आगमप्रकरणम्

११–४प्रज्ञानांशुप्रतानैः ५स्थिरचरनिकरव्यापिभिः व्याप्य लोकाः —
६भुक्त्वा ७भोगान् स्थविष्ठान् पुनः अपि ८–९धिषणोद्भासितान् कामजन्यान्।
पीत्वा सर्वान् विशेषान् स्वपिति १०–११मधुरभुक् मायया १२–१३भोजयन् नो
मायासङ्ख्यातुरीयं १४परं अमृतं अजं ब्रह्म यत् तत् नतोऽस्मि॥१॥

२१५–१६यो विश्वात्मा १७विधिजविषयान् प्राश्य भोगान् स्थविष्ठा —
१८न् पश्चात् च अन्यान् स्वमतिविभवान् ज्योतिषा स्वेन १९सूक्ष्मान्।
सर्वान् एतान् पुनः अपि शनैः स्वात्मनि २०स्थापयित्वा
हित्वा सर्वान् विशेषान् विगतगुणगणः २१पातु असौ नः तुरीयः॥२॥

३२२ओं इति एतत् अक्षरं इदं सर्वं तस्य उपव्याख्यानम्। २३वेदान्तार्थसारसङ्ग्रहभूतं इदं प्रकरणचतुष्टयं ओं इति एतत् अक्षरं इत्यादि आरभ्यते। २४अतः एव न पृथक् सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि। २५यानि एव तु वेदान्ते सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि, तानि एव इह अपि भवितुं अर्हन्ति; २६तथापि प्रकरणव्याचिख्यासुना सङ्क्षेपतो वक्तव्यानि इति मन्यन्ते व्याख्यातारः। २७तत्र २८–२९प्रयोजनवत्साधनाभिव्यञ्जकत्वेन अभिधेयसम्बद्धं ३०शास्त्रं पारम्पर्येण विशिष्टसम्बन्धाभिधेयप्रयोजनवत् भवति। ३१किं ३२पुनः तत् प्रयोजनं इति, उच्यते — ३३रोगार्तस्य इव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता, ३४तथा दुःखात्मकस्य आत्मनो द्वैतप्रपञ्चोपशमे स्वस्थता; अद्वैतभावः प्रयोजनम्। ३५द्वैतप्रपञ्चस्य च अविद्याकृतत्वात् विद्यया तत् उपशमः स्यात् इति ब्रह्मविद्याप्रकाशनाय अस्य आरम्भः क्रियते। ३६‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.२.४.१४), ‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात् तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत् अन्योऽन्यत् विजानीयात्’(बृ.उ.४.३.३१) ‘यत्र तु अस्य ३७सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं विजानीयात्’(बृ.उ.४.५.१५) ३८इत्यादिश्रुतिभ्योऽस्य अर्थस्य सिद्धिः। ३९तत्र ४०तावत् ओङ्कारनिर्णयाय प्रथमं प्रकरणं आगमप्रधानं आत्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायभूतम्। ४१यस्य द्वैतप्रपञ्चस्य उपशमे अद्वैतप्रतिपत्तिः ४२रज्ज्वां इव सर्पादिविकल्पोपशमे रज्जुतत्त्वप्रतिपत्तिः, तस्य द्वैतस्य हेतुतो वैतथ्यप्रतिपादनाय द्वितीयं प्रकरणम्। ४३तथा अद्वैतस्य अपि वैतथ्यप्रसङ्गप्राप्तौ, युक्तितः तथात्वप्रतिपादनाय तृतीयं प्रकरणम्। ४४अद्वैतस्य तथात्वप्रतिपत्तिविपक्षभूतानि यानि ४५वादान्तराणि अवैदिकानि सन्ति, ४६–४७तेषां अन्योन्यविरोधित्वात् अतथार्थत्वेन तत् उपपत्तिभिः एव निराकरणाय चतुर्थं प्रकरणम्॥

४४८कथं पुनः ओङ्कारनिर्णय आत्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायत्वं प्रतिपद्यत ४९इति, उच्यते — ५०‘ओं इति एतत्’(कः.उ.१.२.१५) ५१‘एतत् आलम्बनं’(कः.उ.१.२.१७) ५२‘एतत् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यत् ओङ्कारः। तस्मात् विद्वान् एतेन एव आयतनेन एकतरं अन्वेति’(प्र.उ.५.२) ५३‘ओं इति आत्मानं युञ्जीत’(ना.७९) ५४‘ओं इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१) ५५‘ओङ्कार एव इदं सर्वं’(छा.उ.२.२३.३) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ५६रज्ज्वादिः इव सर्पादिविकल्पस्य आस्पदं अद्वय आत्मा परमार्थतः सन् प्राणादिविकल्पस्य आस्पदं यथा, तथा सर्वोऽपि वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्मविकल्पविषयः ओङ्कारः एव। ५७सः च आत्मस्वरूपं एव, तदभिधायकत्वात्। ५८ओङ्कारविकारशब्दाभिधेयः च सर्वः प्राणादिः आत्मविकल्पः अभिधानव्यतिरेकेण नास्ति; ५९‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) ६०‘तत् अस्य इदं वाचा तन्त्या ६१नामभिः दामभिः सर्वं सितं, ६२सर्वं हि इदं नामनि’(ऐ.आ.२.१.६) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ६३अतः आह — ओं इति एतत् अक्षरं इदं सर्वं इति। ६४यत् इदं अर्थजातं अभिधेयभूतं, ६५तस्य अभिधानाव्यतिरेकात्, ६६अभिधानभेदस्य च ओङ्काराव्यतिरेकात् ओङ्कारः एव इदं सर्वम्। ६७परं च ब्रह्म अभिधानाभिधेयोपायपूर्वकं अवगम्यते इति ओङ्कार एव। ६८तस्य एतस्य परापरब्रह्मरूपस्य अक्षरस्य ओं इति एतस्य उपव्याख्यानं, ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वात् ब्रह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकथनं उपव्याख्यानं; प्रस्तुतं वेदितव्यं इति वाक्यशेषः। भूतं भवत् भविष्यत् इति ६९कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्, तत् अपि ओङ्कारः एव, उक्तन्यायतः। यत् च अन्यत् त्रिकालातीतं ७०कार्याधिगम्यं कालापरिच्छेद्यं अव्याकृतादि, तत् अपि ओङ्कारः एव॥

५७१अभिधानाभिधेययोः एकत्वे अपि अभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृतः ‘ओं इति एतत् अक्षरं इदं सर्वं’ इत्यादि। अभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनः अभिधेयप्राधान्येन निर्देशः अभिधानाभिधेययोः एकत्वप्रतिपत्त्यर्थः। ७२इतरथा हि अभिधानतन्त्राभिधेयप्रतिपत्तिः इति अभिधेयस्य अभिधानत्वं गौणं इति आशङ्का स्यात्। ७३एकत्वप्रतिपत्तेः च प्रयोजनं अभिधानाभिधेययोः — एकेन एव प्रयत्नेन युगपत् प्रविलापयन् तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्येत इति। ७४तथा च वक्ष्यति — ‘पादाः मात्रा मात्राः च पादाः’(मा.उ.८) इति। ७५तत् आह — सर्वं हि एतत् ब्रह्म इति। सर्वं यत् उक्तं ओङ्कारमात्रं इति, तत् एतत् ब्रह्म। ७६तत् च ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण निर्दिशति — अयं आत्मा ब्रह्म इति। अयं इति चतुष्पात्त्वेन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मतया अभिनयेन निर्दिशति अयं आत्मा इति। सोऽयं आत्मा ७७ओङ्काराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितः ७८चतुष्पात् कार्षापणवत्, ७९न गौः इव। ८०त्रयाणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वप्रविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिः इति करणसाधनः पादशब्दः; तुरीयस्य तु पद्यते इति कर्मसाधनः पादशब्दः॥

