एकादशोऽध्यायः
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१॥
७३१२८८१भगवतो विभूतयः उक्ताः। २८८२तत्र च ‘विष्टभ्य अहं इदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्’(भ.गी.१०.४२) इति भगवता अभिहितं २८८३श्रुत्वा, यत् जगदात्मरूपं आद्यं ऐश्वरं तत् साक्षात्कर्तुं इच्छन्, अर्जुन उवाच —
७३२मदनुग्रहाय मम अनुग्रहार्थं परमं निरतिशयं गुह्यं गोप्यं अध्यात्मसंज्ञितं आत्मानात्मविवेकविषयं यत् त्वया उक्तं वचः वाक्यं तेन ते वचसा मोहः अयं विगतः मम, अविवेकबुद्धिः अपगता इत्यर्थः॥१॥
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२॥
७३४भवः उत्पत्तिः अप्ययः प्रलयः तौ भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशः मया, न सङ्क्षेपतः, त्वत्तः त्वत्सकाशात्, कमलपत्राक्ष कमलस्य पत्रं कमलपत्रं तद्वत् अक्षिणी यस्य तव सः त्वं कमलपत्राक्षः हे कमलपत्राक्ष, महात्मनः भावः माहात्म्यं अपि च अव्ययं अक्षयं ‘श्रुतं’ इति अनुवर्तते॥२॥
७३५एवं एतत् न अन्यथा यथा येन प्रकारेण आत्थ कथयसि त्वं आत्मानं परमेश्वर। २८८६तथापि द्रष्टुं इच्छामि ते तव ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः सम्पन्नं ऐश्वरं वैष्णवं रूपं पुरुषोत्तम॥३॥२८८७
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४॥
७३६२८८८मन्यसे चिन्तयसि यदि मया अर्जुनेन तत् शक्यं द्रष्टुं इति प्रभो, स्वामिन्, योगेश्वर २८८९योगिनो योगाः, तेषां ईश्वरः योगेश्वरः, हे योगेश्वर। २८९०यस्मात् अहं अति इव अर्थी द्रष्टुं, ततः तस्मात् मे मदर्थं दर्शय त्वं आत्मानं अव्ययम्॥४॥
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५॥
७३७२८९१एवं चोदितः अर्जुनेन भगवान् उवाच —
७३८पश्य मे पार्थ, रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः, अनेकशः इत्यर्थः। तानि च नानाविधानि अनेकप्रकाराणि दिवि भवानि दिव्यानि अप्राकृतानि नानावर्णाकृतीनि च नाना विलक्षणाः नीलपीतादिप्रकाराः वर्णाः तथा आकृतयः च अवयवसंस्थानविशेषाः येषां रूपाणां तानि नानावर्णाकृतीनि च॥५॥
७३९पश्य आदित्यान् द्वादश, वसून् अष्टौ, रुद्रान् एकादश, अश्विनौ द्वौ, मरुतः सप्त सप्त गणाः ये तान्। तथा च २८९३बहूनि अन्यानि अपि अदृष्टपूर्वाणि मनुष्यलोके त्वया, त्वत्तः अन्येन वा केनचित्, पश्य २८९४आश्चर्याणि अद्भुतानि भारत॥६॥
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७॥
७४१इह एकस्थं एकस्मिन् एव स्थितं जगत् कृत्स्नं समस्तं पश्य अद्य इदानीं सचराचरं सह चरेण अचरेण च वर्तते मम देहे गुडाकेश। यत् च अन्यत् जयपराजयादि, यत् शङ्कसे, ‘यत् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः’(भ.गी.२.६) इति यत् अवोचः, तत् अपि द्रष्टुं यदि इच्छसि॥७॥
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८॥
७४३२८९७न तु मां विश्वरूपधरं शक्यसे द्रष्टुं अनेन एव प्राकृतेन स्वचक्षुषा २८९८स्वकीयेन चक्षुषा। येन तु शक्यसे द्रष्टुं दिव्येन, तत् दिव्यं ददामि ते तुभ्यं चक्षुः। २८९९तेन पश्य मे योगं ऐश्वरं ईश्वरस्य मम ऐश्वरं योगं योगशक्त्यतिशयं इत्यर्थः॥८॥
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९॥
७४४२९००एवं यथोक्तप्रकारेण उक्त्वा ततः अनन्तरं राजन् धृतराष्ट्र, महायोगेश्वरः महान् च असौ योगेश्वरः च हरिः नारायणः दर्शयामास दर्शितवान् पार्थाय पृथासुताय २९०१परमं रूपं विश्वरूपं ऐश्वरम्॥९॥
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१०॥
७४५२९०२अनेकवक्त्रनयनं अनेकानि वक्त्राणि नयनानि च यस्मिन् रूपे तत् अनेकवक्त्रनयनं, अनेकाद्भुतदर्शनं अनेकानि अद्भुतानि विस्मापकानि दर्शनानि यस्मिन् रूपे तत् अनेकाद्भुतदर्शनं रूपं, तथा अनेकदिव्याभरणं अनेकानि दिव्यानि आभरणानि यस्मिन् तत् अनेकदिव्याभरणं, तथा दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यानि अनेकानि अस्यादीनि उद्यतानि आयुधानि यस्मिन् तत् दिव्यानेकोद्यतायुधं, ‘दर्शयामास’ इति पूर्वेण सम्बन्धः॥१०॥
