प्रथमोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
११–२‘ओं इति एतत् अक्षरं’ इत्यादि अष्टाध्यायी छान्दोग्योपनिषत्। ३तस्याः ४–६सङ्क्षेपतः ७अर्थजिज्ञासुभ्यः ऋजुविवरणं अल्पग्रन्थं इदं आरभ्यते। ८तत्र सम्बन्धः — ९समस्तं कर्माधिगतं १०प्राणादिदेवताविज्ञानसहितं अर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्रतिपत्तिकारणं; ११केवलं च कर्म धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकप्रतिपत्तिकारणं; १२स्वभाववृत्तानां च मार्गद्वयपरिभ्रष्टानां कष्टा अधोगतिः उक्ता; १३न च उभयोः मार्गयोः अन्यतरस्मिन् अपि मार्गे आत्यन्तिकी पुरुषार्थसिद्धिः — १४इति अतः कर्मनिरपेक्षं अद्वैतात्मविज्ञानं संसारगतित्रयहेतूपमर्देन वक्तव्यं इति उपनिषत् आरभ्यते। १५न च अद्वैतात्मविज्ञानात् अन्यत्र आत्यन्तिकी निःश्रेयसप्राप्तिः। १६वक्ष्यति हि — ‘अथ ये अन्यथा अतः विदुः अन्यराजानः ते क्षय्यलोका भवन्ति’(छा.उ.७.२५.२); १७विपर्यये च — ‘सः स्वराट् भवति’(छा.उ.७.२५.२) — इति। तथा — द्वैतविषयानृताभिसन्धस्य बन्धनं, तस्करस्य इव तप्तपरशुग्रहणे बन्धदाहभावः, संसारदुःखप्राप्तिः च इति उक्त्वा — अद्वैतात्मसत्याभिसन्धस्य, अतस्करस्य इव तप्तपरशुग्रहणे बन्धदाहाभावः, संसारदुःखनिवृत्तिः मोक्षः च — इति॥१८
२१९अतः एव न कर्मसहभावि अद्वैतात्मदर्शनं; २०क्रियाकारकफलभेदोपमर्देन ‘सत् . . . एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१), (छा.उ.६.२.२) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इति एवं आदिवाक्यजनितस्य बाधकप्रत्ययानुपपत्तेः। कर्मविधिप्रत्ययः इति चेत्, न; कर्तृभोक्तृस्वभावविज्ञानवतः तज्जनितकर्मफलरागद्वेषादिदोषवतः च कर्मविधानात्। अधिगतसकलवेदार्थस्य कर्मविधानात् अद्वैतज्ञानवतोऽपि २१कर्म इति चेत्, २२–२४न; २५कर्माधिकृतविषयस्य कर्तृभोक्त्रादिज्ञानस्य स्वाभाविकस्य ‘सतः . . . एकं एव अद्वितीयं’ ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ इति अनेन उपमर्दितत्वात्। २६तस्मात् अविद्यादिदोषवतः एव कर्माणि विधीयन्ते; न अद्वैतज्ञानवतः। २७अतः एव हि वक्ष्यति — ‘सर्व एते पुण्यलोकाः भवन्ति, २८ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वं एति’(छा.उ.२.२३.१) इति॥
३२९तत्र एतस्मिन् अद्वैतविद्याप्रकरणे अभ्युदयसाधनानि उपासनानि उच्यन्ते, कैवल्यसन्निकृष्टफलानि च अद्वैतादीषद्विकृतब्रह्मविषयाणि ‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.१२) इत्यादीनि, कर्मसमृद्धिफलानि च कर्माङ्गसम्बन्धीनि; ३०रहस्यसामान्यात् ३१मनोवृत्तिसामान्यात् च — यथा अद्वैतज्ञानं मनोवृत्तिमात्रं, तथा अन्यानि अपि उपासनानि मनोवृत्तिरूपाणि — इति अस्ति हि सामान्यम्। ३२कः तर्हि अद्वैतज्ञानस्य उपासनानां च विशेषः ? ३३उच्यते — ३४स्वाभाविकस्य आत्मनि अक्रिये अध्यारोपितस्य कर्त्रादिकारकक्रियाफलभेदविज्ञानस्य निवर्तकं अद्वैतविज्ञानं, रज्ज्वादौ इव सर्पाद्यध्यारोपलक्षणज्ञानस्य रज्ज्वादिस्वरूपनिश्चयः प्रकाशनिमित्तः; ३५उपासनं तु यथाशास्त्रसमर्थितं किञ्चित् आलम्बनं उपादाय तस्मिन् समानचित्तवृत्तिसन्तानकरणं ३६तद्विलक्षणप्रत्ययानन्तरितं — ३७–३८इति विशेषः। तानि एतानि उपासनानि सत्त्वशुद्धिकरत्वेन वस्तुतत्त्वावभासकत्वात् अद्वैतज्ञानोपकारकाणि, आलम्बनविषयत्वात् सुखसाध्यानि च — इति पूर्वं उपन्यस्यन्ते। ३९तत्र कर्माभ्यासस्य दृढीकृतत्वात् कर्मपरित्यागेन उपासन एव दुःखं चेतःसमर्पणं कर्तुं इति कर्माङ्गविषयं एव तावत् आदौ उपासनं उपन्यस्यते॥
४४०ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत — ओं इति एतत् अक्षरं ४१परमात्मनोऽभिधानं ४२नेदिष्ठं; ४३तस्मिन् हि प्रयुज्यमाने सः प्रसीदति, प्रियनामग्रहण इव लोकः; ४४तत् इह इति परं प्रयुक्तं अभिधायकत्वात् व्यावर्तितं शब्दस्वरूपमात्रं प्रतीयते; ४५तथा च अर्चादिवत् परस्य आत्मनः प्रतीकं सम्पद्यते; ४६एवं नामत्वेन प्रतीकत्वेन च परमात्मोपासनसाधनं श्रेष्ठं इति सर्ववेदान्तेषु अवगतं; ४७जपकर्मस्वाध्यायाद्यन्तेषु च बहुशः प्रयोगात् प्रसिद्धं अस्य श्रैष्ठ्यं; ४८अतः तत् एतत्, अक्षरं ४९वर्णात्मकं, ५०उद्गीथभक्त्यवयवत्वात् उद्गीथशब्दवाच्यं, उपासीत — ५१कर्माङ्गावयवभूते ओङ्कारे परमात्मप्रतीके दृढां ऐकाग्र्यलक्षणां मतिं सन्तनुयात्। ५२स्वयं एव श्रुतिः ओङ्कारस्य उद्गीथशब्दवाच्यत्वे हेतुं आह — ओं इति हि उद्गायति; ओं इति आरभ्य, हि यस्मात्, उद्गायति, अतः उद्गीथः ओङ्कारः इत्यर्थः। ५३तस्य उपव्याख्यानं — तस्य अक्षरस्य, उपव्याख्यानं ५४–५६एवं उपासनं एवंविभूति एवंफलं इत्यादिकथनं उपव्याख्यानं, ५७प्रवर्तते इति वाक्यशेषः॥
५५८एषां चराचराणां भूतानां पृथिवी रसः गतिः परायणं अवष्टम्भः; पृथिव्याः आपः रसः — ५९अप्सु हि ओतः च प्रोता च पृथिवी; अतः ताः रसः पृथिव्याः। अपां ओषधयः रसः, ६०अप्परिणामत्वात् ओषधीनां; तासां पुरुषो रसः, ६१–६२अन्नपरिणामत्वात् पुरुषस्य; तस्य अपि पुरुषस्य वाक् रसः — पुरुषावयवानां हि वाक् सारिष्ठा, अतो वाक् पुरुषस्य रसः उच्यते; तस्याः अपि वाचः, ऋक् सरः ६३सारतरा; ऋचः साम रसः ६४सारतरं; तस्य अपि साम्नः उद्गीथः ६५प्रकृतत्वात् ओङ्कारः ६६सारतरः॥
६६७एवं — सः एषः उद्गीथाख्यः ओङ्कारः, भूतादीनां उत्तरोत्तररसानां, अतिशयेन रसः रसतमः; ६८परमः, परमात्मप्रतीकत्वात्; परार्ध्यः — अर्धं स्थानं, परं च तत् अर्धं च परार्धं, तत् अर्हति इति परार्ध्यः, — परमात्मस्थानार्हः, ६९परमात्मवत् उपास्यत्वात् इत्यभिप्रायः; ७०अष्टमः — ७१पृथिव्यादिरससङ्ख्यायां; यत् उद्गीथः यः उद्गीथः॥७२
७७४वाचः ऋग्रसः . . . इति उक्तं; कतमा सा ऋक् ? कतमत् तत् सामः ? कतमो वा सः उद्गीथः ? ७५–७६कतमा कतमा इति वीप्सा आदरार्था। ननु ‘वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्’(पा.सू.५.३.९३) इति डतमच्प्रत्ययः इष्टः; ७७न हि अत्र ऋग्जातिबहुत्वं; ७८कथं डतमच्प्रयोगः ? ७९न एषः दोषः; जातौ परिप्रश्नो जातिपरिप्रश्नः — इति एतस्मिन् विग्रहे जातौ ऋग्व्यक्तीनां बहुत्वोपपत्तेः, ८०–८१न तु जातेः परिप्रश्न इति विगृह्यते। ननु जातेः परिप्रश्नः — इति अस्मिन् विग्रहे ‘कतमः कठः’ इत्याद्युदाहरणं उपपन्नं, जातौ परिप्रश्न इति अत्र तु न युज्यते — ८२तत्र अपि कठादिजातौ एव व्यक्तिबहुत्वाभिप्रायेण परिप्रश्न ८३इति अदोषः। यदि जातेः परिप्रश्नः स्यात्, ‘कतमा कतमा ऋक्’ इत्यादौ उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं स्यात्। विमृष्टं भवति विमर्शः कृतो भवति॥
८८४विमर्शे हि कृते सति, प्रतिवचनोक्तिः उपपन्ना — ८५वाक् एव ऋक् प्राणः साम ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथः इति। ८६वागृचोः एकत्वे अपि न अष्टमत्वव्याघातः, पूर्वस्मात् वाक्यान्तरत्वात्; ८७आप्तिगुणसिद्धये हि ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथः इति। ८८वाक्प्राणौ ऋक्सामयोनी इति वाक् एव ऋक् प्राणः साम इत्युच्यते; ८९यथा क्रमं ऋक्सामयोन्योः वाक्प्राणयोः ग्रहणे हि सर्वासां ऋचां ९०सर्वेषां च साम्नां अवरोधः कृतः स्यात्; सर्वर्क्सामावरोधे च ऋक्सामसाध्यानां च सर्वकर्मणां अवरोधः कृतः स्यात्; तदवरोधे च ९१सर्वे कामाः अवरुद्धाः स्युः। ९२ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथः इति भक्त्याशङ्का निवर्त्यते। ९३तत् वा एतत् इति मिथुनं निर्दिश्यते। किं ९४तत् मिथुनं इति, आह — यत् वाक् च प्राणः च सर्वर्क्सामकारणभूतौ मिथुनं; ऋक् च साम च इति ९५ऋक्सामकारणौ ऋक्सामशब्दोक्तौ इत्यर्थः; न तु स्वातन्त्र्येण ९६–९७ऋक् च साम च मिथुनम्। ९८अन्यथा हि वाक्प्राणः च इति एकं मिथुनं, ऋक्साम च अपरं, इति द्वे मिथुने स्यातां; ९९तथा च तत् वा एतत् मिथुनं इति एकवचननिर्देशोऽनुपपन्नः स्यात्; १००तस्मात् ऋक्सामयोन्योः वाक्प्राणयोः एव मिथुनत्वम्॥