६८१कथं ८२चतुष्पात्त्वं इत्याह — जागरितस्थान इति। जागरितं स्थानं अस्य इति जागरितस्थानः, ८३बहिःप्रज्ञः स्वात्मव्यतिरिक्ते विषये प्रज्ञा यस्य, सः बहिःप्रज्ञः; ८४बहिर्विषया इव प्रज्ञा यस्य अविद्याकृता अवभासते इत्यर्थः। ८५तथा सप्त अङ्गानि अस्य; ८६‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा आत्मा सन्देहो बहुलो वस्तिः एव रयिः पृथिवी एव पादौ’(छा.उ.५.१८.२) इति अग्निहोत्राहुतिकल्पनाशेषत्वेन अग्निः मुखत्वेन आहवनीय उक्तः ८७इति एवं सप्ताङ्गानि यस्य, सः सप्ताङ्गः। ८८तथा एकोनविंशतिः मुखानि अस्य; बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च दश, वायवः च प्राणादयः पञ्च, मनो बुद्धिः अहङ्कारः चित्तं इति, मुखानि इव मुखानि तानि; उपलब्धिद्वाराणि इत्यर्थः। ८९सः एवंविशिष्टो वैश्वानरः यथोक्तैः द्वारैः शब्दादीन् स्थूलान् विषयान् भुङ्क्ते इति स्थूलभुक्। ९०विश्वेषां नराणां अनेकधा सुखादिनयनात् विश्वानरः, यत् वा ९१विश्वः च असौ नरः च इति विश्वानरः, विश्वानरः एव वैश्वानरः, ९२सर्वपिण्डात्मानन्यत्वात्; सः प्रथमः पादः। ९३एतत्पूर्वकत्वात् उत्तरपादाधिगमस्य प्राथम्यं अस्य। ९४कथं ‘अयं आत्मा ब्रह्म’ इति प्रत्यगात्मनोऽस्य चतुष्पात्त्वे प्रकृते द्युलोकादीनां मूर्धाद्यङ्गत्वं इति ? ९५न एषः दोषः, ९६सर्वस्य प्रपञ्चस्य साधिदैविकस्य अनेन आत्मना चतुष्पात्त्वस्य विवक्षितत्वात्। ९७एवं च सति सर्वप्रपञ्चोपशमे अद्वैतसिद्धिः। ९८सर्वभूतस्थः च आत्मा एको दृष्टः स्यात्; सर्वभूतानि च आत्मनि। ९९‘यः तु सर्वाणि भूतानि’(ई.उ.६) इत्यादिश्रुत्यर्थः च एवं उपसंहृतः स्यात्; १००अन्यथा हि स्वदेहपरिच्छिन्नः एव प्रत्यगात्मा साङ्ख्यादिभिरिव दृष्टः स्यात्; १०१तथा च सति अद्वैतं इति श्रुतिकृतो विशेषो न स्यात्, साङ्ख्यादिदर्शनेनाविशेषात्। १०२–१०३इष्यते च सर्वोपनिषदां सर्वात्मैक्यप्रतिपादकत्वं; ततो युक्तं एव अस्य आध्यात्मिकस्य पिण्डात्मनो द्युलोकाद्यङ्गत्वेन विराडात्मना आधिदैविकेन एकत्वं इति अभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनम्। १०४‘मूर्धा ते व्यपतिष्यत्’(छा.उ.५.१२.२) इत्यादिलिङ्गदर्शनात् च। १०५विराजा एकत्वं उपलक्षणार्थं हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मनोः। १०६उक्तं च एतत् मधुब्राह्मणे — ‘यः च अयं अस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यः च अयं अध्यात्मं’(बृ.उ.२.५.१) इत्यादि। १०७सुषुप्ताव्याकृतयोः तु एकत्वं सिद्धं एव, निर्विशेषत्वात्। १०८एवं च सति एतत् सिद्धं भविष्यति — सर्वद्वैतोपशमे च अद्वैतं इति॥

७१०९स्वप्नः स्थानं अस्य तैजसस्य इति स्वप्नस्थानः। ११०जाग्रत्प्रज्ञा १११अनेकसाधना ११२–११३बहिर्विषया इव अवभासमाना ११४मनःस्पन्दनमात्रा सती ११५तथाभूतं संस्कारं मनसि आधत्ते; तत् मनः ११६तथा संस्कृतं ११७चित्रित इव पटो ११८–११९बाह्यसाधनानपेक्षं अविद्याकामकर्मभिः प्रेर्यमाणं जाग्रद्वत् अवभासते। १२०तथा च उक्तं — ‘अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रां अपादाय’(बृ.उ.४.३.९) इत्यादि। १२१तथा ‘परे देवे मनसि एकीभवति’(प्र.उ.४.२) इति प्रस्तुत्य ‘अत्र एषः देवः स्वप्ने महिमानं अनुभवति’(प्र.उ.४.५) इति आथर्वणे। १२२इन्द्रियापेक्षया अन्तःस्थत्वात् मनसः तद्वासनारूपा च स्वप्ने प्रज्ञा यस्य इति अन्तःप्रज्ञः, १२३विषयशून्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशस्वरूपायां विषयित्वेन भवति इति तैजसः। १२४विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलायाः भोज्यत्वं; इह पुनः केवला वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्या इति प्रविविक्तो भोगः इति। समानं अन्यत्। द्वितीयः पादः तैजसः॥