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्॥११॥
७४७दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यानि माल्यानि पुष्पाणि अम्बराणि वस्त्राणि च ध्रियन्ते येन ईश्वरेण तं दिव्यमाल्याम्बरधरं, दिव्यगन्धानुलेपनं दिव्यं गन्धानुलेपनं यस्य तं दिव्यगन्धानुलेपनं, सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यप्रायं देवं अनन्तं न अस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तः तं, विश्वतोमुखं सर्वतोमुखं सर्वभूतात्मभूतत्वात्, तं दर्शयामास। ‘अर्जुनः ददर्श’ इति वा अध्याह्रियते॥११॥
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२॥
७४८२९०४या पुनः भगवतः विश्वरूपस्य भाः, तस्याः उपमा उच्यते —
७४९दिवि अन्तरिक्षे तृतीयस्यां वा दिवि सूर्याणां सहस्रं सूर्यसहस्रं तस्य युगपत् उत्थितस्य सूर्यसहस्रस्य या युगपत् उत्थिता भाः, सा यदि, सदृशी स्यात् तस्य महात्मनः विश्वरूपस्य एव भासः। २९०५यदि वा न स्यात्, ततः विश्वरूपस्य एव भाः अतिरिच्यते इत्यभिप्रायः॥१२॥
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३॥
७५१तत्र तस्मिन् विश्वरूपे एकस्मिन् स्थितं एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तं अनेकधा देवपितृमनुष्यादिभेदैः अपश्यत् दृष्टवान् देवदेवस्य हरेः शरीरे पाण्डवः अर्जुनः तदा॥१३॥
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४॥
७५२२९०७ततः तं दृष्ट्वा सः विस्मयेन आविष्टः विस्मयाविष्टः हृष्टानि रोमाणि यस्य सः अयं हृष्टरोमा च अभवत् धनञ्जयः। प्रणम्य प्रकर्षेण नमनं कृत्वा प्रह्वीभूतः सन् शिरसा देवं विश्वरूपधरं कृताञ्जलिः नमस्कारार्थं सम्पुटीकृतहस्तः सन् अभाषत उक्तवान्॥१४॥
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥१५॥
७५३२९०८कथं ? २९०९यत् त्वया दर्शितं विश्वरूपं, तत् अहं पश्यामि इति स्वानुभवं आविष्कुर्वन् अर्जुन उवाच —
७५४पश्यामि उपलभे हे देव, तव देहे देवान् सर्वान्, तथा भूतविशेषसङ्घान् भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थानविशेषाणां सङ्घाः भूतविशेषसङ्घाः तान्, २९१०किञ्च — ब्रह्माणं चतुर्मुखं ईशं ईशितारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिकासनस्थं इत्यर्थः, ऋषीन् च वसिष्ठादीन् सर्वान्, उरगान् च वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान् दिवि भवान्॥१५॥
पश्यामि त्वा २९११सर्वतोऽनन्तरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥१६॥
७५५अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं २९१२अनेके बाहवः उदराणि वक्त्राणि नेत्राणि च यस्य तव सः त्वं अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रः तं अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम्। पश्यामि त्वा त्वां सर्वतः सर्वत्र अनन्तरूपं अनन्तानि रूपाणि अस्य इति अनन्तरूपः तं अनन्तरूपम्। न अन्तं, अन्तः अवसानं, न मध्यं, मध्यं नाम द्वयोः कोट्योः अन्तरं, न पुनः तव आदिं — न देवस्य अन्तं पश्यामि, न मध्यं पश्यामि, न पुनः आदिं पश्यामि, हे विश्वेश्वर विश्वरूप॥१६॥
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥१७॥
७५७किरीटिनं किरीटं नाम शिरोभूषणविशेषः तत् यस्य अस्ति सः किरीटी तं किरीटिनं, तथा गदिनं गदा अस्य विद्यते इति गदी तं गदिनं, तथा चक्रिणं चक्रं अस्य अस्ति इति चक्री तं चक्रिणं च, तेजोराशिं तेजःपुञ्जं २९१४सर्वतोदीप्तिमन्तं सर्वतोदीप्तिः अस्य अस्ति इति सर्वतोदीप्तिमान्, तं सर्वतोदीप्तिमन्तं पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं दुःखेन निरीक्ष्यः दुर्निरीक्ष्यः तं दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् २९१५समन्ततः सर्वत्र २९१६दीप्तानलार्कद्युतिं अनलः च अर्कः च अनलार्कौ दीप्तौ अनलार्कौ दीप्तानलार्कौ तयोः दीप्तानलार्कयोः द्युतिः इव द्युतिः तेजः यस्य तव सः त्वं दीप्तानलार्कद्युतिः तं त्वां दीप्तानलार्कद्युतिं, अप्रमेयं न प्रमेयं अशक्यपरिच्छेदं इति एतत्॥१७॥