९तत् एतत् १०१एवंलक्षणं मिथुनं ओं इति एतस्मिन् अक्षरे संसृज्यते; एवं सर्वकामाप्तिगुणविशिष्टं मिथुनं ओङ्कारे संसृष्टं विद्यते इति ओङ्कारस्य सर्वकामाप्तिगुणवत्त्वं सिद्धं; १०२वाङ्मयत्वं ओङ्कारस्य प्राणनिष्पाद्यत्वं च मिथुनेन संसृष्टत्वम्। १०३मिथुनस्य कामापयितृत्वं १०४प्रसिद्धं इति दृष्टान्तः उच्यते — १०५यथा लोके मिथुनौ १०६मिथुनावयवौ स्त्रीपुंसौ यदा समागच्छतः ग्राम्यधर्मतया संयुज्येयातां तदा आपयतः प्रापयतः अन्योन्यस्य इतरेतरस्य तौ कामं, तथा स्वात्मानुप्रविष्टेन मिथुनेन सर्वकामाप्तिगुणवत्त्वं ओङ्कारस्य सिद्धं इत्यभिप्रायः॥१०७
१०१०८तदुपासकोऽपि उद्गाता तद्धर्मा भवति इत्याह —
११आपयिता ह वै कामानां १०९यजमानस्य भवति, यः एतत् अक्षरं एवं आप्तिगुणवत् उद्गीथं उपास्ते, तस्य एतत् यथोक्तं फलं इत्यर्थः, ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’(शत.ब्रा.१०.५.२.२०) इति श्रुतेः॥११०
१२१११–११२समृद्धिगुणवान् च ओङ्कारः; कथं ? तत् वै एतत् ११३प्रकृतं, अनुज्ञाक्षरं ११४अनुज्ञा च सा अक्षरं च तत्; अनुज्ञा च अनुमतिः, ओङ्कार इत्यर्थः। ११५कथं अनुज्ञा इति, आह श्रुतिः एव — यत् हि किञ्च यत् किञ्च लोके ज्ञानं धनं वा अनुजानाति विद्वान् धनी वा, तत्र अनुमतिं कुर्वन् ओं इति एव तत् आह; ११६तथा च वेदे ‘त्रयस्त्रिंशत् इति ओं इति ह उवाच’(बृ.उ.३.९.१) इत्यादि; ११७तथा च लोके अपि तव इदं धनं गृह्णामि इति उक्ते ओं इति एव आह। ११८अतः एषा उ एव एषा एव हि समृद्धिः यत् अनुज्ञा या अनुज्ञा सा समृद्धिः, तन्मूलत्वात् अनुज्ञायाः; ११९समृद्धो हि ओं इति अनुज्ञां ददाति; १२०तत् स्यात् १२१समृद्धिगुणवान् ओङ्कारः इत्यर्थः। समृद्धिगुणोपासकत्वात् तद्धर्मा सन् समर्धयिता ह वै कामानां यजमानस्य भवति; यः एतत् एवं विद्वान् अक्षरं उद्गीथं उपास्ते १२२इत्यादि पूर्ववत्॥
१३१२३अथ इदानीं अक्षरं स्तौति, १२४–१२५उपास्यत्वात्, प्ररोचनार्थं; कथं ? तेन अक्षरेण प्रकृतेन इयं ऋग्वेदादिलक्षणा १२६त्रयीविद्या, त्रयीविद्याविहितं कर्म इत्यर्थः — १२७न हि त्रयीविद्या एव — आश्रावणादिभिः वर्तते। १२८–१२९कर्म तु तथा प्रवर्तते इति प्रसिद्धं; कथं ? ओं इति आश्रावयति ओं इति शंसति ओं इति उद्गायति; १३०लिङ्गात् च सोमयागः इति गम्यते। १३१तत् च कर्म एतस्य एव अक्षरस्य अपचित्यै पूजार्थं; १३२परमात्मप्रतीकं हि तत्; १३३तत् अपचितिः परमात्मन् एव स्यात्, १३४‘स्वकर्मणा तं अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः’(भ.गी.१८.४६) इति स्मृतेः। १३५किञ्च, एतस्य एव अक्षरस्य महिम्ना महत्त्वेन ऋत्विग्यजमानादिप्राणैः इत्यर्थः; १३६तथा एतस्य एव अक्षरस्य रसेन व्रीहियवादिरसनिर्वृत्तेन हविषा इत्यर्थः; १३७यागहोमादि अक्षरेण क्रियते; १३८तत् च आदित्यं उपतिष्ठते; ततो वृष्ट्यादिक्रमेण प्राणोऽन्नं च जायते; प्राणैः अन्नेन च यज्ञः तायते; अतः उच्यते — अक्षरस्य महिम्ना रसेन इति॥
१४१४०–१४१तत्र अक्षरविज्ञानवतः कर्म कर्तव्यं इति स्थितं आक्षिपति —
१५१४२तेन अक्षरेण उभौ कुरुतः, यः च एतत् अक्षरं एवं यथाव्याख्यातं वेद, यः च कर्ममात्रवित् अक्षरयाथात्म्यं न वेद, तौ उभौ कुरुतः कर्म; तयोः च कर्मसामर्थ्यात् एव फलं स्यात्, किं तत्र अक्षरयाथात्म्यविज्ञानेन इति; १४३दृष्टं हि लोके हरीतकीं भक्षयतोः तद्रसाभिज्ञेतरयोः विरेचनं — १४४न एवं; यस्मात् नाना तु विद्या च अविद्या च, १४५भिन्ने हि विद्या अविद्ये, तु — शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः; १४६न ओङ्कारस्य कर्माङ्गत्वमात्रविज्ञानं एव रसतमाप्तिसमृद्धिगुणवद्विज्ञानं; किं तर्हि ? ततोऽभ्यधिकं; १४७तस्मात् तदङ्गाधिक्यात् तत्फलाधिक्यं युक्तं इत्यभिप्रायः; १४८दृष्टं हि लोके वणिक्शबरयोः पद्मरागादिमणिविक्रये वणिजो विज्ञानाधिक्यात् फलाधिक्यं; १४९तस्मात् यत् एव विद्यया विज्ञानेन युक्तः सन् करोति कर्म श्रद्धया श्रद्दधानः च सन्, उपनिषदा योगेन युक्तः चेत्यर्थः, तत् एव कर्म वीर्यवत्तरं १५०अविद्वत्कर्मणोऽधिकफलं भवति इति; विद्वत्कर्मणो वीर्यवत्तरत्ववचनात् अविदुषोऽपि कर्म वीर्यवत् एव भवति इत्यभिप्रायः। १५१न च अविदुषः कर्मणि अनधिकारः, औषस्त्ये काण्डे अविदुषां अपि आर्त्विज्यदर्शनात्। १५२रसतमाप्तिसमृद्धिगुणवदक्षरं इति एकं उपासनं, मध्ये प्रयत्नान्तरादर्शनात्; १५३अनेकैः हि विशेषणैः अनेकधा उपास्यत्वात् खलु एतस्य एव प्रकृतस्य उद्गीथाख्यस्य अक्षरस्य उपव्याख्यानं भवति॥
इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥
द्वितीयः खण्डः
१६१५४देवासुराः १५५–१५६देवाः च असुराः च; देवाः दीव्यतेः द्योतनार्थस्य १५७शास्त्रोद्भासिता इन्द्रियवृत्तयः; १५८असुराः १५९तद्विपरीताः १६०स्वेषु एव असुषु विष्वग्विषयासु प्राणनक्रियासु रमणात् १६१स्वाभाविक्यः १६२तमआत्मिका इन्द्रियवृत्तयः एव; ह वै इति पूर्ववृत्तोद्भासकौ निपातौ; यत्र यस्मिन् निमित्ते इतरेतरविषयापहारलक्षणे संयेतिरे, सम्पूर्वस्य यततेः सङ्ग्रामार्थत्वं इति, सङ्ग्रामं कृतवन्तः इत्यर्थः। १६३शास्त्रीयप्रकाशवृत्त्यभिभवनाय प्रवृत्ताः स्वाभाविक्यः तमोरूपाः इन्द्रियवृत्तयः असुराः, १६४तथा तद्विपरीताः १६५शास्त्रार्थविषयविवेकज्योतिरात्मानः देवाः स्वाभाविकतमोरूपासुराभिभवनाय प्रवृत्ताः इति अन्योन्याभिभवोद्भवरूपः सङ्ग्रामे इव, सर्वप्राणिषु प्रतिदेहं देवासुरसङ्ग्रामो अनादिकालप्रवृत्त १६६इत्यभिप्रायः। १६७सः इह श्रुत्या आख्यायिकारूपेण धर्माधर्मोत्पत्तिविवेकविज्ञानाय कथ्यते प्राणविशुद्धिविज्ञानविधिपरतया। अतः उभये अपि देवासुराः, प्रजापतेः अपत्यानि इति प्राजापत्याः — १६८प्रजापतिः कर्मज्ञानाधिकृतः पुरुषः, १६९‘पुरुष एव उक्थं अयं एव महान् प्रजापतिः’(ऐ.आ.२.१.२) इति श्रुत्यन्तरात्; १७०तस्य हि शास्त्रीयाः स्वाभाविक्यः च करणवृत्तयो विरुद्धाः अपत्यानि इव, तदुद्भवत्वात्। १७१तत् तत्र उत्कर्षापकर्षलक्षणनिमित्ते ह देवाः १७२उद्गीथं उद्गीथभक्त्युपलक्षितं औद्गात्रं कर्म आजह्रुः आहृतवन्तः; १७३तस्य अपि केवलस्य आहरणासम्भवात् ज्योतिष्टोमाद्याहृतवन्तः इत्यभिप्रायः। १७४तत् किमर्थं आजह्रुः इति, उच्यते — अनेन कर्मणा एनान् असुरान् अभिभविष्यामः इति एवं अभिप्रायाः सन्तः॥
१७१७५यदा च तत् उद्गीथं कर्म आजिहीर्षवः, तदा —