८१२५दर्शनादर्शनवृत्त्योः स्वापस्य तुल्यत्वात् सुषुप्तग्रहणार्थं यत्र सुप्तः इत्यादिविशेषणम्। १२६अथवा, त्रिषु अपि स्थानेषु तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणः स्वापोऽविशिष्टः इति पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते — यत्र यस्मिन् स्थाने काले वा सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति। १२७न हि सुषुप्ते पूर्वयोः इव अन्यथाग्रहणलक्षणं स्वप्नदर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते। १२८तत् एतत् सुषुप्तं स्थानं अस्य इति सुषुप्तस्थानः। १२९स्थानद्वयप्रविभक्तं मनःस्पन्दितं द्वैतजातं तथा रूपापरित्यागेन अविवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तं इव अहः सप्रपञ्चं एकीभूतं इत्युच्यते। १३०अतः एव स्वप्नजाग्रन्मनःस्पन्दनानि १३१प्रज्ञानानि घनीभूतानि इव; १३२सा इयं अवस्था अविवेकरूपत्वात् प्रज्ञानघन उच्यते। १३३यथा रात्रौ नैशेन तमसा अविभज्यमानं सर्वं घनं इव, तद्वत् प्रज्ञानघनः एव। १३४एवशब्दात् न जात्यन्तरं प्रज्ञानव्यतिरेकेण अस्ति इत्यर्थः। १३५मनसो विषयविषय्याकारस्पन्दनायासदुःखाभावात् आनन्दमयः आनन्दप्रायः; १३६न आनन्दः एव, अनात्यन्तिकत्वात्। १३७यथा लोके निरायासः स्थितः सुखी आनन्दभुक् उच्यते। १३८अत्यन्तानायासरूपा हि इयं स्थितिः अनेन आत्मना अनुभूयते इति आनन्दभुक्, १३९‘एषोऽस्य परम आनन्दः’(बृ.उ.४.३.३२) इति श्रुतेः। १४०स्वप्नादिप्रतिबोधं चेतः प्रति द्वारीभूतत्वात् चेतोमुखः; १४१बोधलक्षणं वा चेतो द्वारं मुखं अस्य स्वप्नाद्यागमनं प्रतीतिः चेतोमुखः। १४२भूतभविष्यज्ज्ञातृत्वं सर्वविषयज्ञातृत्वं अस्य एव इति प्राज्ञः। १४३सुषुप्तोऽपि हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञः उच्यते। १४४अथवा, प्रज्ञप्तिमात्रं अस्य एव असाधारणं रूपं इति प्राज्ञः; १४५इतरयोः विशिष्टं अपि विज्ञानं अस्ति इति। १४६सोऽयं प्राज्ञः तृतीयः पादः॥

९१४७एषः हि स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्य ईश्वरः ईशिता; १४८न एतस्मात् जात्यन्तरभूतोऽन्येषां इव, १४९‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा.उ.६.८.२) इति श्रुतेः। १५०अयं एव हि सर्वस्य १५१सर्वभेदावस्थो ज्ञाता इति एषः सर्वज्ञः। अतः एव एषः अन्तर्यामी, १५२अन्तः अनुप्रविश्य सर्वेषां भूतानां यमयिता नियन्ता अपि एषः एव। १५३अतः एव यथा उक्तं सभेदं जगत् प्रसूयते इति एषः योनिः सर्वस्य। १५४यतः एवं, प्रभवः च अप्ययः च प्रभवाप्ययौ हि भूतानां एषः एव॥

१०अत्र एते श्लोकाः भवन्ति —१५५

११अत्र एतस्मिन् यथोक्ते अर्थे एते श्लोकाः भवन्ति — बहिःप्रज्ञः इति। १५७पर्यायेण त्रिस्थानत्वात् सोऽहं इति स्मृत्या प्रतिसन्धानात् च स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वं एकत्वं शुद्धत्वं असङ्गत्वं च सिद्धं इत्यभिप्रायः, १५८महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेः॥

१२१६०जागरितावस्थायां एव विश्वादीनां त्रयाणां अनुभवप्रदर्शनार्थोऽयं श्लोकः — दक्षिणाक्षि इति। दक्षिणं अक्षि एव मुखं, १६१तस्मिन् प्राधान्येन द्रष्टा स्थूलानां विश्वः अनुभूयते, १६२‘इन्धो ह वै नाम एषः योऽयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.४.२.२) इति श्रुतेः। १६३इन्धो दीप्तिगुणो वैश्वानरः आदीत्यान्तर्गतो वैराजः आत्मा १६४चक्षुषि च द्रष्टा एकः। १६५ननु अन्यो हिरण्यगर्भः, क्षेत्रज्ञो दक्षिणे अक्षिणि अक्ष्णोः नियन्ता द्रष्टा च अन्यो देहस्वामी; १६६न, स्वतो भेदानभ्युपगमात्; १६७‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः’(श्वे.उ.६.११) इति श्रुतेः, १६८‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’(भ.गी.१३.२) १६९‘अविभक्तं च भूतेषु विभक्तं इव च स्थितं’(भ.गी.१३.१६) इति स्मृतेः च; १७०सर्वेषु करणेषु अविशेषेषु अपि १७१दक्षिणाक्षिणि उपलब्धिपाटवदर्शनात् तत्र विशेषेण निर्देशोऽस्य विश्वस्य। दक्षिणाक्षिगतो दृष्ट्वा रूपं निमीलिताक्षः तत् एव स्मरन् मनसि अन्तः स्वप्ने इव तत् एव वासनारूपाभिव्यक्तं पश्यति। १७२यथा तत्र तथा स्वप्ने; १७३अतः मनसि अन्तः तु तैजसोऽपि विश्वः एव। १७४आकाशे च हृदि स्मरणाख्यव्यापारोपरमे प्राज्ञः एकीभूतो घनप्रज्ञः एव भवति, मनोव्यापाराभावात्। १७५दर्शनस्मरणे एव हि मनःस्पन्दितं; तत् अभावे हृदि एव अविशेषेण प्राणात्मना अवस्थानं, १७६‘प्राणो हि एव एतान् सर्वान् संवृङ्क्ते’(छा.उ.४.३.३) इति श्रुतेः। १७७तैजसः हिरण्यगर्भः, १७८मनःस्थत्वात्; १७९‘लिङ्गं मनः’(बृ.उ.४.४.६) १८०‘मनोमयोऽयं पुरुषः’(बृ.उ.५.६.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १८१ननु, व्याकृतः प्राणः सुषुप्ते; १८२तदात्मकानि करणानि भवन्ति; १८३कथं अव्याकृतता ? १८४न एषः दोषः, अव्याकृतस्य देशकालविशेषाभावात्। १८५यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृतता एव प्राणस्य; तथापि पिण्डपरिच्छिन्नविशेषाभिमाननिरोधः प्राणे भवति इति अव्याकृत एव प्राणः सुषुप्ते परिच्छिन्नाभिमानवताम्। १८६यथा प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनां प्राणोऽव्याकृतः, तथा प्राणाभिमानिनोऽपि अविशेषापत्तौ अव्याकृतता समानाः, १८७प्रसवबीजात्मकत्वं च। १८८तदध्यक्षः च एकः अव्याकृतावस्थः। १८९परिच्छिन्नाभिमानिनां अध्यक्षाणां च तेन एकत्वं इति १९०पूर्वोक्तं विशेषणं एकीभूतः प्रज्ञानघनः इत्यादि उपपन्नम्। तस्मिन् एतस्मिन् उक्तहेतुसत्त्वात् च। १९१कथं प्राणशब्दत्वं अव्याकृतस्य ? १९२‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा.उ.६.८.२) इति श्रुतेः। १९३ननु, तत्र ‘सत् एव सोम्य’(छा.उ.६.२.१) इति प्रकृतं सत् ब्रह्म प्राणशब्दवाच्यं; १९४न एषः दोषः, बीजात्मकत्वाभ्युपगमात् सतः। १९५यद्यपि सत् ब्रह्म प्राणशब्दवाच्यं तत्र, तथापि जीवप्रसवबीजात्मकत्वं अपरित्यज्य एव प्राणशब्दत्वं सतः सच्छब्दवाच्यता च। १९६यदि हि निर्बीजरूपं विवक्षितं ब्रह्म अभविष्यत्, ‘न इति न इति’(बृ.उ.४.५.३)‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.९.१) ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४) इति अवक्ष्यत्; १९७‘न सत् तत् न असत् उच्यते’(भ.गी.१३.१२) इति स्मृतेः। १९८निर्बीजतया एव चेत्, सति प्रलीनानां सम्पन्नानां सुषुप्तिप्रलययोः पुनरुत्थानानुपपत्तिः स्यात्; १९९मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः, २००बीजाभावाविशेषात्, २०१ज्ञानदाह्यबीजाभावे च ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गः; २०२तस्मात् सबीजत्वाभ्युपगमेन एव सतः प्राणत्वव्यपदेशः, सर्वश्रुतिषु च कारणत्वव्यपदेशः। २०३अतः एव ‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) ‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ ‘न इति न इति’ इत्यादिना बीजत्वापनयनेन व्यपदेशः। २०४तां अबीजावस्थां तस्य एव प्राज्ञशब्दवाच्यस्य तुरीयत्वेन देहादिसम्बन्धजाग्रदादिरहितां पारमार्थिकीं पृथक् वक्ष्यति। २०५बीजावस्था अपि ‘न किञ्चित् अवेदिषं’ इति उत्थितस्य प्रत्ययदर्शनात् देहे अनुभूयते एव इति त्रिधा देहे व्यवस्थित इत्युच्यते॥

