सप्तमोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

५१०२४८९परमार्थतत्त्वोपदेशप्रधानपरः षष्ठोऽध्यायः सदात्मैकत्वनिर्णयपरतया एव उपयुक्तः। २४९०न सतोऽर्वाग्विकारलक्षणानि तत्त्वानि निर्दिष्टानि इति अतः तानि नामादीनि प्राणान्तानि क्रमेण निर्दिश्य तद्द्वारेण अपि भूमाख्यं निरतिशयं तत्त्वं निर्देक्ष्यामि — शाखाचन्द्रदर्शनवत्, इति इमं सप्तमं प्रपाठकं आरभते; २४९१–२४९२अनिर्दिष्टेषु हि सतोऽर्वाक्तत्त्वेषु सन्मात्रे च निर्दिष्टे अन्यत् अपि अविज्ञातं स्यात् इति आशङ्का कस्यचित् स्यात्, सा मा भूत् इति वा तानि निर्दिदिक्षति; २४९३अथवा सोपानारोहणवत् स्थूलात् आरभ्य सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च बुद्धिविषयं ज्ञापयित्वा तदतिरिक्ते स्वाराज्ये अभिषेक्ष्यामि इति नामादीनि निर्दिदिक्षति; २४९४अथवा नामाद्युत्तरोत्तरविशिष्टानि तत्त्वानि अतितरां च तेषां उत्कृष्टतमं भूमाख्यं तत्त्वं इति तत्स्तुत्यर्थं नामादीनां क्रमेण उपन्यासः। २४९५–२४९६आख्यायिका तु परविद्यास्तुत्यर्था। कथं ? नारदो देवर्षिः कृतकर्तव्यः सर्वविद्योऽपि सन् अनात्मज्ञत्वात् शुशोच एव, किं उ वक्तव्यं अन्योऽल्पविज्जन्तुः अकृतपुण्यातिशयोऽकृतार्थ इति; २४९७अथवा न अन्यत् आत्मज्ञानात् निरतिशयश्रेयःसाधनं अस्ति इति एतत्प्रदर्शनार्थं सनत्कुमारनारदाख्यायिका आरभ्यते, येन सर्वविज्ञानसाधनशक्तिसम्पन्नस्य अपि नारदस्य देवर्षेः श्रेयो न बभूव, येन उत्तमाभिजनविद्यावृत्तसाधनशक्तिसम्पत्तिनिमित्ताभिमानं हित्वा प्राकृतपुरुषवत् सनत्कुमारं उपससाद श्रेयःसाधनप्राप्तये; अतः प्रख्यापितं भवति निरतिशयश्रेयःप्राप्तिसाधनत्वं आत्मविद्यायाः इति॥२४९८

५११अधीहि अधीष्व भगवः भगवन् इति ह किल उपससाद। अधीहि भगवः इति मन्त्रः। सनत्कुमारं योगीश्वरं ब्रह्मिष्ठं नारदः उपसन्नवान्। तं न्यायतः उपसन्नं ह उवाच — यत् आत्मविषये किञ्चित् वेत्थ तेन तत्प्रख्यापनेन मां उपसीद इदं अहं जाने इति, ततः अहं भवतः विज्ञानात् ते तुभ्यं ऊर्ध्वं वक्ष्यामि, इति उक्तवति सः ह उवाच नारदः॥

५१२ऋग्वेद भगवः अध्येमि स्मरामि, २४९९‘यत् वेत्थ’ इति विज्ञानस्य पृष्टत्वात्। तथा यजुर्वेदं सामवेदं आथर्वणं चतुर्थं वेदं वेदशब्दस्य प्रकृतत्वात् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदं वेदानां भारतपञ्चमानां वेदं व्याकरणं इत्यर्थः। व्याकरणेन हि पदादिविभागशः ऋग्वेदादयो ज्ञायन्ते; पित्र्य श्राद्धकल्पं; राशिं गणितं; दैव उत्पातज्ञानं; निधिं महाकालादिनिधिशास्त्रं; वाकोवाक्यं तर्कशास्त्रं; एकायनं नीतिशास्त्रं; देवविद्यां निरुक्तं; ब्रह्मणः ऋग्यजुःसामाख्यस्य विद्यां ब्रह्मविद्यां शिक्षाकल्पच्छन्दश्चितयः; भूतविद्यां भूततन्त्रं; क्षत्रविद्यां धनुर्वेदं; नक्षत्रविद्यां ज्यौतिषं; सर्पदेवजनविद्यां सर्पविद्यां गारुडं देवजनविद्यां गन्धयुक्तिनृत्यगीतवाद्यशिल्पादिविज्ञानानि; एतत् सर्वं हे भगवः अध्येमि॥