१८ते ह देवाः नासिक्यं नासिकायां भवं प्राणं १७६चेतनावन्तं १७७घ्राणं १७८उद्गीथकर्तारं उद्गातारं १७९उद्गीथभक्त्या उपासाञ्चक्रिरे उपासनं १८०कृतवन्तः इत्यर्थः; १८१नासिक्यप्राणदृष्ट्या उद्गीथाख्यं अक्षरं ओङ्कारं उपासाञ्चक्रिरे इत्यर्थः। १८२एवं हि प्रकृतार्थपरित्यागः अप्रकृतार्थोपादानं च न कृतं स्यात् — १८३–१८४‘खलु एतस्य अक्षरस्य’ इति ओङ्कारो हि उपास्यतया प्रकृतः। ननु उद्गीथोपलक्षितं कर्म आहृतवन्तः इति अवोचः; इदानीं एव कथं नासिक्यप्राणदृष्ट्या उद्गीथाख्यं अक्षरं ओङ्कारं उपासाञ्चक्रिरे इति आत्थ ? १८५न एषः दोषः; उद्गीथकर्मणि एव हि तत्कर्तृप्राणदेवतादृष्ट्या उद्गीथभक्त्यवयवः च ओङ्कारः उपास्यत्वेन विवक्षितः, न स्वतन्त्रः; अतः तादर्थ्येन कर्म आहृतवन्तः इति १८६युक्तं एव उक्तम्। तं एवं देवैः वृतं उद्गातारं ह असुराः स्वाभाविकतमआत्मानः ज्योतीरूपं नासिक्यं प्राणं देवं स्वकीयेन पाप्मना अधर्मासङ्गरूपेण विविधुः विद्धवन्तः, संसर्गं कृतवन्तः इत्यर्थः। १८७सः हि नासिक्यः प्राणः कल्याणगन्धग्रहणाभिमानासङ्गाभिभूतविवेकविज्ञानो बभूव; १८८सः तेन दोषेण पाप्मसंसर्गी बभूव; १८९तत् इदं उक्तं असुराः पाप्मना विविधुरिति। १९०यस्मात् आसुरेण पाप्मना विद्धः, तस्मात् तेन पाप्मना प्रेरितः प्राणः दुर्गन्धग्राहकः प्राणिनाम्। १९१अतः तेन उभयं जिघ्रति लोकः सुरभि च दुर्गन्धि च, १९२पाप्मना हि एषः यस्मात् विद्धः। १९३उभयग्रहणं अविवक्षितं — १९४‘यस्य उभयं हविः आर्तिं आर्च्छति’(तै.ब्रा.३.७.१) इति यद्वत्; १९५‘यत् एव इदं अप्रतिरूपं जिघ्रति’(बृ.उ.१.३.३) इति समानप्रकरणश्रुतेः॥
१९१९६मुख्यप्राणस्य उपास्यत्वाय तद्विशुद्धत्वानुभवार्थः अयं विचारः श्रुत्या प्रवर्तितः। अतः चक्षुरादिदेवताः क्रमेण विचार्य आसुरेण पाप्मना विद्धाः इति अपोह्यन्ते। १९७समानं अन्यत् — अथ ह वाचं चक्षुः श्रोत्रं मनः इत्यादि। १९८अनुक्ता अपि अन्याः त्वग्रसनादिदेवताः द्रष्टव्याः, १९९‘एवं उ खलु एताः देवताः पाप्मभिः’(बृ.उ.१.३.६) इति श्रुत्यन्तरात्॥
२०२००आसुरेण पाप्मना विद्धत्वात् प्राणादिदेवताः अपोह्य, अथ अनन्तरं, ह, यः एव अयं प्रसिद्धः, मुखे भवः मुख्यः प्राणः, तं उद्गीथं उपासाञ्चक्रिरे, तं ह असुराः पूर्ववत् ऋत्वा प्राप्य विदध्वंसुः विनष्टाः, अभिप्रायमात्रेण, अकृत्वा किञ्चित् अपि प्राणस्य; कथं विनष्टा इति, अत्र दृष्टान्तं आह — यथा लोके अश्मानं आखणं — न शक्यते खनितुं कुद्दालादिभिः अपि, टङ्कैः च छेत्तुं न शक्यः अखनः, अखन एव आखणः, तं — ऋत्वा २०१सामर्थ्यात् लोष्टः पांसुपिण्डः, श्रुत्यन्तरात् च — अश्मनि क्षिप्तः अश्मभेदनाभिप्रायेण, तस्य अश्मनः किञ्चित् अपि अकृत्वा स्वयं विध्वंसेत विदीर्येत — एवं विदध्वंसुः इत्यर्थः। एवं विशुद्धः असुरैः अधर्षितत्वात् प्राणः इति॥
२१२०२–२०४एवंविदः प्राणात्मभूतस्य इदं फलं आह — यथा अश्मानं इति। एषः एव दृष्टान्तः; एवं ह एव सः विध्वंसते विनश्यति; कोऽसौ इति, आह — यः एवंविदि यथोक्तप्राणविदि पापं तत् अनर्हं कर्तुं कामयते इच्छति यः च अपि एनं अभिदासति हिनस्ति प्राणविदं प्रति आक्रोशताडनादि प्रयुङ्क्ते, सोऽपि एवं एव विध्वंसत इत्यर्थः; २०५–२०६यस्मात् सः एषः प्राणवित् प्राणभूतत्वात् अश्माखणः इव अश्माखणः अधर्षणीय इत्यर्थः। ननु नासिक्योऽपि प्राणः वाय्वात्मा, यथा मुख्यः; तत्र नासिक्यः प्राणः पाप्मना विद्धः — प्राणः एव सन्, न मुख्यः — कथं ? २०७न एषः दोषः; नासिक्यः तु स्थानकरणवैगुण्यात् असुरैः पाप्मना विद्धः, वाय्वात्मा अपि सन्; मुख्यः तु तत् असम्भवात् स्थानदेवताबलीयस्त्वात् न विद्ध इति श्लिष्टं — यथा वास्यादयः शिक्षावत्पुरुषाश्रयाः कार्यविशेषं कुर्वन्ति, न अन्यहस्तगताः, तद्वत् दोषवद्ध्राणसचिवत्वात् विद्धा घ्राणदेवता, न मुख्यः॥२०८
२२२११यस्मात् न विद्धः असुरैः मुख्यः, तस्मात् नैव एतेन सुरभि न दुर्गन्धि च विजानाति लोकः; घ्राणेन एव तत् उभयं विजानाति; २१२अतः च पाप्मकार्यादर्शनात् अपहतपाप्मा अपहतः विनाशितः अपनीतः पाप्मा यस्मात् सोऽयं अपहतपाप्मा हि एषः, विशुद्धः इत्यर्थः। २१३यस्मात् च आत्मम्भरयः कल्याणाद्यासङ्गवत्त्वात् घ्राणादयः — न तथा आत्मम्भरिः मुख्यः; किं तर्हि ? सर्वार्थः; २१४–२१५कथं इति, उच्यते — तेन मुख्येन यत् अश्नाति यत् पिबति लोकः तेन अशितेन पीतेन च इतरान् प्राणान् घ्राणादीन् अवति पालयति; तेन हि तेषां स्थितिः भवति इत्यर्थः; अतः सर्वम्भरिः प्राणः; अतो विशुद्धः। कथं पुनः मुख्याशितपीताभ्यां स्थितिः इतरेषां गम्यते इति, उच्यते — एतं उ एव मुख्यं प्राणं मुख्यप्राणस्य वृत्तिं, २१६अन्नपाने इत्यर्थः, अन्ततः अन्ते मरणकाले अ वित्त्वा अलब्ध्वा उत्क्रामति, घ्राणादिप्राणसमुदायः इत्यर्थः; २१७अप्राणो हि न शक्नोति अशितुं पातुं वा; तदा उत्क्रान्तिः प्रसिद्धा घ्राणादिकलापस्य; २१८दृश्यते हि उत्क्रान्तौ प्राणस्य अशिशिषा, यतः व्याददाति एव, आस्यविदारणं करोति इत्यर्थः; तत् हि अन्नालाभे उत्क्रान्तस्य लिङ्गम्॥
२३२१९तं ह अङ्गिराः — २२०तं मुख्यं प्राणं ह अङ्गिराः इति एवंगुणं उद्गीथं उपासां चक्रे उपासनं कृतवान्, बको दाल्भ्य इति वक्ष्यमाणेन सम्बध्यते; तथा बृहस्पतिः इति, आयास्य इति च उपासां चक्रे बकः इति एवं सम्बन्धं कृतवन्तः केचित्, २२१एतं उ एव आङ्गिरसं बृहस्पतिं आयास्यं प्राणं मन्यन्ते — इति वचनात्। २२२भवति एवं यथाश्रुतासम्भवे; सम्भवति तु यथाश्रुतं ऋषिचोदनायां अपि — २२३श्रुत्यन्तरवत् —’ २२४तस्मात् शतर्चिन इति आचक्षते एतं एव सन्तं’ ऋषिं अपि; २२५–२२७तथा माध्यमाः गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिः इत्यादीन् ऋषीन् एव प्राणं आपादयति श्रुतिः; तथा तान् अपि ऋषीन् प्राणोपासकान् अङ्गिरोबृहस्पत्यायास्यान् प्राणं करोति अभेदविज्ञानाय — २२८‘प्राणो ह पिता प्राणो माता’(छा.उ.७.१५.१) इत्यादिवत् च। २२९तस्मात् ऋषिः अङ्गिराः नाम, प्राणः एव सन्, आत्मानं अङ्गिरसं प्राणं उद्गीथं उपासां चक्रे इति एतत्; यत् २३०यस्मात् सः अङ्गानां प्राणः सन् रसः, तेन असौ अङ्गिरसः॥
२४तथा वाचो बृहत्याः पतिः तेन असौ बृहस्पतिः॥
२५२३१–२३५तथा यत् यस्मात् आस्यात् अयते निर्गच्छति तेन आयास्यः ऋषिः प्राणः एव सन् इत्यर्थः। तथा अन्योऽपि उपासकः आत्मानं एव आङ्गिरसादिगुणं प्राणं उद्गीथं उपासीत इत्यर्थः॥
२६२३७न केवलं अङ्गिरःप्रभृतयः उपासाञ्चक्रिरे; तं ह बको नाम दल्भस्य अपत्यं दाल्भ्यः विदाञ्चकार यथादर्शितं प्राणं विज्ञातवान्; विदात्वा च सः ह नैमिशीयानां सत्रिणां उद्गाता बभूव; सः च प्राणविज्ञानसामर्थ्यात् एभ्यः नैमिशीयेभ्यः कामान् आगायति स्म ह आगीतवान् किल इत्यर्थः॥
२७२३८तथा अन्योऽपि उद्गाता आगाता ह वै कामानां भवति; यः एतत् एवं विद्वान् यथोक्तगुणं २३९प्राणं अक्षरं उद्गीथं उपास्ते, तस्य एतत् दृष्टं फलं उक्तं, प्राणात्मभावसत्वदृष्टं — ‘देवो भूत्वा देवान् अपि एति’(बृ.उ.४.१.२) इति श्रुत्यन्तरात् सिद्धं एव इत्यभिप्रायः। इति अध्यात्मं — एतत् आत्मविषयं उद्गीथोपासनं इति उक्तोपसंहारः, अधिदैवतोद्गीथोपासने वक्ष्यमाणे, बुद्धिसमाधानार्थः॥२४०
इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥
तृतीयः खण्डः
२८अथ अनन्तरं अधिदैवतं देवताविषयं उद्गीथोपासनं प्रस्तुतं इत्यर्थः, २४१अनेकधा उपास्यत्वात् उद्गीथस्य; यः एव असौ आदित्यः तपति, तं उद्गीथं उपासीत २४२आदित्यदृष्ट्या उद्गीथं उपासीत इत्यर्थः; २४३तं उद्गीथं इति उद्गीथशब्दः अक्षरवाची सन् कथं आदित्ये वर्तत इति, २४४उच्यते — उद्यन् उद्गच्छन् वै एषः प्रजाभ्यः प्रजार्थं उद्गायति २४५प्रजानां अन्नोत्पत्त्यर्थं; २४६न हि अनुद्यति तस्मिन्, व्रीह्यादेः निष्पत्तिः स्यात्; अतः २४७उद्गायति इव उद्गायति — २४८यथा एव उद्गाता अन्नार्थं; २४९अतः उद्गीथः सविता इत्यर्थः। २५०किञ्च उद्यन् नैशं तमः तज् च भयं प्राणिनां अपहन्ति; तं एवंगुणं सवितारं यः वेद, सः अपहन्ता नाशयिता ह वै भयस्य जन्ममरणादिलक्षणस्य आत्मनः तमसः च तत्कारणस्य अज्ञानलक्षणस्य भवति॥
२९२५१यद्यपि स्थानभेदात् प्राणादित्यौ भिन्नौ इव लक्ष्येते, तथापि न सः तत्त्वभेदः तयोः। कथं —२५२
