चतुर्दशोऽध्यायः

९६१३८००सर्वं उत्पद्यमानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् उत्पद्यते इति उक्तम्। तत् कथं इति, तत्प्रदर्शनार्थं ‘परं भूयः’ इत्यादिः अध्यायः आरभ्यते। ३८०१अथवा, ३८०२ईश्वरपरतन्त्रयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः जगत्कारणत्वं न तु साङ्ख्यानां इव स्वतन्त्रयोः इति एवं अर्थम्। प्रकृतिस्थत्वं गुणेषु च सङ्गः संसारकारणं इति उक्तम्। ३८०३कस्मिन् गुणे कथं सङ्गः ? के वा गुणाः ? कथं वा ते बध्नन्ति इति ? गुणेभ्यः च मोक्षणं कथं स्यात् ? मुक्तस्य च लक्षणं वक्तव्यं, इति एवं अर्थं च भगवान् उवाच —

९६२३८०४परं ज्ञानं इति व्यवहितेन सम्बन्धः, भूयः ३८०५पुनः ३८०६पूर्वेषु सर्वेषु अध्यायेषु असकृत् उक्तं अपि प्रवक्ष्यामि। ३८०७तत् च परं परवस्तुविषयत्वात्। ३८०८किं तत् ? ज्ञानं ३८०९सर्वेषां ज्ञानानां ३८१०उत्तमं, उत्तमफलत्वात्। ३८११ज्ञानानां इति न अमानित्वादीनां; किं तर्हि ? यज्ञादिज्ञेयवस्तुविषयाणां इति। ३८१२तानि न मोक्षाय, इदं तु मोक्षाय इति परोत्तमशब्दाभ्यां स्तौति ३८१३श्रोतृबुद्धिरुच्युत्पादनार्थम्। यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञानं ज्ञात्वा ३८१४प्राप्य मुनयः संन्यासिनः ३८१५मननशीलाः सर्वे परां सिद्धिं ३८१६मोक्षाख्यां इतः ३८१७अस्मात् देहबन्धनात् ऊर्ध्वं गताः प्राप्ताः॥१॥

९६३३८१८अस्याः च सिद्धेः ऐकान्तिकत्वं दर्शयति —

९६४इदं ३८१९ज्ञानं यथोक्तं उपाश्रित्य, ज्ञानसाधनं अनुष्ठाय इति एतत्, मम परमेश्वरस्य साधर्म्यं ३८२०मत्स्वरूपतां आगताः प्राप्ताः इत्यर्थः। ३८२१न तु समानधर्मता साधर्म्यं, क्षेत्रज्ञेश्वरयोः भेदानभ्युपगमात् गीताशास्त्रे। ३८२२फलवादः च अयं स्तुत्यर्थं उच्यते। ३८२३सर्गे अपि सृष्टिकाले अपि न उपजायन्ते। न उत्पद्यन्ते। प्रलये ब्रह्मणोऽपि विनाशकाले न व्यथन्ति च व्यथां न आपद्यन्ते, न च्यवन्ति इत्यर्थः॥२॥

९६५३८२५क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगः ईदृशः भूतकारणं इत्याह —

९६६मम स्वभूता ३८२६मदीया माया ३८२७त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः योनिः ३८२८–३८२९सर्वभूतानां कारणम्। सर्वकार्येभ्यो महत्त्वात् भरणात् च स्वविकाराणां महत् ब्रह्म इति ३८३०योनिः एव विशिष्यते। तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्यगर्भस्य जन्मनः बीजं सर्वभूतजन्मकारणं बीजं दधामि निक्षिपामि क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रकृतिद्वयशक्तिमान् ईश्वरः अहं, अविद्याकामकर्मोपाधिस्वरूपानुविधायिनं क्षेत्रज्ञं ३८३१क्षेत्रेण संयोजयामि इत्यर्थः। ३८३२सम्भवः उत्पत्तिः सर्वभूतानां ३८३३हिरण्यगर्भोत्पत्तिद्वारेण ततः तस्मात् गर्भाधानात् भवति हे भारत॥३॥

