पञ्चमोऽध्यायः

३५४‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’(भ.गी.४.१८) इति आरभ्य १६३६‘सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्’(भ.गी.४.१८) १६३७‘ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं’(भ.गी.४.१९) १६३८‘शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्’(भ.गी.४.२१) १६३९‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(भ.गी.४.२२) १६४०‘ब्रह्म अर्पणं ब्रह्म हविः’(भ.गी.४.२४) १६४१‘कर्मजान् विद्धि तान् १६४२सर्वान्’(भ.गी.४.३२) ‘सर्वं कर्म अखिलं पार्थ’(भ.गी.४.३३) १६४३‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(भ.गी.४.३७) १६४४‘योगसंन्यस्तकर्माणं’(भ.गी.४.४१) १६४५इति एतैः वचनैः सर्वकर्मसंन्यासं अवोचत् भगवान्। १६४६–१६४७‘छित्त्वा एनं संशयं योगं आतिष्ठ’(भ.गी.४.४२) इति अनेन वचनेन योगं च कर्मानुष्ठानलक्षणं अनुतिष्ठ इति उक्तवान्। तयोः उभयोः च कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः स्थितिगतिवत् परस्परविरोधात् एकेन सह कर्तुं अशक्यत्वात्, १६४८कालभेदेन च अनुष्ठानविधानाभावात्, १६४९अर्थात् एतयोः अन्यतरकर्तव्यताप्राप्तौ सत्यां १६५०यत् प्रशस्यतरं एतयोः कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः तत् कर्तव्यं न इतरत् १६५१इति एवं मन्यमानः प्रशस्यतरबुभुत्सया अर्जुन उवाच — ‘संन्यासं कर्मणां कृष्ण’(भ.गी.५.१) इत्यादिना॥

३५५१६५२ननु च आत्मविदः ज्ञानयोगेन निष्ठां प्रतिपिपादयिषन् पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवान् सर्वकर्मसंन्यासं अवोचत्, न तु अनात्मज्ञस्य। अतः च कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः भिन्नपुरुषविषयत्वात् अन्यतरस्य प्रशस्यतरत्वबुभुत्सया अयं प्रश्नः अनुपपन्नः। १६५३सत्यं एव त्वदभिप्रायेण प्रश्नो न उपपद्यते; प्रष्टुः स्वाभिप्रायेण पुनः प्रश्नः युज्यते एव इति वदामः। १६५४कथं ? १६५५पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवता कर्मसंन्यासस्य कर्तव्यतया विवक्षितत्वात्, १६५६प्राधान्यं अन्तरेण च कर्तारं तस्य कर्तव्यत्वासम्भवात् १६५७अनात्मवित् अपि कर्ता पक्षे प्राप्तः अनूद्यते एव; १६५८–१६५९न पुनः आत्मवित्कर्तृकत्वं एव संन्यासस्य विवक्षितं, इति एवं मन्वानस्य अर्जुनस्य कर्मानुष्ठानकर्मसंन्यासयोः अविद्वत्पुरुषकर्तृकत्वं अपि अस्ति इति १६६०पूर्वोक्तेन प्रकारेण तयोः परस्परविरोधात् १६६१अन्यतरस्य कर्तव्यत्वे प्राप्ते प्रशस्यतरं च कर्तव्यं न इतरत् इति प्रशस्यतरविविदिषया प्रश्नः न अनुपपन्नः॥

३५६१६६२प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि प्रष्टुः अभिप्रायः एवं एव इति गम्यते। १६६३कथं ? १६६४‘संन्यासकर्मयोगौ निःश्रेयसकरौ तयोः तु कर्मयोगो विशिष्यते’(भ.गी.५.२) इति प्रतिवचनम्। १६६५एतत् निरूप्यं — किं अनेन आत्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं प्रयोजनं उक्त्वा तयोः एव कुतश्चित् विशेषात् कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वं उच्यते ? आहोस्वित् अनात्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोः तत् उभयं उच्यते ? इति। किञ्च अतः — यदि आत्मवित्कर्तृकयोः कर्मसंन्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं, तयोः तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वं उच्यते; यदि वा अनात्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोः तत् उभयं उच्यते इति। १६६६अत्र उच्यते — आत्मवित्कर्तृकयोः संन्यासकर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्ववचनं तदीयात् च कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानं इति एतत् उभयं अनुपपन्नम्। यदि अनात्मविदः कर्मसंन्यासः तत्प्रतिकूलः च कर्मानुष्ठानलक्षणः कर्मयोगः सम्भवेतां, तदा तयोः निःश्रेयसकरत्वोक्तिः कर्मयोगस्य च कर्मसंन्यासात् विशिष्टत्वाभिधानं इति एतत् उभयं उपपद्येत। आत्मविदः तु संन्यासकर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्वाभिधानं कर्मसंन्यासात् च कर्मयोगः विशिष्यते इति च अनुपपन्नम्॥१६६७