१३२०८उक्तार्थौ हि श्लोकौ॥

१४२०९त्रिषु धामसु २१०जाग्रदादिषु स्थूलप्रविविक्तानन्दाख्यं यत् भोज्यं एकं त्रिधाभूतं; यः च विश्वतैजसप्राज्ञाख्यो भोक्ता एकः २११‘सोऽहं’ इति एकत्वेन प्रतिसन्धानात् २१२द्रष्टृत्वाविशेषात् च प्रकीर्तितः; २१३यो वेद एतत् उभयं भोज्यभोक्तृतया अनेकधा भिन्नं, सः भुञ्जानः न लिप्यते, २१४भोज्यस्य सर्वस्य एकभोक्तृभोज्यत्व। २१५न हि यस्य यो विषयः, सः तेन हीयते वर्धते वा। २१६न हि अग्निः स्वविषयं दग्ध्वा काष्ठादि, तद्वत्॥

१५२१९सतां विद्यमानानां स्वेन अविद्याकृतनामरूपमायास्वरूपेण सर्वभावानां विश्वतैजसप्राज्ञभेदानां प्रभवः उत्पत्तिः। २२०वक्ष्यति च — ‘वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वा अपि जायते’(मा.का.३.२८) इति। २२१यदि हि असतां एव जन्म स्यात्, ब्रह्मणोऽव्यवहार्यस्य ग्रहणद्वाराभावात् असत्त्वप्रसङ्गः। २२२दृष्टं च रज्जुसर्पादीनां अविद्याकृतमायाबीजोत्पन्नानां रज्ज्वाद्यात्मना सत्त्वम्। २२३न हि निरास्पदा रज्जुसर्पमृगतृष्णिकादयः क्वचित् उपलभ्यन्ते केनचित्। २२४यथा रज्ज्वां प्राक् सर्पोत्पत्तेः रज्ज्वात्मना सर्पः सत् एव आसीत्, एवं सर्वभावानां उत्पत्तेः प्राक् प्राणबीजात्मना एव सत्त्वं इति। श्रुतिः अपि वक्ति ‘ब्रह्म एव इदं’(मु.उ.२.२.१२) ‘आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्’(बृ.उ.१.४.१) २२५इति। अतः सर्वं जनयति प्राणः २२६चेतोंशून् अंशवः इव रवेः चिदात्मकस्य पुरुषस्य चेतोरूपाः २२७जलार्कसमाः २२८प्राज्ञतैजसविश्वभेदेन देवमनुष्यतिर्यगादिदेहभेदेषु विभाव्यमानाः चेतोंशवो ये, तान् पुरुषः पृथक् सृजति २२९विषयभावविलक्षणान् अग्निविस्फुलिङ्गवत् सलक्षणान् जलार्कवत् च २३०जीवलक्षणान् तु इतरान् सर्वभावान् प्राणो बीजात्मा जनयति, ‘यथा ऊर्णनाभिः. . . यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः’(बृ.उ.२.१.२०) इत्यादिश्रुतेः॥

१६विभूतिः विस्तारः ईश्वरस्य सृष्टिः इति सृष्टिचिन्तकाः मन्यन्ते; २३३न तु परमार्थचिन्तकानां सृष्टौ आदरः इत्यर्थः, २३४‘इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपः ईयते’(बृ.उ.२.५.१९) इति श्रुतेः। २३५न हि मायाविनं सूत्रं आकाशे निःक्षिप्य तेन सायुधं आरुह्य चक्षुर्गोचरतां अतीत्य युद्धेन खण्डशः छिन्नं पतितं पुनः उत्थितं च पश्यतां तत्कृतमायादिसतत्त्वचिन्तायां आदरः भवति। २३६तथा एव अयं मायाविनः सूत्रप्रसारणसमः सुषुप्तस्वप्नादिविकासः; तदारूढमायाविसमः च तत्स्थप्राज्ञतैजसादिः; २३७सूत्रतदारूढाभ्यां अन्यः परमार्थमायावी। सः एव भूमिष्ठो मायाच्छन्नः अदृश्यमानः एव स्थितो यथा, तथा तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम्। अतः तच्चिन्तायां एव आदरः मुमुक्षूणां आर्याणां, २३८न निष्प्रयोजनायां सृष्टौ आदरः २३९इति अतः सृष्टिचिन्तकानां एव एते विकल्पाः इत्याह — स्वप्नमायासरूपा इति। स्वप्नसरूपा मायासरूपा च इति॥

१७२४१इच्छामात्रं प्रभोः २४२सत्यसङ्कल्पत्वात् सृष्टिः घटादीनां सङ्कल्पनामात्रं, न सङ्कल्पनातिरिक्तम्। कालात् एव सृष्टिः इति केचित्॥

१८२४३भोगार्थं, क्रीडार्थं इति च अन्ये सृष्टिं मन्यन्ते। अनयोः पक्षयोः दूषणं २४४–२४५देवस्य एषः स्वभावोऽयं इति देवस्य स्वभावपक्षं आश्रित्य, सर्वेषां वा पक्षाणां — २४६–२४७आप्तकामस्य का स्पृहा इति। २४८न हि रज्ज्वादीनां अविद्यास्वभावव्यतिरेकेण सर्पाद्याभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम्॥