३०समानः उ एव तुल्यः एव प्राणः सवित्रा गुणतः, सविता च प्राणेन; २५३यस्मात् उष्णोऽयं प्राणः उष्णः च असौ सविता। २५४किञ्च स्वः इति इमं प्राणं आचक्षते कथयन्ति, तथा स्वः इति प्रत्यास्वर इति च अमुं सवितारं; २५५यस्मात् प्राणः स्वरति एव न पुनः मृतः प्रत्यागच्छति, २५६सविता तु अस्तमित्वा पुनः अपि अहनि प्रत्यागच्छति, अतः प्रत्यास्वरः; २५७अस्मात् गुणतो नामतः च समानौ इतरेतरं प्राणादित्यौ। २५८अतः तत्त्वाभेदात् एतं प्राणं इमं अमुं च आदित्यं उद्गीथं उपासीत॥
३१२५९अथ खलु इति प्रकारान्तरेण उपासनं उद्गीथस्य उच्यते; व्यानं एव २६०वक्ष्यमाणलक्षणं २६१प्राणस्य एव वृत्तिविशेषं उद्गीथं उपासीत। २६२अधुना तस्य तत्त्वं निरूप्यते — २६३–२६४यत् वै पुरुषः प्राणिति मुखनासिकाभ्यां वायुं बहिः निःसारयति, सः प्राणाख्यो वायोः वृत्तिविशेषः; यत् अपानिति अपश्वसिति ताभ्यां एव अन्तरा आकर्षति वायुं, सः अपानः अपानाख्या वृत्तिः। ततः किं इति, उच्यते — अथ यः उक्तलक्षणयोः प्राणापानयोः सन्धिः २६५तयोः अन्तरा वृत्तिविशेषः, सः व्यानः; २६६यः साङ्ख्यादिशास्त्रप्रसिद्धः, श्रुत्या विशेषनिरूपणात् — न असौ व्यानः इत्यभिप्रायः। २६७कस्मात् पुनः प्राणापानौ हित्वा महता आयासेन व्यानस्य एव उपासनं उच्यते ? २६८वीर्यवत्कर्महेतुत्वात्। २६९कथं वीर्यवत्कर्महेतुत्वं इति, आह — यः २७०व्यानः सा वाक्, व्यानकार्यत्वात् वाचः। २७१यस्मात् व्याननिर्वर्त्या वाक्, तस्मात् अप्राणन् अनपानन् प्राणापानव्यापारौ अकुर्वन् वाचं अभिव्याहरति उच्चारयति लोकः॥
३२तथा वाग्विशेषां ऋचं, ऋक्संस्थं च साम, सामावयवं च उद्गीथं, अप्राणन् अनपानन् व्यानेन एव निर्वर्तयति इत्यभिप्रायः॥२७२
३३२७३न केवलं वागाद्यभिव्याहरणं एव; अतः अस्मात् अन्यानि अपि यानि वीर्यवन्ति कर्माणि प्रयत्नाधिक्यनिर्वर्त्यानि — २७४यथा अग्नेः मन्थनं, आजेः मर्यादायाः सरणं धावनं, दृढस्य धनुषः आयमनं आकर्षणं — अप्राणन् अनपानन् तानि करोति; २७५अतो विशिष्टः व्यानः प्राणादिवृत्तिभ्यः। २७६विशिष्टस्य उपासनं ज्यायः, फलवत्त्वात् राजोपासनवत्। २७७एतस्य हेतोः एतस्मात् कारणात् व्यानं एव उद्गीथं उपासीत, न अन्यत् वृत्त्यन्तरम्। २७८कर्मवीर्यवत्तरत्वं फलम्॥
३४२८०अथ अधुना खलु उद्गीथाक्षराणि उपासीत २८१भक्त्यक्षराणि मा भूवन् नित्य अतः विशिनष्टि — २८२उद्गीथः इति; २८३उद्गीथनामाक्षराणि इत्यर्थः — नामाक्षरोपासने अपि नामवतः एव उपासनं कृतं भवेत् अमुकमिश्राः इति यद्वत्। २८४प्राणः एव उत्, उत् इति अस्मिन् अक्षरे प्राणदृष्टिः। २८५कथं प्राणस्य उत्त्वं इति, आह — प्राणेन हि उत्तिष्ठति सर्वः, अप्राणस्य अवसाददर्शनात्; अतोऽस्ति उदः प्राणस्य च सामान्यम्। वाक् गीः, २८६वाचो ह गिरः इति आचक्षते शिष्टाः। २८७तथा अन्नं थं, २८८अन्ने हि इदं सर्वं स्थितं; अतः अस्ति अन्नस्य थाक्षरस्य च सामान्यम्॥
३५२८९त्रयाणां श्रुत्युक्तानि सामान्यानि; तानि तेन अनुरूपेण शेषेषु अपि द्रष्टव्यानि —
३६द्यौः एव उत् उच्चैःस्थानात्, अन्तरिक्षं गीः २९०गिरणात् लोकानां, पृथिवी थं प्राणिस्थानात्; आदित्यः एव उत् ऊर्ध्वत्वात्, वायुः गीः अग्न्यादीनां गिरणात्, अग्निः थं याज्ञीयकर्मावस्थानात्; सामवेदः एव उत् २९१स्वर्गसंस्तुतत्वात्, यजुर्वेदो गीः यजुषां प्रत्तस्य हविषो देवतानां गिरणात्, ऋग्वेदः थं ऋचि अध्यूढत्वात् साम्नः। २९२उद्गीथाक्षरोपासनफलं अधुना उच्यते — दुग्धे दोग्धि अस्मै साधकाय; का सा ? वाक्; कं ? दोहं; कोऽसौ दोहः इति, आह — यो वाचो दोहः, २९३ऋग्वेदादिशब्दसाध्यं फलं इत्यभिप्रायः, तत् वाचो दोहः तं स्वयं एव वाक् दोग्धि २९४आत्मानं एव दोग्धि। किञ्च अन्नवान् प्रभूतान्नः अदः च दीप्ताग्निः भवति, यः एतानि यथा उक्तानि एवं यथोक्तगुणानि उद्गीथाक्षराणि विद्वान् सन् उपास्ते २९५उद्गीथः इति॥
३७अथ खलु २९७–२९८इदानीं, आशीःसमृद्धिः आशिषः कामस्य समृद्धिः यथा भवेत् तत् उच्यते इति वाक्यशेषः, उपसरणानि उपसर्तव्यानि उपगन्तव्यानि ध्येयानि इत्यर्थः; कथं ? इति उपासीत २९९एवं उपासीत; ३००तत् यथा — येन साम्ना येन सामविशेषेण स्तोष्यन् स्तुतिं करिष्यन् स्यात् भवेत् उद्गाता तत् साम उपधावेत् उपसरेत् चिन्तयेत् उत्पत्त्यादिभिः॥
३८यस्यां ऋचि तत् साम तां च ऋचं उपधावेत् ३०१देवतादिभिः; यत् आर्षेयं साम तं च ऋषिं; यां देवतां अभिष्टोष्यन् स्यात् तां देवतां उपधावेत्॥
३९येन छन्दसा ३०२गायत्र्यादिना स्तोष्यन् स्यात् तच्छन्दः उपधावेत्; येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्, ३०३स्तोमाङ्गफलस्य कर्तृगामित्वात् आत्मनेपदं स्तोष्यमाणः इति, तं स्तोमं उपधावेत्॥
४०३०४यां दिशं अभिष्टोष्यन् स्यात् तां दिशं उपधावेत् अधिष्ठात्रादिभिः॥
४१आत्मानं उद्गाता स्वं रूपं गोत्रनामादिभिः — ३०५सामादीन् क्रमेण स्वं च आत्मानं — अन्ततः अन्ते उपसृत्य स्तुवीत, कामं ध्यायन् अप्रमत्तः स्वरोष्मव्यञ्जनादिभ्यः प्रमादं अकुर्वन्। ततः अभ्याशः क्षिप्रं एव ह यत् यत्र अस्मै एवंविदे सः कामः समृध्येत समृद्धिं गच्छेत्। कोऽसौ ? यत्कामः यः कामः अस्य सोऽयं यत्कामः सन् स्तुवीत इति। द्विरुक्तिः आदरार्था॥
इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥
चतुर्थः खण्डः
४२ओं इति एतत् इत्यादिप्रकृतस्य अक्षरस्य पुनः उपादानं ३०७उद्गीथाक्षराद्युपासनान्तरितत्वात् अन्यत्र प्रसङ्गो मा भूत् इति एवं अर्थं; ३०८प्रकृतस्य एव अक्षरस्य अमृताभयगुणविशिष्टस्य उपासनं विधातव्यं इति आरम्भः। ३०९ओं इत्यादि व्याख्यातम्॥
४३देवाः वै मृत्योः मारकात् बिभ्यतः किं कृतवन्तः इति, उच्यते — त्रयीं विद्यां त्रयीविहितं कर्म प्राविशन् प्रविष्टवन्तः, ३१०वैदिकं कर्म प्रारब्धवन्तः इत्यर्थः, तत् मृत्योः त्राणं मन्यमानाः। ३११किञ्च, ते कर्मणि अविनियुक्तैः छन्दोभिः मन्त्रैः जपहोमादि कुर्वन्तः आत्मानं कर्मान्तरेषु अच्छादयन् छादितवन्तः। यत् यस्मात् एभिः मन्त्रैः अच्छादयन्, ३१२तत् तस्मात् छन्दसां मन्त्राणां छादनात् छन्दस्त्वं प्रसिद्धं एव॥
४४३१४तान् तत्र देवान् कर्मपरान् मृत्युः ३१५यथा लोके मत्स्यघातको मत्स्यं उदके न अतिगम्भीरे परिपश्येत् बडिशोदकस्रावोपायसाध्यं मन्यमानः, एवं पर्यपश्यत् दृष्टवान्; मृत्युः कर्मक्षयोपायेन साध्यान् देवान् मेने इत्यर्थः। ३१६क्व असौ देवान् ददर्श इति, उच्यते — ऋचि साम्नि यजुषि, ३१७ऋग्यजुःसामसम्बन्धिकर्मणि इत्यर्थः। ३१८ते नु देवाः वैदिकेन कर्मणा संस्कृताः शुद्धात्मानः सन्तः मृत्योः चिकीर्षितं विदितवन्तः; विदित्वा च ते ऊर्ध्वाः व्यावृत्ताः कर्मभ्यः ३१९ऋचः साम्नः यजुषः ऋग्यजुःसामसम्बद्धात् कर्मणः अभ्युत्थाय इत्यर्थः। ३२०तेन कर्मणा मृत्युभयापगमं प्रति निराशाः तत् अपास्य अमृताभयगुणं अक्षरं स्वरं स्वरशब्दितं प्राविशन् एव प्रविष्टवन्तः, ३२१ओङ्कारोपासनपराः संवृत्ताः; एव — शब्दः अवधारणार्थः सन् समुच्चयप्रतिषेधार्थः; तदुपासनपराः संवृत्ता इत्यर्थः॥
४५कथं पुनः स्वरशब्दवाच्यत्वं अक्षरस्य इति, उच्यते —३२२
४६यदा वै ऋचं आप्नोति ओं इति एव अतिस्वरति एवं साम एवं यजुः; एषः उ स्वरः; कोऽसौ ? यत् एतत् अक्षरं एतत् अमृतं अभयं, तत् प्रविश्य यथागुणं एव अमृताः अभयाः च अभवन् देवाः॥
४७३२३सः यः अन्योऽपि देववत् एव एतत् अक्षरं एवं अमृताभयगुणं विद्वान् प्रणौति स्तौति; उपासनं एव अत्र स्तुतिः अभिप्रेता, सः तथा एव एतत् एव अक्षरं स्वरं अमृतं अभयं प्रविशति; ३२४तत् प्रविश्य च — राजकुलं प्रविष्टानां इव राज्ञोऽन्तरङ्गबहिरङ्गतावत् न परस्य ब्रह्मणोऽन्तरङ्गबहिरङ्गताविशेषः — किं तर्हि ? यत् अमृता देवाः येन अमृतत्वेन यत् अमृता अभूवन्, तेन एव अमृतत्वेन विशिष्टः तत् अमृतो भवति; न न्यूनता न अपि अधिकता अमृतत्वे इत्यर्थः॥
इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥
पञ्चमः खण्डः
४८प्राणादित्यदृष्टिविशिष्टस्य उद्गीथस्य उपासनं उक्तं एव अनूद्य प्रणवोद्गीथयोः एकत्वं कृत्वा तस्मिन् प्राणरश्मिभेदगुणविशिष्टदृष्ट्या अक्षरस्य उपासनं अनेकपुत्रफलं इदानीं वक्तव्यं इति आरभ्यते —
४९३२६अथ खलु यः उद्गीथः सः प्रणवः बह्वृचानां, यः च प्रणवः तेषां सः एव छान्दोग्ये उद्गीथशब्दवाच्यः। असौ वा आदित्यः उद्गीथः एषः प्रणवः; प्रणवशब्दवाच्योऽपि सः एव बह्वृचानां, न अन्यः। उद्गीथः आदित्यः कथं ? उद्गीथाख्यं अक्षरं ओं इति एतत् एषः हि यस्मात् स्वरन् उच्चारयन्, ३२७अनेकार्थत्वात् धातूनां; अथवा स्वरन् गच्छन् एति। अतः असौ उद्गीथः सविता॥३२८
५०३२९तं एतं उ एव अहं अभ्यगासिषं आभिमुख्येन गीतवान् अस्मि, आदित्यरश्म्यभेदं कृत्वा ध्यानं कृतवान् अस्मि इत्यर्थः। तेन तस्मात् कारणात् मम त्वं एकः असि पुत्रः इति ह कौषीतकिः कुषीतकस्य अपत्यं कौषीतकिः पुत्रं उवाच उक्तवान्। ३३०अतः रश्मीन् आदित्यं च भेदेन त्वं पर्यावर्तयात् पर्यावर्तय इत्यर्थः, ३३१त्वंयोगात्। ३३२एवं बहवो वै ते तव पुत्राः भविष्यन्ति इति अधिदैवतम्॥३३३
५१३३४अथ अनन्तरं अध्यात्मं उच्यते। यः एव अयं मुख्यः प्राणः तं उद्गीथं उपासीत इत्यादि पूर्ववत्। ३३५तथा ओं इति हि एषः प्राणोऽपि स्वरन् अपि ओं इति हि अनुज्ञां कुर्वन् इव वागादिप्रवृत्त्यर्थं एति इत्यर्थः। ३३६न हि मरणकाले मुमूर्षोः समीपस्थाः प्राणस्य ओङ्करणं शृण्वन्ति इति। ३३७एतत्सामान्यात् आदित्ये अपि ओङ्करणं अनुज्ञामात्रं द्रष्टव्यम्॥
५२३३८एतं उ एव अहं अभ्यगासिषं इत्यादि ३३९पूर्ववत् एव। अतो वागादीन् मुख्यं च ३४०प्राणं भेदगुणविशिष्टं उद्गीथं पश्यन् भूमानं मनसा अभिगायतात्, पूर्ववत् आवर्तय इत्यर्थः; बहवो वै मे मम पुत्राः भविष्यन्ति इति एवं अभिप्रायः सन् इत्यर्थः। प्राणादित्यैकत्वोद्गीथ दृष्टेः एकपुत्रत्वफलदोषेण अपोदितत्वात् रश्मिप्राणभेददृष्टेः कर्तव्यता चोद्यते अस्मिन् खण्डे बहुपुत्रफलत्वार्थम्॥
५३अथ खलु यः उद्गीथः इत्यादि प्रणवोद्गीथैकत्वदर्शनं उक्तं, तस्य एतत् फलं उच्यते — होतृषदनात् होता यत्रस्थः शंसति तत्स्थानं होतृषदनं, हौत्रात् कर्मणः सम्यक्प्रयुक्तात् इत्यर्थः। ३४२न हि देशमात्रात् फलं आहर्तुं शक्यम्। ३४३किं तत् ? ह एव अपि दुरुद्गीतं दुष्टं उद्गीतं उद्गानं कृतं ३४४उद्गात्रा स्वकर्मणि क्षतं कृतं इत्यर्थः; तत् अनुसमाहरति अनुसन्धत्ते इत्यर्थः — ३४५चिकित्सया इव धातुवैषम्यसमीकरणं इति॥
इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥
षष्ठः खण्डः
५४अथ इदानीं सर्वफलसम्पत्त्यर्थं उद्गीथस्य उपासनान्तरं विधित्स्यते —
५५३४७इयं एव पृथिवी ऋक्; ३४८ऋचि पृथिविदृष्टिः कार्या। ३४९तथा अग्निः साम; साम्नि अग्निदृष्टिः। ३५०कथं पृथिव्यग्न्योः ऋक्सामत्वं इति, ३५१उच्यते — तत् एतत् अग्न्याख्यं साम एतस्यां पृथिव्यां ऋचि अध्यूढं अधिगतं उपरिभावेन स्थितं इत्यर्थः; ऋचि इव साम; तस्मात् अतः एव कारणात् ऋचि अध्यूढं एव साम गीयते इदानीं अपि सामगैः। ३५२–३५३यथा च ऋक्सामनी न अत्यन्तं भिन्ने अन्योन्यं, तथा एतौ पृथिव्यग्नी; कथं ? इयं एव पृथिवी सा सामनामार्धशब्दवाच्या; इतरार्धशब्दवाच्यः अग्निः अमः; तत् एतत् पृथिव्यग्निद्वयं सामैकशब्दाभिधेयत्वं आपन्नं साम; तस्मात् न अन्योन्यं भिन्नं पृथिव्यग्निद्वयं नित्यसंश्लिष्टं ऋक्सामनी इव। ३५४तस्मात् च पृथिव्यग्न्योर्ऋक्सामत्वं इत्यर्थः। ३५५सामाक्षरयोः पृथिव्यग्निदृष्टिविधानार्थं इयं एव सा अग्निः अम इति केचित्॥
५६अन्तरिक्षं एव ऋक् वायुः साम इत्यादि पूर्ववत्॥
५७३५६नक्षत्राणां अधिपतिः चन्द्रमाः अतः सः साम॥
५८३५७अथ यत् एतत् आदित्यस्य शुक्लं ३५८भाः ३५९शुक्ला दीप्तिः सा एव ऋक्। ३६०अथ यत् आदित्ये नीलं परः कृष्णं परोऽतिशयेन कार्ष्ण्यं तत् साम। ३६१तत् हि एकान्तसमाहितदृष्टेः दृश्यते॥
५९३६३ते एव एते भासौ शुक्लकृष्णत्वे सा च अमः च साम। अथ यः एषः अन्तः आदित्ये आदित्यस्य अन्तः मध्ये हिरण्मयः हिरण्मय इव हिरण्मयः। ३६४–३६५न हि सुवर्णविकारत्वं देवस्य सम्भवति, ऋक्सामगेष्णत्वापहतपाप्मत्वासम्भवात्; न हि सौवर्णे अचेतने पाप्मादिप्राप्तिः अस्ति, येन प्रतिषिध्येत, ३६६चाक्षुषे च अग्रहणात्; ३६७अतः लुप्तोपमः एव हिरण्मयशब्दः, ज्योतिर्मय इत्यर्थः। ३६८उत्तरेषु अपि समानाः योजना। पुरुषः पुरि शयनात् पूरयति इव वा स्वेन आत्मना जगत् इति; दृश्यते ३६९निवृत्तचक्षुर्भिः ३७०समाहितचेतोभिः ब्रह्मचर्यादिसाधनापेक्षैः। तेजस्विनोऽपि श्मश्रुकेशादयः कृष्णाः स्युः इति अतः विशिनष्टि — हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश इति; ज्योतिर्मयानि एव अस्य श्मश्रूणि केशाः चेत्यर्थः। आ प्रणखात् प्रणखः नखाग्रं नखाग्रेण सह सर्वः सुवर्ण इव भारूपः इत्यर्थः॥
६०३७१–३७२तस्य एवं सर्वतः सुवर्णवर्णस्य अपि अक्ष्णोः विशेषः। कथं ? तस्य यथा कपेः मर्कटस्य आसः कप्यासः; ३७३आसेः उपवेशनार्थस्य करणे घञ्; ३७४कपिपृष्ठान्तः ३७५येन उपविशति; ३७६कप्यासः इव पुण्डरीकं अत्यन्ततेजस्वि एवं देवस्य अक्षिणी; ३७७उपमितोपमानत्वात् न हीनोपमा। ३७८तस्य एवंगुणविशिष्टस्य गौणं इदं नाम उत् इति; ३७९कथं गौणत्वं ? सः एषः देवः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः ३८०पाप्मना सह तत्कार्येभ्यः इत्यर्थः, ३८१‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्यादि वक्ष्यति, उदितः उत् इतः, उद्गत इत्यर्थः। अतः असौ उन्नामा। ३८२तं एवंगुणसम्पन्नं उन्नामानं यथोक्तेन प्रकारेण यो वेद सोऽपि एवं एव उदेति उद्गच्छति सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः — ह वै इति अवधारणार्थौ निपातौ — उदेति एव इत्यर्थः॥
६१३८३तस्य उद्गीथत्वं देवस्य आदित्यादीनां इव विवक्षित्वा आह — तस्य ऋक् च साम च गेष्णौ पृथिव्याद्युक्तलक्षणे पर्वणी। ३८४सर्वात्मन् हि देवः। ३८५परापरलोककामेशितृत्वात् उपपद्यते पृथिव्यग्न्याद्यृक्सामगेष्णत्वं, ३८६सर्वयोनित्वात् च। ३८७यतः एवं उन्नामा च असौ ऋक्सामगेष्णः च तस्मात् ऋक्सामगेष्णत्वे प्राप्ते उद्गीथत्वं उच्यते परोक्षेण, ३८८परोक्षप्रियत्वात् देवस्य, ३८९तस्मात् उद्गीथ इति। तस्मात् तु एव हेतोः उदं गायति इति उग्दाता। ३९०यस्मात् हि एतस्य यथोक्तस्य उन्नाम्नः गाता असौ अतो युक्ता उद्गीता इति नामप्रसिद्धिः उद्गातुः। ३९१सः एषः देवः उन्नामा ये च अमुष्मात् आदित्यात् पराञ्चः परागञ्चनात् ऊर्ध्वा लोकाः तेषां लोकानां च ईष्टे न केवलं ईशितृत्वं एव, च — शब्दात् धारयति च, ‘सः दाधार पृथिवीं द्यां उत इमां’(ऋ.सं.मं.१०.१२१.१) इत्यादिमन्त्रवर्णात्। किञ्च, देवकामानां ईष्टे इति एतत् अधिदैवतं देवताविषयं देवस्य उद्गीथस्य स्वरूपं उक्तम्॥
इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥
सप्तमः खण्डः
६२अथ अधुना अध्यात्मं उच्यते — वाक् एव ऋक् प्राणः साम, ३९२अधरोपरिस्थानत्वसामान्यात्। ३९३प्राणो घ्राणं उच्यते सह वायुना। वाक् एव सा प्राणोऽम इत्यादि पूर्ववत्॥३९४
६३चक्षुः एव ऋक् आत्मा साम। ३९५आत्मा इति छायात्मा, ३९६तत्स्थत्वात् साम॥
६४श्रोत्रं एव ऋक् मनः साम, श्रोत्रस्य अधिष्ठातृत्वात् मनसः सामत्वम्॥
६५३९७अथ यत् एतत् अक्ष्णः शुक्लं ३९८भाः सा एव ऋक्। ३९९अथ यत् नीलं परः कृष्णं आदित्य इव दृक्शक्त्यधिष्ठानं तत् साम॥