९६७३८३४देवपितृमनुष्यपशुमृगादिसर्वयोनिषु कौन्तेय, मूर्तयः देहसंस्थानलक्षणाः मूर्छिताङ्गावयवाः मूर्तयः सम्भवन्ति याः, तासां मूर्तीनां ब्रह्म महत् ३८३५सर्वावस्थं योनिः कारणं अहं ईश्वरः बीजप्रदः गर्भाधानस्य कर्ता पिता॥४॥

९६८३८३७के गुणाः कथं बध्नन्ति इति, उच्यते —

९६९सत्त्वं रजः तमः इति एवंनामानः। गुणाः इति पारिभाषिकः शब्दः, ३८३८न रूपादिवत् द्रव्याश्रिताः गुणाः। ३८३९न च गुणगुणिनोः अन्यत्वं अत्र विवक्षितम्। ३८४०तस्मात् गुणाः इव नित्यपरतन्त्राः क्षेत्रज्ञं प्रति ३८४१अविद्यात्मकत्वात् ३८४२क्षेत्रज्ञं निबध्नन्ति इव। ३८४३तं आस्पदीकृत्य आत्मानं प्रतिलभन्ते इति निबध्नन्ति इति उच्यते। ३८४४ते च प्रकृतिसम्भवाः ३८४५भगवन्मायासम्भवाः निबध्नन्ति इव हे महाबाहो, ३८४६महान्तौ समर्थतरौ आजानुप्रलम्बौ बाहू यस्य सः महाबाहुः, हे महाबाहो देहे शरीरे देहिनं देहवन्तं ३८४७अव्ययं, ३८४८अव्ययत्वं च उक्तं ‘अनादित्व’(भ.गी.१३.३१) इत्यादिश्लोकेन। ननु ‘देही न लिप्यते’(भ.गी.१३.३१) इति उक्तम्। तत् कथं इह ३८४९निबध्नन्ति इति अन्यथा उच्यते ? ३८५०परिहृतं अस्माभिः इवशब्देन निबध्नन्ति इव इति॥५॥

९७०३८५१–३८५२तत्र सत्त्वादीनां सत्त्वस्य एव तावत् लक्षणं उच्यते —

९७१निर्मलत्वात् स्फटिकमणिः इव प्रकाशकं अनामयं निरुपद्रवं सत्त्वं तत् निबध्नाति। ३८५३कथं ? सुखसङ्गेन ३८५४‘सुखी अहं’ इति विषयभूतस्य सुखस्य विषयिणि आत्मनि संश्लेषापादनं ३८५५मृषा एव सुखे सञ्जनं इति। ३८५६सा एषा अविद्या। ३८५७न हि विषयधर्मः विषयिणः भवति। ३८५८इच्छादि च धृत्यन्तं क्षेत्रस्य एव विषयस्य धर्मः इति उक्तं भगवता। ३८५९अतः ३८६०अविद्यया एव ३८६१स्वकीयधर्मभूतया ३८६२विषयविषय्यविवेकलक्षणया ३८६३अस्वात्मभूते सुखे सञ्जयति इव, ३८६४आसक्तं इव करोति, असङ्गं सक्तं इव करोति, असुखिनं सुखिनं इव। ३८६५तथा ज्ञानसङ्गेन च, ३८६६ज्ञानं इति सुखसाहचर्यात् क्षेत्रस्य एव विषयस्य अन्तःकरणस्य धर्मः, न ३८६७आत्मनः; आत्मधर्मत्वे सङ्गानुपपत्तेः, बन्धानुपपत्तेः च। ३८६८सुखे इव ज्ञानादौ सङ्गः मन्तव्यः। हे ३८६९अनघ अव्यसनम्॥६॥