१९इति।

२०२४९चतुर्थः पादः क्रमप्राप्तो वक्तव्यः इत्याह — न अन्तःप्रज्ञं इत्यादिना। २५०सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्व तस्य शब्दानभिधेयत्व इति विशेषप्रतिषेधेन एव तुरीयं निर्दिदिक्षति। २५१शून्यं एव तर्हि; २५२तत् न, मिथ्याविकल्प निर्निमित्तत्वानुपपत्ति; २५३न हि रजतसर्पपुरुषमृगतृष्णिकादिविकल्प शुक्तिकारज्जुस्थाणूषरादिव्यतिरेकेण अवस्त्वास्पदाः शक्याः कल्पयितुम्। २५४एवं तर्हि प्राणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात् तुरीयस्य शब्दवाच्यत्व इति न प्रतिषेधैः प्रत्याय्यत्व उदकाधारादि इव घटादेः; २५५न, प्राणादिविकल्पस्य अवस्तुत्वात् शुक्तिकादिषु इव रजतादि; २५६न हि सदसतोः सम्बन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभाज्, अवस्तुत्वात्; २५७न अपि प्रमाणान्तरविषयत्व स्वरूपेण २५८गवादिवत्, आत्मनो निरुपाधिकत्व; गवादिवत् न अपि जातिमत्त्वं, अद्वितीयत्व सामान्यविशेषाभावात्; २५९न अपि क्रियावत्त्वं पाचकादिवत्, अविक्रियत्वात्; २६०न अपि गुणवत्त्वं नीलादिवत्, निर्गुणत्वात्; २६१अतो न अभिधानेन निर्देश अर्हति। २६२शशविषाणादिसमत्व निरर्थकत्व तर्हि; २६३न, आत्मत्वावगम तुरीयस्य अनात्मतृष्णाव्यावृत्तिहेतुत्वात् शुक्तिकावगमः इव रजततृष्णायाः; २६४न हि तुरीयस्य आत्मत्वावगमे सति अविद्यातृष्णादिदोषाणां सम्भवोऽस्ति; २६५न च तुरीयस्य आत्मत्वानवगमे कारणं अस्ति, सर्वोपनिषदां तादर्थ्येन उपक्षयात् — २६६‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) ‘तत् सत्यं सः आत्मा’(छा.उ.६.८.७) ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’(बृ.उ.३.४.१) ‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादीनाम्। २६७सोऽयं आत्मा २६८परमार्थापरमार्थरूप चतुष्पात् इति उक्त। तत् अपरमार्थरूप अविद्याकृत रज्जुसर्पादिसमं उक्तं पादत्रयलक्षण बीजाङ्कुरस्थानीय। अथ इदानीं अबीजात्मक परमार्थस्वरूप रज्जुस्थानीय २६९सर्पादिस्थानीयोक्तस्थानत्रयनिराकरणेन आह — न अन्तःप्रज्ञं इत्यादिना। २७०ननु आत्मन् चतुष्पात्त्व प्रतिज्ञाय पादत्रयकथनेन एव चतुर्थस्य अन्तःप्रज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे ‘न अन्तःप्रज्ञं’ इत्यादिप्रतिषेधोऽनर्थक; २७१न, सर्पादिविकल्पप्रतिषेधेन एव रज्जुस्वरूपप्रतिपत्तिवत् त्र्यवस्थ एव आत्मन् तुरीयत्व प्रतिपिपादयिषितत्वात्, २७२‘तत् त्वं असि’ इतिवत्। २७३यदि हि त्र्यवस्थात्मविलक्षण तुरीयं अन्यत्, तत्प्रतिपत्तिद्वाराभावात् २७४शास्त्रोपदेशानर्थक्य २७५शून्यतापत्ति वा। २७६रज्जुः इव सर्पादिभिः विकल्प्यमाना स्थानत्रय अपि आत्मैक एव अन्तःप्रज्ञादित्व विकल्प्यते यदा, तदा अन्तःप्रज्ञादित्वप्रतिषेधविज्ञानप्रमाणसमकाल एव आत्मन् अनर्थप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षण फलं परिसमाप्त इति २७७तुरीयाधिगम प्रमाणान्तरं २७८साधनान्तरं वा न मृग्यं; २७९रज्जुसर्पविवेकसमकाल इव रज्ज्वां सर्पनिवृत्तिफल सति रज्ज्वधिगमस्य। २८०येषां पुनः तमोपनयनव्यतिरेकेण घटाधिगम प्रमाणं व्याप्रियते, तेषां छेद्यावयवसम्बन्धवियोगव्यतिरेकेण अन्यतरावयव अपि च्छिदिः व्याप्रियते इति उक्तं स्यात्। २८१यदा पुनः घटतमसोः विवेककरणे प्रवृत्तं प्रमाणं अनुपादित्सिततमोनिवृत्तिफलावसान छिदिः इव छेद्यावयवसम्बन्धविवेककरणे प्रवृत्ता तदवयवद्वैधीभावफलावसाना, तदा नान्तरीयकं घटविज्ञानं न प्रमाणफलम्। २८२न च २८३तद्वत् अपि आत्मनि अध्यारोपितान्तःप्रज्ञत्वादिविवेककरणे प्रवृत्तस्य प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणस्य अनुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण तुरीये व्यापारोपपत्तिः, अन्तःप्रज्ञत्वादि निवृत्तिसमकालं एव प्रमातृत्वादिभेदनिवृत्तेः। २८४तथा च वक्ष्यति — ‘ज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(मा.का.१.१८) इति। २८५ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकेण क्षणान्तरानवस्थानात्, २८६अवस्थाने वा अनवस्थाप्रसङ्गात् द्वैतानिवृत्तिः; २८७तस्मात् प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणव्यापारसमकाला एव आत्मनि अध्यारोपितान्तःप्रज्ञत्वाद्यनर्थनिवृत्तिः इति सिद्धम्। न अन्तःप्रज्ञं इति तैजसप्रतिषेधः; न बहिःप्रज्ञं इति विश्वप्रतिषेधः; न उभयतःप्रज्ञं इति जागरितस्वप्नयोः अन्तरालावस्थाप्रतिषेधः; न प्रज्ञानघनं इति सुषुप्तावस्थाप्रतिषेधः, २८८बीजभावाविवेकस्वरूपत्वात्; न प्रज्ञं इति युगपत् सर्वविषयज्ञातृत्वप्रतिषेधः; न अप्रज्ञं इति अचैतन्यप्रतिषेधः। २८९कथं पुनः अन्तःप्रज्ञत्वादीनां आत्मनि गम्यमानानां रज्ज्वादौ सर्पादिवत् प्रतिषेधात् असत्त्वं २९०गम्यते इति, उच्यते; २९१ज्ञस्वरूपाविशेषे अपि इतरेतरव्यभिचारात् असत्यत्वं रज्ज्वादौ इव सर्पधारादिविकल्पभेदवत्; २९२सर्वत्र अव्यभिचारात् ज्ञस्वरूपस्य सत्यत्वम्। २९३सुषुप्ते व्यभिचरति इति चेत्; २९४न, सुषुप्तस्य अनुभूयमानत्वात्, २९५‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.३०) इति श्रुतेः; २९६अतः एव अदृश्यम्। २९७यस्मात् अदृश्यं, तस्मात् अव्यवहार्यम्। २९८अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः। २९९अलक्षणं अलिङ्गं इति एतत्, ३००अननुमेयं इत्यर्थः। ३०१अतः एव अचिन्त्यम्। ३०२अतः एव अव्यपदेश्यं शब्दैः। ३०३एकात्मप्रत्ययसारं जाग्रदादिस्थानेषु एकः एव अयं आत्मा इति अव्यभिचारी यः प्रत्ययः, तेन अनुसरणीयं; ३०४अथवा, एकः आत्मप्रत्ययः सारः प्रमाणं यस्य तुरीयस्य अधिगमे, तत् तुरीयं एकात्मप्रत्ययसारं, ३०५‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति श्रुतेः। ३०६अन्तःप्रज्ञत्वादिस्थानिधर्मप्रतिषेधः कृतः। प्रपञ्चोपशमं इति जाग्रदादिस्थानधर्माभावः उच्यते। अतः एव शान्तं अविक्रियं, शिवं ३०७यतः अद्वैतं ३०८भेदविकल्परहितं चतुर्थं तुरीयं मन्यन्ते, ३०९प्रतीयमानपादत्रयरूपवैलक्षण्यात्। ३१०–३११सः आत्मा सः विज्ञेयः इति। ३१२प्रतीयमानसर्पदण्डभूच्छिद्रादिव्यतिरिक्ता यथा रज्जुः, तथा ‘तत् त्वं असि’ इत्यादिवाक्यार्थः आत्मा ‘अदृष्टो द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) ३१३‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इत्यादिभिः उक्तो यः, सः विज्ञेयः इति ३१४भूतपूर्वगत्या। ३१५ज्ञाते द्वैताभावः॥