५१३सोऽहं भगवः एतत् सर्वं जानन् अपि मन्त्रविदेवास्मि शब्दार्थमात्रविज्ञानवान् एव अस्मि इत्यर्थः। सर्वो हि शब्दः अभिधानमात्रं अभिधानं च सर्वं २५०१मन्त्रेषु अन्तर्भवति। मन्त्रविदेवास्मि मन्त्रवित्कर्मविदित्यर्थः। ‘मन्त्रेषु कर्माणि’(छा.उ.७.४.१) इति हि वक्ष्यति। न आत्मवित् न २५०२आत्मानं वेद्मि। ननु आत्मा अपि मन्त्रैः प्रकाश्यते एव इति कथं मन्त्रविच्चेत् न आत्मवित् ? न, २५०३अभिधानाभिधेयभेदस्य विकारत्वात्। न च विकारः आत्मा इष्यते। २५०४ननु आत्मा अपि आत्मशब्देन अभिधीयते। २५०५न, ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.९.१), ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’(छा.उ.७.२४.१) इत्यादिश्रुतेः। २५०६कथं तर्हि ‘आत्मा एव अधस्तात्’(छा.उ.७.२५.२) ‘सः आत्मा’(छा.उ.६.१६.१) इत्यादिशब्दाः आत्मानं प्रत्याययन्ति ? २५०७–२५०८न एषः दोषः। देहवति प्रत्यगात्मनि भेदविषये प्रयुज्यमानः शब्दः देहादीनां आत्मत्वे प्रत्याख्यायमाने यत् परिशिष्टं सत्, अवाच्यं अपि प्रत्याययति — यथा सराजिकायां दृश्यमानायां सेनायां छत्रध्वजपताकादिव्यवहिते अदृश्यमाने अपि राजनि एषः राजा दृश्यते इति भवति शब्दप्रयोगः; तत्र कोऽसौ राजा इति राजविशेषनिरूपणायां दृश्यमानेतरप्रत्याख्याने अन्यस्मिन् अदृश्यमाने अपि राजनि राजप्रतीतिः भवेत् — तद्वत्। २५०९तस्मात् सोऽहं मन्त्रवित् कर्मवित् एव अस्मि, कर्मकार्यं च सर्वं विकारः इति विकारज्ञः एव अस्मि, न आत्मवित् न आत्मप्रकृतिस्वरूपज्ञः इत्यर्थः। २५१०–२५११अतः एव उक्तं ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छा.उ.६.१४.२) इति; ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ इत्यादिश्रुतिभ्यः च। २५१२श्रुतं आगमज्ञानं अस्ति एव हि यस्मात् मे मम भगवद्दॄशेभ्यो युष्मत्सदृशेभ्यः तरति अतिक्रमति शोकं मनस्तापं अकृतार्थबुद्धितां आत्मवित् इति; अतः सोऽहं अनात्मवित्त्वात् हे भगवः शोचामि अकृतार्थबुद्ध्या सन्तप्ये सर्वदा; तं मा मां शोकस्य शोकसागरस्य पारं अन्तं भगवान् तारयतु आत्मज्ञानोडुपेन कृतार्थबुद्धिं आपादयतु अभयं गमयतु इत्यर्थः। तं एवं उक्तवन्तं ह उवाच — यत् वै किञ्च एतत् अध्यगीष्ठाः अधीतवान् असि, अध्ययनेन तदर्थज्ञानं उपलक्ष्यते, ज्ञातवान् असि इति एतत्, नाम एव एतत्, २५१३‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) इति श्रुतेः॥

५१४२५१४नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादि २५१५–२५१६नाम एव एतत्। नाम उपास्स्व ब्रह्म इति ब्रह्मबुद्धि — यथा प्रतिमां विष्णुबुद्ध्या उपास्ते, तद्वत्॥२५१७

