षोडशोऽध्यायः

१०५२४०८५दैवी आसुरी राक्षसी इति प्राणिनां प्रकृतयः नवमे अध्याये सूचिताः। तासां विस्तरेण प्रदर्शनाय ‘अभयं सत्त्वसंशुद्धिः’ इत्यादिः अध्यायः आरभ्यते। तत्र ४०८६संसारमोक्षाय दैवी प्रकृतिः, निबन्धाय आसुरी राक्षसी च इति दैव्याः आदानाय प्रदर्शनं क्रियते, इतरयोः परिवर्जनाय च॥

१०५३४०८७अभयं अभीरुता। ४०८८सत्त्वसंशुद्धिः सत्त्वस्य अन्तःकरणस्य संशुद्धिः संव्यवहारेषु परवञ्चनामायानृतादिपरिवर्जनं शुद्धसत्त्वभावेन व्यवहारः इत्यर्थः। ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ज्ञानं शास्त्रतः आचार्यतः च आत्मादिपदार्थानां अवगमः, अवगतानां इन्द्रियाद्युपसंहारेण एकाग्रतया स्वात्मसंवेद्यतापादनं योगः, तयोः ज्ञानयोगयोः व्यवस्थितिः व्यवस्थानं तन्निष्ठता। एषा प्रधानाः दैवी सात्त्विकी सम्पत्। ४०८९यत्र येषां अधिकृतानां या प्रकृतिः सम्भवति, सात्त्विकी सा उच्यते। ४०९०दानं यथाशक्ति संविभागः अन्नादीनाम्। दमः च बाह्यकरणानां उपशमः; ४०९१अन्तःकरणस्य उपशमं शान्तिं वक्ष्यति। यज्ञः च श्रौतः अग्निहोत्रादिः। स्मार्तः च देवयज्ञादिः, स्वाध्यायः ऋग्वेदाद्यध्ययनं अदृष्टार्थम्। तपः वक्ष्यमाणं शारीरादि। आर्जवं ऋजुत्वं सर्वदा॥१॥

१०५४४०९२किञ्च —

१०५५अहिंसा अहिंसनं प्राणिनां पीडावर्जनम्। सत्यं अप्रियानृतवर्जितं यथाभूतार्थवचनम्। अक्रोधः परैः आक्रुष्टस्य अभिहतस्य वा प्राप्तस्य क्रोधस्य उपशमनम्। त्यागः संन्यासः, ४०९३पूर्वं दानस्य उक्तत्वात्। शान्तिः अन्तःकरणस्य उपशमः। अपैशुनं अपिशुनता; परस्मै पररन्ध्रप्रकटीकरणं पैशुनं, तत् अभावः अपैशुनम्। दया कृपा भूतेषु दुःखितेषु। अलोलुप्त्वं इन्द्रियाणां विषयसंनिधौ अविक्रिया। मार्दवं मृदुता अक्रौर्यम्। ह्रीः लज्जा। अचापलं असति प्रयोजने वाक्पाणिपादादीनां अव्यापारयितृत्वम्॥२॥

१०५६४०९४किञ्च —

१०५७तेजः प्रागल्भ्यं ४०९५न त्वग्गता दीप्तिः। क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वा अन्तर्विक्रियानुत्पत्तिः, ४०९६उत्पन्नायां विक्रियायां उपशमनं अक्रोधः इति अवोचाम। ४०९७इत्थं क्षमायाः अक्रोधस्य च विशेषः। धृतिः देहेन्द्रियेषु अवसादं प्राप्तेषु तस्य प्रतिषेधकः अन्तःकरणवृत्तिविशेषः, ४०९८येन उत्तम्भितानि करणानि देहः च न अवसीदन्ति। शौचं द्विविधं ४०९९मृज्जलकृतं बाह्यं आभ्यन्तरं च मनोबुद्ध्योः नैर्मल्य ४१००मायारागादिकालुष्याभावः; ४१०१एवं द्विविधं शौचम्। अद्रोहः परजिघांसाभावः अहिंसनम्। न अतिमानिता अत्यर्थं मानः अतिमानः, सः यस्य विद्यते सः अतिमानी, तत् भावः अतिमानिता, तत् अभावः न अतिमानिता ४१०२आत्मनः पूज्यतातिशयभावनाभावः इत्यर्थः। ४१०३भवन्ति अभयादीनि एतदन्तानि सम्पदं अभिजातस्य। किंविशिष्टां सम्पदं ? ४१०४दैवीं देवानां या सम्पत् तां अभिलक्ष्य जातस्य देवविभूत्यर्हस्य भाविकल्याणस्य इत्यर्थः, हे भारत॥३॥