३५७१६६८–१६६९अत्र आह — किं आत्मविदः संन्यासकर्मयोगयोः उभयोः अपि असम्भवः ? आहोस्वित् अन्यतरस्य असम्भवः ? १६७०यदा च अन्यतरस्य १६७१असम्भवः, तदा किं कर्मसंन्यासस्य, उत कर्मयोगस्य ? इति; असम्भवे कारणं च वक्तव्यं इति। १६७२अत्र उच्यते — आत्मविदः निवृत्तमिथ्याज्ञानत्वात् विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्य असम्भवः स्यात्। १६७३जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन १६७४निष्क्रियं आत्मानं आत्मत्वेन यो वेत्ति तस्य आत्मविदः सम्यग्दर्शनेन १६७५अपास्तमिथ्याज्ञानस्य निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं सर्वकर्मसंन्यासं उक्त्वा तद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानमूलकर्तृत्वाभिमानपुरःसरस्य सक्रियात्मस्वरूपावस्थानरूपस्य कर्मयोगस्य इह गीताशास्त्रे तत्र तत्र आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु १६७६–१६७७सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कार्यविरोधात् अभावः प्रतिपाद्यते १६७८यस्मात्, तस्मात् आत्मविदः निवृत्तमिथ्याज्ञानस्य विपर्ययज्ञानमूलः कर्मयोगो न सम्भवति इति युक्तं उक्तं स्यात्॥

३५८१६७९केषु केषु पुनः आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु आत्मविदः कर्माभावः प्रतिपाद्यते इति १६८०अत्र उच्यते — ‘अविनाशि तु तत्’(भ.गी.२.१७) इति प्रकृत्य ‘यः एनं वेत्ति हन्तारं’(भ.गी.२.१९) ‘वेद अविनाशिनं नित्यं’(भ.गी.२.२१) इत्यादौ तत्र तत्र आत्मविदः कर्माभावः उच्यते॥

३५९१६८१ननु च कर्मयोगोऽपि आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु तत्र तत्र प्रतिपाद्यते एव; १६८२तत् यथा — ‘तस्मात् युध्यस्व भारत’(भ.गी.२.१८) ‘स्वधर्मं अपि च अवेक्ष्य’(भ.गी.२.३१) ‘कर्मणि एव अधिकारः ते’(भ.गी.२.४७) इत्यादौ। १६८३अतः च कथं आत्मविदः कर्मयोगस्य असम्भवः स्यात् इति ? १६८४अत्र उच्यते — सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कार्यविरोधात्, १६८५‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां’(भ.गी.३.३) इति अनेन साङ्ख्यानां आत्मतत्त्वविदां अनात्मवित्कर्तृककर्मयोगनिष्ठातः निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानलक्षणायाः ज्ञानयोगनिष्ठायाः पृथक्करणात्, १६८६कृतकृत्यत्वेन आत्मविदः प्रयोजनान्तराभावात्, १६८७‘तस्य कार्यं न विद्यते’(भ.गी.३.१७) इति कर्तव्यान्तराभाववचनात् च, १६८८‘न कर्मणां अनारम्भात्’(भ.गी.३.४) ‘संन्यासः तु महाबाहो दुःखं आप्तुं अयोगतः’(भ.गी.५.६) इत्यादिना च आत्मज्ञानाङ्गत्वेन कर्मयोगस्य विधानात्, १६८९‘योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणं उच्यते’(भ.गी.६.३) इति अनेन च उत्पन्नसम्यग्दर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात्, १६९०‘शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् आप्नोति किल्बिषं’(भ.गी.४.२१) इति च शरीरस्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणो निवारणात्, १६९१‘नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्’(भ.गी.५.८) इति अनेन च १६९२शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तेषु अपि दर्शनश्रवणादिकर्मसु आत्मयाथात्म्यविदः ‘करोमि’ इति प्रत्ययस्य समाहितचेतस्तया सदा अकर्तव्यत्वोपदेशात् १६९३आत्मतत्त्वविदः सम्यग्दर्शनविरुद्धो मिथ्याज्ञानहेतुकः कर्मयोगः स्वप्ने अपि न सम्भावयितुं शक्यते १६९४यस्मात्, तस्मात् अनात्मवित्कर्तृकयोः एव संन्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्ववचनं, तदीयात् च कर्मसंन्यासात् १६९५पूर्वोक्तात्मवित्कर्तृकसर्वकर्मसंन्यासविलक्षणात् १६९६सति एव कर्तृत्वविज्ञाने कर्मैकदेशविषयात् १६९७यमनियमादिसहितत्वेन च दुरनुष्ठेयात् १६९८सुकरत्वेन च कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानं १६९९इति एवं प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि पूर्वोक्तः प्रष्टुः अभिप्रायः निश्चीयते इति स्थितम्॥