६६४००अथ यः एषोऽन्तः अक्षिणि पुरुषो दृश्यते, ४०१पूर्ववत्। ४०२सा एव ऋक् अध्यात्मं वागाद्या, पृथिव्याद्या च अधिदैवतं; प्रसिद्धा च ऋक् पादबद्धाक्षरात्मिका; ४०३तथा साम; ४०४उक्थसाहचर्यात् वा स्तोत्रं साम ऋक् शस्त्रं उक्थात् अन्यत् तथा यजुः स्वाहास्वधावषडादि सर्वं एव वाक् यजुः तत् स एव। ४०५सर्वात्मकत्वात् सर्वयोनित्वात् च इति हि अवोचाम। ऋगादिप्रकरणात् तत् ब्रह्म इति त्रयो वेदाः। ४०६तस्य एतस्य चाक्षुषस्य पुरुषस्य तत् एव रूपमतिदिश्यते। किं तत् ? यत् अमुष्य आदित्यपुरुषस्य — ४०७हिरण्मय इत्यादि यत् अधिदैवतं उक्तं, ४०८या अमुष्य गेष्णौ पर्वणी, तौ एव अस्य अपि चाक्षुषस्य गेष्णौ; ४०९यत् च अमुष्य नाम उत् इति उद्गीथ इति च तत् एव अस्य नाम। ४१०स्थानभेदात् रूपगुणनामातिदेशात् ईशितृत्वविषयभेदव्यपदेशात् च आदित्यचाक्षुषयोः भेदः इति चेत्, ४११न;’ अमुना’ ‘अनेन एव’(छा.उ.१.७.८) इति एकस्य उभयात्मत्वप्राप्त्यनुपपत्तेः। ४१२द्विधाभावेन उपपद्यते इति चेत् — ४१३वक्ष्यति हि ‘सः एकधा भवति त्रिधा भवति’(छा.उ.७.२६.२) इत्यादि, ४१४न; चेतनस्य एकस्य निरवयवत्वात् द्विधाभावानुपपत्तेः। तस्मात् अध्यात्माधिदैवतयोः एकत्वं एव। यत् तु रूपाद्यतिदेशो भेदकारणं अवोचः, न तद्भेदावगमाय; किं तर्हि, स्थानभेदात् भेदाशङ्का मा भूत् इति एवं अर्थम्॥४१५–४१६
६७४१७सः एषः चाक्षुषः पुरुषः ये च एतस्मात् आध्यात्मिकात् आत्मनः अर्वाञ्चः अर्वाग्गताः लोकाः तेषां चेष्टे मनुष्यसम्बन्धिनां च कामानाम्। ४१८तत् तस्मात् यः इमे वीणायां गायन्ति गायकाः ते एतं एव गायन्ति। ४१९यस्मात् ईश्वरं गायन्ति तस्मात् ते धनसनयः धनलाभयुक्ताः, धनवन्तः इत्यर्थः॥
६८४२१अथ यः एतत् एवं विद्वान् ४२२यथा उक्तं देवं उद्गीथं विद्वान् साम गायति उभौ सः गायति चाक्षुषं आदित्यं च। तस्य एवंविदः फलं उच्यते — सोऽमुना एव ४२३आदित्येन सः एषः ये च अमुष्मात् पराञ्चः लोकाः तान् च आप्नोति, आदित्यान्तर्गतदेवो भूत्वा इत्यर्थः, देवकामान् च॥
६९अथ अनेन एव चाक्षुषेण एव ये च ४२४एतस्मात् अर्वाञ्चो लोकाः तान् च आप्नोति, मनुष्यकामान् च — चाक्षुषो भूत्वा इत्यर्थः। तस्मात् उ ह एवंवित् उद्गाता ब्रूयात् यजमानं — कं इष्टं ते तव कामं आगायानि इति। ४२५एषः हि यस्मात् उद्गाता कामागानस्य उद्गानेन कामं सम्पादयितुं ईष्टे समर्थः इत्यर्थः। ४२६कोऽसौ ? यः एवं विद्वान् साम गायति। ४२७द्विरुक्तिः उपासनसमाप्त्यर्था॥
इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥
अष्टमः खण्डः
७०४२८अनेकधा उपास्यत्वात् अक्षरस्य प्रकारान्तरेण परोवरीयस्त्वगुणफलं उपासनान्तरं आनिनाय। ४२९इतिहासः तु सुखावबोधनार्थः। त्रयः त्रिसङ्ख्याकाः, ह इति ऐतिह्यार्थः, उद्गीथे उद्गीथज्ञानं प्रति, कुशलाः निपुणा बभूवुः; कस्मिंश्चित् देशे काले च निमित्ते वा समेतानां इत्यभिप्रायः। ४३०न हि सर्वस्मिन् जगति त्रयाणां एव कौशलं उद्गीथादिविज्ञाने। श्रूयन्ते हि उषस्तिजानश्रुतिकैकेयप्रभृतयः सर्वज्ञकल्पाः। के ते त्रयः इति, आह — शिलकः नामतः, शलावतोऽपत्यं शालावत्यः; चिकितायनस्य अपत्यं चैकितायनः, दल्भगोत्रो दाल्भ्यः, द्व्यामुष्यायणो वा; प्रवाहणो नामतः, जीवलस्य अपत्यं जैवलिः इति एते त्रयः — ते ह ऊचुः अन्योन्यं — उद्गीथे वै कुशलाः निपुणा इति प्रसिद्धाः स्मः। अतो हन्त यदि अनुमतिः भवतां उद्गीथे उद्गीथज्ञाननिमित्तां कथां विचारणां पक्षप्रतिपक्षोपन्यासेन वदामः वादं कुर्मः इत्यर्थः। ४३१तथा च तद्विद्यसंवादे विपरीतग्रहणनाशोऽपूर्वविज्ञानोपजनः संशयनिवृत्तिः च इति। ४३२अतः तद्विद्यसंयोगः कर्तव्यं इति च इतिहासप्रयोजनम्। ४३३दृश्यते हि शिलकादीनाम्॥
७१तथा इति उक्त्वा ते समुपविविशुः ह उपविष्टवन्तः किल। तत्र राज्ञः प्रागल्भ्योपपत्तेः सः ह प्रवाहणो जैवलिः उवाच इतरौ — भगवन्तौ पूजावन्तौ अग्रे पूर्वं वदतां; ४३४ब्राह्मणयोः इति लिङ्गात् राजा असौ; युवयोः ब्राह्मणयोः वदतोः वाचं श्रोष्यामि; ४३५अर्थरहितां इति अपरे, वाचं इति विशेषणात्॥
७२४३६उक्तयोः सः ह शिलकः शालावत्यः चैकितायनं दाल्भ्यं उवाच — हन्त यदि अनुमंस्यसे त्वा त्वां पृच्छानि इति उक्तः इतरः पृच्छ इति ह उवाच॥
७३लब्धानुमतिः आह — का साम्नः — ४३७प्रकृतत्वात् उद्गीथस्य; ४३८उद्गीथो हि अत्र उपास्यत्वेन प्रकृतः; ‘परोवरीयांसं उत् गीथं’ इति च वक्ष्यति — गतिः ४३९आश्रयः, ४४०परायणं इति एतत्। एवं पृष्टो दाल्भ्य उवाच — स्वः इति, ४४१स्वरात्मकत्वात् साम्नः। ४४२यो यदात्मकः सः तद्गतिः तदाश्रयः च भवति इति युक्तं, मृदाश्रयः इव घटादिः। स्वरस्य का गतिः इति, प्राणः इति ह उवाच; प्राणनिष्पाद्यो हि स्वरः, तस्मात् स्वरस्य प्राणो गतिः। प्राणस्य का गतिः इति, अन्नं इति ह उवाच; अन्नावष्टम्भो हि प्राणः, ४४३‘शुष्यति वै प्राण ऋते अन्नात्’(बृ.उ.५.१२.१) इति श्रुतेः, ‘अन्नं दाम’(बृ.उ.२.२.१) इति च। अन्नस्य का गतिः इति, आप इति ह उवाच, अप्सम्भवत्वात् अन्नस्य॥
७४अपां का गतिः इति, असौ लोके इति ह उवाच; ४४४अमुष्मात् हि लोकात् वृष्टिः सम्भवति। अमुष्य लोकस्य का गतिः इति पृष्टः दाल्भ्य उवाच — स्वर्गं अमुं लोकं अतीत्य आश्रयान्तरं साम न नयेत् कश्चित् इति ह उवाच ४४५आह। ४४६अतो वयं अपि ४४७–४४८स्वर्गं लोकं साम अभिसंस्थापयामः; स्वर्गलोकप्रतिष्ठं साम जानीम इत्यर्थः। स्वर्गसंस्तावं स्वर्गत्वेन संस्तवनं संस्तावो यस्य तत् साम स्वर्गसंस्तावं, हि यस्मात् स्वर्गो वै लोकः साम वेद इति श्रुतिः॥
७५तं इतरः शिकलः शालावत्यः चैकितायनं ४५१दाल्भ्यं उवाच — ४५२अप्रतिष्ठितं असंस्थितं, परोवरीयस्त्वेन असमाप्तगति साम इत्यर्थः; वै इति आगमं स्मारयति किल इति च, दाल्भ्य ते तव साम। यः तु असहिष्णुः सामवित् एतर्हि एतस्मिन् काले ब्रूयात् कश्चित् विपरीतविज्ञानं — अप्रतिष्ठितं साम प्रतिष्ठितं इति — एवंवादापराधिनो मूर्धा शिरः ते विपतिष्यति विस्पष्टं पतिष्यति इति। ४५३–४५४एवं उक्तस्य अपराधिनः तथा एव तद्विपतेत् न संशयः; ४५५–४५६न तु अहं ब्रवीमि इत्यभिप्रायः। ननु मूर्धपातार्हं चेत् अपराधं कृतवान्, अतः परेण अनुक्तस्य अपि पतेत् मूर्धा, न चेत् अपराधी उक्तस्य अपि नैव पतति; ४५७अन्यथा ४५८अकृताभ्यागमः कृतनाशः च स्याताम्। ४५९न एषः दोषः, कृतस्य कर्मणः शुभाशुभस्य फलप्राप्तेः देशकालनिमित्तापेक्षत्वात्। ४६०तत्र एवं सति मूर्धपातनिमित्तस्य अपि अज्ञानस्य पराभिव्याहारनिमित्तापेक्षत्वं इति॥
७६४६१एवं उक्तो दाल्भ्य आह — हन्त अहं एतत् भगवत्तः भगवतः वेदानि यत्प्रतिष्ठं साम इति उक्तः प्रत्युवाच शालावत्यः — विद्धि इति ह उवाच। अमुष्य लोकस्य का गतिः इति पृष्टः दाल्भ्येन शालावत्यः ४६२अयं लोके ४६३इति ह उवाच; अयं हि लोको यागदानहोमादिभिः अमुं लोकं पुष्यति इति; ‘अतः प्रदानं देवाः उपजीवन्ति’ इति हि श्रुतयः; ४६४प्रत्यक्षं हि सर्वभूतानां धरणी प्रतिष्ठा इति; ४६५अतः साम्नोऽपि अयं लोकः प्रतिष्ठा एव इति युक्तम्। अस्य लोकस्य का गतिः इति उक्तः आह शालावत्यः — न प्रतिष्ठां इमं लोकं अतीत्य नयेत् साम कश्चित्। ४६६अतो वयं प्रतिष्ठां लोकं साम अभिसंस्थापयामः; यस्मात् प्रतिष्ठासंस्तावं हि, प्रतिष्ठात्वेन संस्तुतं साम इत्यर्थः; ४६७‘इयं वै रथन्तरं’(तां.ब्रा.१८.६.११) इति च श्रुतिः॥
७७४६८तं एवं उक्तवन्तं ह प्रवाहणो जैवलिः उवाच अन्तवत् वै किल ते शालावत्य साम इत्यादि पूर्ववत्। ततः शालावत्य आह — हन्त अहं एतत् भगवत्तः वेदानि इति; विद्धि इति ह उवाच इतरः॥
इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥
नवमः खण्डः
७८अनुज्ञातः आह — अस्य लोकस्य का गतिः इति, आकाशे इति ह उवाच प्रवाहणः; ४६९आकाशे इति च परः आत्मा, ‘आकाशो वै नाम’(छा.उ.८.१४.१) इति श्रुतेः; ४७०तस्य हि कर्म सर्वभूतोत्पादकत्वं; ४७१तस्मिन् एव हि भूतप्रलयः — ४७२–४७३‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) ‘तेजः परस्यां देवतायां’(छा.उ.६.८.६) इति हि वक्ष्यति; ४७४सर्वाणि ह वै इमानि भूतानि स्थावरजङ्गमानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते तेजोबन्नादिक्रमेण, ४७५सामर्थ्यात्, ४७६आकाशं प्रति अस्तं यन्ति प्रलयकाले तेन एव ४७७विपरीतक्रमेण; हि ४७८यस्मात् आकाशः एव एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः ज्यायान् महत्तरः, अतः सः सर्वेषां भूतानां परं अयनं परायणं प्रतिष्ठा त्रिषु अपि कालेषु इत्यर्थः॥४७९
७९४८०यस्मात् परं परं वरीयः वरीयसोऽपि एषः वरः परः च वरीयान् च परोवरीयान् उद्गीथः ४८१परमात्मा सम्पन्नः इत्यर्थः, ४८२अतः एव सः एषः अनन्तः अविद्यमानान्तः। ४८३तं एतं परोवरीयांसं परमात्मभूतं अनन्तं एवं विद्वान् परोवरीयांसं उद्गीथं उपास्ते। तस्य एतत् फलं आह — परोवरीयः परं परं वरीयो विशिष्टतरं जीवनं ह अस्य विदुषो भवति दृष्टं फलं, अदृष्टं च परोवरीयसः उत्तरोत्तरविशिष्टतरान् एव ब्रह्माकाशान्तान् लोकान् जयति — यः एतत् एवं विद्वान् उद्गीथं उपास्ते॥
८०४८४किं च तं एतं उद्गीथं विद्वान् अतिधन्वा नामतः, शुनकस्य अपत्यं शौनकः, उदरशाण्डिल्याय शिष्याय एतं उद्गीथदर्शनं उक्त्वा उवाच — यावत् ते तव प्रजायां, प्रजासन्ततौ इत्यर्थः, एनं उद्गीथं त्वत्सन्ततिजाः वेदिष्यन्ते ज्ञास्यन्ति, तावन्तं कालं परोवरीयो ह एभ्यः प्रसिद्धेभ्यो लौकिकजीवनेभ्यः उत्तरोत्तरविशिष्टतरं जीवनं तेभ्यो भविष्यति॥
८१तथा अदृष्टे अपि परलोके अमुष्मिन् परोवरीयान् लोको भविष्यति इति उक्तवान् शाण्डिल्याय अतिधन्वा शौनकः। ४८५स्यात् एतत् फलं पूर्वेषां महाभाग्यानां, न ऐदंयुगीनानां — इति आशङ्कानिवृत्तये आह — सः यः कश्चित् एतं एवं विद्वान् उद्गीथं एतर्हि उपास्ते, तस्य अपि एवं एव परोवरीयः एव ह अस्य अस्मिन् लोके जीवनं भवति तथा अमुष्मिन् लोके लोके इति॥
इति नवमखण्डभाष्यम्॥
दशमः खण्डः
८२४८६उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावप्रतिहारविषयं अपि उपासनं वक्तव्यं इति इदं आरभ्यते; ४८७आख्यायिका तु सुखावबोधार्था। मटचीहतेषु मटच्यः अशनयः ताभिः हतेषु नाशितेषु कुरुषु कुरुसस्येषु इत्यर्थः। ततो दुर्भिक्षे जाते आटिक्या अनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनया सह जायया उषस्तिः ह नामतः, चक्रस्य अपत्यं चाक्रायणः; इभो हस्ती तं अर्हति इति इभ्यः ईश्वरः, हस्त्यारोहो वा, तस्य ग्रामः इभ्यग्रामः तस्मिन्; प्रद्राणकः अन्नालाभात्, ४८८‘द्रा कुत्सायां गतौ’, कुत्सितां गतिं गतः, अन्त्यावस्थां प्राप्त इत्यर्थः; उवास उषितवान् कस्यचित् गृहं आश्रित्य॥
८३सः अन्नार्थं अटन् इभ्यं कुल्माषान् कुत्सितान् माषान् खादन्तं भक्षयन्तं यदृच्छया उपलभ्य बिभिक्षे याचितवान्। तं उषस्तिं ह उवाच इभ्यः — न इतः, ४८९अस्मात् मया भक्ष्यमाणात् उच्छिष्टराशेः कुल्माषाः अन्ये न विद्यन्ते; यत् च ये राशौ मे मम उपनिहिताः प्रक्षिप्ताः इमे भाजने, किं करोमि; इति उक्तः प्रत्युवाच उषस्तिः —
८४४९०एतेषां एतान् इत्यर्थः, मे मह्यं देहि इति ह उवाच; तान् सः इभ्यः अस्मै उषस्तये प्रददौ प्रदत्तवान्। पानाय समीपस्थं उदकं च गृहीत्वा उवाच — हन्त गृहाणानुपानं; इति उक्तः प्रत्युवाच — उच्छिष्टं वै मे मम इदं उदकं पीतं स्यात्, यदि पास्यामि; इति उक्तवन्तं प्रत्युवाच इतरः —
८५४९१किं न स्वित् एते कुल्माषाः अपि उच्छिष्टाः, इति उक्तः आह उषस्तिः — न वै अजीविष्यं नैव जीविष्यामि इमान् कुल्माषान् अखादन् अ भक्षयन् इति ह उवाच। ४९२कामः इच्छातः मे मम उदकपानं लभ्यते इत्यर्थः। ४९३अतः च एतां अवस्थां प्राप्तस्य विद्याधर्मयशोवतः स्वात्मपरोपकारसमर्थस्य एतत् अपि कर्म कुर्वतो न अघस्पर्शः इत्यभिप्रायः। ४९४तस्य अपि जीवितं प्रति उपायान्तरे अजुगुप्सिते सति जुगुप्सितं एतत् कर्म दोषाय; ४९५ज्ञानावलेपेन कुर्वतो नरकपातः स्यात् एव इत्यभिप्रायः, ४९६प्रद्राणकशब्दश्रवणात्॥
८६४९७तान् च सः खादित्वा अतिशेषान् अतिशिष्टान् जायायै कारुण्यादाजहार; सा आटिकी अग्रे एव कुल्माषप्राप्तेः सुभिक्षा शोभनभिक्षा, लब्धान्ना इति एतत्, बभूव संवृत्ता; तथापि स्त्रीस्वाभाव्यात् अनवज्ञाय तान् कुल्माषान् पत्युः हस्तात् प्रतिगृह्य निदधौ निक्षिप्तवती॥
८७सः तस्याः कर्म जानन् प्रातः उषःकाले सञ्जिहानः शयनं निद्रां वा परित्यजन् उवाच पत्न्याः शृण्वन्त्याः — यत् यदि बत इति खिद्यमानः अन्नस्य स्तोकं लभेमहि, तत् भुक्त्वा अन्नं समर्थो गत्वा लभेमहि धनमात्रां धनस्य अल्पं; ततः अस्माकं जीवनं भविष्यति इति। धनलाभे च कारणं आह — राजा असौ न अतिदूरे स्थाने यक्ष्यते; ४९८यजमानत्वात् तस्य आत्मनेपदं; सः च राजा मा मां पात्रं उपलभ्य सर्वैः आर्त्विज्यैः ऋत्विक्कर्मभिः ऋत्विक्कर्मप्रयोजनाय इत्यर्थः वृणीत इति॥४९९
८८५००एवं उक्तवन्तं जाया उवाच — हन्त गृहाण हे पते इमे एव ये मद्धस्ते विनिक्षिप्ताः त्वया कुल्माषाः इति। तान् खादित्वा अमुं यज्ञं राज्ञो विततं विस्तारितं ऋत्विग्भिः एयाय॥
८९तत्र च गत्वा, उद्गातॄन् ५०१उद्गातृपुरुषान् आगत्य, आ स्तुवन्ति अस्मिन् इति आस्तावः तस्मिन् आस्तावे स्तोष्यमाणान् उपोपविवेश समीपे उपविष्टः तेषां इत्यर्थः। उपविश्य च सः ह प्रस्तोतारं उवाच॥
९०हे प्रस्तोतः इति आमन्त्र्य ५०२अभिमुखीकरणाय, या देवता प्रस्तावं प्रस्तावभक्तिं अनुगता अन्वायत्ता, तां चेत् देवतां प्रस्तावभक्तेः अविद्वान् सन् प्रस्तोष्यसि, विदुषो मम समीपे — ५०३तत् परोक्षे अपि चेत् विपतेत् तस्य मूर्धा, कर्ममात्रविदां अनधिकार एव कर्मणि स्यात्; ५०४तत् च अनिष्टं, अविदुषां अपि कर्मदर्शनात्, ५०५दक्षिणमार्गश्रुतेः च; ५०६अनधिकारे च अविदुषां उत्तर एव एकः मार्गः श्रूयेत; ५०७न च स्मार्तकर्मनिमित्त एव दक्षिणः पन्थाः, ५०८‘यज्ञेन दानेन’(बृ.उ.६.२.१६) इत्यादिश्रुतेः; ५०९‘तथा उक्तस्य मया’(छा.उ.१.११.५), (छा.उ.१.११.७), (छा.उ.१.११.९) इति च विशेषणात् विद्वत्समक्षं एव कर्मणि अनधिकारः, ५१०न सर्वत्र अग्निहोत्रस्मार्तकर्माध्ययनादिषु च; ५११अनुज्ञायाः तत्र तत्र दर्शनात्, ५१२कर्ममात्रविदां अपि अधिकारः सिद्धः कर्मणि इति — ५१३मूर्धा ते विपतिष्यति इति॥
९१एवं एव उद्गातारं प्रतिहर्तारं उवाच इत्यादि समानं अन्यत्। ते प्रस्तोत्रादयः कर्मभ्यः समारताः उपरताः सन्तः मूर्धपातभयात् तूष्णीं आसाञ्चक्रिरे ५१४अन्यत् च अकुर्वन्तः, ५१५अर्थित्वात्॥
इति दशमखण्डभाष्यम्॥
एकादशः खण्डः
९२५१६अथ अनन्तरं ह एनं उषस्तिं यजमानः राजा उवाच भगवन्तं पूजावन्तं वै अहं विविदिषाणि वेदितुं इच्छामि; इति उक्तः उषस्तिः अस्मि चाक्रायणः तव अपि श्रोत्रपथं आगतः यदि — इति ह उवाच उक्तवान्॥
९३सः ह यजमानः उवाच — ५१७–५१८सत्यं एवं अहं भगवन्तं बहुगुणं अश्रौषं, सर्वैः च ऋत्विक्कर्मभिः आर्त्विज्यैः पर्यैषिषं पर्येषणं कृतवान् अस्मि; ५१९अन्विष्य भगवतो वा अहं अवित्त्या अलाभेन अन्यान् इमान् अवृषि वृतवान् अस्मि॥
