः ब्रह्मादयः। किं ते न विदुः ? मम प्रभवं प्रभावं प्रभुशक्त्यतिशयं, अथवा प्रभवं प्रभवनं उत्पत्तिम्। न अपि महर्षयः भृग्वादयः विदुः। २७६१कस्मात् ते न विदुः इत्युच्यते — अहं आदिः कारणं हि यस्मात् देवानां महर्षीणां च सर्वशः सर्वप्रकारैः॥२॥
६७९यः मां अजं अनादिं च, यस्मात् अहं आदिः देवानां महर्षीणां च, न मम अन्यः आदिः विद्यते; अतः अहं अजः अनादिः च; २७६४अनादित्वं अजत्वे हेतुः, तं मां अजं अनादिं च यः वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वरं लोकानां महान्तं ईश्वरं तुरीयं अज्ञानतत्कार्यवर्जितं असंमूढः संमोहवर्जितः सः मर्त्येषु मनुष्येषु, सर्वपापैः सर्वैः पापैः मतिपूर्वामतिपूर्वकृतैः प्रमुच्यते प्रमोक्ष्यते॥३॥
६८०इतः च अहं महेश्वरो लोकानां —२७६६
६८१बुद्धिः अन्तःकरणस्य सूक्ष्माद्यर्थावबोधनसामर्थ्यं, २७६७तद्वन्तं बुद्धिमान् इति हि वदन्ति। ज्ञानं आत्मादिपदार्थानां अवबोधः। असंमोहः प्रत्युत्पन्नेषु बोद्धव्येषु विवेकपूर्विका प्रवृत्तिः। क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वा अविकृतचित्तता। सत्यं यथादृष्टस्य यथाश्रुतस्य च आत्मानुभवस्य परबुद्धिसङ्क्रान्ति तथा एव उच्चार्यमाणा वाक् सत्यं उच्यते। दमः बाह्येन्द्रियोपशम। शमः अन्तःकरणस्य उपशमः। सुखं आह्लादः। दुःखं सन्तापः। भवः उद्भवः। अभावः तद्विपर्ययः। भयं च त्रासः, अभयं एव च तत् विपरीतम्॥४॥
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५॥
६८२अहिंसा अपीडा प्राणिनाम्। समता समचित्तता। तुष्टिः सन्तोषः पर्याप्तबुद्धिः लाभेषु। तपः इन्द्रियसंयमपूर्वक शरीरपीडन। दानं यथाशक्ति संविभागः। यशः धर्मनिमित्ता कीर्तिः। अयशः तु अधर्मनिमित्ता अकीर्तिः। २७६८भवन्ति भावाः यथा उक्ताः बुद्ध्यादयः भूतानां प्राणिनां मत्तः एव ईश्वरात् पृथग्विधाः नानाविधाः २७६९स्वकर्मानुरूपेण॥५॥
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६॥
६८४महर्षयः सप्त भृग्वादयः पूर्वे अतीतकालसम्बन्धिन्, चत्वारः मनवः तथा २७७१सावर्णाः इति प्रसिद्धाः, २७७२ते च मत् भावाः मद्गतभावनाः २७७३वैष्णवेन सामर्थ्येन उपेताः, २७७४मानसाः मनसा एव उत्पादिताः मया जाताः उत्पन्नाः, २७७५येषां मनूनां महर्षीणां च सृष्टिः लोके इमाः स्थावरजङ्गमलक्षणाः प्रजाः॥६॥
६८५२७७७एतां यथा उक्तां विभूतिं २७७८विस्तारं योगं च युक्तिं च २७७९आत्मनः घटनं, २७८०अथवा योगैश्वर्यसामर्थ्य सर्वज्ञत्वं योगजं योगः उच्यते, मम मदीयं योगं यः वेत्ति तत्त्वतः तत्त्वेन २७८१यथावत् इति एतत्, सः अविकम्पेन अप्रचलितेन योगेन सम्यग्दर्शनस्थैर्यलक्षणेन युज्यते सम्बध्यते। न अत्र संशयः न अस्मिन् अर्थे संशयः अस्ति॥७॥२७८२
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८॥
६८६२७८३कीदृशेन अविकम्पेन योगेन युज्यते इत्युच्यते —२७८४
६८७अहं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यं सर्वस्य जगतः प्रभवः २७८५उत्पत्तिः। २७८६–२७८७मत्तः एव स्थितिनाशक्रियाफलोपभोगलक्षण विक्रियारूपं सर्वं जगत् प्रवर्तते। इति एवं मत्वा भजन्ते सेवंते मां बुधाः २७८८अवगतपरमार्थतत्त्वाः, २७८९भावसमन्विताः भावः भावना परमार्थतत्त्वाभिनिवेश तेन समन्विताः संयुक्ताः इत्यर्थः॥८॥
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९॥