३६०१७००‘ज्यायसी चेत् कर्मणः ते’(भ.गी.३.१) इति अत्र ज्ञानकर्मणोः सह असम्भवे ‘यत् श्रेयः एतयोः तत् ब्रूहि’(भ.गी.३.२) इति एवं पृष्टोऽर्जुनेन भगवान् साङ्ख्यानां संन्यासिनां ज्ञानयोगेन निष्ठा पुनः कर्मयोगेन योगिनां निष्ठा प्रोक्ता इति निर्णयं चकार। १७०१‘न च संन्यसनात् एव केवलात् सिद्धिं समधिगच्छति’(भ.गी.३.४) इति वचनात् ज्ञानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वं इष्टं’ कर्मयोगस्य च, विधानात्। १७०२ज्ञानरहितस्य संन्यासः श्रेयान्, किं वा कर्मयोगः श्रेयान् ?’ इति एतयोः विशेषबुभुत्सया —

३६११७०३संन्यासं परित्यागं कर्मणां १७०४शास्त्रीयाणां अनुष्ठेयविशेषाणां शंससि प्रशंससि कथयसि इति एतत्। पुनः योगं च तेषां एव अनुष्ठानं अवश्यकर्तव्यं शंससि। १७०५अतः मे कतरत् श्रेयः इति संशयः — १७०६किं कर्मानुष्ठानं श्रेयः, किं वा तत् हानं इति। १७०७प्रशस्यतरं च अनुष्ठेयम्। अतः च यत् श्रेयः प्रशस्यतरं एतयोः कर्मसंन्यासकर्मयोगयोः १७०८यदनुष्ठानात् श्रेयोवाप्तिः मम स्यात् इति मन्यसे, तत् एकं अन्यतरं १७०९सह एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवात् मे ब्रूहि सुनिश्चितं अभिप्रेतं तव इति॥१॥

३६२१७११स्वाभिप्रायं आचक्षाणो निर्णयाय श्रीभगवान् उवाच —

३६३१७१२संन्यासः कर्मणां परित्यागः कर्मयोगः च तेषां अनुष्ठानं तौ उभौ अपि निःश्रेयसकरौ मोक्षं कुर्वाते १७१३ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन। १७१४उभौ यद्यपि निःश्रेयसकरौ, तथापि तयोः तु निःश्रेयसहेत्वोः कर्मसंन्यासात् १७१५केवलात् कर्मयोगो विशिष्यते इति कर्मयोगं स्तौति॥२॥

३६४१७१७कस्मात् १७१८इति आह —

३६५ज्ञेयः ज्ञातव्यः सः कर्मयोगी नित्यसंन्यासी इति यो न द्वेष्टि किञ्चित् न काङ्क्षति दुःखसुखे तत् साधने च। १७१९एवंविधो यः, कर्मणि वर्तमानोऽपि सः नित्यसंन्यासी इति ज्ञातव्यः इत्यर्थः। १७२०निर्द्वन्द्वः द्वन्द्ववर्जितः हि यस्मात् महाबाहो सुखं बन्धात् अनायासेन प्रमुच्यते॥३॥

३६६१७२२संन्यासकर्मयोगयोः भिन्नपुरुषानुष्ठेययोः विरुद्धयोः फले अपि विरोधो युक्तः, न तु उभयोः निःश्रेयसकरत्वं एव १७२३इति प्राप्ते इदं उच्यते —

३६७साङ्ख्ययोगौ पृथक् १७२४विरुद्धभिन्नफलौ बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः। १७२५–१७२६पण्डिताः तु ज्ञानिनः एकं फलं अविरुद्धं इच्छन्ति। कथं ? एकं अपि साङ्ख्ययोगयोः सम्यक् आस्थितः सम्यक् अनुष्ठितवान् इत्यर्थः, १७२७उभयोः विन्दते फलम्। उभयोः तत् एव हि निःश्रेयसं फलं; अतः न फले विरोधः अस्ति॥

३६८१७२८ननु संन्यासकर्मयोगशब्देन प्रस्तुत्य साङ्ख्ययोगयोः फलैकत्वं कथं इह अप्रकृतं ब्रवीति ? १७२९न एषः दोषः — १७३०यद्यपि अर्जुनेन संन्यासं कर्मयोगं च केवलं अभिप्रेत्य प्रश्नः कृतः, १७३१–१७३२भगवान् तु तदपरित्यागेन एव स्वाभिप्रेतं च विशेषं संयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचनं ददौ ‘साङ्ख्ययोगौ’ इति। तौ एव संन्यासकर्मयोगौ ज्ञानतदुपायसमबुद्धित्वादिसंयुक्तौ साङ्ख्ययोगशब्दवाच्यौ इति भगवतो मतम्। १७३३अतः न अप्रकृतप्रक्रिया इति॥४॥

३६९१७३५एकस्य अपि सम्यक् अनुष्ठानात् कथं उभयोः फलं विन्दते इति उच्यते —

३७०यत् साङ्ख्यैः ज्ञाननिष्ठैः संन्यासिभिः प्राप्यते स्थानं १७३६मोक्षाख्यं, तत् योगैः अपि १७३७ज्ञानप्राप्त्युपायत्वेन ईश्वरे समर्प्य कर्माणि आत्मनः फलं अनभिसन्धाय अनुतिष्ठन्ति ये ते योगाः १७३८योगिनः १७३९तैः अपि परमार्थज्ञानसंन्यासप्राप्तिद्वारेण गम्यते इत्यभिप्रायः। १७४०अतः एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति फलैकत्वात् सः पश्यति सम्यक् पश्यति इत्यर्थः —॥५॥