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥१८॥
७५८२९१८इतः एव ते योगशक्तिदर्शनात् अनुमिनोमि —
७५९त्वं अक्षरं न क्षरति इति, परमं ब्रह्म वेदितव्यं ज्ञातव्यं मुमुक्षुभिः। त्वं अस्य विश्वस्य समस्तस्य जगतः परं प्रकृष्टं निधानं निधीयते अस्मिन् इति निधानं परः आश्रयः इत्यर्थः। २९१९किञ्च, त्वं अव्ययः न तव व्ययो विद्यते इति अव्ययः, शाश्वतधर्मगोप्ता शश्वद्भवः शाश्वतः नित्यः धर्मः तस्य गोप्ता शाश्वतधर्मगोप्ता। सनातनः चिरन्तनः त्वं पुरुषः परमः मतः अभिप्रेतः मे मम॥१८॥
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥१९॥
७६१अनादिमध्यान्तं आदिः च मध्यं च अन्तः च न विद्यते यस्य सः अयं अनादिमध्यान्तः तं त्वां अनादिमध्यान्तं, अनन्तवीर्यं न तव वीर्यस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तवीर्यः तं त्वां अनन्तवीर्यं, तथा अनन्तबाहुं अनन्ताः बाहवः यस्य तव सः त्वं, अनन्तबाहुः तं त्वां अनन्तबाहुं, शशिसूर्यनेत्रं शशिशूर्यौ नेत्रे यस्य तव सः त्वं शशिसूर्यनेत्रः तं त्वां शशिसूर्यनेत्रं चन्द्रादित्यनयनं, पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं दीप्तः च असौ हुताशः च वक्त्रं यस्य तव सः त्वं दीप्तहुताशवक्त्रः तं त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं, स्वतेजसा विश्वं इदं समस्तं तपन्तम्॥१९॥
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमिदं तवोग्रं
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥२०॥
७६२द्यावापृथिव्योः इदं अन्तरं हि अन्तरिक्षं व्याप्तं त्वया एकेन विश्वरूपधरेण दिशः च सर्वाः व्याप्ताः। २९२२दृष्ट्वा उपलभ्य अद्भुतं विस्मापकं रूपं इदं तव उग्रं क्रूरं लोकानां त्रयं लोकत्रयं प्रव्यथितं भीतं प्रचलितं वा हे महात्मन् अक्षुद्रस्वभाव॥२०॥
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥२१॥
७६३२९२३अथ अधुना पुरा ‘यत् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः’(भ.गी.२.६) इति अर्जुनस्य यः संशयः आसीत्, तत् निर्णयाय पाण्डवजयं ऐकान्तिकं दर्शयामि इति प्रवृत्तो भगवान्। २९२४तं पश्यन् आह — २९२५किञ्च —
७६४अमी हि युध्यमानाः योद्धारः त्वा त्वां सुरसङ्घाः ये अत्र भूभारावताराय अवतीर्णाः वस्वादिदेवसङ्घाः मनुष्यसंस्थानाः त्वां विशन्ति प्रविशन्तः दृश्यन्ते। २९२६तत्र केचित् भीताः प्राञ्जलयः सन्तो गृणन्ति स्तुवन्ति त्वां अन्ये पलायने अपि अशक्ताः सन्तः। २९२७युद्धे प्रत्युपस्थिते उत्पातादिनिमित्तानि उपलक्ष्य स्वस्ति अस्तु जगतः इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः महर्षीणां सिद्धानां च सङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः सम्पूर्णाभिः॥२१॥
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥२२॥
७६६रुद्रादित्याः वसवो ये च साध्याः रुद्रादयः गणाः विश्वेदेवाः अश्विनौ च देवौ मरुतः च ऊष्मपाः च पितरः, गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः गन्धर्वाः हाहाहूहूप्रभृतयः यक्षाः कुबेरप्रभृतयः असुराः विरोचनप्रभृतयः सिद्धाः कपिलादयः तेषां सङ्घाः गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः, ते वीक्षन्ते पश्यन्ति त्वां विस्मिताः विस्मयं आपन्नाः सन्तः ते एव सर्वे॥२२॥
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥२३॥