९७२३८७०रजः रागात्मकं ३८७१रञ्जनात् रागः गैरिकादिवत् रागात्मकं विद्धि जानीहि। ३८७२–३८७३तृष्णासङ्गसमुद्भवं तृष्णा अप्राप्ताभिलाषः, आसङ्गः प्राप्ते विषये मनसः प्रीतिलक्षणः संश्लेषः, तृष्णासङ्गयोः समुद्भवं तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। तत् निबध्नाति तत् रजः निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन, ३८७४दृष्टादृष्टार्थेषु कर्मसु सञ्जनं तत्परता कर्मसङ्गः, तेन निबध्नाति रजः देहिनम्॥७॥

९७३तमः तृतीयः गुणः अज्ञानजं ३८७६अज्ञानात् जातं अज्ञानजं विद्धि ३८७७मोहनं मोहकरं अविवेककरं सर्वदेहिनां सर्वेषां देहवताम्। ३८७८प्रमादालस्यनिद्राभिः प्रमादः च आलस्यं च निद्रा च प्रमादालस्यनिद्राः ताभिः प्रमादालस्यनिद्राभिः तत् तमः निबध्नाति भारत॥८॥

९७४३८८०पुनः गुणानां व्यापारः सङ्क्षेपतः उच्यते —

९७५३८८१सत्त्वं सुखे सञ्जयति ३८८२संश्लेषयति, ३८८३रजः कर्मणि हे भारत सञ्जयति इति अनुवर्तते। ज्ञानं सत्त्वकृतं विवेकं आवृत्य आच्छाद्य तु तमः स्वेन आवरणात्मना प्रमादे सञ्जयति उत प्रमादः नाम प्राप्तकर्तव्याकरणम्॥९॥

९७६३८८४उक्तं कार्यं कदा कुर्वन्ति गुणाः इति ३८८५उच्यते —

९७७रजः तमः च उभौ अपि अभिभूय सत्त्वं भवति उद्भवति वर्धते यदा, ३८८६तदा लब्धात्मकं सत्त्वं स्वकार्यं ज्ञानसुखादि आरभते हे भारत। ३८८७तथा रजोगुणः सत्त्वं ३८८८तमः च एव उभौ अपि अभिभूय वर्धते यदा, तदा कर्म कृष्यादि स्वकार्यं आरभते। तमआख्यो गुणः सत्त्वं रजः च उभौ अपि अभिभूय तथा एव वर्धते यदा, तदा ज्ञानावरणादि स्वकार्यं आरभते॥१०॥

९७८३८८९यदा यो गुणः उद्भूतः भवति, तदा तस्य किं लिङ्गं इति ३८९०उच्यते —

९७९सर्वद्वारेषु, आत्मनः उपलब्धिद्वाराणि श्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि, तेषु सर्वद्वारेषु अन्तःकरणस्य बुद्धेः वृत्तिः प्रकाशः देहे अस्मिन् उपजायते। तत् एव ज्ञानम्। यदा एवं प्रकाशो ज्ञानाख्यः उपजायते, तदा ज्ञानप्रकाशेन लिङ्गेन विद्यात् विवृद्धं उद्भूतं सत्त्वं इति उत अपि॥११॥

९८०३८९१रजसः उद्भूतस्य इदं चिह्नं —

९८१लोभः परद्रव्यादित्सा, प्रवृत्तिः प्रवर्तनं सामान्यचेष्टा, आरम्भः; ३८९२कस्य ? ३८९३कर्मणाम्। अशमः अनुपशमः, हर्षरागादिप्रवृत्तिः, स्पृहा सर्वसामान्यवस्तुविषया तृष्णा — रजसि गुणे विवृद्धे एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे भरतर्षभ॥१२॥

९८२३८९४अप्रकाशः अविवेकः, अत्यन्तं अप्रवृत्तिः च प्रवृत्त्यभावः ३८९५तत् कार्यं प्रमादो मोहः एव च ३८९६अविवेकः मूढता इत्यर्थः। तमसि गुणे विवृद्धे एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे कुरुनन्दन॥१३॥

९८३३८९७मरणद्वारेण अपि यत् फलं प्राप्यते, तत् अपि सङ्गरागहेतुकं सर्वं गौणं एव इति दर्शयन् आह —