३७११७४१एवं तर्हि योगात् संन्यासः एव विशिष्यते; १७४२–१७४३कथं तर्हि इदं उक्तं ‘तयोः तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(भ.गी.५.२) इति ? शृणु तत्र कारणं — १७४४त्वया पृष्टं केवलं कर्मसंन्यासं कर्मयोगं च अभिप्रेत्य तयोः अन्यतरः कः श्रेयान् इति। १७४५तदनुरूपं प्रतिवचनं मया उक्तं कर्मसंन्यासात् कर्मयोगः विशिष्यते इति १७४६ज्ञानं अनपेक्ष्य। ज्ञानापेक्षः तु संन्यासः साङ्ख्यं इति मया अभिप्रेतः। परमार्थयोगः च सः एव। १७४७यः तु कर्मयोगः वैदिकः सः च तादर्थ्यात् योगः संन्यासः इति च उपचर्यते। कथं तादर्थ्यं इति उच्यते१७४८

३७२संन्यासः तु पारमार्थिकः हे महाबाहो १७५०दुःखं आप्तुं प्राप्तुं अयोगतः योगेन विना। योगयुक्तः १७५१–१७५२वैदिकेन कर्मयोगेन ईश्वरसमर्पितरूपेण फलनिरपेक्षेण युक्तः, मुनिः मननात् ईश्वरस्वरूपस्य मुनिः, ब्रह्म — १७५३परमात्मज्ञाननिष्ठालक्षणत्वात् प्रकृतः संन्यासः ब्रह्म उच्यते, १७५४‘न्यासः इति ब्रह्मा १७५५–१७५६ब्रह्मा हि परः’(तै.ना.७८) इति श्रुतेः — ब्रह्म परमार्थसंन्यासं परमार्थज्ञाननिष्ठालक्षणं न चिरेण क्षिप्रं एव अधिगच्छति प्राप्नोति। १७५७अतः मया उक्तं ‘कर्मयोगो विशिष्यते’(भ.गी.५.२) इति॥६॥

३७३१७५८यदा पुनः अयं सम्यग्ज्ञानप्राप्त्युपायत्वेन —

३७४योगेन युक्तः योगयुक्तः, १७५९विशुद्धात्मा विशुद्धसत्त्वः, १७६०विजितात्मा विजितदेहः, जितेन्द्रियः च, १७६१सर्वभूतात्मभूतात्मा सर्वेषां ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्तानां भूतानां आत्मभूतः आत्मा प्रत्यक्चेतनो यस्य सः सर्वभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दर्शी इत्यर्थः, १७६२सः तत्र एवं वर्तमानः लोकसङ्ग्रहाय कर्म कुर्वन् अपि न लिप्यते न कर्मभिः बध्यते इत्यर्थः॥७॥

३७५१७६३न च असौ परमार्थतः करोति इति अतः —

३७६१७६४नैव किञ्चित् करोमि इति युक्तः समाहितः सन् मन्येत चिन्तयेत्, तत्त्ववित् आत्मनो याथात्म्यं तत्त्वं वेत्ति इति तत्त्ववित् परमार्थदर्शी इत्यर्थः॥

३७७१७६५कदा कथं वा तत्त्वं अवधारयन् मन्येत इति, उच्यते — पश्यन् इति। मन्येत इति पूर्वेण सम्बन्धः। १७६६यस्य एवं तत्त्वविदः सर्वकार्यकरणचेष्टासु कर्मसु अकर्म एव, पश्यतः सम्यग्दर्शिनः तस्य सर्वकर्मसंन्यासे एव अधिकारः, कर्मणः अभावदर्शनात्। १७६७न हि मृगतृष्णिकायां उदकबुद्ध्या पानाय प्रवृत्तः उदकाभावज्ञाने अपि तत्र एव पानप्रयोजनाय प्रवर्तते॥९॥

३७८१७६८यः तु पुनः अतत्त्ववित् प्रवृत्तः च कर्मयोगे —

३७९ब्रह्मणि ईश्वरे आधाय निक्षिप्य ‘तत् अर्थं कर्म करोमि’ इति भृत्यः इव स्वाम्यर्थं सर्वाणि कर्माणि मोक्षे अपि फले सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः सर्वकर्माणि, लिप्यते न सः पापेन न सम्बध्यते पद्मपत्रं इव अम्भसा उदकेन। केवलं सत्त्वशुद्धिमात्रं एव फलं तस्य कर्मणः स्यात्॥१०॥

३८०१७७०यस्मात् —

३८१कायेन देहेन मनसा बुद्ध्या च केवलैः ममत्ववर्जितैः ‘ईश्वराय एव कर्म करोमि, न मम फलाय’ इति ममत्वबुद्धिशून्यैः इन्द्रियैः अपि — केवलशब्दः कायादिभिः अपि प्रत्येकं सम्बध्यते — १७७१सर्वव्यापारेषु ममतावर्जनाय। योगिनः कर्मिणः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वा फलविषयं आत्मशुद्धये सत्त्वशुद्धये इत्यर्थः। १७७२तस्मात् तत्र एव तव अधिकारः इति कुरु कर्म एव॥११॥