७६८रूपं महत् अतिप्रमाणं ते तव बहुवक्त्रनेत्रं बहूनि वक्त्राणि मुखानि नेत्राणि चक्षूंषि च यस्मिन् तत् रूपं बहुवक्त्रनेत्रं, हे महाबाहो, बहुबाहूरुपादं बहवो बाहवः ऊरवः पादाः च यस्मिन् रूपे तत् बहुबाहूरुपादं, किञ्च, बहूदरं बहूनि उदराणि यस्मिन् इति बहूदरं, बहुदंष्ट्राकरालं बह्वीभिः दंष्ट्राभिः करालं विकृतं तत् बहुदंष्ट्राकरालं, दृष्ट्वा रूपं ईदृशं लोकाः लौकिकाः प्राणिनः प्रव्यथिताः प्रचलिताः भयेन; २९३०तथा अहं अपि॥२३॥
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥२४॥
७७०नभःस्पृशं द्युस्पर्शं इत्यर्थः, दीप्तं प्रज्वलितं, अनेकवर्णं अनेके वर्णाः भयङ्कराः नानासंस्थानाः यस्मिन् त्वयि तं त्वां अनेकवर्णं, व्यात्ताननं व्यात्तानि विवृतानि आननानि मुखानि यस्मिन् त्वयि तं त्वां व्यात्ताननं, दीप्तविशालनेत्रं दीप्तानि प्रज्वलितानि विशालानि विस्तीर्णानि नेत्राणि यस्मिन् त्वयि तं त्वां दीप्तविशालनेत्रं दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा प्रव्यथितः प्रभीतः अन्तरात्मा मनः यस्य मम सः अहं प्रव्यथितान्तरात्मा सन् धृतिं धैर्यं न विन्दामि न लभे शमं च उपशमनं मनस्तुष्टिं हे विष्णो॥२४॥
दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास॥२५॥
७७२दंष्ट्राकरालानि दंष्ट्राभिः करालानि विकृतानि ते तव मुखानि दृष्ट्वा एव उपलभ्य कालानलसंनिभानि प्रलयकाले लोकानां दाहकः अग्निः कालानलः तत्सदृशानि कालानलसंनिभानि मुखानि दृष्ट्वा इति एतत्। दिशः पूर्वापरविवेकेन न जाने दिङ्मूढो जातः अस्मि। अतः न लभे च न उपलभे च शर्म सुखम्। अतः प्रसीद प्रसन्नो भव हे देवेश, जगन्निवास॥२५॥
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥२६॥
७७३२९३३येभ्यो मम पराजयाशङ्का या आसीत् सा च अपगता। २९३४यतः —
७७४अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः दुर्योधनप्रभृतयः — ‘त्वरमाणाः विशन्ति’ इति व्यवहितेन सम्बन्धः — सर्वे सह एव सहिताः अवनिपालसङ्घैः अवनिं पृथ्वीं पालयन्ति इति अवनिपालाः तेषां सङ्घैः, २९३५किञ्च भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रः कर्णः तथा असौ सह अस्मदीयैः अपि धृष्टद्युम्नप्रभृतिभिः योधमुख्यैः योधानां मुख्यैः प्रधानैः सह॥२६॥
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥२७॥
७७६वक्त्राणि मुखानि ते तव त्वरमाणाः त्वरायुक्ताः सन्तः विशन्ति, किंविशिष्टानि मुखानि ? दंष्ट्राकरालानि भयानकानि भयङ्कराणि। किञ्च, केचित् मुखानि प्रविष्टानां मध्ये विलग्नाः दशनान्तरेषु मांसं इव भक्षितं सन्दृश्यन्ते उपलभ्यन्ते चूर्णितैः चूर्णीकृतैः उत्तमाङ्गैः शिरोभिः॥२७॥
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥२८॥
७७७कथं प्रविशन्ति मुखानि इत्याह —२९३७
७७८यथा नदीनां स्रवन्तीनां बहवः अनेके अम्बूनां वेगाः अम्बुवेगाः त्वराविशेषाः समुद्रं एव अभिमुखाः प्रतिमुखाः द्रवन्ति प्रविशन्ति, तथा तद्वत् तव अमी भीष्मादयः नरलोकवीराः मनुष्यलोके शूराः विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति प्रकाशमानानि॥२८॥
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥२९॥
७७९२९३८ते किमर्थं प्रविशन्ति कथं च इत्याह —
७८०यथा प्रदीप्तं ज्वलनं अग्निं पतङ्गाः पक्षिणः विशन्ति नाशाय विनाशाय समृद्धवेगाः समृद्धः उद्भूतः वेगः गतिः येषां ते समृद्धवेगाः, तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः प्राणिनः तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥२९॥
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥३०॥
७८२लेलिह्यसे आस्वादयसि ग्रसमानः अन्तः प्रवेशयन् समन्तात् समन्ततः लोकान् समग्रान् समस्तान् वदनैः वक्त्रैः ज्वलद्भिः दीप्यमानैः तेजोभिः आपूर्य संव्याप्य जगत् समग्रं सह अग्रेण समस्तं इति एतत्। २९४०किञ्च, भासः दीप्तयः तव उग्राः क्रूराः प्रतपन्ति प्रतापं कुर्वन्ति हे विष्णो व्यापनशील॥३०॥