५१५२५१८सः यः तु नाम ब्रह्म इति उपास्ते, तस्य यत् फलं भवति, तत् शृणु — यावत् नाम्नो गतं नाम्नो गोचरं तत्र तस्मिन् नामविषये अस्य यथाकामचारः कामचरणं राज्ञः इव स्वविषये भवति। २५१९यो नाम ब्रह्म इति उपास्ते इति उपसंहारः। किं अस्ति भगवः नाम्नो भूयः अधिकतरं यत् ब्रह्मदृष्ट्यर्हं अन्यत् इत्यभिप्रायः। सनत्कुमारः आह — नाम्नो वाव भूयः अस्ति एव इति। उक्तः आह — यदि अस्ति तत् मे भगवान् ब्रवीतु इति॥

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

५१६वाक् वाव। २५२०वाक् इति इन्द्रियं जिह्वामूलादिषु अष्टसु स्थानेषु स्थितं वर्णानां अभिव्यञ्जकम्। २५२१वर्णाः च नाम इति नाम्नो वाक् भूयसी इत्युच्यते। २५२२कार्यात् हि कारणं भूयो दृष्टं लोके — यथा पुत्रात् पिता, तद्वत्। २५२३कथं च वाक् नाम्नो भूयसी इति, आह — वाक् वा ऋग्वेद विज्ञापयति — अयं ऋग्वेदः इति। तथा यजुर्वेदं इत्यादि समानम्। हृदयज्ञं हृदयप्रियं; तद्विपरीतं अहृदयज्ञम्। यत् २५२४यदि वाक् न अभविष्यत् धर्मादि न व्यज्ञापयिष्यत्, वागभावे अध्ययनाभावः अध्ययनाभावे तदर्थश्रवणाभावः तच्छ्रवणाभावे धर्मादि न व्यज्ञापयिष्यत् न विज्ञातं अभविष्यत् इत्यर्थः। तस्मात् वाक् एव एतत् शब्दोच्चारणेन सर्वं विज्ञापयति। अतः भूयसी वाङ्नाम्नः। २५२५तस्मात् वाचं ब्रह्म इति उपास्स्व॥

५१७२५२६समानं अन्यत्॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

५१८२५२८मनः मनस्यनविशिष्टं अन्तःकरणं वाचः भूयः। २५२९तत् हि मनस्यनव्यापारवत् वाचं वक्तव्ये प्रेरयति। तेन वाक् मनसि अन्तः भवति। २५३०यत् च यस्मिन् अन्तः भवति तत् तस्य व्यापकत्वात् ततो भूयो भवति। यथा वै लोके द्वे वा आमलके फले द्वे वा कोले बदरफले द्वौ वा अक्षौ विभीतकफले मुष्टिः अनुभवति मुष्टिः ते फले व्याप्नोति मुष्टौ हि ते अन्तः भवतः, एवं वाचं च नाम च आमलकादिवत् मनोऽनुभवति। सः २५३१यदा पुरुषः यस्मिन् काले मनसा अन्तःकरणेन मनस्यति, मनस्यनं विवक्षाबुद्धिः, कथं मन्त्रान् अधीयीय उच्चारयेयं — इति एवं विवक्षां कृत्वा अथ अधीते। तथा कर्माणि कुर्वीय इति चिकीर्षाबुद्धिं कृत्वा अथ कुरुते। पुत्रान् च पशून् च इच्छेय इति प्राप्तीच्छां कृत्वा तत्प्राप्त्युपायानुष्ठानेन अथ इच्छते, पुत्रादीन् प्राप्नोति इत्यर्थः। तथा इमं च लोकं अमुं च उपायेन इच्छेय इति तत्प्राप्त्युपायानुष्ठानेन अथ इच्छते प्राप्नोति। मनो हि आत्मा, २५३२आत्मनः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सति मनसि न अन्यथा इति मनो हि आत्मा इत्युच्यते। मनो हि लोकः, २५३३सति एव हि मनसि लोको भवति तत्प्राप्त्युपायानुष्ठानं च इति मनो हि लोकः यस्मात्, तस्मात् मनो हि ब्रह्म। यतः एवं तस्मात् मनः उपास्स्व इति॥