३८२१७७४यस्मात् च —

३८३युक्तः १७७५‘ईश्वराय कर्माणि करोमि न मम फलाय’ इति एवं समाहितः सन् कर्मफलं त्यक्त्वा परित्यज्य शान्तिं मोक्षाख्यां आप्नोति नैष्ठिकीं निष्ठायां भवां १७७६सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसंन्यासज्ञाननिष्ठाक्रमेण इति वाक्यशेषः। १७७७यः तु पुनः अयुक्तः असमाहितः कामकारेण करणं कारः कामस्य कारः कामकारः तेन कामकारेण, कामप्रेरिततया इत्यर्थः, ‘मम फलाय इदं करोमि कर्म’ इति एवं फले सक्तः निबध्यते। १७७८अतः त्वं युक्तो भव इत्यर्थः॥१२॥

३८४१७८२यः तु परमार्थदर्शी सः —

३८५सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि संन्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च तानि सर्वाणि कर्माणि मनसा विवेकबुद्ध्या, कर्मादौ अकर्मसन्दर्शनेन सन्त्यज्य इत्यर्थः, १७८३आस्ते तिष्ठति १७८४–१७८७सुखम्। १७८८–१७८९त्यक्तवाङ्मनःकायचेष्टः निरायासः प्रसन्नचित्तः १७९०आत्मनः अन्यत्र निवृत्तसर्वबाह्यप्रयोजनः इति ‘सुखं आस्ते’ इत्युच्यते। वशी जितेन्द्रियः इत्यर्थः। क्व कथं आस्ते इति, आह — नवद्वारे पुरे। सप्त शीर्षण्यानि आत्मनः उपलब्धिद्वाराणि, अवाक् द्वे मूत्रपुरीषविसर्गार्थे, तैः द्वारैः नवद्वारं पुरं उच्यते शरीरं, पुरं इव पुरं, आत्मैकस्वामिकं, तदर्थप्रयोजनैः च इन्द्रियमनोबुद्धिविषयैः अनेकफलविज्ञानस्य उत्पादकैः पौरैः इव अधिष्ठितम्। १७९१तस्मिन् नवद्वारे पुरे देही सर्वं कर्म संन्यस्य आस्ते; १७९२किं विशेषणेन ? १७९३सर्वो हि देही संन्यासी असंन्यासी वा देहे एव आस्ते; १७९४तत्र अनर्थकं विशेषणं इति। १७९५उच्यते — १७९६यः तु अज्ञः देही १७९७देहेन्द्रियसङ्घातमात्रात्मदर्शी सः सर्वोऽपि ‘गेहे भूमौ आसने वा आसे’ इति मन्यते। १७९८न हि देहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः सम्भवति। १७९९देहादिसङ्घातव्यतिरिक्तात्मदर्शिनः तु ‘देहे आसे’ इति प्रत्ययः उपपद्यते। १८००परकर्मणां च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा संन्यासः उपपद्यते। १८०१उत्पन्नविवेकज्ञानस्य सर्वकर्मसंन्यासिनोऽपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आसनं १८०२प्रारब्धफलकर्मसंस्कारशेषानुवृत्त्या १८०३देहे एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः। देहे एव आस्ते इति अस्ति एव विशेषणफलं, १८०४विद्वदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात्॥

३८६१८०५यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारोपितानि ‘संन्यस्य आस्ते’ इति उक्तं, तथापि आत्मसमवायि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आशङ्क्य आह — नैव कुर्वन् स्वयं, न च कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रवर्तयन्। १८०६किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्मसमवायि सत् संन्यासात् न सम्भवति, यथा गच्छतो गतिः गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् ? किं वा स्वतः एव आत्मनः न अस्ति इति ? १८०७अत्र उच्यते — न अस्ति आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च। १८०८उक्तं हि ‘अविकार्योऽयं उच्यते’(भ.गी.२.२५) १८०९‘शरीरस्थोऽपि न करोति न लिप्यते’(भ.गी.१३.३१) इति। १८१०‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति श्रुतेः॥१३॥

३८७किञ्च—

३८८१८१२न कर्तृत्वं स्वतः कुरु इति न अपि कर्माणि रथघटप्रासादादीनि ईप्सिततमानि लोकस्य सृजति उत्पादयति प्रभुः आत्मा। न अपि रथादि कृतवतः तत् फलेन संयोगं न कर्मफलसंयोगम्। यदि किञ्चित् अपि स्वतः न करोति न कारयति च देही, कः तर्हि कुर्वन् कारयन् च प्रवर्तते इति, उच्यते — १८१३–१८१६स्वभावः तु स्वो भावः स्वभावः १८१७अविद्यालक्षणा प्रकृतिः माया प्रवर्तते १८१८‘दैवी हि’(भ.गी.७.१४) इत्यादिना वक्ष्यमाणा॥१४॥

