षष्ठोऽध्यायः
स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१॥
४१६१९३३अतीतानन्तराध्यायान्ते ध्यानयोगस्य १९३४सम्यग्दर्शनं प्रति अन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः श्लोकाः ‘स्पर्शान् कृत्वा बहिः’(भ.गी.५.२७) इत्यादि उपदिष्टाः। तेषां वृत्तिस्थानीयः अयं षष्ठोऽध्यायः आरभ्यते। १९३५तत्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कर्म इति, यावत् ध्यानयोगारोहणसमर्थः तावत् १९३६गृहस्थेन अधिकृतेन कर्तव्यं कर्म इति अतः तत् स्तौति — अनाश्रित इति॥
४१७१९३७ननु किमर्थं ध्यानयोगारोहणसीमाकरणं, १९३८–१९३९यावता अनुष्ठेयं एव विहितं कर्म यावज्जीवम्। न, १९४०‘आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणं उच्यते’(भ.गी.६.३) इति विशेषणात्, आरूढस्य च शमेन एव सम्बन्धकरणात्। आरुरुक्षोः आरूढस्य च शमः कर्म च उभयं कर्तव्यत्वेन अभिप्रेतं चेत् स्यात्, तदा ‘आरुरुक्षोः’ ‘आरूढस्य च’ इति शमकर्मविषयभेदेन विशेषणं विभागकरणं च अनर्थकं स्यात्॥
४१८१९४१तत्र आश्रमिणां कश्चित् योगं आरुरुक्षुः भवति, आरूढः च कश्चित्, अन्ये न आरुरुक्षवः न च आरूढाः; १९४२तान् अपेक्ष्य ‘आरुरुक्षोः’ ‘आरूढस्य च’ इति विशेषणं विभागकरणं च उपपद्यते एव इति चेत्, १९४३न; ‘तस्य एव’ इति वचनात्, १९४४पुनः योगग्रहणात् च ‘योगारूढस्य’ इति; यः आसीत् पूर्वं योगं आरुरुक्षुः, तस्य एव आरूढस्य शमः एव कर्तव्यः कारणं योगफलं प्रति उच्यते इति। १९४५अतो न यावज्जीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिः कस्यचित् अपि कर्मणः। १९४६योगविभ्रष्टवचनात् च — १९४७गृहस्थस्य चेत् कर्मिणो योगो विहितः षष्ठे अध्याये, सः योगविभ्रष्टोऽपि कर्मगतिं कर्मफलं प्राप्नोति इति तस्य नाशाशङ्का अनुपपन्ना स्यात्। १९४८अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा — मोक्षस्य नित्यत्वात् अनारभ्यत्वे — स्वं फलं आरभत एव। १९४९नित्यस्य च कर्मणः वेदप्रमाणावबुद्धत्वात् फलेन भवितव्यं इति अवोचाम, १९५०अन्यथा वेदस्य आनर्थक्यप्रसङ्गात् इति। १९५१न च कर्मणि सति उभयविभ्रष्टवचनं, अर्थवत् कर्मणो विभ्रंशकारणानुपपत्तेः॥
४१९१९५२कर्म कृतं ईश्वरे संन्यस्य इति अतः कर्तुः कर्म फलं न आरभत इति चेत्, न; ईश्वरे संन्यासस्य अधिकतरफलहेतुत्वोपपत्तेः॥१९५३
४२०१९५४मोक्षाय एव इति चेत्, १९५५स्वकर्मणां कृतानां ईश्वरे संन्यासो मोक्षाय एव, न फलान्तराय १९५६योगसहितः; १९५७योगात् च विभ्रष्टः; इति अतः तं प्रति नाशाशङ्का युक्ता एव इति चेत्, १९५८न; १९५९‘एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः’(भ.गी.६.१०) ‘ब्रह्मचारिव्रते स्थितः’(भ.गी.६.१४) इति कर्मसंन्यासविधानात्। १९६०–१९६१न च अत्र ध्यानकाले स्त्रीसहायत्वाशङ्का, येन एकाकित्वं विधीयते। न च गृहस्थस्य ‘निराशीः अपरिग्रहः’ इत्यादिवचनं अनुकूलम्। १९६२उभयविभ्रष्टप्रश्नानुपपत्तेः च॥
४२११९६३अनाश्रित इति अनेन कर्मिणः एव संन्यासित्वं योगित्वं च उक्तं, प्रतिषिद्धं च निरग्नेः अक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं च इति चेत्, १९६४न; ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्गस्य यतः कर्मणः फलाकाङ्क्षासंन्यासस्तुतिपरत्वात्। १९६५न केवलं निरग्निः अक्रियः एव संन्यासी योगी च। किं तर्हि ? कर्मी अपि, कर्मफलासङ्गं संन्यस्य कर्मयोगं अनुतिष्ठन् सत्त्वशुद्ध्यर्थं, ‘सः संन्यासी च योगी च भवति’ इति स्तूयते। १९६६न च एकेन वाक्येन कर्मफलासङ्गसंन्यासस्तुतिः चतुर्थाश्रमप्रतिषेधः च उपपद्यते। १९६७न च प्रसिद्धं निरग्नेः अक्रियस्य परमार्थसंन्यासिनः १९६८श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासयोगशास्त्रेषु विहितं संन्यासित्वं योगित्वं च प्रतिषेधति भगवान्। १९६९स्ववचनविरोधात् च — १९७०‘सर्वकर्माणि मनसा संन्सस्य . . . नैव कुर्वन् न कारयन् आस्ते’(भ.गी.५.१३) ‘मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् अनिकेतः स्थिरमतिः’(भ.गी.१२.१९) ‘विहाय कामान् यः सर्वान् पुमान् चरति निःस्पृहः’(भ.गी.२.७१) ‘सर्वारम्भपरित्यागी’(भ.गी.१२.१६) इति च तत्र तत्र भगवता स्ववचनानि दर्शितानि; तैः विरुध्येत चतुर्थाश्रमप्रतिषेधः। १९७१तस्मात् मुनेः योगं आरुरुक्षोः प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्य अग्निहोत्रादिकर्म फलनिरपेक्षं अनुष्ठीयमानं ध्यानयोगारोहणसाधनत्वं सत्त्वशुद्धिद्वारेण प्रतिपद्यते इति ‘सः संन्यासी च योगी च’ इति स्तूयते॥