५१९सः यो मनः इत्यादि समानम्॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥

चतुर्थः खण्डः

५२०सङ्कल्पो वाव मनसो भूयान्। २५३४सङ्कल्पोऽपि मनस्यनवत् अन्तःकरणवृत्तिः, २५३५कर्तव्याकर्तव्यविषयविभागेन समर्थनम्। २५३६–२५३७विभागेन हि समर्थिते विषये चिकीर्षाबुद्धिः मनस्यनानन्तरं भवति। कथं ? यदा वै सङ्कल्पयते कर्तव्यादिविषयान् विभजते — इदं कर्तुं युक्तं इदं कर्तुं अयुक्तं इति, अथ मनस्यति मन्त्रान् अधीयीय इत्यादि। अथ अनन्तरं वाचं ईरयति मन्त्राद्युच्चारणे। २५३८तां च वाचं उ नाम्नि नामोच्चारणनिमित्तं विवक्षां कृत्वा ईरयति। नाम्नि नामसामान्ये मन्त्राः शब्दविशेषाः सन्तः एकं भवन्ति अन्तः भवन्ति इत्यर्थः। २५३९सामान्ये हि विशेषः अन्तः भवति। २५४०मन्त्रेषु कर्माणि एकं भवन्ति। मन्त्रप्रकाशितानि कर्माणि क्रियन्ते, न अमन्त्रकमस्ति कर्म। २५४१–२५४२यत् हि मन्त्रप्रकाशनेन लब्धसत्ताकं सत् कर्म, ब्राह्मणेन इदं कर्तव्यं अस्मै फलाय इति विधीयते, या अपि उत्पत्तिः ब्राह्मणेषु कर्मणां दृश्यते, सा अपि मन्त्रेषु लब्धसत्ताकानां एव कर्मणां स्पष्टीकरणम्। न हि मन्त्राप्रकाशितं कर्म किञ्चित् ब्राह्मणे उत्पन्नं दृश्यते। २५४३त्रयीविहितं कर्म इति प्रसिद्धं लोके; २५४४त्रयीशब्दः च ऋग्यजुःसामसमाख्या। २५४५मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यानि अपश्यन् — इति च आथर्वणे। तस्मात् युक्तं मन्त्रेषु कर्माणि एकं भवन्ति इति॥

५२१२५४८तानि ह वा एतानि मनआदीनि सङ्कल्पैकायनानि सङ्कल्पः एको अयनं गमनं २५४९प्रलयः येषां तानि सङ्कल्पैकायनानि, सङ्कल्पात्मकानि उत्पत्तौ, सङ्कल्पे प्रतिष्ठितानि स्थितौ। समक्लृपतां सङ्कल्पं कृतवत्यौ इव हि द्यौः च पृथिवी च द्यावापृथिवी, द्यावापृथिवी निश्चले लक्ष्येते। तथा समकल्पेतां वायुः च आकाशं च एतौ अपि सङ्कल्पं कृतवन्तौ इव। तथा समकल्पन्त आपः च तेजः च, स्वेन रूपेण निश्चलानि लक्ष्यन्ते। २५५०यतः तेषां द्यावापृथिव्यादीनां सङ्क्लृप्त्यै सङ्कल्पनिमित्तं वर्षं सङ्कल्पते समर्थीभवति। तथा वर्षस्य सङ्क्लृप्त्यै सङ्कल्पनिमित्तं अन्नं सङ्कल्पते। २५५१वृष्टेः हि अन्नं भवति। अन्नस्य सङ्क्लृप्त्यै प्राणाः सङ्कल्पन्ते। २५५२अन्नमयाः हि प्राणाः २५५३अन्नोपष्ठम्भकाः। ‘अन्नं दाम’(बृ.उ.२.२.१) इति हि श्रुतिः। तेषां सङ्क्लृत्यै मन्त्राः सङ्कल्पन्ते। २५५४प्राणवान् हि मन्त्रान् अधीते न अबलः। मन्त्राणां हि सङ्क्लृप्त्यै कर्माणि अग्निहोत्रादीनि सङ्कल्पन्ते अनुष्ठीयमानानि मन्त्रप्रकाशितानि समर्थीभवन्ति फलाय। ततो लोकः फलं सङ्कल्पते कर्मकर्तृसमवायितया समर्थीभवति इत्यर्थः। लोकस्य सङ्क्लृत्यै सर्वं जगत् सङ्कल्पते स्वरूपावैकल्याय। २५५५एतत् हि इदं सर्वं जगत् यत् फलावसानं तत् सर्वं सङ्कल्पमूलम्। अतः विशिष्टः सः एषः सङ्कल्पः। अतः सङ्कल्पं उपास्स्व — इति उक्त्वा फलं आह तदुपासकस्य॥२५५६