९८४३८९८यदा सत्त्वे प्रवृद्धे उद्भूते तु प्रलयं मरणं याति प्रतिपद्यते देहभृत् आत्मा, तदा उत्तमविदां महदादितत्त्वविदां इति एतत्, लोकान् अमलान् मलरहितान् प्रतिपद्यते प्राप्नोति इति एतत्॥१४॥

९८५३८९९रजसि गुणे विवृद्धे प्रलयं मरणं गत्वा प्राप्य कर्मसङ्गिषु कर्मासक्तियुक्तेषु मनुष्येषु जायते। तथा ३९००तद्वत् एव प्रलीनः मृतः तमसि विवृद्धे मूढयोनिषु पश्वादियोनिषु जायते॥१५॥

९८६३९०१अतीतश्लोकार्थस्य एव सङ्क्षेपः उच्यते —

९८७३९०२कर्मणः सुकृतस्य सात्त्विकस्य इत्यर्थः, आहुः शिष्टाः सात्त्विकं एव निर्मलं फलं इति। रजसः तु फलं दुःखं राजसस्य कर्मणः इत्यर्थः, कर्माधिकारात् फलं अपि दुःखं एव, ३९०३कारणानुरूप्यात् राजसं एव। ३९०४तथा अज्ञानं तमसः तामसस्य कर्मणः अधर्मस्य पूर्ववत्॥१६॥

९८८३९०५किञ्च गुणेभ्यो भवति —

९८९सत्त्वात् लब्धात्मकात् सञ्जायते समुत्पद्यते ज्ञानं, रजसो लोभः एव च, प्रमादमोहौ च उभौ तमसो भवतः, अज्ञानं एव च भवति॥१७॥

९९०३९०६किञ्च —

९९१ऊर्ध्वं गच्छन्ति देवलोकादिषु उत्पद्यन्ते सत्त्वस्थाः सत्त्वगुणवृत्तस्थाः। मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येषु उत्पद्यन्ते राजसाः। जघन्यगुणवृत्तस्थाः जघन्यः च असौ गुणः च जघन्यगुणः तमः, तस्य वृत्तं निद्रालस्यादि, तस्मिन् स्थिताः जघन्यगुणवृत्तस्थाः मूढाः अधः गच्छन्ति पश्वादिषु उत्पद्यन्ते तामसाः॥१८॥

९९२३९०८पुरुषस्य प्रकृतिस्थत्वरूपेण मिथ्याज्ञानेन युक्तस्य भोग्येषु गुणेषु सुखदुःखमोहात्मकेषु ‘सुखी दुःखी मूढः अहं अस्मि’ इति एवंरूपः यः सङ्गः तत् कारणं पुरुषस्य सदसद्योनिजन्मप्राप्तिलक्षणस्य संसारस्य इति समासेन पूर्वाध्याये यत् उक्तं, तत् इह ‘सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः’(भ.गी.१४.५) इति आरभ्य गुणस्वरूपं, गुणवृत्तं, स्ववृत्तेन च गुणानां बन्धकत्वं, गुणवृत्तनिबद्धस्य च पुरुषस्य या गतिः, इति एतत् सर्वं मिथ्याज्ञानमूलं बन्धकारणं विस्तरेण उक्त्वा, अधुना सम्यग्दर्शनात् मोक्षो वक्तव्यः इति अतः आह भगवान् —

९९३न अन्यं ३९०९कार्यकरणविषयाकारपरिणतेभ्यः गुणेभ्यः कर्तारं अन्यं यदा द्रष्टा विद्वान् सन् न अनुपश्यति, ३९१०गुणाः एव सर्वावस्थाः सर्वकर्मणां कर्तारः इति एवं पश्यति, ३९११गुणेभ्यः च परं गुणव्यापारसाक्षिभूतं वेत्ति, मद्भाव मम भावं सः द्रष्टा अधिगच्छति॥१९॥