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥३१॥
७८३२९४२यतः एवं उग्रस्वभावः, अतः —
७८४आख्याहि कथय मे मह्यं कः भवान् उग्ररूपः क्रूराकारः, नमः अस्तु ते तुभ्यं हे देववर देवानां प्रधान, प्रसीद २९४३प्रसादं कुरु। विज्ञातुं विशेषेण ज्ञातुं इच्छामि भवन्तं आद्यं आदौ भवं आद्यं, २९४४न हि यस्मात् प्रजानामि तव त्वदीयां प्रवृत्तिं चेष्टाम्॥३१॥
ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥३२॥
७८५२९४५कालः अस्मि लोकक्षयकृत् लोकानां क्षयं करोति इति लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः वृद्धिं गतः। यदर्थं प्रवृद्धः तत् शृणु — लोकान् समाहर्तुं संहर्तुं इह अस्मिन् काले प्रवृत्तः। २९४६ऋते अपि विना अपि त्वा त्वां न भविष्यन्ति भीष्मद्रोणकर्णप्रभृतयः सर्वे, येभ्यः तव आशङ्का, ये अवस्थिताः प्रत्यनीकेषु अनीकं अनीकं प्रति प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षभूतेषु अनीकेषु योधाः योद्धारः॥३२॥
जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं २९४७समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥३३॥
७८७तस्मात् त्वं उत्तिष्ठ २९४९‘भीष्मप्रभृतयः अतिरथाः अजेयाः देवैः अपि, अर्जुनेन जिताः’ इति यशः लभस्व; केवलं २९५०पुण्यैः हि तत् प्राप्यते। २९५१जित्वा शत्रून् दुर्योधनप्रभृतीन् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धं असपत्नं अकण्टकम्। मया एव एते निहताः निश्चयेन हताः प्राणैः वियोजिताः पूर्वं एव। २९५२निमित्तमात्रं भव त्वं हे सव्यसाचिन्, सव्येन २९५३वामेन अपि हस्तेन शराणां क्षेप्ता सव्यसाची इति उच्यते अर्जुनः॥३३॥
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥३४॥
७८८२९५४द्रोणं च, २९५५येषु येषु योधेषु अर्जुनस्य आशङ्का तान् तान् व्यपदिशति भगवान्, मया हतानिति। २९५६तत्र द्रोणभीष्मयोः तावत् प्रसिद्धं आशङ्काकारणम्। द्रोणः तु धनुर्वेदाचार्यः दिव्यास्त्रसम्पन्नः, आत्मनः च विशेषतः गुरुः गरिष्ठः। भीष्मः च स्वच्छन्दमृत्युः दिव्यास्त्रसम्पन्नः च परशुरामेण द्वन्द्वयुद्धं अगमत्, न च पराजितः। २९५७तथा जयद्रथः, २९५८यस्य पिता तपः चरति ‘मम पुत्रस्य शिरः भूमौ निपातयिष्यति यः, तस्य अपि शिरः पतिष्यति’ इति। २९५९कर्णोऽपि २९६०वासवदत्तया शक्त्या तु अमोघया सम्पन्नः २९६१सूर्यपुत्रः २९६२कानीनः २९६३यतः, अतः तत् नाम्ना एव निर्देशः। २९६४मया हतान् त्वं जहि निमित्तमात्रेण। मा व्यथिष्ठाः तेभ्यः भयं मा कार्षीः। युध्यस्व जेतासि दुर्योधनप्रभृतीन् रणे युद्धे सपत्नान् शत्रून्॥३४॥
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥३५॥
७८९एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य पूर्वोक्तं कृताञ्जलिः सन् वेपमानः कम्पमानः किरीटी नमस्कृत्वा, भूयः पुनः एव आह उक्तवान् कृष्णं सगद्गदं भयाविष्टस्य दुःखाभिघातात् स्नेहाविष्टस्य च हर्षोद्भवात्, अश्रुपूर्णनेत्रत्वे सति श्लेष्मणा कण्ठावरोधः; ततः च वाचः अपाटवं मन्दशब्दत्वं यत् सः गद्गदः तेन सह वर्तत इति सगद्गदं वचनं आह इति वचनक्रियाविशेषणं एतत्। भीतभीतः पुनः पुनः भयाविष्टचेताः सन् प्रणम्य प्रह्वः भूत्वा, ‘आह’ इति व्यवहितेन २९६५सम्बन्धः॥
७९०२९६६अत्र अवसरे सञ्जयवचनं साभिप्रायम्। २९६७कथं ? द्रोणादिषु अर्जुनेन निहतेषु अजेयेषु चतुर्षु, निराश्रयः दुर्योधनः निहतः एव इति मत्वा धृतराष्ट्रः जयं प्रति निराशः सन् सन्धिं करिष्यति, ततः शान्तिः उभयेषां भविष्यति इति। २९६८तत् अपि न अश्रौषीत् धृतराष्ट्रः भवितव्यवशात्॥३५॥
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥३६॥