५२२सः यः सङ्कल्पं ब्रह्म इति ब्रह्मबुद्धि उपास्ते, सङ्क्लृप्तान्वै धात्रा अस्य इमे लोकाः फलं इति क्लृप्तान् समर्थितान् सङ्कल्पितान् सः विद्वान् ध्रुवान् नित्यान् २५५७अत्यन्ताध्रुवापेक्षया, ध्रुवः च स्वयं, २५५८लोकिनो हि अध्रुवत्वे लोके ध्रुवक्लृप्तिः व्यर्था इति ध्रुवः सन् प्रतिष्ठितान् उपकरणसम्पन्नान् इत्यर्थः, २५५९पशुपुत्रादिभिः प्रतितिष्ठति इति दर्शनात्, स्वयं च प्रतिष्ठितः आत्मीयोपकरणसम्पन्नः अव्यथमानात् अमित्रादित्रासरहितान् अव्यथमानः च स्वयं अभिसिध्यति अभिप्राप्नोति इत्यर्थः। यावत्सङ्कल्पस्य गतं सङ्कल्पगोचरः तत्र अस्य यथाकामचारो भवति, २५६०आत्मनः सङ्कल्पस्य, न तु सर्वेषां सङ्कल्पस्य इति, २५६१उत्तरफलविरोधात्। यः सङ्कल्पं ब्रह्म इति उपास्ते इत्यादि पूर्ववत्॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

पञ्चमः खण्डः

५२३चित्तं वाव सङ्कल्पात् भूयः। २५६२चित्तं चेतयितृत्वं २५६३प्राप्तकालानुरूपबोधवत्त्वं २५६४–२५६५अतीतानागतविषयप्रयोजननिरूपणसामर्थ्यं च, तत्सङ्कल्पात् अपि भूयः। कथं ? यदा वै प्राप्तं वस्तु इदं एवं प्राप्तं इति चेतयते, तदा तदादानाय वा अपोहाय वा अथ सङ्कल्पयते अथ मनस्यति इत्यादि २५६६पूर्ववत्॥

५२४तानि सङ्कल्पादीनि कर्मफलान्तानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्तोत्पत्तीनि चित्ते प्रतिष्ठितानि २५६७चित्तस्थितानि इति अपि पूर्ववत्। २५६८किञ्च चित्तस्य माहात्म्यम्। यस्मात् चित्तं सङ्कल्पादिमूलं, तस्मात् यद्यपि बहुवित् बहुशास्त्रादिपरिज्ञानवान् सन् अचित्तो भवति प्राप्तादिचेतयितृत्वसामर्थ्यविरहितो भवति, तं निपुणाः लौकिकाः न अयं अस्ति विद्यमानोऽपि असत्समः एव इति एनं आहुः। यत् च अयं किञ्चित् शास्त्रादि वेद श्रुतवान् तदा अपि अस्य वृथा एव इति कथयन्ति। २५६९–२५७०कस्मात् ? यदि अयं विद्वान् स्यात् इत्थं एवं अचित्तो न स्यात्, २५७१तस्मात् अस्य श्रुतं अपि अश्रुतं एव इति आहुः इत्यर्थः। अथ अल्पवित् अपि यदि चित्तवान् भवति तस्मै एतस्मै तदुक्तार्थग्रहणाय एव उत अपि शुश्रूषन्ते श्रोतुं इच्छन्ति तस्मात् च। चित्तं हि एव एषां सङ्कल्पादीनां एकायनं इत्यादि पूर्ववत्॥

५२५चितान् उपचितान् बुद्धिमद्गुणैः सः चित्तोपासकः ध्रुवान् इत्यादि च उक्तार्थम्॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