२१अत्र एते श्लोकाः भवन्ति —

२२३१६अत्र एते श्लोकाः भवन्ति। प्राज्ञतैजसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखानां निवृत्तेः ३१७ईशानः तुरीयः आत्मा। ईशानः इति अस्य पदस्य व्याख्यानं प्रभुः इति; दुःखनिवृत्तिं प्रति प्रभुः भवति इत्यर्थः, ३१८तद्विज्ञाननिमित्तत्वात् दुःखनिवृत्तेः। अव्ययः न व्येति, ३१९स्वरूपात् न व्यभिचरति न च्यवते ३२०इति एतत्। कुतः ? यस्मात् ३२१अद्वैतः, सर्वभावानां — सर्पादीनां रज्जुः अद्वया सत्या च; एवं तुरीयः, ‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इति श्रुतेः — अतो रज्जुसर्पवन् मृषात्वात्। सः एषः देवः द्योतनात् तुर्यः चतुर्थः ३२२विभुः व्यापी स्मृतः॥

२३३२४विश्वादीनां सामान्यविशेषभावो निरूप्यते ३२५तुर्ययाथात्म्यावधारणार्थं — कार्यं क्रियते इति फलभावः, कारणं करोति इति बीजभावः। तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां बीजफलभावाभ्यां तौ यथोक्तौ विश्वतैजसौ बद्धौ सङ्गृहीतौ इष्येते। प्राज्ञः तु बीजभावेन एव बद्धः। ३२६तत्त्वाप्रतिबोधमात्रं एव हि बीजं प्राज्ञत्वे निमित्तम्। ३२७ततः द्वौ तौ बीजफलभावौ तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणे तुरीये न सिध्यतः न विद्येते, ३२८न सम्भवतः इत्यर्थः॥

२४३३१कथं पुनः कारणबद्धत्वं प्राज्ञस्य तुरीये वा तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणलक्षणौ बन्धौ न सिध्यतः इति ? ३३२यस्मात् — आत्मानं, विलक्षणं, अविद्याबीजप्रसूतं वेद्यं बाह्यं द्वैतं — प्राज्ञो न किञ्चन संवेत्ति, ३३३यथा विश्वतैजसौ; ३३४ततः च असौ तत्त्वाग्रहणेन तमसा ३३५अन्यथाग्रहणबीजभूतेन बद्धो भवति। ३३६यस्मात् तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा तुरीयात् अन्यस्य अभावात् सर्वदा सदा एव भवति, सर्वं च तद्दृक् च इति सर्वदृश्; तस्मात् न तत्त्वाग्रहणलक्षणं बीजम्। तत्र ३३७तत्प्रसूतस्य अन्यथाग्रहणस्य अपि अतः एव अभावः। ३३८न हि सवितरि सदाप्रकाशात्मके तद्विरुद्धं अप्रकाशनं अन्यथाप्रकाशनं वा सम्भवति, ३३९‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इति श्रुतेः। ३४०अथवा, जाग्रत्स्वप्नयोः सर्वभूतावस्थः सर्ववस्तुदृगाभासः तुरीयः एव इति सर्वदृक् सदा, ३४१‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) इत्यादिश्रुतेः॥

२५३४३निमित्तान्तरप्राप्ताशङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयं श्लोकः — ३४४कथं द्वैताग्रहणस्य तुल्यत्वे कारणबद्धत्वं प्राज्ञस्य एव, न तुरीयस्य इति ३४५प्राप्ता आशङ्का निवर्त्यते; ३४६यस्मात् बीजनिद्रायुतः, तत्त्वाप्रतिबोधो निद्रा; सा एव च विशेषप्रतिबोधप्रसवस्य बीजं; सा बीजनिद्रा; तया युतः प्राज्ञः। ३४७–३४८सदासर्वदृक्स्वभावत्वात् तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणा बीजनिद्रा तुर्ये न विद्यते; ३४९अतो न कारणबन्धः तस्मिन् इत्यभिप्रायः॥

२६३५०–३५१स्वप्नः अन्यथाग्रहणं सर्पः इव रज्ज्वां, ३५२निद्रा उक्ता तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणं तमः इति; ३५३ताभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां युतौ विश्वतैजसौ; ३५४अतः तौ कार्यकारणबद्धौ इति उक्तौ। ३५५प्राज्ञः तु स्वप्नवर्जितया केवलया एव निद्रया युतः इति कारणबद्धः इति उक्तम्। ३५६न उभयं पश्यन्ति तुरीये निश्चिताः ब्रह्मवित् इत्यर्थः, ३५७–३५८विरुद्धत्वात् सवितरि इव तमः। ३५९अतो न कार्यकारणबद्धः इति उक्तः तुरीयः॥

२७३६३कदा तुरीये निश्चितो ३६४भवति इत्युच्यते — ३६५स्वप्नजागरितयोः अन्यथा रज्ज्वां सर्पवत् गृह्णतः तत्त्वं स्वप्नो भवति; ३६६निद्रा तत्त्वं अजानतः तिसृषु अवस्थासु तुल्या। ३६७स्वप्ननिद्रयोः तुल्यत्वात् विश्वतैजसयोः एकराशित्वम्। ३६८अन्यथाग्रहणप्राधान्यात् च गुणभूता निद्रा इति तस्मिन् विपर्यासः स्वप्नः। ३६९तृतीये तु स्थाने तत्त्वाग्रहणलक्षणा निद्रा एव केवला विपर्यासः। ३७०अतः तयोः कार्यकारणस्थानयोः अन्यथाग्रहणतत्त्वाग्रहणलक्षणविपर्यासे कार्यकारणबन्धरूपे परमार्थतत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदं अश्नुते; ३७१तदा उभयलक्षणं बन्धनं तत्र अपश्यन् तुरीये निश्चितो भवति इत्यर्थः॥