९४५२०अद्यापि भगवान् तु एव मे मम सर्वैः आर्त्विज्यैः ऋत्विक्कर्मार्थं अस्तु, इति उक्तः तथा इत्याह उषस्तिः; ५२१किं तु अथ एवं ५२२तर्हि एते एव त्वया पूर्वं वृताः मया समतिसृष्टाः मया संयक् प्रसन्नेन अनुज्ञाताः सन्तः ५२३स्तुवतां; ५२४त्वया तु एतत् कार्यं — यावत् तु एभ्यः प्रस्तोत्रादिभ्यः सर्वेभ्यो धनं दद्याः प्रयच्छसि, तावत् मम दद्याः; इति उक्तः तथा इति ह यजमानः उवाच॥
९५५२५अथ ह एनं औषस्त्यं वचः श्रुत्वा प्रस्तोता उपससाद उषस्तिं विनयेन उपजगाम। ५२६प्रस्तोतः या देवता इत्यादि मा मां भगवान् अवोचत् पूर्वं — कतमा सा देवता या प्रस्तावभक्तिं अन्वायत्ता इति॥
९६५२७पृष्टः प्राणः इति ह उवाच; युक्तं प्रस्तावस्य प्राणो देवता इति। ५२८कथं ? सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि भूतानि प्राणं एव अभिसंविशन्ति प्रलयकाले, प्राणं अभिलक्षयित्वा प्राणात्मना एव उज्जिहते प्राणात् एव उद्गच्छन्ति इत्यर्थः उत्पत्तिकाले; अतः सा एषा देवता प्रस्तावं अन्वायत्ता; तां चेत् विद्वान् त्वं प्रास्तोष्यः प्रस्तवनं प्रस्तावभक्तिं कृतवान् असि यदि, मूर्धा शिरः ते व्यपतिष्यत् विपतितं अभविष्यत् यथोक्तस्य मया तत्काले मूर्धा ते विपतिष्यति इति। अतः त्वा साधु कृतं; मया निषिद्धः कर्मणो यत् उपरमां अकार्षीः इत्यभिप्रायः॥
९७तथा उद्गाता पप्रच्छ कतमा सा उद्गीथभक्तिं अनुगता अन्वायत्ता देवता इति॥
९८पृष्टः आदित्यः इति ह उवाच। सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आदित्यं उच्चैः ऊर्ध्वं सन्तं गायन्ति शब्दयन्ति, स्तुवन्ति इत्यभिप्रायः, ५२९उच्छब्दसामान्यात्, प्रशब्दसामान्यात् इव प्राणः। अतः सा एषा देवता इत्यादि पूर्ववत्॥
९९५३०एवं एव अथ ह एनं प्रतिहर्ता उपससाद कतमा सा देवता प्रतिहारं अन्वायत्ता इति॥
१००पृष्टः अन्नं इति ह उवाच। ५३१सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि अन्नं एव आत्मानं प्रति सर्वतः प्रतिहरमाणानि जीवन्ति। सा एषा देवता प्रतिशब्दसामान्यात् प्रतिहारभक्तिं अनुगता। समानं अन्यत् तथा उक्तस्य मया इति। ५३२प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारभक्तीः ५३३प्राणादित्यान्नदृष्ट्या उपासीत इति समुदायार्थः। प्राणाद्यापत्तिः कर्मसमृद्धिः वा फलं इति॥
इति एकादशखण्डभाष्यम्॥
द्वादशः खण्डः
१०१५३५अतीते खण्डे अन्नाप्राप्तिनिमित्ता कष्टावस्था उक्ता उच्छिष्टोच्छिष्टपर्युषितभक्षणलक्षणा; सा मा भूत् इति अन्नलाभाय अथ अनन्तरं शौवः श्वभिः दृष्टः उद्गीथः उद्गानं साम अतः प्रस्तूयते। ५३६तत् तत्र ह किल बको नामतः, दल्भस्य अपत्यं दाल्भ्यः; ग्लावो वा नामतः, मित्रायाः च अपत्यं मैत्रेयः; ५३७वाशब्दः चार्थे; ५३८द्व्यामुष्यायणो हि असौ; ५३९वस्तुविषये क्रियासु इव विकल्पानुपपत्तेः; ५४०द्विनामा द्विगोत्रः इत्यादि हि स्मृतिः; ५४१दृश्यते च ५४२उभयतः पिण्डभाक्त्वं; ५४३उद्गीथे बद्धचित्तत्वात् ऋषौ अनादरात् वा। ५४४वा — शब्दः स्वाध्यायार्थः। स्वाध्यायं कर्तुं ग्रामात् बहिः ५४५उद्वव्राज उद्गतवान् विविक्तदेशस्थोदकाभ्याशम्। ‘उद वव्राज’ ‘प्रतिपालयाञ्चकार’(छा.उ.१.१२.३) इति च एकवचनात् लिङ्गात् एकोऽसौ ऋषिः। ५४६श्वोद्गीथकालप्रतिपालनात् ऋषेः स्वाध्यायकरणं अन्नकामनया इति लक्ष्यते इत्यभिप्रायतः॥५४७
१०२५४८स्वाध्यायेन तोषिता देवता ऋषिः वा श्वरूपं गृहीत्वा श्वा श्वेतः सन् तस्मै ऋषये तदनुग्रहार्थं प्रादुर्बभूव प्रादुः चकार। तं अन्ये शुक्लं श्वानं क्षुल्लकाः श्वानः उपसमेत्य ऊचुः उक्तवन्तः — अन्नं नः अस्मभ्यं भगवान् आगायतु आगानेन निष्पादयतु इत्यर्थः। ५४९मुख्यप्राणवागादयो वा ५५०प्राणं अनु अन्नभुजः ५५१स्वाध्यायपरितोषिताः सन्तः अनुगृह्णीयुः एनं श्वरूपं आदाय इति युक्तं एवं प्रतिपत्तुम्। ५५२अशनायाम वै बुभुक्षिताः स्मो वै इति॥
१०३एवं उक्ते श्वा श्वेतः उवाच तान् क्षुल्लकान् शुनः, इह एव अस्मिन् एव देशे मा मां प्रातः प्रातःकाले उपसमीयात् इति। दैर्घ्यं छान्दसं, समीयात् इति प्रमादपाठो वा। प्रातःकालकरणं तत्कालः एव कर्तव्यार्थं, ५५४अन्नदस्य वा सवितुः अपराह्णे अनाभिमुख्यात्। ५५५तत् तत्र एव ह बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेय ऋषिः प्रतिपालयाञ्चकार प्रतीक्षणं कृतवान् इत्यर्थः॥
१०४५५६ते श्वानः तत्र एव आगत्य ऋषेः समक्षं यथा एव इह कर्मणि बहिष्पवमानेन स्तोत्रेण स्तोष्यमाणाः उद्गातृपुरुषाः संरब्धाः संलग्नाः अन्योन्यं एव सर्पन्ति, एवं मुखेन अन्योन्यस्य पुच्छं गृहीत्वा आससृपुः आसृप्तवन्तः, परिभ्रमणं कृतवन्तः इत्यर्थः; ते एवं संसृप्य समुपविश्य उपविष्टाः सन्तः हिं चक्रुः हिङ्कारं कृतवन्तः॥
१०५ओं अदाम ओं पिबाम ओं देवः, द्योतनात्; वरुणः वर्षणात् जगतः; प्रजापतिः, पालनात् प्रजानां; सविता प्रसवितृत्वात् सर्वस्य आदित्यः उच्यते। एतैः पर्यायैः सः एवंभूतः आदित्यः अन्नं अस्मभ्यं इह आहरत् आहरतु इति। ते एवं हिं कृत्वा पुनः अपि ऊचुः — सः त्वं हे अन्नपते; सः हि सर्वस्य अन्नस्य प्रसवितृत्वात् पतिः; न हि तत्पाकेन विना प्रसूतं अन्नं अणुमात्रं अपि जायते प्राणिनां; अतोऽन्नपतिः। हे अन्नपते, अन्नं अस्मभ्यं इह आहर आहर इति; अभ्यासः आदरार्थः। ५५७ओं इति॥५५८
इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥
त्रयोदशः खण्डः
१०६५५९भक्तिविषयोपासनं सामावयवसम्बद्धं इति अतः सामावयवान्तरस्तोभाक्षरविषयाणि उपासनान्तराणि ५६०संहतानि उपदिश्यन्ते अनन्तरं, तेषां ५६१सामावयवसम्बद्धत्वाविशेषात् —
१०७अयं वाव अयं एव लोकः हाउकारः स्तोभो ५६२रथन्तरे साम्नि प्रसिद्धः — ५६३‘इयं वै रथन्तरं’(तां.ब्रा.१८.६.११) इति अस्मात् सम्बन्धसामान्यात् हाउकारस्तोभोऽयं लोकः इति एवं उपासीत। वायुः हाइकारः; वामदेव्ये सामनि हाइकारः प्रसिद्धः; ५६४वाय्वप्सम्बन्धः च वामदेव्यस्य साम्नो योनिः इति अस्मात् सामान्यात् हाइकारं वायुदृष्ट्या उपासीत। चन्द्रमाः अथकारः; चन्द्रदृष्ट्या अथकारं उपासीत; ५६५अन्ने हि इदं स्थितं; अन्नात्मा चन्द्रः; ५६६थकाराकारसामान्यात् च। आत्मा इहकारः; इह इति स्तोभः; प्रत्यक्षो हि आत्मा इह इति व्यपदिश्यते; इह इति च स्तोभः, ५६७तत् सामान्यात् अग्निः ईकारः; ५६८ईनिधनानि च आग्नेयानि सर्वाणि सामानि इति अतः तत्सामान्यात्॥
१०८आदित्यः ऊकारः; ५६९उच्चैः ऊर्ध्वं सन्तं आदित्यं गायन्ति इति ऊकारः च अयं स्तोभः; ५७०आदित्यदैवत्ये साम्नि स्तोभः इति आदित्यः ऊकारः। ५७१निहवः इति आह्वानं; एकारः स्तोभः; एहि इति च आह्वयन्ति इति तत् सामान्यात्। विश्वेदेवाः औहोयिकारः, ५७२वैश्वदेव्ये साम्नि स्तोभस्य दर्शनात्। प्रजापतिः हिङ्कारः, ५७३आनिरुक्त्यात्, हिङ्कारस्य च अव्यक्तत्वात्। प्राणः स्वरः; स्वः इति स्तोभः; प्राणस्य च स्वरहेतुत्वसामान्यात्। अन्नं या ५७४या इति स्तोभः अन्नं, ५७५अन्नेन हि इदं याति इति अतः तत्सामान्यात्। वाक् इति स्तोभो विराट् अन्नं देवताविशेषो वा, ५७६वैराजे साम्नि स्तोभदर्शनात्॥
१०९अनिरुक्तः ५७७अव्यक्तत्वात् इदं च इदं च इति निर्वक्तुं न शक्यते इति अतः सञ्चरः विकल्प्यमानस्वरूप इत्यर्थः। कोऽसौ इति, आह — त्रयोदशः स्तोभः हुङ्कारः। ५७८अव्यक्तो हि अयं; अतोऽनिरुक्तविशेष एव उपास्य इत्यभिप्रायः॥
११०५७९स्तोभाक्षरोपासनाफलं आह —
१११दुग्धे अस्मै वाग्दोहं इत्याद्युक्तार्थम्। यः एतां एवं यथोक्तलक्षणां साम्नां सामावयवस्तोभाक्षरविषयां उपनिषदं दर्शनं वेद, तस्य एतत् यथोक्तं फलं इत्यर्थः। ५८०द्विः अभ्यासः अध्यायपरिसमाप्त्यर्थः। सामावयवविषयोपासनाविशेषपरिसमाप्त्यर्थः इति शब्दः इति॥
इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