४२२१९७२अनाश्रितः न आश्रितः अनाश्रितः। किं ? कर्मफलं कर्मणां फलं कर्मफलं यत् तत् अनाश्रितः, कर्मफलतृष्णारहितः इत्यर्थः। १९७३यो हि कर्मफले तृष्णावान् सः कर्मफलं आश्रितो भवति, अयं तु तत् विपरीतः, अतः अनाश्रितः कर्मफलम्। १९७४एवंभूतः सन् कार्यं कर्तव्यं नित्यं काम्यविपरीतं अग्निहोत्रादिकं कर्म करोति निर्वर्तयति एतत् यः कश्चित् १९७५ईदृशः कर्मी सः कर्म्यन्तरेभ्यो विशिष्यते १९७६इति एवं अर्थं आह — ‘सः संन्यासी च योगी च’ इति। संन्यासः परित्यागः सः यस्य अस्ति सः संन्यासी च, योगी च योगः चित्तसमाधानं सः यस्य अस्ति सः योगी च इति एवंगुणसम्पन्नः अयं मन्तव्यः’ १९७७न केवलं निरग्निः अक्रियः एव संन्यासी योगी च इति मन्तव्यः। निर्गताः अग्नयः कर्माङ्गभूताः यस्मात् सः निरग्निः, अक्रियः च १९७८अनग्निसाधनाः अपि अविद्यमानाः क्रियाः तपोदानादिकाः यस्य असौ अक्रियः॥१॥
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२॥
४२३१९७९ननु च निरग्नेः अक्रियस्य एव श्रुतिस्मृतियोगशास्त्रेषु संन्यासित्वं योगित्वं च प्रसिद्धम्। कथं इह स अग्नेः सक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं च अप्रसिद्धं उच्यते इति। १९८०न एषः दोषः, कयाचित् गुणवृत्त्या उभयस्य सम्पिपादयिषितत्वात्। १९८१तत् कथं ? कर्मफलसङ्कल्पसंन्यासात् संन्यासित्वं, योगाङ्गत्वेन च कर्मानुष्ठानात् कर्मफलसङ्कल्पस्य च चित्तविक्षेपहेतोः परित्यागात् योगित्वं च इति गौणं उभयं; १९८२न पुनः मुख्यं संन्यासित्वं योगित्वं च अभिप्रेतं इति एतं अर्थं दर्शयितुं आह —१९८३
४२४यं सर्वकर्मतत्फलपरित्यागलक्षणं परमार्थसंन्यासं संन्यासं इति प्राहुः श्रुतिस्मृतिविदः, योगं कर्मानुष्ठानलक्षणं तं परमार्थसंन्यासं विद्धि जानीहि हे पाण्डव। १९८४कर्मयोगस्य प्रवृत्तिलक्षणस्य तद्विपरीतेन निवृत्तिलक्षणेन परमार्थसंन्यासेन कीदृशं सामान्यं अङ्गीकृत्य तद्भावः उच्यते इति अपेक्षायां इदं उच्यते — अस्ति हि परमार्थसंन्यासेन सादृश्यं कर्तृद्वारकं कर्मयोगस्य। १९८५यो हि परमार्थसंन्यासी सः त्यक्तसर्वकर्मसाधनतया सर्वकर्मतत्फलविषयं सङ्कल्पं १९८६प्रवृत्तिहेतुकामकारणं संन्यस्यति। १९८७अयं अपि कर्मयोगी कर्म कुर्वाणः एव फलविषयं सङ्कल्पं संन्यस्यति १९८८इति एतं अर्थं दर्शयिष्यन् आह — न हि यस्मात् असंन्यस्तसङ्कल्पः असंन्यस्तः अपरित्यक्तः १९८९फलविषयः सङ्कल्पः अभिसन्धिः येन सः असंन्यस्तसङ्कल्पः कश्चन कश्चित् अपि कर्मी योगी समाधानवान् भवति न सम्भवति इत्यर्थः, फलसङ्कल्पस्य चित्तविक्षेपहेतुत्वात्। १९९०तस्मात् यः कश्चन कर्मी संन्यस्तफलसङ्कल्पो भवेत् सः योगी समाधानवान् अविक्षिप्तचित्तो भवेत्, १९९१चित्तविक्षेपहेतोः फलसङ्कल्पस्य संन्यस्तत्वात् इत्यभिप्रायः॥२॥
४२५१९९३एवं परमार्थसंन्यासकर्मयोगयोः कर्तृद्वारकं संन्याससामान्यं अपेक्ष्य ‘यं संन्यासं इति प्राहुः योगं तं विद्धि पाण्डव’ इति कर्मयोगस्य स्तुत्यर्थं संन्यासत्वं उक्तम्। १९९४ध्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्गं साधनं इति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वा अधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं दर्शयति —
४२६आरुरुक्षोः आरोढुं इच्छतः, अनारूढस्य, १९९५ध्यानयोगे अवस्थातुं अशक्तस्य एव इत्यर्थः। कस्य तस्य आरुरुक्षोः ? मुनेः, १९९६कर्मफलसंन्यासिनः इत्यर्थः। किं आरुरुक्षोः ? योगम्। कर्म कारणं साधनं उच्यते। १९९७योगारूढस्य पुनः तस्य एव शमः उपशमः सर्वकर्मभ्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढस्य साधनं उच्यते इत्यर्थः। १९९८यावद्यावत् कर्मभ्यः उपरमते, तावत्तावत् निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समाधीयते। तथा सति सः झटिति योगारूढो भवति। १९९९तथा च उक्तं व्यासेन — ‘न एतादृशं ब्राह्मणस्य अस्ति वित्तं यथा एकता समता सत्यता च। शीलं स्थितिः दण्डनिधानं आर्जवं ततः ततः च उपरमः क्रियाभ्यः’(मो.ध.१७५.३७) इति॥३॥