२८३७४योऽयं संसारी जीवः, ३७५सः उभयलक्षणेन ३७६तत्त्वाप्रतिबोधरूपेण बीजात्मना, अन्यथाग्रहणलक्षणेन च अनादिकालप्रवृत्तेन मायालक्षणेन स्वापेन, ३७७मम अयं पिता पुत्रोऽयं नप्ता क्षेत्रं गृहं पशवः, अहं एषां स्वामी सुखी दुःखी क्षयितोऽहं अनेन वर्धितः च अनेन इति एवंप्रकारान् स्वप्नान् स्थानद्वये अपि पश्यन् सुप्तः, ३७८यदा ३७९वेदान्तार्थतत्त्वाभिज्ञेन परमकारुणिकेन गुरुणा ३८०‘न अस्य एवं त्वं हेतुफलात्मकः, किन्तु तत् त्वं असि’ इति प्रतिबोध्यमानः, तदा एवं प्रतिबुध्यते। ३८१कथं ? न अस्मिन् बाह्यं आभ्यन्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्ति, अतः अजं ३८२‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) इति श्रुतेः, सर्वभावविकारवर्जितं इत्यर्थः। ३८३यस्मात् जन्मादिकारणभूतं, न अस्मिन् अविद्यातमोबीजं निद्रा विद्यते इति अनिद्रं; अनिद्रं हि तत् तुरीयं; ३८४अतः एव अस्वप्नं, तन्निमित्तत्वात् अन्यथाग्रहणस्य। ३८५–३८६यस्मात् च अनिद्रं अस्वप्नं, तस्मात् अजं अद्वैतं तुरीयं आत्मानं बुध्यते तदा॥

२९३८७–३८८प्रपञ्चनिवृत्त्या चेत् प्रतिबुध्यते, ३८९अनिवृत्ते प्रपञ्चे ३९०कथं अद्वैतं इति, उच्यते। ३९१सत्यं एवं स्यात् प्रपञ्चो यदि विद्येत; ३९२रज्ज्वां सर्पः इव कल्पितत्वात् न तु सः विद्यते। ३९३विद्यमानः चेत् निवर्तेत, न संशयः। ३९४न हि रज्ज्वां भ्रान्तिबुद्ध्या कल्पितः सर्पो विद्यमानः सन् विवेकतो निवृत्तः; न च माया मायाविना प्रयुक्ता तद्दर्शिनां चक्षुर्बन्धापगमे विद्यमाना सती निवृत्ता; तथा इदं प्रपञ्चाख्यं मायामात्रं द्वैतं; ३९५रज्जुवन् मायाविवत् च अद्वैतं परमार्थतः; ३९६तस्मात् न कश्चित् प्रपञ्चः प्रवृत्तो निवृत्तो वा अस्ति इत्यभिप्रायः॥

३०३९८ननु शास्ता शास्त्रं शिष्यः इति अयं विकल्पः कथं निवृत्तः ३९९इति, उच्यते — विकल्पो विनिवर्तेत यदि केनचित् कल्पितः स्यात्। ४००यथा अयं प्रपञ्चो मायारज्जुसर्पवत्, तथा अयं शिष्यादिभेदविकल्पोऽपि ४०१प्राक् प्रतिबोधात् एव उपदेशनिमित्तः; ४०२अतः ४०३उपदेशात् अयं वादः — शिष्यः शास्ता शास्त्रं इति। उपदेशकार्ये तु ज्ञाने निर्वृत्ते ज्ञाते परमार्थतत्त्वे, द्वैतं न विद्यते॥

३१इति।

३२४०४अभिधेयप्राधान्येन ओङ्कारः चतुष्पादात्मा इति व्याख्यातो यः, सोऽयं आत्मा अध्यक्षरं ४०५अक्षरं अधिकृत्य अभिधानप्राधान्येन वर्ण्यमानोऽध्यक्षरम्। ४०६किं पुनः तत् अक्षरं इत्याह — ओङ्कारः। ४०७सोऽयं ओङ्कारः पादशः प्रविभज्यमानः, अधिमात्रं मात्रां अधिकृत्य वर्तते इति अधिमात्रम्। ४०८कथं ? ४०९आत्मनो ये पादाः, ते ओङ्कारस्य मात्राः। काः ताः ? अकारः उकारो मकारः इति॥

३३४१०तत्र विशेषनियमः क्रियते — जागरितस्थानः वैश्वानरः यः, सः ओङ्कारस्य अकारः प्रथमा मात्रा। ४११केन ४१२सामान्येन इत्याह — आप्तेः; आप्तिः व्याप्तिः; ४१३अकारेण सर्वा वाक् व्याप्ता, ‘अकारो वै सर्वा वाक्’(ऐ.आ.२.३.१९) इति श्रुतेः। ४१४तथा वैश्वानरेण जगत्, ‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः’(छा.उ.५.१८.२) इत्यादिश्रुतेः। ४१५अभिधानाभिधेययोः एकत्वं च अवोचाम। ४१६आदिः अस्य विद्यते इत्यादिमत्; ४१७यथा एव आदिमत् अकाराख्यं अक्षरं, तथा वैश्वानरः; ४१८तस्मात् वा सामान्यात् अकारत्वं वैश्वानरस्य। ४१९तदेकत्वविदः फलं आह — आप्नोति ह वै सर्वान् कामान्, आदिः प्रथमः च भवति महतां, यः एवं वेद, यथोक्तं एकत्वं वेद इत्यर्थः॥

३४स्वप्नस्थानः तैजसः यः, सः ओङ्कारस्य उकारः द्वितीया मात्रा। केन सामान्येन इत्याह — उत्कर्षात्; अकारात् उत्कृष्ट इव हि उकारः; तथा तैजसो विश्वात्। उभयत्वात् वा; अकारमकारयोः मध्यस्थ उकारः; तथा विश्वप्राज्ञयोः मध्ये तैजसः; अतः उभयभाक्त्वसामान्यात्। विद्वत्फलं उच्यते — उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं विज्ञानसन्ततिं वर्धयति इत्यर्थः; समानः तुल्यः च, मित्रपक्षस्य इव शत्रुपक्षाणां अपि अप्रद्वेष्यो भवति; अब्रह्मवित् च अस्य कुले न भवति, यः एवं वेद॥

३५४२०सुषुप्तस्थानः प्राज्ञः यः, सः ओङ्कारस्य मकारः तृतीया मात्रा। ४२१केन सामान्येन इत्याह — सामान्यं इदं अत्र — मितेः; मितिः मानं; ४२२मीयेते इव हि विश्वतैजसौ प्राज्ञेन प्रलयोत्पत्त्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेन इव यवाः; तथा ४२३ओङ्कारसमाप्तौ पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गच्छत इव अकारोकारौ मकारे। अपीतेः वा; अपीतिः अप्यय एकीभावः; ओङ्कारोच्चारणे हि अन्त्ये अक्षरे एकीभूतौ इव अकारोकारौ; ४२४तथा विश्वतैजसौ सुषुप्तकाले प्राज्ञे। ४२५अतो वा सामान्यात् एकत्वं प्राज्ञमकारयोः। ४२६विद्वत्फलं आह — मिनोति ह वै इदं सर्वं, ४२७जगद्याथात्म्यं जानाति इत्यर्थः; अपीतिः च ४२८जगत्कारणात्मा च भवति इत्यर्थः। ४२९अत्र अवान्तरफलवचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थम्॥