७९१२९६९स्थाने २९७०युक्तम्। किं तत् ? तव प्रकीर्त्या त्वन्माहात्म्यकीर्तनेन श्रुतेन, हे हृषीकेश, २९७१यत् जगत् प्रहृष्यति प्रहर्षं उपैति, तत् स्थाने युक्तं, इत्यर्थः। अथवा विषयविशेषणं स्थाने इति। युक्तः हर्षादिविषयः भगवान्, यतः ईश्वरः सर्वात्मन् सर्वभूतसुहृत् च इति। २९७२तथा अनुरज्यते अनुरागं च उपैति; तत् च विषये इति व्याख्येयम्। २९७३किञ्च, रक्षांसि भीतानि भयाविष्टानि दिशः द्रवन्ति गच्छन्ति; तत् च स्थाने विषये। २९७४सर्वे नमस्यन्ति नमस्कुर्वन्ति च सिद्धसङ्घाः सिद्धानां समुदायाः कपिलादीनां, तत् च स्थाने॥३६॥
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥३७॥
७९२२९७६भगवतो हर्षादिविषयत्वे हेतुं दर्शयति —
७९३कस्मात् च हेतोः ते तुभ्यं न नमेरन् नमस्कुर्युः हे महात्मन्, गरीयसे २९७७गुरुतराय; २९७८यतः ब्रह्मणः हिरण्यगर्भस्य अपि आदिकर्ता कारणं २९७९अतः तस्मात् आदिकर्त्रे। कथं एते न नमस्कुर्युः ? अतः हर्षादीनां नमस्कारस्य च स्थानं त्वं अर्हः विषयः इत्यर्थः। २९८०हे अनन्ताः देवेश हे जगन्निवास २९८१त्वं अक्षरं तत् परं, यत् वेदान्तेषु श्रूयते। किं तत् ? सत् असत् इति। सत् विद्यमानं, असत् च यत्र नास्ति इति बुद्धिः; ते उपधानभूते सदसती यस्य अक्षरस्य, २९८२–२९८३यद्द्वारेण सदसती इति उपचर्यते। २९८४परमार्थतः तु सदसतोः परं तत् अक्षरं यत् अक्षरं वेदविदः वदन्ति। तत् त्वं एव, न अन्यत् इति अभिप्रायः॥३७॥
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥३८॥
७९५त्वं आदिदेवः, जगतः स्रष्टृत्वात्। पुरुषः, पुरि शयनात् २९८६पुराणः चिरन्तनः २९८७त्वं एव अस्य विश्वस्य परं प्रकृष्टं निधानं निधीयते अस्मिन् जगत् सर्वं महाप्रलयादौ इति। २९८८–२९८९किञ्च, वेत्ता असि, वेदिता असि सर्वस्य एव वेद्यजातस्य। यत् च वेद्यं वेदनार्हं तत् च असि २९९०परं च धाम परमं पदं वैष्णवम्। २९९१त्वया ततं व्याप्तं विश्वं समस्तं, हे २९९२अनन्तरूप अन्तो न विद्यते तव रूपाणाम्॥३८॥
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥३९॥
७९७वायुः त्वं यमः च अग्निः वरुणः अपां पतिः शशाङ्कः चन्द्रमाः प्रजापतिः त्वं कश्यपादिः प्रपितामहः च पितामहस्य अपि पिता प्रपितामहः, २९९४ब्रह्मणोऽपि पिता इत्यर्थः। २९९५नमो नमः ते तुभ्यं अस्तु सहस्रकृत्वः। पुनः च भूयोऽपि नमो नमः ते। २९९६बहुशो नमस्कारक्रियाभ्यासावृत्तिगणनं कृत्वसुचा उच्यते। २९९७‘पुनः च’ ‘भूयोऽपि’ इति श्रद्धाभक्त्यतिशयात् अपरितोषं आत्मनः दर्शयति॥३९॥
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥४०॥
७९९२९९९नमः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि तुभ्यं, ३०००अथ पृष्ठतः ते पृष्ठतः अपि च ते ३००१नमोऽस्तु, ते सर्वतः एव सर्वासु दिक्षु सर्वत्र स्थिताय ३००२हे सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमः अनन्तं ३००३वीर्यं अस्य, अमितः विक्रमः अस्य। वीर्यं सामर्थ्यं विक्रमः पराक्रमः। ३००४वीर्यवान् अपि कश्चित् शत्रुवधादिविषये न पराक्रमते, मन्दपराक्रमो वा। ३००५त्वं तु अनन्तवीर्यः अमितविक्रमः च इति अनन्तवीर्यामितविक्रमः। ३००६सर्वं समस्तं जगत् समाप्तो असि सम्यक् एकेन आत्मना व्याप्नोषि यतः, ततः तस्मात् असि भवसि सर्वः त्वं, ३००७त्वया विनाभूतं न किञ्चित् अस्ति इति अभिप्रायः॥४०॥
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि॥४१॥३००८
८००३००९यतः अहं त्वन्माहात्म्यापरिज्ञानात् अपराद्धः, अतः —
८०१सखा समानवयाः इति मत्वा ज्ञात्वा विपरीतबुद्ध्या प्रसभं अभिभूय प्रसह्य यत् उक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखा इति च अजानता अज्ञानिना मूढेन; किं अजानता इति आह — महिमानं महात्म्यं तव इदं ईश्वरस्य ३०१०विश्वरूपम्। ३०११‘तव इदं महिमानं अजानता’ इति वैयधिकरण्येन सम्बन्धः। ‘तव इमं’ इति पाठः यदि अस्ति, तदा सामानाधिकरण्यं एव। मया प्रमादात् विक्षिप्तचित्ततया, प्रणयेन वा अपि, प्रणयो नाम स्नेहनिमित्त विस्रम्भः तेन अपि कारणेन यत् उक्तवान् अस्मि॥४१॥