९९४कथं अधिगच्छति इति, उच्यते —३९१२

९९५गुणान् एतान् यथोक्तान् अतीत्य जीवन् एव अतिक्रम्य ३९१३मायोपाधिभूतान् त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ३९१४देहोत्पत्तिबीजभूतान् ३९१५जन्ममृत्युजरादुःखैः जन्म च मृत्युः च जरा च दुःखानि च जन्ममृत्युजरादुःखानि तैः जीवन् एव विमुक्तः सन् विद्वान् अमृतं अश्नुते, ३९१६एवं मद्भावं अधिगच्छति इत्यर्थः॥२०॥

९९६३९१७जीवन् एव गुणान् अतीत्य अमृतं अश्नुते इति प्रश्नबीजं प्रतिलभ्य, अर्जुन उवाच —

९९७३९१८कैः लिङ्गैः चिह्नैः त्रीन् एतान् व्याख्यातान् गुणान् अतीतः अतिक्रान्तः भवति प्रभो, ३९१९किमाचारः कः अस्य आचारः इति किमाचारः ३९२०कथं केन च प्रकारेण एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते अतीत्य वर्तते॥२१॥

९९८३९२१गुणातीतस्य लक्षणं गुणातीतत्वोपायं च अर्जुनेन पृष्टः अस्मिन् श्लोके प्रश्नद्वयार्थं प्रतिवचनं भगवान् उवाच। ३९२२यत् तावत् ‘कैः लिङ्गैः युक्तो गुणातीतो भवति’ इति, तत् शृणु —

९९९प्रकाशं च सत्त्वकार्यं प्रवृत्तिं च रजःकार्यं मोहं एव च तमःकार्यं इति एतानि न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि सम्यग्विषयभावेन उद्भूतानि — ३९२३–३९२४‘मम तामसः प्रत्ययो जातः, तेन अहं मूढः; तथा राजसी प्रवृत्तिः मम उत्पन्ना दुःखात्मिका, तेन अहं रजसा प्रवर्तितः प्रचलितः स्वरूपात्; कष्टं मम वर्तते यः अयं मत्स्वरूपावस्थानात् भ्रंशः; तथा सात्त्विको गुणः प्रकाशात्मा मां विवेकित्वं आपादयन् सुखे च सञ्जयन् बध्नाति’ इति तानि द्वेष्टि असम्यग्दर्शित्वेन। तत् एवं गुणातीतो न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि। ३९२५यथा च सात्त्विकादिपुरुषः सत्त्वादिकार्याणि आत्मानं प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काङ्क्षति, न तथा गुणातीतो निवृत्तानि काङ्क्षति इत्यर्थः। ३९२६एतत् न परप्रत्यक्षं लिङ्गम्। किं तर्हि ? स्वात्मप्रत्यक्षत्वात् आत्मार्थं एव एतत् लक्षणम्। ३९२७न हि स्वात्मविषयं द्वेषं आकाङ्क्षां वा परः पश्यति॥२२॥

१०००३९३०अथ इदानीं ‘गुणातीतः किमाचारः ?’ इति प्रश्नस्य प्रतिवचनं आह —

१००१उदासीनवत् ३९३१यथा उदासीनः न कस्यचित् पक्षं भजते, ३९३२तथा अयं गुणातीतत्वोपायमार्गे अवस्थितः आसीनः आत्मवित् गुणैः यः संन्यासी न विचाल्यते विवेकदर्शनावस्थातः। ३९३३तत् एतत् स्फुटीकरोति — गुणाः कार्यकरणविषयाकारपरिणताः अन्योऽन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यः अवतिष्ठति। ३९३४छन्दोभङ्गभयात् परस्मैपदप्रयोगः। योऽनुतिष्ठति इति वा पाठान्तरम्। न इङ्गते न चलति, स्वरूपावस्थ एव भवति इत्यर्थः॥२३॥

१००२३९३५किञ्च —

१००३समदुःखसुख समे दुःखसुखे यस्य सः समदुःखसुख, स्वस्थः स्वे आत्मनि स्थितः प्रसन्नः, समलोष्टाश्मकाञ्चनः लोष्टं च अश्मा च काञ्चनं च लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य सः समलोष्टाश्मकाञ्चनः, तुल्यप्रियाप्रियः ३९३६प्रियं च अप्रियं च प्रियाप्रिये तुल्ये समे यस्य सोऽयं तुल्यप्रियाप्रियः, धीरः धीमान्, तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निन्दा च आत्मसंस्तुतिः च निन्दात्मसंस्तुती, तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य यतेः सः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४॥