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४॥
४२७२०००अथ इदानीं कदा योगारूढो भवति इत्युच्यते —
४२८यदा समाधीयमानचित्तो योगी हि इन्द्रियार्थेषु इन्द्रियाणां अर्थाः शब्दादयः तेषु इन्द्रियार्थेषु कर्मसु च नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिषिद्धेषु प्रयोजनाभावबुद्ध्या न अनुषज्जते अनुषङ्गं कर्तव्यताबुद्धिं न करोति इत्यर्थः। सर्वसङ्कल्पसंन्यासी २००१सर्वान् सङ्कल्पान् इहामुत्रार्थकामहेतून् संन्यसितुं शीलं अस्य इति सर्वसङ्कल्पसंन्यासी, योगारूढः प्राप्तयोगः इति एतत्, तदा तस्मिन् काले उच्यते। ‘सर्वसङ्कल्पसंन्यासी’ इति वचनात् सर्वान् च कामान् सर्वाणि च कर्माणि संन्यस्येत् इत्यर्थः। सङ्कल्पमूलाः हि २००२सर्वे कामाः — २००३–२००४‘सङ्कल्पमूलः २००५कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः।’(मनु.२.३) ‘काम जानामि ते मूलं सङ्कल्पात् किल जायसे। न त्वां सङ्कल्पयिष्यामि तेन मे न भविष्यसि’(मो.ध.१७७.२५) इत्यादिस्मृतेः। २००६सर्वकामपरित्यागे च सर्वकर्मसंन्यासः सिद्धो भवति, २००७‘सः यथाकामो भवति तत्क्रतुः भवति यत्क्रतुः भवति तत् कर्म कुरुते’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादिश्रुतिभ्यः; ‘यत् यत् हि कुरुते जन्तुः तत् तत् कामस्य चेष्टितं’(मनु.२.४) इत्यादिस्मृतिभ्यः च; न्यायात् च — २००८न हि सर्वसङ्कल्पसंन्यासे कश्चित् स्पन्दितुं अपि शक्तः। २००९तस्मात् ‘सर्वसङ्कल्पसंन्यासी’ इति वचनात् सर्वान् कामान् सर्वाणि कर्माणि च त्याजयति भगवान्॥४॥
४२९२०१२यदा एवं योगारूढः, तदा तेन आत्मा उद्धृतो भवति संसारात् अनर्थजातात्। २०१३अतः —
४३०उद्धरेत् २०१४संसारसागरे निमग्नं आत्मना आत्मानं ततः उत् ऊर्ध्वं हरेत् उद्धरेत्, २०१५योगारूढतां आपादयेत् इत्यर्थः। न आत्मानं अवसादयेत् न अधः नयेत्, न अधः गमयेत्। २०१६आत्मा एव हि यस्मात् आत्मनः बन्धुः। २०१७न हि अन्यः कश्चित् बन्धुः, यः संसारमुक्तये भवति। २०१८बन्धुः अपि तावत् मोक्षं प्रति प्रतिकूल एव, स्नेहादिबन्धनायतनत्वात्। तस्मात् युक्तं अवधारणं ‘आत्मा एव हि आत्मनो बन्धुः’ इति। आत्मा एव रिपुः शत्रुः। यः अन्यः अपकारी बाह्यः शत्रुः सोऽपि आत्मप्रयुक्त एव इति युक्तं एव अवधारणं ‘आत्मा एव रिपुः आत्मनः’ इति॥५॥२०१९
४३१२०२१आत्मा एव बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः इति उक्तम्। तत्र किंलक्षणः आत्मा आत्मनो बन्धुः, किंलक्षणो वा आत्मा आत्मनो रिपुः इत्युच्यते —
४३२बन्धुः आत्मा आत्मनः २०२२तस्य, तस्य आत्मनः सः आत्मा बन्धुः येन आत्मना आत्मा एव जितः, आत्मा कार्यकरणसङ्घातो येन वशीकृतः, जितेन्द्रियः इत्यर्थः। २०२३अनात्मनः तु अजितात्मनः तु शत्रुत्वे शत्रुभावे वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत्, २०२४यथा अनात्मा शत्रुः आत्मनः अपकारी, २०२५तथा आत्मा आत्मनः अपकारे वर्तेत इत्यर्थः॥६॥
४३३२०२८जितात्मनः कार्यकरणसङ्घातः आत्मा जितो येन सः जितात्मा तस्य जितात्मनः, प्रशान्तस्य प्रसन्नान्तःकरणस्य सतः संन्यासिनः परमात्मा समाहितः साक्षात् आत्मभावेन वर्तते इत्यर्थः। २०२९किञ्च शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा माने अपमाने च मानापमानयोः पूजापरिभवयोः समः स्यात्॥७॥
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८॥
४३४२०३०ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा ज्ञानं शास्त्रोक्तपदार्थानां २०३१परिज्ञानं, विज्ञानं तु शास्त्रतो ज्ञातानां तथा एव स्वानुभवकरणं, ताभ्यां ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्तः सञ्जातालंप्रत्ययः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा, कूटस्थः अप्रकम्प्यः, भवति इत्यर्थः; विजितेन्द्रियः च। यः ईदृशः, युक्तः समाहितः इति सः उच्यते कथ्यते। २०३२सः योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य सः समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८॥