३६४३०अत्र एते श्लोकाः भवन्ति —

३७अत्र एते श्लोकाः भवन्ति। ४३१विश्वस्य अत्वं अकारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यते, तदा आदित्वसामान्यं उक्तन्यायेन उत्कटं उद्भूतं दृश्यते इत्यर्थः। ४३२अत्वविवक्षायां इति अस्य व्याख्यानं — मात्रासम्प्रतिपत्तौ इति। विश्वस्य अकारमात्रत्वं यदा सम्प्रतिपद्यते इत्यर्थः। आप्तिसामान्यं एव च, उत्कटं इति अनुवर्तते, ४३३च — शब्दात्॥

३८४३४तैजसस्य उत्वविज्ञाने उकारत्वविवक्षायां उत्कर्षो दृश्यते स्फुटं स्पष्टं इत्यर्थः। ४३५उभयत्वं च स्फुटं एव इति। ४३६पूर्ववत् सर्वम्॥

३९४३८मकारत्वे प्राज्ञस्य मितिलयौ उत्कृष्टे सामान्ये इत्यर्थः॥

४०यथोक्तस्थानत्रये यः तुल्यं उक्तं सामान्यं वेत्ति, एवं एव एतत् इति निश्चितः सन् सः पूज्यः वन्द्यः च ४४०ब्रह्मवित् लोके भवति॥

४१४४४यथोक्तैः सामान्यैः आत्मपादानां मात्राभिः सह एकत्वं कृत्वा यथोक्तोङ्कारं प्रतिपद्यते यो ध्यायी, तं अकारः नयते विश्वं प्रापयति। अकारालम्बनं ओङ्कारं विद्वान् वैश्वानरो भवति इत्यर्थः। तथा उकारः तैजसं; ४४५मकारः च अपि पुनः प्राज्ञं, च — शब्दात् नयत इति अनुवर्तते। ४४६क्षीणे तु मकारे बीजभावक्षयात् अमात्रे ओङ्कारे गतिः न विद्यते क्वचित् इत्यर्थः॥

४२इति।

४३अमात्रः मात्रा यस्य न सन्ति, सः ४४७अमात्रः ओङ्कारः चतुर्थः तुरीयः आत्मा एव केवलः ४४८अभिधानाभिधेयरूपयोः वाङ्मनसयोः क्षीणत्वात् अव्यवहार्यः; ४४९–४५१प्रपञ्चोपशमः शिवः अद्वैतः संवृत्तः ४५२–४५३एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्तः ओङ्कारः त्रिमात्रः त्रिपाद आत्मा एव; ४५४संविशति आत्मना स्वेन एव स्वं पारमार्थिकं आत्मानं, यः एवं वेद; ४५५परमार्थदर्शनात् ब्रह्मवित् तृतीयं बीजभावं दग्ध्वा आत्मानं प्रविष्टः इति न पुनः जायते, ४५६तुरीयस्य अबीजत्वात्। ४५७न हि रज्जुसर्पयोः विवेके रज्ज्वां प्रविष्टः सर्पः बुद्धिसंस्कारात् पुनः पूर्ववत् तद्विवेकिनां उत्थास्यति। ४५८मन्दमध्यमधियां तु प्रतिपन्नसाधकभावानां सन्मार्गगामिनां संन्यासिनां मात्राणां पादानां च क्लृप्तसामान्यविदां यथावत् उपास्यमान ओङ्कारो ब्रह्मप्रतिपत्तये आलम्बनीभवति। ४५९तथा च वक्ष्यति — ‘आश्रमाः त्रिविधाः’(मा.का.३.१६) इत्यादि॥

४४इति माण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥

४५अत्र एते श्लोकाः भवन्ति —

४६४६०पूर्ववत् अत्र एते श्लोकाः भवन्ति। यथोक्तैः सामान्यैः ४६१पादाः एव मात्राः, मात्राः च पादाः; तस्मात् ४६२–४६३ओङ्कारं पादशः विद्यात् इत्यर्थः। ४६४एवं ओङ्कारे ज्ञाते दृष्टार्थं अदृष्टार्थं वा न किञ्चित् अपि प्रयोजनं चिन्तयेत्, कृतार्थत्वात् इत्यर्थः॥

४७४६७युञ्जीत समादध्यात् ४६८यथाव्याख्याते परमार्थरूपे प्रणवे चेतः मनः; ४६९यस्मात् प्रणवः ब्रह्म निर्भयं; ४७०न हि तत्र सदायुक्तस्य भयं विद्यते क्वचित्, ४७१‘विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) इति श्रुतेः॥

४८४७४परापरे ब्रह्मणी प्रणवः; ४७५परमार्थतः क्षीणेषु मात्रापादेषु परः एव आत्मा ब्रह्म इति; न पूर्वं कारणं अस्य विद्यते इति अपूर्वः; न अस्य अन्तरं भिन्नजातीयं किञ्चित् विद्यते इति अनन्तरः, तथा बाह्यं अन्यत् न विद्यते इति अबाह्यः; अपरं कार्यं अस्य न विद्यते इति अनपरः, ४७६सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः सैन्धवघनवत् प्रज्ञानघन इत्यर्थः॥

४९४७९आदिमध्यान्ताः उत्पत्तिस्थितिप्रलयाः सर्वस्य प्रणवः एव। ४८०मायाहस्तिरज्जुसर्पमृगतृष्णिकास्वप्नादिवत् उत्पद्यमानस्य वियदादिप्रपञ्चस्य ४८१यथा मायाव्यादयः, ४८२एवं हि प्रणवं आत्मानं मायाव्यादिस्थानीयं ज्ञात्वा ४८३तत्क्षणात् एव तदात्मभावं व्यश्नुते इत्यर्थः॥

५०सर्वस्य प्राणिजातस्य ४८६स्मृतिप्रत्ययास्पदे हृदये स्थितं ईश्वरं प्रणवं विद्यात् सर्वव्यापिनं व्योमवत् ओङ्कारं आत्मानं असंसारिणं धीरः धीमान् बुद्धिमान् आत्मतत्त्वं मत्वा ज्ञात्वा न शोचति, ४८७शोकनिमित्तानुपपत्तेः, ४८८‘तरति शोकं आत्मवित्’(छा.उ.७.१.३) इत्यादिश्रुतिभ्यः॥

५१४९१अमात्रः तुरीयः ओङ्कारः, मीयते अनया इति मात्रा परिच्छित्तिः, सा अनन्ताः यस्य सः अनन्तमात्रः; ४९२न एतावत्त्वं अस्य परिच्छेत्तुं शक्यते इत्यर्थः। ४९३सर्वद्वैतोपशमत्वात् एव शिवः। ओङ्कारो यथाव्याख्यातो विदितो येन, सः एव परमार्थतत्त्वस्य मननात् मुनिः; ४९४न इतरः जनः शास्त्रवित् अपि इत्यर्थः॥

इति प्रथममागमप्रकरणं सम्पूर्णम्॥