६८९मच्चित्ताः, २७९१–२७९२मयि चित्तं येषां ते मच्चित्ताः, मद्गतप्राणाः मां गताः प्राप्ताः चक्षुरादयः प्राणाः येषां ते मद्गतप्राणाः, मयि उपसंहृतकरणाः इत्यर्थः। २७९३अथवा, मद्गतप्राणाः मद्गतजीवनाः इति एतत्। २७९४बोधयन्तः अवगमयन्तः परस्परं अन्योन्यं, २७९५कथयन्तः च ज्ञानबलवीर्यादिधर्मैः विशिष्टं मां, २७९६तुष्यन्ति च परितोषं उपयान्ति च रमन्ति च रतिं च प्राप्नुवन्ति २७९७प्रियसङ्गत्या एव॥९॥
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१०॥
६९०२७९८ये यथोक्तैः प्रकारैः भजन्ते मां भक्ताः सन्तः —
६९१२७९९तेषां सततयुक्तानां नित्याभियुक्तानां निवृत्तसर्वबाह्यैषणानां भजतां सेवमानानाम्। किं अर्थित्वादिना कारणेन ? न इत्याह — प्रीतिपूर्वकं प्रीतिः स्नेहः तत्पूर्वकं मां भजतां इत्यर्थः। २८००ददामि प्रयच्छामि बुद्धियोगं बुद्धिः सम्यग्दर्शनं मत्तत्त्वविषयं तेन योगः बुद्धियोगः तं बुद्धियोगं, २८०१येन बुद्धियोगेन सम्यग्दर्शनलक्षणेन मां परमेश्वरं आत्मभूतं आत्मत्वेन उपयान्ति प्रतिपद्यन्ते। २८०२के ? ते ये मच्चित्तत्वादिप्रकारैः मां भजन्ते॥१०॥
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११॥
६९२२८०३किमर्थं, २८०४कस्य वा, त्वत्प्राप्तिप्रतिबन्धहेतोः न अशकं बुद्धियोगं तेषां त्वद्भक्तानां ददासि २८०५इति अपेक्षायां आह —
६९३तेषां एव कथं नु नाम श्रेयः स्यात् इति अनुकम्पार्थं दयाहेतोः अहं अज्ञानजं अविवेकतः जातं मिथ्याप्रत्ययलक्षणं मोहान्धकारं तमः नाशयामि, २८०६आत्मभावस्थः आत्मनः भावः अन्तःकरणाशयः तस्मिन् एव स्थितः सन् २८०७ज्ञानदीपेन २८०८विवेकप्रत्ययरूपेण २८०९भक्तिप्रसादस्नेहाभिषिक्तेन २८१०मद्भावनाभिनिवेशवातेरितेन २८११ब्रह्मचर्यादिसाधनसंस्कारवत्प्रज्ञावर्तिना २८१२विरक्तान्तःकरणाधारेण २८१३विषयव्यावृत्तचित्तरागद्वेषाकलुषितनिवातापवरकस्थेन २८१४नित्यप्रवृत्तैकाग्र्यध्यानजनितसम्यग्दर्शनभास्वता २८१५ज्ञानदीपेन इत्यर्थः॥११॥
६९४२८१७यथा उक्तां भगवतः विभूतिं योगं च श्रुत्वा अर्जुन उवाच —
६९५परं ब्रह्म परमात्मा परं धाम परं २८१८तेजः पवित्रं पावनं परमं प्रकृष्टं भवान्। पुुुरुषं शाश्वतं नित्यं दिव्यं दिवि भवं आदिदेवं सर्वदेवानां आदौ भवं आदिदेवं अजं विभुं विभवनशीलम्॥१२॥
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३॥
६९७आहुः कथयन्ति त्वां ऋषयः वसिष्ठादयः सर्वे देवर्षिः नारदः तथा। असितः देवलोऽपि एवं एव आह, व्यासः च, २८२०स्वयं चैव त्वं च ब्रवीषि मे॥१३॥
६९८२८२२सर्वं एतत् यथोक्तं ऋषिभिः त्वया च एतत् ऋतं सत्यं एव मन्ये, यत् मां प्रति वदसि भाषसे हे केशव। २८२३न हि ते तव भगवन् व्यक्तिं प्रभवं विदुः न देवाः, न दानवाः॥१४॥
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५॥
६९९२८२४यतः त्वं देवादीनां आदिः, अतः —
७००स्वयं एव आत्मना आत्मानं वेत्थ जानासि त्वं २८२५निरतिशयज्ञानैश्वर्यबलादिशक्तिमन्तं ईश्वरं पुरुषोत्तम। २८२६भूतानि भावयति इति भूतभावनः, हे भूतभावन। भूतेश २८२७भूतानां ईशितुः। हे २८२८देवदेव २८२९जगत्पते॥१५॥
७०१वक्तुं कथयितुं अर्हसि अशेषेण। दिव्याः हि आत्मविभूतयः। आत्मनो विभूतयो याः ताः २८३१वक्तुं अर्हसि। याभिः विभूतिभिः २८३२आत्मनो माहात्म्यविस्तरैः इमान् लोकान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६॥