३८९१८१९परमार्थतः तु —

३९०न आदत्ते न च गृह्णाति भक्तस्य अपि कस्यचित् पापम्। न चैव आदत्ते सुकृतं भक्तैः प्रयुक्तं विभुः। १८२०किमर्थं तर्हि भक्तैः पूजादिलक्षणं यागदानहोमादिकं च सुकृतं प्रयुज्यते इत्याह — अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं विवेकविज्ञानं, तेन मुह्यन्ति ‘करोमि कारयामि भोक्ष्ये भोजयामि’ इति एवं मोहं गच्छन्ति अविवेकिनः संसारिणो जन्तवः॥१५॥

३९११८२१ज्ञानेन तु येन अज्ञानेन आवृताः मुह्यन्ति जन्तवः तत् अज्ञानं येषां जन्तूनां विवेकज्ञानेन आत्मविषयेण नाशितं आत्मनः भवति, तेषां जन्तूनां आदित्यवत् यथा आदित्यः समस्तं रूपजातं अवभासयति तद्वत् ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु सर्वं प्रकाशयति तत् परं १८२२परमार्थतत्त्वम्॥१६॥

३९२१८२३यत् परं ज्ञानं प्रकाशितं —

३९३१८२४तस्मिन् ब्रह्मणि गता बुद्धिः येषां ते तद्बुद्धयः, १८२५तदात्मानः १८२६तत् एव परं ब्रह्म आत्मा येषां ते तदात्मानः, १८२७–१८२८तन्निष्ठाः निष्ठा अभिनिवेशः तात्पर्यं सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य तस्मिन् ब्रह्मणि एव अवस्थानं येषां ते तन्निष्ठाः, १८२९तत्परायणाः च तत् एव परं अयनं परा गतिः येषां भवति ते तत्परायणाः १८३०केवलात्मरतयः इत्यर्थः। येषां ज्ञानेन नाशितं आत्मनः अज्ञानं १८३१ते गच्छन्ति एवंविधाः अपुनरावृत्तिं अपुनर्देहसम्बन्धं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः यथोक्तेन १८३२ज्ञानेन निर्धूतः नाशितः कल्मषः पापादिसंसारकारणदोषः येषां ते ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः १८३३यतयः इत्यर्थः॥१७॥

३९४१८३४येषां ज्ञानेन नाशितं आत्मनः अज्ञानं ते पण्डिताः कथं तत्त्वं पश्यन्ति इत्युच्यते —

३९५१८३५विद्याविनयसम्पन्ने विद्या च विनयः च विद्याविनयौ, विनयः उपशमः, ताभ्यां विद्याविनयाभ्यां सम्पन्नः विद्याविनयसम्पन्नः १८३६विद्वान् विनीतः च यो ब्राह्मणः तस्मिन् ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः। १८३७विद्याविनयसम्पन्ने उत्तमसंस्कारवति ब्राह्मणे सात्त्विके, मध्यमायां च राजस्यां गवि, संस्कारहीनायां अत्यन्तं एव केवलतामसे हस्त्यादौ च, १८३८सत्त्वादिगुणैः तज्जैः च संस्कारैः १८३९तथा राजसैः १८४०तथा तामसैः च संस्कारैः अत्यन्तं एव अस्पृष्टं १८४१समं एकं अविक्रियं तत् १८४२ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां ते पण्डिताः समदर्शिनः॥१८॥

३९६१८४६ननु अभोज्यान्नाः ते दोषवन्तः, १८४७‘समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः’(गौ.ध.२.८.२०;१७.१८) इति स्मृतेः। १८४८न ते दोषवन्तः। १८४९कथं ? —

३९७इह एव जीवद्भिः एव तैः समदर्शिभिः पण्डितैः जितः वशीकृतः सर्गः जन्म, १८५०येषां साम्ये सर्वभूतेषु ब्रह्मणि समभावे स्थितं निश्चलीभूतं मनः अन्तःकरणम्। निर्दोषं १८५१यद्यपि दोषवत्सु श्वपाकादिषु मूढैः तद्दोषैः दोषवत् इव विभाव्यते, तथापि तद्दोषैः अस्पृष्टं इति निर्दोषं दोषवर्जितं हि यस्मात्; १८५२न अपि स्वगुणभेदभिन्नं, निर्गुणत्वात् चैतन्यस्य। १८५३वक्ष्यति च भगवान् इच्छादीनां क्षेत्रधर्मत्वं, १८५४‘अनादित्वात् निर्गुणत्वात्’(भ.गी.१३.३१) इति च। १८५५न अपि अन्त्याः विशेषाः आत्मनो भेदकाः सन्ति, १८५६प्रतिशरीरं तेषां सत्त्वे प्रमाणानुपपत्तेः। १८५७अतः समं ब्रह्म १८५८एकं च। १८५९तस्मात् ब्रह्मणि एव ते स्थिताः। तस्मात् न दोषगन्धमात्रं अपि तान् स्पृशति, १८६०–१८६१देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमानाभावात् तेषाम्। देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमानवद्विषयं तु तत् सूत्रं ‘समासमाभ्यां विषमसमे १८६२पूजातः’(गौ.ध.२.८.२०) इति, पूजाविषयत्वेन विशेषणात्। १८६३दृश्यते हि ब्रह्मवित् षडङ्गवित् चतुर्वेदवित् इति पूजादानादौ गुणविशेषसम्बन्धः कारणम्। १८६४ब्रह्म तु सर्वगुणदोषसम्बन्धवर्जितं इति अतः ‘ब्रह्मणि ते स्थिताः’ इति युक्तम्। १८६५कर्मविषयं च ‘समासमाभ्यां’(गौ.ध.२.८.२०) इत्यादि। १८६६इदं तु सर्वकर्मसंन्यासविषयं प्रस्तुतं, १८६७‘सर्वकर्माणि मनसा’(भ.गी.५.१३) इति आरभ्य अध्यायपरिसमाप्तेः॥१९॥