१००४३९३७किञ्च —

१००५मानापमानयोः ३९३८तुल्यः समः निर्विकारः; तुल्यः मित्रारिपक्षयोः, ३९३९यद्यपि उदासीना भवन्ति केचित् स्वाभिप्रायेण, तथापि पराभिप्रायेण मित्रारिपक्षयोः इव भवन्ति इति तुल्यो मित्रारिपक्षयोः इत्याह। सर्वारम्भपरित्यागी, दृष्टादृष्टार्थानि कर्माणि आरभ्यन्ते इति आरम्भाः, सर्वान् आरम्भान् परित्यक्तुं शीलं अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी, ३९४०देहधारणमात्रनिमित्तव्यतिरेकेण सर्वकर्मपरित्यागी इत्यर्थः। ३९४१गुणातीतः सः उच्यते ३९४२‘उदासीनवत्’(भ.गी.१४.२३) इत्यादि ‘गुणातीतः सः उच्यते’(भ.गी.१४.२५) इति एतदन्तं उक्तं यावत् यत्नसाध्यं तावत् संन्यासिनः अनुष्ठेयं गुणातीतत्वसाधनं मुमुक्षोः; स्थिरीभूतं तु स्वसंवेद्यं सत् गुणातीतस्य यतेः लक्षणं भवति इति।॥२५॥

१००६३९४३अधुना ‘कथं च त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ?’(भ.गी.१४.२१) इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं आह —

१००७मां च ३९४४ईश्वरं नारायणं ३९४५सर्वभूतहृदयाश्रितं यो यतिः कर्मी वा अव्यभिचारेण न कदाचित् यो व्यभिचरति भक्तियोगेन भजनं भक्तिः सा एव योगः तेन भक्तियोगेन सेवते, सः गुणान् समतीत्य एतान् यथोक्तान् ब्रह्मभूयाय, भवनं भूयः, ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभवनाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवति इत्यर्थः॥२६॥३९४६

१००८३९४७कुतः एतत् इति ३९४८उच्यते —

१००९ब्रह्मणः ३९४९परमात्मनः हि यस्मात् प्रतिष्ठा अहं ३९५०प्रतितिष्ठति अस्मिन् इति प्रतिष्ठा अहं प्रत्यगात्मा। कीदृशस्य ब्रह्मणः ? ३९५१अमृतस्य अविनाशिनः अव्ययस्य ३९५२अविकारिणः शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य धर्मज्ञानस्य ज्ञानयोगधर्मप्राप्यस्य सुखस्य आनन्दरूपस्य ऐकान्तिकस्य अव्यभिचारिणः अमृतादिस्वभावस्य परमानन्दरूपस्य परमात्मनः प्रत्यगात्मा प्रतिष्ठा, ३९५३–३९५४सम्यग्ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते। ३९५५तत् एतत् ‘ब्रह्मभूयाय कल्पते’(भ.गी.१४.२६) इति उक्तम्। ३९५६यया च ३९५७ईश्वरशक्त्या भक्तानुग्रहादिप्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्ठते प्रवर्तते, सा शक्तिः ब्रह्म एव अहं, शक्तिशक्तिमतोः अनन्यत्वात् इत्यभिप्रायः। ३९५८अथवा, ब्रह्मशब्दवाच्यत्वात् सविकल्पकं ब्रह्म। तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पकः अहं एव न अन्यः प्रतिष्ठा आश्रयः। किंविशिष्टस्य ? अमृतस्य अमरणधर्मकस्य अव्ययस्य व्ययरहितस्य। किञ्च, शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञाननिष्ठालक्षणस्य सुखस्य तज्जनितस्य ऐकान्तिकस्य एकान्तनियतस्य च, ‘प्रतिष्ठा अहं’ इति वर्तते॥२७॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः॥