१०५८४१०५अथ इदानीं आसुरी सम्पत् उच्यते —

१०५९दम्भः धर्मध्वजित्वम्। दर्पः विद्याधनस्वजनादिनिमित्तः उत्सेकः। अतिमानः पूर्वोक्तः। क्रोधः च। पारुष्यं एव च परुषवचनं — ४१०६यथा काणं ‘चक्षुष्मान्’ विरूपं ‘रूपवान्’ हीनाभिजनं ‘उत्तमाभिजनः’ इत्यादि। अज्ञानं च अविवेकज्ञानं कर्तव्याकर्तव्यादिविषयमिथ्याप्रत्ययः। अभिजातस्य पार्थ। किं अभिजातस्य इति, आह — सम्पदं आसुरीं असुराणां सम्पत् आसुरी तां अभिजातस्य इत्यर्थः॥४॥

१०६०अनयोः सम्पदोः कार्यं उच्यते —

१०६१दैवी सम्पत् या, सा विमोक्षाय संसारबन्धनात्। निबन्धाय नियतः बन्धः निबन्धः तदर्थं आसुरी सम्पत् मता अभिप्रेता। ४१०७तथा राक्षसी च। ४१०८तत्र एवं उक्ते सति अर्जुनस्य अन्तर्गतं भावं ‘किं अहं आसुरसम्पद्युक्तः ? किं वा दैवसम्पद्युक्तः ?’ इति एवं आलोचनारूपं आलक्ष्य आह भगवान् — मा शुचः शोकं मा कार्षीः। सम्पदं दैवीं अभिजातः असि अभिलक्ष्य जातोऽसि, भाविकल्याणः त्वं असि इत्यर्थः, हे ४१०९पाण्डव॥५॥

१०६२४११०द्वौ द्विसङ्ख्याकौ भूतसर्ग भूतानां मनुष्याणां सर्गौ सृष्टी भूतसर्ग सृज्येते इति सर्गौ भूतानि एव सृज्यमानानि दैवासुरसम्पद्द्वययुक्तानि इति द्वौ भूतसर्ग इति उच्यते, ४१११‘द्वयाः ह वै प्राजापत्या देवाः च असुराः च’(बृ.उ.१.३.१) इति श्रुतेः। लोके अस्मिन्, संसारे इत्यर्थः, ४११२सर्वेषां द्वैविध्योपपत्तेः। कौ तौ भूतसर्ग इति, उच्यते — प्रकृतौ एव दैवं आसुरं एव च। उक्तयोः एव पुनः अनुवादे प्रयोजनं आह — दैवः भूतसर्गः ‘अभयं सत्त्वसंशुद्धिः’(भ.गी.१६.१) इत्यादिना विस्तरशः विस्तरप्रकारैः प्रोक्तः कथितः, न तु आसुरः विस्तरशः; अतः तत्परिवर्जनार्थं आसुरं पार्थ, मे मम वचनात् उच्यमानं विस्तरशः शृणु अवधारय॥६॥

१०६३आ अध्यायपरिसमाप्तेः आसुरी सम्पत् प्राणिविशेषणत्वेन प्रदर्श्यते, ४११३प्रत्यक्षीकरणेन च शक्यते तस्याः परिवर्जनं कर्तुं इति —

१०६४४११४प्रवृत्तिं च प्रवर्तनं यस्मिन् पुरुषार्थसाधने कर्तव्ये प्रवृत्तिः तां, निवृत्तिं च एतद्विपरीतां यस्मात् अनर्थहेतोः निवर्तितव्यं सा निवृत्तिः तां च, जनाः आसुराः न विदुः न जानन्ति। न केवलं प्रवृत्तिनिवृत्ती एव ते न विदुः, न शौचं न अपि च आचारः न सत्यं तेषु विद्यते; अशौचाः ४११५अनाचाराः मायाविनः अनृतवादिनो हि आसुराः॥७॥