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया॥१७॥
७०२२८३३कथं विद्यां विजानीयां अहं हे योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन्। २८३४केषु केषु च भावेषु वस्तुषु चिन्त्यः असि ध्येयः असि भगवन् मया॥१७॥
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८॥
७०३२८३५विस्तरेण आत्मनः योगं योगैश्वर्यशक्तिविशेषं विभूतिं च विस्तरं ध्येयपदार्थानां हे जनार्दन, अर्दतेः गतिकर्मणः रूपं, २८३६असुराणां देवप्रतिपक्षभूतानां जनानां नरकादिगमयितृत्वात् जनार्दनः २८३७अभ्युदयनिःश्रेयसपुरुषार्थप्रयोजनं सर्वैः जनैः याच्यते इति वा। २८३८भूयः पूर्वं उक्तं अपि कथय; तृप्तिः परितोषः हि यस्मात् नास्ति मे मम शृण्वतः त्वन्मुखनिःसृतवाक्यामृतम्॥१८॥
प्राधान्यतः २८३९कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९॥
७०४हन्त २८४०इदानीं ते तव २८४१दिव्याः दिवि भवाः आत्मविभूतयः आत्मनः मम विभूतयः याः ताः कथयिष्यामि इति एतत्। प्राधान्यतः २८४२यत्र यत्र प्रधानाः या या विभूतिः तां तां प्रधानां प्राधान्यतः कथयिष्यामि अहं कुरुश्रेष्ठ। २८४३अशेषतः तु वर्षशतेन अपि न शक्या वक्तुं, यतः नास्ति अन्तः विस्तरस्य मे मम विभूतीनां इत्यर्थः॥१९॥
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२०॥
७०५२८४४तत्र प्रथमं एव २८४५तावत् शृणु —
७०६अहं आत्मा प्रत्यगात्मा गुडाकेश, गुडाका निद्रा तस्याः ईशः गुडाकेशः, जितनिद्रः इत्यर्थः; घनकेशः इति वा। सर्वभूताशयस्थितः २८४६सर्वेषां भूतानां आशये अन्तर्हृदि स्थितः अहं आत्मा प्रत्यगात्मा नित्यं ध्येयः। २८४७तत् अशक्तेन च उत्तरेषु भावेषु चिन्त्यः अहं; २८४८यस्मात् अहं एव आदिः भूतानां कारणं तथा मध्यं च स्थितिः अन्तः प्रलयः च॥२०॥
७०८आदित्यानां द्वादशानां विष्णुः नाम आदित्यः अहम्। ज्योतिषां रविः प्रकाशयितॄणां अंशुमान् रश्मिमान्। मरीचिः नाम मरुतां मरुद्देवताभेदानां अस्मि। नक्षत्राणां अहं शशी चन्द्रमाः॥२१॥
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२॥
७०९२८५१वेदानां मध्ये सामवेदः अस्मि। देवानां रुद्रादित्यादीनां वासवः इन्द्रः अस्मि। इन्द्रियाणां एकादशानां चक्षुरादीनां मनः च अस्मि सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः च अस्मि। भूतानां अस्मि चेतना कार्यकरणसङ्घाते नित्याभिव्यक्ता बुद्धिवृत्तिः चेतना॥२२॥
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३॥
७१०रुद्राणां एकादशानां शङ्करः च अस्मि। वित्तेशः कुबेरः यक्षरक्षसां यक्षाणां रक्षसां च। वसूनां अष्टानां पावकः च अस्मि अग्निः। मेरुः शिखरिणां शिखरवतां अहम्॥२३॥
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४॥
७११पुरोधसां च राजपुरोहितानां च मुख्यं प्रधानं मां विद्धि हे पार्थ बृहस्पतिम्। २८५२सः हि इन्द्रस्य इति मुख्यः स्यात् पुरोधाः। सेनानीनां सेनापतीनां अहं स्कन्दः देवसेनापतिः। सरसां यानि देवखातानि सरांसि तेषां सरसां सागरः अस्मि भवामि॥२४॥
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५॥
७१२महर्षीणां भृगुः अहम्। गिरां वाचां पदलक्षणानां एकं अक्षरं ओङ्कारः अस्मि। २८५३यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि, स्थावराणां २८५४स्थितिमतां हिमालयः॥२५॥