३९८१८६८यस्मात् निर्दोषं समं ब्रह्म आत्मा, तस्मात् —

३९९न प्रहृष्येत् प्रहर्षं न कुर्यात् प्रियं इष्टं प्राप्य लब्ध्वा। न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियं अनिष्टं लब्ध्वा। १८६९देहमात्रात्मदर्शिनां हि प्रियाप्रियप्राप्ती हर्षविषादौ कुर्वाते, १८७०न केवलात्मदर्शिनः, तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसम्भवात्। १८७१किञ्च — ‘सर्वभूतेषु एकः समः निर्दोषः आत्मा’ इति स्थिरा निर्विचिकित्सा बुद्धिः यस्य सः स्थिरबुद्धिः असंमूढः संमोहवर्जितः च स्यात् यथोक्तब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थितः, अकर्मकृत् सर्वकर्मसंन्यासी इत्यर्थः॥२०॥

४००१८७३किञ्च, ब्रह्मणि स्थितः —

४०११८७४बाह्यस्पर्शेषु १८७५बाह्याः च ते स्पर्शाः च बाह्यस्पर्शाः स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयो विषयाः तेषु बाह्यस्पर्शेषु, असक्तः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं असक्तात्मा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन् विन्दति लभते आत्मनि यत् सुखं तत् विन्दति इति एतत्। सः १८७६ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिः ब्रह्मयोगः तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः समाहितः तस्मिन् व्यापृतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा, सुखं अक्षयं अश्नुते व्याप्नोति। १८७७तस्मात् बाह्यविषयप्रीतेः क्षणिकायाः इन्द्रियाणि निवर्तयेत् आत्मनि अक्षयसुखार्थी इत्यर्थः॥२१॥

४०२१८७९इतः च निवर्तयेत् —

४०३१८८०ये हि यस्मात् संस्पर्शजाः विषयेन्द्रियसंस्पर्शेभ्यो जाताः भोगाः भुक्तयः दुःखयोनयः एव ते, १८८१अविद्याकृतत्वात्। १८८२दृश्यन्ते हि आध्यात्मिकादीनि दुःखानि तन्निमित्तानि एव। १८८३यथा इहलोके तथा परलोके अपि इति गम्यते एवशब्दात्। १८८४न संसारे सुखस्य गन्धमात्रं अपि अस्ति इति बुद्ध्वा विषयमृगतृष्णिकायाः इन्द्रियाणि निवर्तयेत्। १८८५न केवलं दुःखयोनयः एव, आद्यन्तवन्तः च, आदिः विषयेन्द्रियसंयोगो भोगानां अन्तः च तद्वियोगः एव; १८८६अतः आद्यन्तवन्तः अनित्याः, मध्यक्षणभावित्वात् इत्यर्थः। कौन्तेय, १८८७न तेषु भोगेषु रमते बुधः विवेकी अवगतपरमार्थतत्त्वः; १८८८अत्यन्तमूढानां एव हि विषयेषु रतिः दृश्यते, यथा पशुप्रभृतीनाम्॥२२॥

४०४१८९१अयं च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कष्टतमो दोषः १८९२सर्वानर्थप्राप्तिहेतुः १८९३दुर्निवारः च इति तत्परिहारे यत्नाधिक्यं कर्तव्यं इत्याह भगवान् —