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९॥
४३६२०३४‘सुहृत्’ इत्यादिश्लोकार्धं एकं पदम्। सुहृत् इति प्रत्युपकारं अनपेक्ष्य उपकर्ता, मित्रं स्नेहवान्, अरिः शत्रुः, उदासीनः न कस्यचित् पक्षं भजते, मध्यस्थः यो विरुद्धयोः उभयोः हितैषी, द्वेष्यः आत्मनः अप्रियः, बन्धुः सम्बन्धी इति एतेषु साधुषु शास्त्रानुवर्तिषु अपि च पापेषु प्रतिषिद्धकारिषु सर्वेषु एतेषु समबुद्धिः २०३५‘कः किङ्कर्मा’ इति अव्यापृतबुद्धिः इत्यर्थः। २०३६विशिष्यते, ‘विमुच्यते’ इति वा पाठान्तरम्। २०३७योगारूढानां सर्वेषां अयं उत्तमः इत्यर्थः॥९॥
४३७२०४०अतः एवं उत्तमफलप्राप्तये —
४३८योगी ध्यायी युञ्जीत समादध्यात् सततं सर्वदा आत्मानं अन्तःकरणं २०४१रहसि एकान्ते गिरिगुहादौ स्थितः सन् एकाकी असहायः। ‘रहसि स्थितः एकाकी च’ इति विशेषणात् संन्यासं कृत्वा इत्यर्थः। यतचित्तात्मा चित्तं २०४२अन्तःकरणं आत्मा देहः च २०४३संयतौ यस्य सः यतचित्तात्मा, निराशीः वीततृष्णः अपरिग्रहः परिग्रहरहितः चेत्यर्थः। २०४४संन्यासित्वे अपि त्यक्तसर्वपरिग्रहः सन् युञ्जीत इत्यर्थः॥१०॥
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११॥
४३९२०४५अथ इदानीं योगं युञ्जतः आसनाहारविहारादीनां योगसाधनत्वेन नियमो वक्तव्यः, प्राप्तयोगस्य लक्षणं तत् फलादि च, इति अतः आरभ्यते। २०४६तत्र आसनं एव तावत् प्रथमं उच्यते —
४४०शुचौ शुद्धे विविक्ते २०४७स्वभावतः संस्कारतो वा, देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरं २०४८अचलं आत्मनः २०४९आसनं न अत्युच्छ्रितं न अतीव उच्छ्रितं न अपि अतिनीचं, तत् च चैलाजिनकुशोत्तरं चैलं अजिनं कुशाः च उत्तरे यस्मिन् आसने तत् आसनं चैलाजिनकुशोत्तरम्। २०५०पाठक्रमात् विपरीतः अत्र क्रमः चैलादीनाम्॥११॥
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२॥
४४२तत्र तस्मिन् आसने उपविश्य योगं युञ्ज्यात्। २०५२कथं ? २०५३सर्वविषयेभ्यः उपसंहृत्य एकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः चित्तं च इन्द्रियाणि च चित्तेन्द्रियाणि तेषां क्रियाः संयतानि यस्य सः यतचित्तेन्द्रियक्रियः। २०५४सः किमर्थं योगं युञ्ज्यात् इत्याह — आत्मविशुद्धये अन्तःकरणस्य विशुद्ध्यर्थं इति एतत्॥१२॥
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३॥
४४३२०५५बाह्यं आसनं उक्तं; अधुना शरीरधारणं कथं इत्युच्यते —
४४४२०५६समं कायशिरोग्रीवं कायः च शिरः च ग्रीवा च कायशिरोग्रीवं तत् समं धारयन् अचलं च। समं धारयतः चलनं सम्भवति; अतः विशिनष्टि — अचलं इति। स्थिरः स्थिरो भूत्वा इत्यर्थः। स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य सम्यक् प्रेक्षणं दर्शनं कृत्वा इव इति। इवशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः। २०५७न हि स्वनासिकाग्रसम्प्रेक्षणं इह विधित्सितम्। २०५८किं तर्हि ? चक्षुषो दृष्टिसंनिपातः। २०५९सः च अन्तःकरणसमाधानापेक्षो विवक्षितः। २०६०स्वनासिकाग्रसम्प्रेक्षणं एव चेत् विवक्षितं, मनः तत्र एव समाधीयेत, न आत्मनि। २०६१आत्मनि हि मनसः समाधानं वक्ष्यति ‘आत्मसंस्थं मनः कृत्वा’(भ.गी.६.२५) इति। २०६२तस्मात् इवशब्दलोपेन अक्ष्णोः दृष्टिसंनिपात एव ‘सम्प्रेक्ष्य’ इत्युच्यते। २०६३दिशः च अन् अवलोकयन् दिशां च अवलोकनं अन्तरा अकुर्वन् इति एतत्॥१३॥
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४॥
४४६प्रशान्तात्मा प्रकर्षेण शान्तः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सोऽयं प्रशान्तात्मा, विगतभीः विगतभयः, ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचर्यं गुरुशुश्रूषाभिक्षान्नभुक्त्यादि तस्मिन् स्थितः, तत् अनुष्ठाता भवेत् इत्यर्थः। २०६५किञ्च, मनः संयम्य मनसः वृत्तीः उपसंहृत्य इति एतत्, २०६६मच्चित्तः मयि परमेश्वरे चित्तं यस्य सोऽयं मच्चित्तः, युक्तः समाहितः सन् आसीत उपविशेत्। मत्परः अहं परो यस्य सोऽयं मत्परो २०६७भवति। कश्चित् रागी स्त्रीचित्तः, न तु स्त्रियं एव परत्वेन गृह्णाति; किं तर्हि ? राजानं महादेवं वा। अयं तु मच्चित्तो मत्परः च॥१४॥