विहारशय्यासनभोजनेषु।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥४२॥
८०२३०१२यत् च अवहासार्थं परिहासप्रयोजनाय असत्कृतः परिभूतः असि भवसि; क्व ? विहारशय्यासनभोजनेषु, विहरणं विहारः पादव्यायाम, शयनं शय्या, आसनं आस्थायिका, भोजनं अदनं, इति एतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु, एकः ३०१३परोक्षः सन् असत्कृतः असि परिभूतः असि; अथवा अपि हे अच्युत, तत् समक्षं, ३०१४तच्छब्दः क्रियाविशेषणार्थः, प्रत्यक्षं वा असत्कृतः असि तत् सर्वं अपराधजात क्षामये क्षमां कारये त्वां अहं ३०१५अप्रमेयं प्रमाणातीत॥४२॥
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥४३॥
८०४पिता असि जनयिता असि लोकस्य प्राणिजातस्य चराचरस्य स्थावरजङ्गमस्य। न केवलं त्वं अस्य जगतः पिता, पूज्यः च पूजार्ह, यतः गुरुः गरीयान् गुरुतरः। ३०१७कस्मात् गुरुतरः त्वं इति आह — न त्वत्सम त्वत्तुल्यः अस्ति। ३०१८न हि ईश्वरद्वय सम्भवति, अनेकेश्वरत्व व्यवहारानुपपत्तेः। ३०१९त्वत्समः एव तावत् अन्यः न सम्भवति; कुतः एव अन्यः अभ्यधिकः स्यात् लोकत्रये अपि सर्वस्मिन् ? ३०२०अप्रतिमप्रभाव प्रतिमीयते यया सा प्रतिमा, न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य सः त्वं अप्रतिमप्रभाव, हे अप्रतिमप्रभाव निरतिशयप्रभावः इत्यर्थः॥४३॥
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥४४॥
८०६तस्मात् प्रणम्य नमस्कृत्य, प्रणिधाय प्रकर्षेण नीचैः धृत्वा कायं शरीरं, प्रसादये प्रसादं कारये त्वां अहं ईशं ईशितारं, ईड्यं स्तुत्यम्। ३०२२त्वं पुनः पुत्रस्य अपराधं पिता यथा क्षमते, सर्वं सखा इव सख्युः अपराधं, यथा वा प्रियः प्रियायाः अपराधं क्षमते, एवं अर्हसि हे देव सोढुं प्रसहितुं क्षन्तुं इत्यर्थः॥४४॥
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे।
तदेव मे दर्शय देव रूपं
प्रसीद देवेश जगन्निवास॥४५॥
८०७३०२३अदृष्टपूर्वं न कदाचित् अपि दृष्टपूर्वं इदं विश्वरूपं तव मया अन्यैः वा, तत् अहं दृष्ट्वा हृषितः अस्मि। भयेन च प्रव्यथितं मनः मे। अतः तत् एव मे मम दर्शय हे देव रूपं यत् मत्सख। प्रसीद देवेश, जगन्निवास जगतो निवासो जगन्निवास, हे जगन्निवास॥४५॥
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥४६॥
८०८३०२४किरीटिनं किरीटवन्तं तथा गदिनं गदावन्तं ३०२५चक्रहस्त इच्छामि त्वां प्रार्थये त्वां द्रष्टुं अहं तथा एव, पूर्ववत् इत्यर्थः। ३०२६यतः एवं, तस्मात् तेन एव रूपेण वसुदेवपुत्ररूपेण चतुर्भुजेन, सहस्रबाहो ३०२७वार्तमानिकेन विश्वरूपेण, भव विश्वमूर्ते; ३०२८उपसंहृत्य विश्वरूपं, तेन एव रूपेण भव इत्यर्थः॥४६॥
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥४७॥
८०९३०२९अर्जुनं भीतं उपलभ्य, उपसंहृत्य विश्वरूपं, प्रियवचनेन आश्वासयन् श्रीभगवान् उवाच —
८१०३०३०मया प्रसन्नेन, प्रसादो नाम त्वयि अनुग्रहबुद्धि, तद्वता प्रसन्नेन मया तव हे अर्जुन, इदं परं रूपं विश्वरूपं दर्शितं आत्मयोगात् आत्मनः ऐश्वर्यस्य सामर्थ्यात्। तेजोमय तेजःप्राय विश्वं समस्तं अनन्तं अन्तरहित आदौ भवं आद्यं यत् रूपं मे मम त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन केनचित् न दृष्टपूर्वम्॥४७॥
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥४८॥
८११आत्मनः मम रूपदर्शनेन कृतार्थः एव त्वं संवृत्तः इति तत् स्तौति —
८१२३०३१न वेदयज्ञाध्ययनैः चतुर्णां अपि वेदानां अध्ययनैः यथावत् यज्ञाध्ययनैः च — वेदाध्ययनैः एव यज्ञाध्ययनस्य सिद्धत्वात् पृथक् यज्ञाध्ययनग्रहण यज्ञविज्ञानोपलक्षणार्थं — तथा न दानैः तुलापुरुषादिभिः, न च क्रियाभिः अग्निहोत्रादिभिः श्रौतादिभिः, न अपि तपोभिः उग्रैः चान्द्रायणादिभिः उग्रैः घोरैः, एवंरूपः यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य सोऽहं एवंरूपः न शक्यः अहं नृलोक मनुष्यलोके द्रष्टुं त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन कुरुप्रवीर॥४८॥