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६॥
७१३२८५५अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां, देवर्षीणां च नारदः देवाः एव सन्तः ऋषित्वं प्राप्ताः मन्त्रदर्शित्वात् ते देवर्षयः, तेषां नारदः अस्मि। गन्धर्वाणां चित्ररथः नाम गन्धर्वः अस्मि। सिद्धानां जन्मना एव धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यातिशयं प्राप्तानां कपिलो मुनिः॥२६॥
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७॥
७१४उच्चैःश्रवसं अश्वानां उच्चैःश्रवाः नाम अश्वराजः तं मां विद्धि विजानीहि अमृतोद्भवं अमृतनिमित्तमथनोद्भवम्। ऐरावतं इरावत्याः अपत्यं गजेन्द्राणां हस्तीश्वराणां, तं ‘मां विद्धि’ इति अनुवर्तते। नराणां च मनुष्याणां नराधिपं राजानं मां विद्धि जानीहि॥२७॥
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८॥
७१५आयुधानां अहं वज्रं दधीच्यस्थिसम्भवम्। धेनूनां दोग्ध्रीणां अस्मि कामधुक् वसिष्ठस्य सर्वकामानां दोग्ध्री, सामान्या वा कामधुक्। प्रजनः २८५६प्रजनयिता अस्मि कन्दर्पः कामः सर्पाणां सर्पभेदानां अस्मि वासुकिः सर्पराजः॥२८॥
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९॥
७१६अनन्तः च अस्मि नागानां नागविशेषाणां नागराजः च अस्मि। वरुणो यादसां अहं अब्देवतानां राजा अहम्। पितॄणां अर्यमा नाम पितृराजः च अस्मि। यमः संयमतां संयमनं कुर्वतां अहम्॥२९॥
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३०॥
७१७प्रह्लादो नाम च अस्मि दैत्यानां दितिवंश्यानाम्। कालः कलयतां कलनं गणनं कुर्वतां अहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रः सिंहो व्याघ्रो वा अहम्। वैनतेयः च गरुत्मान् विनतासुतः पक्षिणां पतत्रिणाम्॥३०॥
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१॥
७१८पवनः वायुः पवतां पावयितॄणां अस्मि। रामः शस्त्रभृतां अहं शस्त्राणां धारयितॄणां दाशरथिः रामः अहम्। झषाणां मत्स्यादीनां मकरः नाम जातिविशेषः अहम्। स्रोतसां स्रवन्तीनां अस्मि जाह्नवी गङ्गा॥३१॥
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२॥
७१९सर्गाणां सृष्टीनां आदिः अन्तः च मध्यं चैव अहं उत्पत्तिस्थितिलयाः अहं अर्जुन। २८५७भूतानां जीवाधिष्ठितानां एव आदिः अन्तः च इत्यादि उक्तं उपक्रमे, इह तु सर्वस्य एव सर्गमात्रस्य इति विशेषः। २८५८अध्यात्मविद्या विद्यानां मोक्षार्थत्वात् प्रधानं अस्मि। वादः अर्थनिर्णयहेतुत्वात् २८५९प्रवदतां प्रधानं, अतः सः अहं अस्मि। प्रवत्त्कृद्वारेण वदनभेदानां एव वादजल्पवितण्डानां इह ग्रहणं प्रवदतां इति॥३२॥
द्वन्द्वः सामासिकस्य च।
अहमेवाक्षयः कालो
धाताहं विश्वतोमुखः॥३३॥
७२०अक्षराणां वर्णानां अकारः वर्णः अस्मि। द्वन्द्वः समासः अस्मि सामासिकस्य च समाससमूहस्य। किञ्च अहं एव अक्षयः अक्षीणः कालः प्रसिद्धः क्षणाद्याख्यः, अथवा परमेश्वरः कालस्य अपि कालः अस्मि। धाता अहं कर्मफलस्य विधाता सर्वजगतः विश्वतोमुखः सर्वतोमुखः॥३३॥
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा॥३४॥