षष्ठः खण्डः

५२६ध्यानं वाव चित्तात् भूयः। २५७२ध्यानं नाम शास्त्रोक्तदेवताद्यालम्बनेषु अचलः २५७३भिन्नजातीयैः अनन्तरितः प्रत्ययसन्तानः, २५७४एकाग्रता इति यं आहुः। २५७५–२५७६दृश्यते च ध्यानस्य माहात्म्यं फलतः। कथं ? यथा योगी ध्यायन् निश्चलो भवति ध्यानफललाभे, एवं ध्यायति इव निश्चला दृश्यते पृथिवी। ध्यायति इव अन्तरिक्षं इत्यादि समानं अन्यत्। देवाः च मनुष्याः च देवमनुष्याः २५७७मनुष्याः एव वा देवसमाः देवमनुष्याः २५७८शमादिगुणसम्पन्नाः मनुष्याः देवस्वरूपं न जहति इत्यर्थः। २५७९यस्मात् एवं विशिष्टं ध्यानं, तस्मात् यः इह लोके मनुष्याणां एव धनैः विद्यया गुणैः वा महत्तां महत्त्वं प्राप्नुवन्ति धनादिमहत्त्वहेतुं लभन्ते इत्यर्थः। ध्यानापादांशाः इव ध्यानस्य आपादनं आपादः ध्यानफललाभः इति एतत्, तस्य अंशः अवयवः कला काचित् ध्यानफललाभकलावन्तः इव एव इत्यर्थः। ते भवन्ति २५८०निश्चला इव लक्ष्यन्ते २५८१न क्षुद्रा इव। २५८२अथ ये पुनः अल्पाः क्षुद्राः किञ्चित् अपि धनादिमहत्त्वैकदेशं अप्राप्ताः ते पूर्वोक्तविपरीताः कलहिनः कलहशीलाः पिशुनाः परदोषोद्भासकाः उपवादिनः परदोषं सामीप्ययुक्तं एव वदितुं शीलं येषां ते उपवादिनः च भवन्ति। २५८३अथ ये महत्त्वं प्राप्ताः धनादिनिमित्तं ते अन्यान् प्रति प्रभवन्ति इति प्रभवः विद्याचार्यराजेश्वरादयो ध्यानापादांशाः इव इत्यादि उक्तार्थम्। अतः दृश्यते ध्यानस्य महत्त्वं फलतः; अतः भूयः चित्तात्; अतः तत् उपास्स्व इत्याद्युक्तार्थम्॥२५८४

इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

सप्तमः खण्डः

५२७विज्ञानं वाव ध्यानात् भूयः। विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानं तस्य ध्यानकारणत्वात् ध्यानात् भूयस्त्वम्। २५८५कथं च तस्य भूयस्त्व इति, आह — विज्ञानेन वै ऋग्वेद विजानाति अयं ऋग्वेदः इति प्रमाणतया २५८६यस्य अर्थज्ञानं ध्यानकारणम्। तथा यजुर्वेदं इत्यादि। २५८७किञ्च पश्वादीन् च धर्माधर्मौ शास्त्रसिद्धौ साध्वसाधुनी लोकतः स्मार्ते वा दृष्टविषयं च सर्वं विज्ञानेन एव विजानाति इत्यर्थः। तस्मात् युक्तं ध्यानात् विज्ञानस्य भूयस्त्वम्। अतो विज्ञानं उपास्स्व इति॥२५८८

५२८शृणु उपासनफलं २५८९विज्ञानवतः। विज्ञानं येषु लोकेषु तान् विज्ञानवतो लोकान् ज्ञानवतः च अभिसिध्यति अभिप्राप्नोति। विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानं, अन्यविषयं नैपुण्यं, २५९०तद्वद्भिः युक्तान् लोकान् प्राप्नोति इत्यर्थः। यावत् विज्ञानस्य इत्यादि पूर्ववत्॥

इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अष्टमः खण्डः

५२९बलं वाव विज्ञानात् भूयः। बलं इति अन्नोपयोगजनितं मनसो विज्ञेये प्रतिभानसामर्थ्यम्। २५९२अनशनात् ऋगादीनि ‘न वै मा प्रतिभान्ति भो’(छा.उ.६.७.२) इति श्रुतेः। २५९३शरीरे अपि तत् एव उत्थानादिसामर्थ्यं २५९४यस्मात् विज्ञानवतां शतं अपि एकः प्राणी बलवान् आकम्पयते यथा हस्ती मत्तो मनुष्याणां शतं समुदितं अपि। यस्मात् एवं अन्नाद्युपयोगनिमित्तं बलं, तस्मात् सः पुरुषः यदा बली बलेन तद्वान् भवति अथ उत्थाता उत्थानस्य कर्ता उत्तिष्ठन् च गुरूणां आचार्यस्य च परिचरिता परिचरणस्य शुश्रूषायाः कर्ता भवति परिचरन् उपसत्ता तेषां समीपगोऽन्तरङ्गः प्रियो भवति इत्यर्थः। उपसीदन् च सामीप्यं गच्छन् एकाग्रतया आचार्यस्य अन्यस्य च उपदेष्टुः गुरोः द्रष्टा भवति। ततः तदुक्तस्य श्रोता भवति। तत इदं एभिः उक्तं एवं उपपद्यते इति उपपत्तितो मन्ता भवति; मन्वानः च बोद्धा भवति एवं एव इदं इति। तत एवं निश्चित्य तदुक्तार्थस्य कर्ता अनुष्ठाता भवति विज्ञाता अनुष्ठानफलस्य अनुभविता भवति इत्यर्थः। २५९५किञ्च बल माहात्म्यं — बलेन वै पृथिवी तिष्ठति इत्यादि ऋज्वर्थम्॥

इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

नवमः खण्डः

५३०अन्नं वाव बलात् भूयः, बलहेतुत्वात्। कथं अन्नस्य बलहेतुत्वं इति, उच्यते — यस्मात् बलकारणं अन्नं, तस्मात् यद्यपि कश्चित् दश रात्रीः न अश्नीयात्, सोऽन्नोपयोगनिमित्तस्य बल हान्या म्रियते; यदि उ ह जीवेत् — २५९६दृश्यन्ते हि मासं अपि अनश्नन्तो जीवन्तः — २५९७अथवा सः जीवन् अपि अद्रष्टा भवति गुरोः अपि, तत एव अश्रोता इत्यादि पूर्वविपरीतं सर्वं भवति। अथ यदा बहूनि अहानि अनशितः दर्शनादिक्रियासु असमर्थः सन् अन्नस्यायी, आगमनं २५९८आयः अन्नस्य प्राप्तिः इत्यर्थः, सः यस्य विद्यते सोऽन्नस्यायी। आयै इति एतत् वर्णव्यत्ययेन। अथ अन्नस्याया इति अपि पाठे एवं एव अर्थः, २५९९द्रष्टा इत्यादिकार्यश्रवणात्। दृश्यते हि अन्नोपयोगे दर्शनादिसामर्थ्यं, न तदप्राप्तौ; अतोऽन्नं उपास्स्व इति॥

५३१फलं च अन्नवतः प्रभूतान्नान् वै सः लोकान् पानवतः प्रभूतोदकान् च अन्नपानयोः नित्यसम्बन्धात् लोकान् अभिसिध्यति। समानं अन्यत्॥२६००

इति नवमखण्डभाष्यम्॥

दशमः खण्डः

५३२आपो वाव अन्नात् भूयस्य अन्नकारणत्वात्। यस्मात् एवं तस्मात् यदा यस्मिन् काले सुवृष्टिः सस्यहिता शोभना वृष्टिः न भवति, तदा व्याधीयन्ते प्राणाः दुःखिनो भवन्ति। किंनिमित्तं इति, आह — अन्नं अस्मिन् संवत्सरे नः कनीयः अल्पतरं भविष्यति इति। अथ पुनः यदा सुवृष्टिः भवति, तदा आनन्दिनः सुखिनः हृष्टाः प्राणाः प्राणिनः भवन्ति अन्नं बहु प्रभूतं भविष्यति इति। अप्सम्भवत्वात् मूर्तस्य अन्नस्य आप एव इमाः मूर्ताः मूर्तभेदाकारपरिणता इति मूर्ताः — या इयं पृथिवी यत् अन्तंरिक्षं इत्यादि। आप एव इमाः मूर्ताः; अतः अपः उपास्स्व इति॥