४४७२०६९अथ इदानीं योगफलं उच्यते —
४४८युञ्जन् समाधानं कुर्वन् एवं यतोक्तेन विधानेन सदा आत्मानं सर्वदा योगी २०७०नियतमानसः नियतं संयतं मानसं मनो यस्य सोऽयं नियतमानसः, शान्तिं उपरतिं २०७१निर्वाणपरमां निर्वाणं मोक्षः तत् परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां, मत्संस्थां मदधीनां अधिगच्छति प्राप्नोति॥१५॥
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६॥
४४९इदानीं योगिनः आहारादिनियमः उच्यते —
४५०न अत्यश्नतः आत्मसंमितं अन्नपरिमाणं अतीत्य अश्नतः अत्यश्नतः न योगः अस्ति। न च एकान्तं अन् अश्नतः योगः अस्ति। २०७२‘यत् उ ह वा आत्मसंमितं अन्नं तत् अवति तत् न हिनस्ति यत् भूयो हिनस्ति तत् यत् कनीयोऽन्नं न तत् अवति’(श. ब्रा. ?) इति श्रुतेः। २०७३तस्मात् योगी न आत्मसंमितात् अन्नात् अधिकं न्यूनं वा अश्नीयात्। २०७४अथवा, योगिनः योगशास्त्रे परिपठीतात् अन्नपरिमाणात् अतिमात्रं अश्नतः योगो नास्ति। २०७५उक्तं हि — ‘अर्धं सव्यञ्जनान्नस्य तृतीयं उदकस्य च। वायोः सञ्चरणार्थं तु चतुर्थं अवशेषयेत्’ इत्यादिपरिमाणम्। २०७६तथा — न च अतिस्वप्नशीलस्य योगो भवति नैव च अतिमात्रं जाग्रतो भवति च अर्जुन॥१६॥
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७॥
४५१२०७७कथं पुनः योगो भवति इत्युच्यते —
४५२युक्ताहारविहारस्य आह्रियते इति आहारः अन्नं, विहरणं विहारः पादक्रमः, तौ युक्तौ नियतपरिमाणौ यस्य सः युक्ताहारविहारः तस्य, तथा युक्तचेष्टस्य युक्ता नियता चेष्टा यस्य कर्मसु तस्य, तथा युक्तस्वप्नावबोधस्य युक्तौ स्वप्नः च अवबोधः च तौ नियतकालौ यस्य तस्य, युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगिनो योगो भवति २०७८दुःखहा दुःखानि २०७९सर्वाणि हन्ति इति दुःखहा, सर्वसंसारदुःखक्षयकृत् योगः भवति इत्यर्थः॥१७॥
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८॥
४५३२०८०अथ अधुना कदा युक्तो भवति इत्युच्यते —
४५४यदा विनियतं विशेषेण नियतं संयतं २०८१एकाग्रतां आपन्नं चित्तं २०८२हित्वा बाह्यार्थचिन्तां आत्मनि एव केवले अवतिष्ठते, २०८३स्वात्मनि स्थितिं लभते इत्यर्थः। २०८४निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः निर्गता दृष्टादृष्टविषयेभ्यः स्पृहा तृष्णा यस्य योगिनः सः युक्तः समाहितः इत्युच्यते तदा तस्मिन् काले॥१८॥
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९॥
४५५तस्य योगिनः समाहित यत् चित्तं तस्य उपमा उच्यते —
४५६यथा दीपः प्रदीपः निवातस्थः निवाते वातवर्जिते देशे स्थितः न इङ्गते न चलति, सा उपमा २०८५उपमीयते अनया इति उपमा योगज्ञैः चित्तप्रचारदर्शिभिः स्मृता चिन्तिता योगिनो यतचित्तस्य संयतान्तःकरणस्य युञ्जतो योगं अनुतिष्ठतः आत्मनः समाधिं अनुतिष्ठत इत्यर्थः॥१९॥
४५७२०८७एवं योगाभ्यासबलात् एकाग्रीभूतं निवातप्रदीपकल्पं सत् —
४५८यत्र यस्मिन् काले उपरमते चित्तं उपरतिं गच्छति निरुद्धं सर्वतो निवारितप्रचारं योगसेवया योगानुष्ठानेन, यत्र चैव २०८८यस्मिन् च काले आत्मना समाधिपरिशुद्धेन अन्तःकरणेन आत्मानं परं चैतन्यं ज्योतिःस्वरूपं पश्यन् उपलभमानः स्वे २०८९एव आत्मनि तुष्यति तुष्टिं भजते॥२०॥
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१॥
४६०सुखं आत्यन्तिकं अत्यन्तं एव भवति इति आत्यन्तिकं अनन्तं इत्यर्थः, यत् तत् बुद्धिग्राह्यं बुद्ध्या एव इन्द्रियनिरपेक्षया गृह्यते इति बुद्धिग्राह्यं अतीन्द्रियं इन्द्रियगोचरातीतं २०९१अविषयजनितं इत्यर्थः, वेत्ति तत् ईदृशं सुखं अनुभवति यत्र यस्मिन् काले, २०९२न च एव अयं विद्वान् २०९३आत्मस्वरूपे स्थितः तस्मात् नैव चलति तत्त्वतः तत्त्वस्वरूपात् न प्रच्यवते इत्यर्थः॥२१॥
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२॥