१०६५४११६किञ्च —

१०६६असत्यं यथा वयं अनृतप्रायाः तथा इदं जगत् सर्वं असत्यं, अप्रतिष्ठं च न अस्य धर्माधर्मौ प्रतिष्ठा अतः अप्रतिष्ठं च, इति ते आसुराः जनाः जगत् आहुः, अनीश्वरं न च धर्माधर्मसव्यपेक्षकः अस्य शासिता ईश्वरः विद्यते इति अतः अनीश्वरं जगत् आहुः। ४११७किञ्च, अपरस्परसम्भूतं कामप्रयुक्तयोः स्त्रीपुरुषयोः अन्योन्यसंयोगात् जगत् सर्वं सम्भूतम्। किं अन्यत् कामहैतुकं कामहेतुकं एव कामहैतुकम्। किं अन्यत् जगतः कारणं ? ४११८न किञ्चित् अदृष्टं धर्माधर्मादि कारणान्तर विद्यते जगतः ‘कामः एव प्राणिनां कारणं’ इति लोकायतिकदृष्टिः इयम्॥८॥

१०६७४११९एतां दृष्टिं अवष्टभ्य आश्रित्य नष्टात्मानः नष्टस्वभावाः ४१२०विभ्रष्टपरलोकसाधनाः अल्पबुद्धयः विषयविषया अल्पा एव बुद्धिः येषां ते अल्पबुद्धयः प्रभवन्ति उद्भवन्ति उग्रकर्माणः क्रूरकर्माणः हिंसात्मकाः। क्षयाय जगतः प्रभवन्ति इति सम्बन्धः। जगतः अहिताः, शत्रवः इत्यर्थः॥९॥

१०६८४१२१ते च —

१०६९कामं इच्छाविशेषं आश्रित्य अवष्टभ्य दुष्पूरं अशक्यपूरणं दम्भमानमदान्विताः दम्भः च मानः च मदः च दम्भमानमदाः तैः अन्विताः दम्भमानमदान्विताः मोहात् अविवेकतः गृहीत्वा उपादाय असद्ग्राहान् अशुभनिश्चयान् प्रवर्तन्ते लोके अशुचिव्रताः अशुचीनि व्रतानि येषां ते अशुचिव्रताः॥१०॥

१०७०४१२३किञ्च —

१०७१चिन्तां अपरिमेयां च, न परिमातुं शक्यते यस्याः चिन्तायाः इयत्ता सा अपरिमेया, तां अपरिमेयां, प्रलयान्तां मरणान्तां उपाश्रिताः, सदा चिन्तापराः इत्यर्थः। कामोपभोगपरमाः, काम्यन्ते इति कामाः विषयाः शब्दादयः तदुपभोगपरमाः ‘अयं एव परमः पुरुषार्थः यः कामोपभोगः’ इति एवं निश्चितात्मानः, एतावत् इति निश्चिताः॥११॥

१०७२४१२४आशापाशशतैः ४१२५आशा एव पाशाः तच्छतैः बद्धाः नियन्त्रिताः सन्तः सर्वतः आकृष्यमाणाः, कामक्रोधपरायणाः कामक्रोधौ परं अयनं आश्रयः येषां ते कामक्रोधपरायणाः, ईहन्ते चेष्टन्ते कामभोगार्थं कामभोगप्रयोजनाय न धर्मार्थं, अन्यायेन परस्वापहरणादिना इत्यर्थः; किं ? अर्थसञ्चयान् अर्थप्रचयान्॥१२॥

१०७३४१२६ईदृशः च तेषां अभिप्रायः —

१०७४इदं द्रव्यं अद्य इदानीं मया लब्धम्। इदं च अन्यत् प्राप्स्ये मनोरथं मनस्तुष्टिकरम्। इदं च अस्ति इदं अपि मे भविष्यति आगामिनि संवत्सरे पुनः धनं तेन अहं धनी विख्यातः भविष्यामि इति॥१३॥