७२१मृत्युः द्विविधः धनादिहरः प्राणहरः च; तत्र यः प्राणहरः, सः सर्वहरः उच्यते; सः अहं इत्यर्थः। २८६०अथवा, परः ईश्वरः प्रलये सर्वहरणात् सर्वहरः, सः अहम्। उद्भवः २८६१उत्कर्षः अभ्युदयः तत्प्राप्तिहेतुः च अहम्। केषां ? भविष्यतां भाविकल्याणानां, उत्कर्षप्राप्तियोग्यानां इत्यर्थः। कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा इति एताः उत्तमाः स्त्रीणां अहं अस्मि, २८६२यासां आभासमात्रसम्बन्धेन अपि लोकः कृतार्थं आत्मानं मन्यते॥३४॥
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः॥३५॥
७२२२८६३बृहत्साम तथा साम्नां प्रधानं अस्मि। गायत्री छन्दसां अहं २८६४गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टानां ऋचां गायत्री ऋक् अहं अस्मि इत्यर्थः। २८६५मासानां मार्गशीर्षः अहं, ऋतूनां कुसुमाकरः वसन्तः॥३५॥
तेजस्तेजस्विनामहम्।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि
सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६॥
७२३द्यूतं अक्षदेवनादिलक्षणं छलयतां २८६६छलस्य कर्तॄणां अस्मि। तेजस्विनां तेजः अहम्। जयः अस्मि जेतॄणां, व्यवसायः अस्मि व्यवसायिनां, सत्त्वं सत्त्ववतां सात्त्विकानां अहम्॥३६॥
पाण्डवानां धनञ्जयः।
मुनीनामप्यहं व्यासः
कवीनामुशना कविः॥३७॥
७२४वृष्णीनां यादवानां वासुदेवः अस्मि अयं एव अहं त्वत्सखः। पाण्डवानां धनञ्जयः
७२५२८६७त्वं एव। मुनीनां मननशीलानां सर्वपदार्थज्ञानिनां अपि अहं व्यासः, कवीनां क्रान्तदर्शिनां उशनाः कविः अस्मि॥३७॥
नीतिरस्मि जिगीषताम्।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां
ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८॥
७२६२८६८दण्डः दमयतां दमयितॄणां अस्मि अदान्तानां दमनकारणम्। नीतिः अस्मि जिगीषतां जेतुं इच्छताम्। मौनं चैव अस्मि गुह्यानां गोप्यानाम्। ज्ञानं ज्ञानवतां अहम्॥३८॥
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्॥३९॥
७२७यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं प्ररोहकारणं, तत् अहं अर्जुन। प्रकरणोपसंहारार्थं विभूतिसङ्क्षेपं आह — न तत् अस्ति भूतं चराचरं चरं अचरं वा, २८६९मया विना यत् स्यात् भवेत्। मया अपकृष्टं परित्यक्तं निरात्मकं २८७०शून्यं हि तत् स्यात्। अतः मदात्मकं सर्वं इत्यर्थः॥३९॥
विभूतीनां परन्तप।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो
विभूतेर्विस्तरो मया॥४०॥
७२८२८७१न अन्तः अस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां विस्तराणां परन्तप। २८७२न हि ईश्वरस्य सर्वात्मनः दिव्यानां विभूतीनां इयत्ता शक्या वक्तुं ज्ञातुं वा केनचित्। २८७३एषः तु उद्देशतः एकदेशेन प्रोक्तः विभूतेः विस्तरः मया॥४०॥
७२९यत् यत् लोके विभूतिमत् विभूतियुक्तं सत्त्वं वस्तु श्रीमत् ऊर्जितं एव वा श्रीः लक्ष्मीः तया सहितं २८७५उत्साहोपेतं वा, तत् तत् एव अवगच्छ त्वं जानीहि मम ईश्वरस्य तेजोंशसम्भवं २८७६तेजसः अंशः एकदेशः सम्भवः यस्य तत् तेजोंशसम्भवं इति अवगच्छ त्वम्॥४१॥
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्॥४२॥
७३०२८७७अथवा २८७८बहुना एतेन एवमादिना किं ज्ञातेन तव अर्जुन स्यात् सावशेषेण। २८७९अशेषतः त्वं उच्यमानं अर्थं शृणु — विष्टभ्य विशेषतः स्तम्भनं दृढं कृत्वा इदं कृत्स्नं जगत् एकांशेन एकावयवेन एकपादेन, सर्वभूतस्वरूपेण इति एतत्; २८८०तथा च मन्त्रवर्णः — ‘पादोऽस्य विश्वा भूतानि’(ऋ.१०.८.९०.३) इति; स्थितः अहं इति॥४२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये दशमोऽध्यायः॥