४६२यं लब्ध्वा २०९५यं आत्मलाभं लब्ध्वा प्राप्य च अपरं अन्यत् लाभं लाभान्तरं ततः अधिकं अस्ति इति न मन्यते न चिन्तयति। २०९६किञ्च, यस्मिन् आत्मतत्त्वे स्थितः दुःखेन शस्त्रनिपातादिलक्षणेन गुरुणा महता अपि न विचाल्यते॥२२॥
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥२३॥
४६३२०९७‘यत्र उपरमते’(भ.गी.६.२०) इत्यादि आरभ्य यावद्भिः विशेषणैः विशिष्टः आत्मावस्थाविशेषः योगः उक्तः —
४६४तं विद्यात् विजानीयात् दुःखसंयोगवियोगं दुःखैः संयोगः दुःखसंयोगः, तेन वियोगः दुःखसंयोगवियोगः, तं दुःखसंयोगवियोगं योगः इति एव संज्ञितं २०९८विपरीतलक्षणेन विद्यात् विजानीयात् इत्यर्थः। २०९९योगफलं उपसंहृत्य पुनः अन्वारम्भेण योगस्य कर्तव्यता उच्यते निश्चयानिर्वेदयोः योगसाधनत्वविधानार्थम्। सः यथोक्तफलो योगः २१००निश्चयेन अध्यवसायेन योक्तव्यः अनिर्विण्णचेतसा न निर्विण्णं अनिर्विण्णम्। किं तत् ? चेतः तेन निर्वेदरहितेन चेतसा चित्तेन इत्यर्थः॥२३॥२१०१
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४॥
४६६२१०३सङ्कल्पप्रभवान् सङ्कल्पः प्रभवः येषां कामानां ते सङ्कल्पप्रभवाः कामाः तान् त्यक्त्वा परित्यज्य सर्वान् अशेषतः २१०४निर्लेपेन। २१०५किञ्च, मनसा एव विवेकयुक्तेन इन्द्रियग्रामं इन्द्रियसमुदायं विनियम्य नियमनं कृत्वा समन्ततः समन्तात्॥२४॥
४६७शनैः शनैः २१०७न सहसा उपरमेत् उपरतिं कुर्यात्। २१०८कया ? बुद्ध्या। किंविशिष्टया ? धृतिगृहीतया धृत्या धैर्येण गृहीतया धृतिगृहीतया धैर्येण युक्तया इत्यर्थः। २१०९आत्मसंस्थं आत्मनि संस्थितं २११०‘आत्मा एव सर्वं न ततोऽन्यत् किञ्चित् अस्ति’ इति एवं आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चित् अपि चिन्तयेत्। २१११एषः योगस्य परमो विधिः॥२५॥
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६॥
४६८२११२तत्र एवं आत्मसंस्थं मनः कर्तुं प्रवृत्तो योगी —
४६९यतो यतः यस्मात् यस्मात् निमित्तात् शब्दादेः निश्चरति निर्गच्छति स्वभावदोषात् मनः चञ्चलं अत्यर्थं चलं, अतः एव अस्थिरं, ततः ततः तस्मात् तस्मात् शब्दादेः निमित्तात् नियम्य २११३तत्तन्निमित्तं याथात्म्यनिरूपणेन आभासीकृत्य वैराग्यभावनया च एतत् मनः आत्मनि एव वशं नयेत् आत्मवश्यतां आपादयेत्। २११४एवं योगाभ्यासबलात् योगिनः आत्मनि एव प्रशाम्यति मनः॥२६॥
४७०२११६प्रशान्तमनः प्रकर्षेण शान्तं मनः यस्य सः प्रशान्तमनाः तं प्रशान्तमनः हि एनं योगिनं सुखं उत्तमं निरतिशयं उपैति उपगच्छति शान्तरजसं प्रक्षीणमोहादिक्लेशरजसं इत्यर्थः, ब्रह्मभूतं जीवन्मुक्तं, ‘ब्रह्म एव सर्वं’ इति एवं निश्चयवन्तं २११७ब्रह्मभूतं २११८अकल्मषं धर्माधर्मादिवर्जितम्॥२७॥
४७१युञ्जन् एवं यथोक्तेन क्रमेण योगी योगान्तरायवर्जितः सदा सर्वदा आत्मानं विगतकल्मषः विगतपापः, सुखेन अनायासेन ब्रह्मसंस्पर्श ब्रह्मणा परेण संस्पर्शो यस्य तत् ब्रह्मसंस्पर्श सुखं अत्यन्तं अन्तं अतीत्य वर्तत इति अत्यन्तं उत्कृष्टं निरतिशयं अश्नुते व्याप्नोति॥२८॥
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९॥
४७२२१२०इदानीं योगस्य यत् फलं ब्रह्मैकत्वदर्शनं सर्वसंसारविच्छेदकारणं तत् प्रदर्श्यते —
४७३सर्वभूतस्थं सर्वेषु भूतेषु स्थितं स्वं आत्मानं २१२१सर्वभूतानि च आत्मनि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि च सर्वभूतानि आत्मनि एकतां गतानि ईक्षते पश्यति २१२२योगयुक्तात्मा समाहितान्तःकरणः २१२३सर्वत्र समदर्शन सर्वेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वभूतेषु समं निर्विशेषं ब्रह्मात्मैकत्वविषयं दर्शनं ज्ञानं यस्य सः सर्वत्र समदर्शन॥२९॥
४७४२१२५एतस्य आत्मैकत्वदर्शनस्य फलं उच्यते —
४७५२१२६यो मां पश्यति वासुदेवं सर्वस्य आत्मानं सर्वत्र सर्वेषु भूतेषु सर्वं च ब्रह्मादिभूतजातं मयि सर्वात्मनि पश्यति, २१२७–२१२८तस्य एवं आत्मैकत्वदर्शिनः अहं ईश्वरो २१२९न प्रणश्यामि न परोक्षतां गमिष्यामि। सः च मे न प्रणश्यति सः च २१३०विद्वान् मम वासुदेवस्य २१३१न प्रणश्यति न परोक्षो भवति, २१३२तस्य च मम च एकात्मकत्वात्; २१३३स्वात्मा हि नाम आत्मनः प्रियः एव भवति, २१३४यस्मात् च अहं एव सर्वात्मैकत्वदर्शी॥३०॥