१०७५४१२७असौ देवदत्तनामा मया हतः दुर्जयः शत्रुः। हनिष्ये च अपरान् अन्यान् वराकान् अपि। किं एते करिष्यन्ति तपस्विनः; ४१२८सर्वथा अपि नास्ति मत्तुल्यः। कथं ? ईश्वरः ४१२९अहं, अहं भोगी। सर्वप्रकारेण च सिद्धः अहं ४१३०सम्पन्नः पुत्रैः नप्तृभिः, न केवलं मानुषः, बलवान् सुखी च अहं एव; अन्ये तु भूमिभाराय अवतीर्णाः॥१४॥

१०७६४१३२आढ्यः धनेन, अभिजनवान् सप्तपुरुषं श्रोत्रियत्वादिसम्पन्नः — तेन अपि न मम तुल्यः अस्ति कश्चित्। कः अन्यः अस्ति सदृशः तुल्यः मया ? ४१३३किञ्च, यक्ष्ये यागेन अपि अन्यान् अभिभविष्यामि, दास्यामि नटादिभ्यः, मोदिष्ये हर्षं च अतिशयं प्राप्स्यामि, इति एवं अज्ञानविमोहिताः अज्ञानेन विमोहिताः विविधं अविवेकभावं आपन्नाः॥१५॥

१०७७४१३४अनेकचित्तविभ्रान्ताः उक्तप्रकारैः अनेकैः चित्तैः विविधं भ्रान्ताः अनेकचित्तविभ्रान्ताः, मोहजालसमावृताः मोहः अविवेकः अज्ञानं तत् एव जालं इव आवरणात्मकत्वात्, तेन समावृताः। प्रसक्ताः कामभोगेषु तत्र एव निषण्णाः सन्तः तेन उपचितकल्मषाः पतन्ति नरके अशुचौ वैतरण्यादौ॥१६॥

१०७८४१३५आत्मसम्भाविताः सर्वगुणविशिष्टतया आत्मना एव सम्भाविताः आत्मसम्भाविताः, न साधुभिः। स्तब्धाः अप्रणतात्मानः। धनमानमदान्विताः धननिमित्तः मानः मदः च, ताभ्यां धनमानमदाभ्यां अन्विताः। यजन्ते नामयज्ञैः नाममात्रैः यज्ञैः ते दम्भेन धर्मध्वजितया अविधिपूर्वकं विधिविहिताङ्गेतिकर्तव्यतारहितम्॥१७॥

१०७९४१३६अहङ्कारं अहङ्करणं अहङ्कारः, ४१३७विद्यमानैः अविद्यमानैः च गुणैः आत्मनि अध्यारोपितैः ‘विशिष्टं आत्मानं अहं’ इति मन्यते, सः अहङ्कारः ४१३८अविद्याख्यः ४१३९कष्टतमः, ४१४०सर्वदोषाणां मूलं सर्वानर्थप्रवृत्तीनां च, तम्। तथा बलं पराभिभवनिमित्तं कामरागान्वितम्। दर्पं दर्पो ४१४१नाम यस्य उद्भवे धर्मं अतिक्रामति सः अयं अन्तःकरणाश्रयः दोषविशेषः। कामं स्त्र्यादिविषयम्। क्रोधं अनिष्टविषयम्। एतान् अन्यान् च महतो दोषान् संश्रिताः। ४१४२किञ्च ते मां ईश्वरं आत्मपरदेहेषु स्वदेहे परदेहेषु च ४१४३तद्बुद्धिकर्मसाक्षिभूतं मां प्रद्विषन्तः, ४१४४मच्छासनातिवर्तित्वं प्रद्वेषः, तं कुर्वन्तः अभ्यसूयकाः सन्मार्गस्थानां गुणेषु असहमानाः॥१८॥