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥४९॥
८१३३०३२मा ते व्यथा मा भूत् ते भयं, मा च विमूढभावः विमूढचित्तता, दृष्ट्वा उपलभ्य रूपं घोरं ईदृक् यथादर्शितं मम इदम्। व्यपेतभीः विगतभयः, प्रीतमनाः च सन् पुनः भूयः त्वं तत् एव चतुर्भुजं रूपं शङ्खचक्रगदाधरं तव इष्टं रूपं इदं प्रपश्य॥४९॥
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनःसौम्यवपुर्महात्मा॥५०॥
८१४इति एवं अर्जुनं वासुदेवः तथाभूतं वचनं उक्त्वा, स्वकं वसुदेवस्य गृहे जातं रूपं दर्शयामास दर्शितवान् भूयः पुनः। आश्वासयामास च आश्वासितवान् भीतं एनं, भूत्वा पुनः सौम्यवपुः ३०३३प्रसन्नदेहः ३०३४महात्मा॥५०॥
तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः
सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१॥३०३५
८१५दृष्ट्वा इदं मानुषं रूपं मत्सखं प्रसन्नं तव सौम्यं जनार्दन, इदानीं अधुना अस्मि संवृत्तः सञ्जातः। किं ? सचेताः प्रसन्नचित्तः प्रकृतिं स्वभावं गतः च अस्मि॥५१॥
दृष्टवानसि यन्मम।
देवा अप्यस्य रूपस्य
नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२॥
८१६३०३६सुदुर्दर्शं सुष्ठु दुःखेन दर्शनं अस्य इति सुदुर्दर्शं, इदं रूपं दृष्टवान् असि यत् मम, ३०३७देवादयः अपि अस्य मम रूपस्य नित्यं सर्वदा दर्शनकाङ्क्षिणः; दर्शनेप्सवोऽपि न त्वं इव दृष्टवन्तः, न द्रक्ष्यन्ति च इति अभिप्रायः॥५२॥
८१८न अहं वेदैः ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः चतुर्भिः अपि, न तपसा उग्रेण ३०४०चान्द्रायणादिना, न दानेन गोभूहिरण्यादिना, न च इज्यया यज्ञेन पूजया वा शक्यः एवंविधः यथादर्शितप्रकारः द्रष्टुं दृष्टावान् असि मां यथा त्वम्॥५३॥
अहमेवंविधोऽर्जुन।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन
प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४॥
८१९३०४१कथं पुनः शक्यः इति ३०४२उच्यते —
८२०३०४३भक्त्या तु किंविशिष्टया इति आह — अनन्यया अपृथग्भूतया, भगवतः अन्यत्र पृथक् न कदाचित् अपि या भवति सा तु अनन्या भक्तिः। ३०४४सर्वैः अपि करणैः वासुदेवात् अन्यत् न उपलभ्यते यया, सा अनन्या भक्तिः, तया भक्त्या शक्यः अहं एवंविधः विश्वरूपप्रकारः हे अर्जुन, ज्ञातुं शास्त्रतः। न केवलं ज्ञातुं शास्त्रतः, द्रष्टुं च साक्षात्कर्तुं तत्त्वेन तत्त्वतः, प्रवेष्टुं च मोक्षं च गन्तुं परन्तप॥५४॥
मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।
निर्वैरः सर्वभूतेषु
यः स मामेति पाण्डव॥५५॥
८२१३०४५अधुना सर्वस्य गीताशास्त्र सारभूतः अर्थः निःश्रेयसार्थः अनुष्ठेयत्वेन समुच्चित्य उच्यते —
८२२मत्कर्मकृत् मदर्थं कर्म मत्कर्म, तत् ३०४६करोति इति मत्कर्मकृत्। मत्परमः — करोति भृत्यः स्वामिकर्म, न तु आत्मनः परमा प्रेत्य गन्तव्या गतिः इति स्वामिनं प्रतिपद्यते; अयं तु मत्कर्मकृत् मां एव परमां गतिं प्रतिपद्यते इति मत्परमः, अहं परमः परा गतिः यस्य सोऽयं मत्परमः। ३०४७तथा मद्भक्तः मां एव सर्वप्रकारैः सर्वात्मना सर्वोत्साहेन भजते इति मद्भक्तः। ३०४८सङ्गवर्जितः धनपुत्रमित्रकलत्रबन्धुवर्गेषु सङ्गवर्जितः सङ्गः प्रीतिः स्नेहः तद्वर्जितः। निर्वैरः निर्गतवैरः सर्वभूतेषु शत्रुभावरहितः ३०४९आत्मनः अत्यन्तापकारप्रवृत्तेषु अपि। यः ईदृशः मद्भक्तः सः मां एति, अहं एव तस्य परा गतिः, न अन्या गतिः काचित् भवति। ३०५०अयं तव उपदेशः इष्टः मया उपदिष्टः हे पाण्डव इति॥५५॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये एकादशोऽध्यायः॥