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१॥
४७६२१३५इति एतत् पूर्वश्लोकार्थं सम्यग्दर्शनं अनूद्य तत् फलं मोक्षः अभिधीयते —
४७७२१३६सर्वथा सर्वप्रकारैः वर्तमानोऽपि सम्यग्दर्शी योगी मयि वैष्णवे परमे पदे वर्तते, नित्यमुक्त एव सः, २१३७न मोक्षं प्रति केनचित् प्रतिबध्यते इत्यर्थः॥३१॥
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२॥
४७९आत्मौपम्येन आत्मा स्वयं एव उपमीयते अनया इति उपमा तस्याः उपमायाः भावः औपम्यं तेन आत्मौपम्येन, सर्वत्र सर्वभूतेषु समं तुल्यं पश्यति यः अर्जुन, सः च २१३९किं समं पश्यति इत्युच्यते — यथा मम सुखं इष्टं तथा सर्वप्राणिनां सुखं अनुकूलम्। २१४०वाशब्दः चार्थे। यदि वा यत् च दुःखं मम प्रतिकूलं अनिष्टं यथा तथा सर्वप्राणिनां दुःखं अनिष्टं प्रतिकूलं इति एवं आत्मौपम्येन सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूले तुल्यता सर्वभूतेषु समं पश्यति, २१४१न कस्यचित् प्रतिकूलं आचरति, अहिंसक इत्यर्थः। यः एवं अहिंसकः सम्यग्दर्शननिष्ठः सः योगी परमः उत्कृष्टः मतः अभिप्रेतः २१४२सर्वयोगिनां मध्ये॥३२॥
साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि
चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३॥
४८०२१४३एतस्य यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनलक्षणस्य योगस्य दुःखसम्पाद्यतां आलक्ष्य शुश्रूषुः ध्रुवं तत्प्राप्त्युपायं अर्जुन उवाच —
४८१यः अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन समत्वेन हे मधुसूदन एतस्य योगस्य अहं न पश्यामि न उपलभे, चञ्चलत्व मनसः। किं ? स्थिरां अचला स्थितिम्॥३३॥
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४॥
४८३चञ्चल हि मनः। २१४५कृष्ण इति कृषतेः विलेखनार्थस्य रूपम्। २१४६भक्तजनपापादिदोषाकर्षणात् कृष्णः, तस्य सम्बुद्धिः हे कृष्ण। हि यस्मात् मनः चञ्चल न केवलं अत्यर्थं चञ्चलं, प्रमाथि च प्रमथनशीलं, प्रमथ्नाति शरीरं इन्द्रियाणि च २१४७विक्षिपत् सत् परवशीकरोति। किञ्च — बलवत् प्रबलं, न केनचित् नियन्तुं शक्यं, दुर्निवारत्व। २१४८किञ्च — दृढं तन्तुनागवत् अच्छेद्यम्। तस्य एवंभूतस्य मनसः अहं निग्रहं निरोध मन्ये वायोः इव २१४९यथा वायोः दुष्करो निग्रहः ततोऽपि दुष्करं मन्ये इत्यभिप्रायः॥३४॥
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५॥
४८४२१५०श्रीभगवान् उवाच, एवं एतत् यथा ब्रवीषि —
४८५असंशयं नास्ति संशयः २१५१‘मनो दुर्निग्रहं चलं’ इति अत्र हे महाबाहो। २१५२किन्तु अभ्यासेन तु २१५३अभ्यासो नाम चित्तभूमौ कस्याञ्चित् समानप्रत्ययावृत्तिः चित्तस्य। २१५४वैराग्य वैराग्यं नाम दृष्टादृष्टेष्टभोगेषु २१५५दोषदर्शनाभ्यासात् वैतृष्ण्यम्। तेन च वैराग्य गृह्यते २१५६विक्षेपरूपः प्रचारः चित्तस्य। २१५७एवं तत् मनः गृह्यते निगृह्यते निरुध्यते इत्यर्थः॥३५॥
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६॥
४८६२१५८यः पुनः असंयतात्मा, तेन —
४८७असंयतात्मन् अभ्यासवैराग्याभ्यां असंयतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सोऽयं असंयतात्मा तेन असंयतात्मन् योगो दुष्प्रापः दुःखेन प्राप्यते इति मे मतिः। २१५९यः तु पुनः वश्यात्मन् अभ्यासवैराग्याभ्यां वश्यत्वं आपादितः आत्मा मनः यस्य सोऽयं वश्यात्मन् तेन वश्यात्मना तु २१६०यतता भूयोऽपि प्रयत्नं कुर्वता शक्यः अवाप्तुं योगः उपायतः यथोक्तात् उपायात्॥३६॥
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७॥
४८८२१६१तत्र २१६२योगाभ्यासाङ्गीकरणेन इहलोकपरलोकप्राप्तिनिमित्तानि कर्माणि संन्यस्तानि, २१६३योगसिद्धिफलं च मोक्षसाधनं सम्यग्दर्शनं न प्राप्तं इति, योगी योगमार्गात् मरणकाले चलितचित्तः इति तस्य नाशं आशङ्क्य अर्जुन उवाच —
४८९अयतिः अप्रयत्नवान् योगमार्गे २१६४श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या च उपेतः २१६५योगात् अन्तकाले च चलितं मानसं मनो यस्य सः चलितमानसः २१६६भ्रष्टस्मृतिः सः अप्राप्य योगसंसिद्धि योगफलं सम्यग्दर्शनं कां गतिं हे कृष्ण गच्छति॥३७॥