१०८०४१४५तान् अहं सन्मार्गप्रतिपक्षभूतान् साधुद्वेषिणः द्विषतः च मां क्रूरान् संसारेषु एव अनेकनरकसंसरणमार्गेषु नराधमान् ४१४६अधर्मदोषवत्त्वात् क्षिपामि प्रक्षिपामि अजस्रं सन्ततं अशुभान् अशुभकर्मकारिणः आसुरीषु एव क्रूरकर्मप्रायासु व्याघ्रसिंहादियोनिषु ‘क्षिपामि’ इति अनेन सम्बन्धः॥१९॥

१०८१४१४८आसुरीं योनिं आपन्नाः प्रतिपन्नाः मूढाः अविवेकिनः जन्मनि जन्मनि प्रतिजन्म तमोबहुलासु एव योनिषु जायमानाः अधो गच्छन्तो मूढाः मां ईश्वरं अप्राप्य अनासाद्य एव हे कौन्तेय, ततः तस्मात् अपि यान्ति अधमां गतिं निकृष्टतमां गतिम्। ‘मां अप्राप्य एव’ इति न मत्प्राप्तौ काचित् अपि आशङ्का अस्ति, अतः मच्छिष्टसाधुमार्गं अप्राप्य इत्यर्थः॥२०॥

१०८२४१४९सर्वस्याः आसुर्याः सम्पदः सङ्क्षेपः अयं उच्यते, ४१५०यस्मिन् त्रिविधे सर्वः आसुरीसम्पद्भेदः अनन्तोऽपि अन्तः भवति। ४१५१यत्परिहारेण परिहृतः च भवति, यत् मूलं सर्वस्य अनर्थस्य, तत् एतत् उच्यते —४१५२

१०८३त्रिविधं त्रिप्रकारं नरकस्य प्राप्तौ इदं द्वारं नाशनं आत्मनः, यत् द्वारं प्रविशन् एव नश्यति आत्मा; ४१५३कस्मैचित् पुरुषार्थाय योग्यो न भवति इति एतत्, अतः उच्यते ‘द्वारं नाशनं आत्मनः’ इति। ४१५४किं तत् ? कामः क्रोधः तथा लोभः। तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत्। ४१५५यतः एतत् द्वारं नाशनं आत्मनः तस्मात् कामादित्रयं एतत् त्यजेत्॥२१॥

१०८४त्यागस्तुतिः इयं —

१०८५४१५६एतैः विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैः तमसः नरकस्य दुःखमोहात्मकस्य द्वाराणि कामादि तैः, एतैः त्रिभिः विमुक्तः नरः आचरति अनुतिष्ठति। किं ? आत्मनः श्रेयः। यत्प्रतिबद्ध पूर्वं न आचचार, तत् अपगमात् आचरति। ततः तदाचरणात् याति परां गतिं मोक्षं अपि इति॥२२॥

१०८६४१५७सर्वस्य एतस्य आसुरीसम्पत्परिवर्जनस्य श्रेयआचरणस्य च ४१५८शास्त्रं कारणम्। शास्त्रप्रमाणात् उभयं शक्यं कर्तुं, न अन्यथा। ४१५९अतः —

१०८७यः शास्त्रविधिं शास्त्रं वेदः तस्य विधिं ४१६०कर्तव्याकर्तव्यज्ञानकारण विधिप्रतिषेधाख्य उत्सृज्य त्यक्त्वा वर्तते ४१६१कामकारतः कामप्रयुक्तः सन्, न सः सिद्धिं पुरुषार्थयोग्यता अवाप्नोति, न अपि अस्मिन् लोके सुखं न अपि परां प्रकृष्टां गतिं स्वर्गं मोक्षं वा॥२३॥४१६२

१०८८४१६३तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ज्ञानसाधन ते तव कार्याकार्यव्यवस्थिति कर्तव्याकर्तव्यव्यवस्थायाम्। ४१६४अतः ज्ञात्वा बुद्ध्वा शास्त्रविधानोक्त विधिः विधानं शास्त्रं एव विधानं शास्त्रविधान ‘कुर्यात्, न कुर्यात्’ इति एवंलक्षणं, तेन उक्तं स्वकर्म यत् तत् कर्तुं इह अर्हसि, इह इति कर्माधिकारभूमिप्रदर्शनार्थ इति॥२४॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये षोडशोऽध्यायः॥