४०५शक्नोति उत्सहते इह एव जीवन् एव यः सोढुं प्रसहितुं प्राक् पूर्वं शरीरविमोक्षणात् आ १८९४मरणात् इत्यर्थः। मरणसीमाकरणं जीवतोऽवश्यम्भावि हि कामक्रोधोद्भवो वेगः, १८९५अनन्तनिमित्तवान् हि सः इति १८९६यावत् मरणं तावत् न विस्रम्भणीय इत्यर्थः। १८९७कामः १८९८इन्द्रियगोचरप्राप्ते इष्टे विषये श्रूयमाणे स्मर्यमाणे वा अनुभूते सुखहेतौ या गर्धिः तृष्णा सः कामः; १८९९क्रोधः च १९००–१९०१आत्मनः प्रतिकूलेषु दुःखहेतुषु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु स्मर्यमाणेषु वा यो द्वेषः सः क्रोधः; तौ कामक्रोधौ उद्भवो यस्य वेगस्य सः कामक्रोधोद्भवः वेगः। १९०२रोमाञ्चनप्रहृष्टनेत्रवदनादिलिङ्गः अन्तःकरणप्रक्षोभरूपः कामोद्भवो वेगः, गात्रप्रकम्पप्रस्वेदसन्दष्टोष्ठपुटरक्तनेत्रादिलिङ्गः क्रोधोद्भवो वेगः, तं कामक्रोधोद्भवं वेगं यः उत्सहते प्रसहते सोढुं प्रसहितुं, सः युक्तः योगी सुखी च इह लोके नरः॥२३॥

४०६१९०४कथम्भूतः च ब्रह्मणि स्थितः ब्रह्म प्राप्नोति इति आह भगवान् —

४०७यः अन्तःसुखः अन्तः आत्मनि सुखं यस्य सः अन्तःसुखः, १९०५तथा अन्तः एव आत्मनि आरामः आरमणं क्रीडा यस्य सः अन्तरारामः, तथा एव अन्तः एव आत्मनि एव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सः अन्तर्ज्योतिः एव, यः ईदृशः सः योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मणि निर्वृतिं मोक्षं इह जीवन् एव ब्रह्मभूतः सन् अधिगच्छति प्राप्नोति॥२४॥१९०६

४०८१९०७किञ्च —

४०९१९०८लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षं ऋषयः सम्यग्दर्शिनः संन्यासिनः क्षीणकल्मषाः क्षीणपापाः निर्दोषाः १९०९छिन्नद्वैधाः छिन्नसंशयाः यतात्मानः संयतेन्द्रियाः सर्वभूतहिते रताः सर्वेषां भूतानां हिते आनुकूल्ये रताः अहिंसकाः इत्यर्थः॥२५॥

४१०१९११किञ्च —

४११कामक्रोधवियुक्तानां कामः च क्रोधः च कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीनां संन्यासिनां यतचेतसां संयतान्तःकरणानां १९१२अभितः उभयतः जीवतां मृतानां च ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षो वर्तते १९१३विदितात्मनां विदितः ज्ञातः आत्मा येषां ते विदितात्मानः तेषां विदितात्मनां सम्यग्दर्शिनां इत्यर्थः॥२६॥

४१२१९१४सम्यग्दर्शननिष्ठानां संन्यासिनां सद्यः मुक्तिः उक्ता। कर्मयोगः च ईश्वरार्पितसर्वभावेन ईश्वरे ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसंन्यासक्रमेण मोक्षाय इति भगवान् पदे पदे अब्रवीत्, वक्ष्यति च। अथ इदानीं ध्यानयोगं सम्यग्दर्शनस्य अन्तरङ्गं विस्तरेण वक्ष्यामि इति तस्य सूत्रस्थानीयान् श्लोकान् उपदिशति स्म —

४१३स्पर्शान् शब्दादीन् कृत्वा बहिः बाह्यान् — १९१६श्रोत्रादिद्वारेण अन्तः बुद्धौ प्रवेशिताः शब्दादयः विषयाः तान् अचिन्तयतः शब्दादयो बाह्याः बहिः एव कृताः भवन्ति — तान् एवं बहिः कृत्वा चक्षुः चैव अन्तरे भ्रुवोः ‘कृत्वा’ इति अनुषज्यते। तथा प्राणापानौ नासाभ्यन्तरचारिणौ समौ कृत्वा, यतेन्द्रियमनोबुद्धिः १९१७यतानि संयतानि इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः च यस्य सः १९१८यतेन्द्रियमनोबुद्धिः, मननात् मुनिः संन्यासी, मोक्षपरायणः एवं देहसंस्थानात् मोक्षपरायणः मोक्षः एव परं अयनं परा गतिः यस्य सः अयं मोक्षपरायणो मुनिः भवेत्। १९१९–१९२०विगतेच्छाभयक्रोधः इच्छा च भयं च क्रोधः च इच्छाभयक्रोधाः ते विगताः यस्मात् सः विगतेच्छाभयक्रोधः, यः एवं वर्तते सदा संन्यासी, मुक्तः एव सः न तस्य मोक्षाय अन्यः कर्तव्योऽस्ति॥२८॥

४१४एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयं इति, उच्यते —१९२४

४१५भोक्तारं यज्ञतपसां यज्ञानां तपसां च १९२५कर्तृरूपेण देवतारूपेण च, सर्वलोकमहेश्वरं सर्वेषां लोकानां १९२६महान्तं ईश्वरं सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां १९२७प्रत्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणं १९२८सर्वभूतानां हृदयेशयं १९२९सर्वकर्मफलाध्यक्षं १९३०सर्वप्रत्ययसाक्षिणं १९३१मां नारायणं ज्ञात्वा शान्तिं सर्वसंसारोपरतिं ऋच्छति प्राप्नोति॥२९॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूजयपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः॥