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८॥
४९०२१६७कच्चित् २१६८किं न उभयविभ्रष्टः २१६९कर्ममार्गात् योगमार्गात् च विभ्रष्टः सन् २१७०छिन्नं अभ्रं इव नश्यति, किं वा न नश्यति अप्रतिष्ठो २१७१निराश्रयः हे महाबाहो २१७२विमूढः सन् ब्रह्मणः पथि ब्रह्मप्राप्तिमार्गे॥३८॥
त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९॥
४९१२१७३एतत् मे मम संशयं कृष्ण छेत्तुं अपनेतुं अर्हसि अशेषतः। २१७४त्वत् अन्यः त्वत्तः अन्यः ऋषिः देवो वा छेत्ता नाशयिता संशयस्य अस्य न हि यस्मात् उपपद्यते न सम्भवति। २१७५अतः त्वं एव छेत्तुं अर्हसि इत्यर्थः॥३९॥
४९२२१७८हे २१७९पार्थ नैव इह लोके न अमुत्र परस्मिन् वा लोके विनाशः तस्य विद्यते नास्ति। २१८०नाशो नाम पूर्वस्मात् हीनजन्मप्राप्तिः सः योगभ्रष्टस्य नास्ति। न हि यस्मात् कल्याणकृत् शुभकृत् कश्चित् दुर्गतिं कुत्सितां गतिं हे तात, २१८१तनोति आत्मानं पुत्ररूपेण इति पिता तात उच्यते। पिता एव पुत्रः इति पुत्रोऽपि तात उच्यते। शिष्योऽपि पुत्रः उच्यते। यतो न गच्छति॥४०॥
४९४योगमार्गे प्रवृत्तः संन्यासी २१८४सामर्थ्यात् प्राप्य गत्वा पुण्यकृतां अश्वमेधादियाजिनां लोकान्, तत्र च उषित्वा वासं अनुभूय शाश्वतीः नित्याः समाः संवत्सरान्, तद्भोगक्षये शुचीनां यथोक्तकारिणां श्रीमतां विभूतिमतां गेहे गृहे योगभ्रष्टः अभिजायते॥४१॥
४९५२१८७अथवा श्रीमतां कुलात् अन्यस्मिन् योगिनां एव दरिद्राणां कुले भवति जायते धीमतां बुद्धिमताम्। एतत् हि जन्म, यत् दरिद्राणां योगिनां कुले, दुर्लभतरं दुःखलभ्यतरं २१८८पूर्वं अपेक्ष्य लोके जन्म यत् ईदृशं यथोक्तविशेषणे कुले॥४२॥
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३॥
४९७तत्र योगिनां कुले तं बुद्धिसंयोगं बुद्ध्या संयोगं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकं पूर्वस्मिन् देहे भवं पौर्वदेहिकम्। २१९०यतते च प्रयत्नं च करोति ततः तस्मात् पूर्वकृतात् संस्कारात् भूयः बहुतरं संसिद्धौ संसिद्धिनिमित्तं हे कुरुनन्दन॥४३॥
४९८कथं २१९२पूर्वदेहबुद्धिसंयोगः इति तत् उच्यते —
४९९२१९३यः पूर्वजन्मनि कृतः अभ्यासः सः पूर्वाभ्यासः, तेन एव बलवता ह्रियते संसिद्धौ हि यस्मात् अवशोऽपि सः योगभ्रष्टः; २१९४न कृतं चेत् योगाभ्यासजात् संस्कारात् बलवत्तरं अधर्मादिलक्षणं कर्म, तदा योगाभ्यासजनितेन संस्कारेण ह्रियते; २१९५अधर्मः चेत् बलवत्तरः कृतः, तेन योगजोऽपि संस्कारः अभिभूयते एव, २१९६तत्क्षये तु योगजः संस्कारः स्वयं एव कार्यं आरभते, २१९७न दीर्घकालस्थस्य अपि विनाशः तस्य अस्ति इत्यर्थः। अतः २१९८जिज्ञासुः अपि योगस्य स्वरूपं ज्ञातुं इच्छन् अपि योगमार्गे प्रवृत्तः संन्यासी योगभ्रष्टः, २१९९सामर्थ्यात् सोऽपि शब्दब्रह्म वेदोक्तकर्मानुष्ठानफलं अतिवर्तते अतिक्रामति अपाकरिष्यति; किं उत बुद्ध्वा यः योगं तन्निष्ठः अभ्यासं कुर्यात्॥४४॥
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५॥
५००२२००कुतः च योगित्वं श्रेयः इति —
५०१प्रयत्नात् यतमानः, अधिकं यतमान इत्यर्थः। तत्र योगी विद्वान् संशुद्धकिल्बिषः विशुद्धकिल्बिषः संशुद्धपापः अनेकजन्मसंसिद्ध अनेकेषु जन्मसु किञ्चित् किञ्चित् संस्कारजातं उपचित्य तेन उपचितेन अनेकजन्मकृतेन संसिद्धः अनेकजन्मसंसिद्ध ततः लब्धसम्यग्दर्शनः सन् याति परां प्रकृष्टां गतिम्॥४५॥
५०३२२०३तपस्विभ्यः अधिकः योगी, ज्ञानिभ्योऽपि २२०४ज्ञानं अत्र शास्त्रार्थपाण्डित्यं, तद्वद्भ्योऽपि मतः ज्ञातः अधिकः श्रेष्ठः इति। कर्मिभ्यः, अग्निहोत्रादि कर्म, तद्वद्भ्यः अधिकः योगी विशिष्टः यस्मात् तस्मात् योगी भव अर्जुन॥४६॥
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७॥
५०४२२०५योगिनां अपि सर्वेषां रुद्रादित्यादिध्यानपराणां मध्ये मद्गतेन मयि वासुदेवे समाहितेन अन्तरात्मना अन्तःकरणेन श्रद्धावान् श्रद्दधानः सन् भजते सेवते यो मां, सः मे मम युक्ततमः अतिशयेन युक्तः मतः अभिप्रेतः इति॥४७॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये षष्ठोऽध्यायः॥