५३३२६०२फलं — सः यः अपो ब्रह्म इति उपास्ते आप्नोति सर्वान् कामान् काम्यान् मूर्तिमतो विषयान् इत्यर्थः। २६०३अप्सम्भवत्वात् च तृप्तेः अम्बूपासनात् तृप्तिमान् च भवति। समानं अन्यत्॥

इति दशमखण्डभाष्यम्॥

एकादशः खण्डः

५३४तेजो वाव अद्भ्यो भूयः, तेजसोऽप्कारणत्वात्। कथं अप्कारणत्वं इति, आह — यस्मात् अब्योनिः तेजः, तस्मात् तत् वा एतत् तेजो वायुं आगृह्य अवष्टभ्य स्वात्मना निश्चलीकृत्य वायुं आकाशं अभितपति आकाशं अभिव्याप्नुवत् तपति यदा, तदा आहुः लौकिकाः — निशोचति सन्तपति सामान्येन जगत्, नितपति देहान्, अतो वर्षिष्यति वै इति। २६०५प्रसिद्धं हि लोके कारणं अभ्युद्यतं दृष्टवतः कार्यं भविष्यति इति विज्ञानम्। २६०६तेजः एव तत्पूर्वं आत्मानं उद्भूतं दर्शयित्वा अथ अनन्तरं अपः सृजते, अतः अप्स्रष्टृत्वात् भूयोऽद्भ्यः तेजः। २६०७किञ्च अन्यत्, तत् एतत् तेजः एव स्तनयित्नुरूपेण वर्षहेतुः भवति। कथं ? २६०८ऊर्ध्वाभिः च ऊर्ध्वगाभिः विद्युद्भिः तिरश्चीभिः च तिर्यग्गताभिः च सह आदाः स्तनयनशब्दाः चरन्ति। तस्मात् तद्दर्शनात् आहुः लौकिकाः — विद्योतते स्तनयति, वर्षिष्यति वै इत्याद्युक्तार्थम्। अतः तेजः उपास्स्व इति॥

५३५तस्य तेजसः उपासनफलं — तेजस्वी वै भवति। तेजस्वतः एव च लोकान् भास्वतः प्रकाशवतः अपहततमस्कान् २६०९बाह्याध्यात्मिकाज्ञानाद्यपनीततमस्कान् अभिसिध्यति। ऋज्वर्थं अन्यत्॥२६१०

इति एकादशखण्डभाष्यम्॥

द्वादशः खण्डः

५३६आकाशो वाव तेजसो भूयान्, वायुसहितस्य तेजसः कारणत्वात् व्योम्नः। ‘वायुं आगृह्य’(छा.उ.७.११.१) इति तेजसा सह उक्तः २६११वायुः इति पृथक् इह न उक्तः तेजसः। २६१२–२६१३कारणं हि लोके कार्यात् भूयो दृष्टं — यथा घटादिभ्यो मृत्, तथा आकाशो वायुसहितस्य तेजसः कारणं इति ततो भूयान्। कथं ? आकाशे वै सूर्याचन्द्रमसौ उभौ तेजोरूपौ विद्युत् नक्षत्राणि अग्निः च तेजोरूपाणि आकाशे अन्तः। यत् च यस्य अन्तर्वर्ति तत् अल्पं, भूयः इतरत्। २६१४किञ्च आकाशेन आह्वयति च अन्यं अन्यः; आहूतः च इतरः आकाशेन शृणोति; अन्योक्तं च शब्दं अन्यः प्रतिशृणोति; आकाशे रमते क्रीडति अन्योन्यं सर्वः; तथा च रमते च आकाशे बन्ध्वादिवियोगे; आकाशे जायते, न मूर्तेन अवष्टब्धे। तथा आकाशं अभि लक्ष्य अङ्कुरादि जायते, न प्रतिलोमम्। अतः आकाशं उपास्स्व॥२६१५

५३७फलं शृणु — आकाशवतो वै विस्तारयुक्तान् सः विद्वान् लोकान् प्रकाशवतः, २६१६प्रकाशाकाशयोः नित्यसम्बन्धात् प्रकाशवतः च लोकान् असम्बाधान् सम्बाधनं सम्बाधः सम्बाधोऽन्योन्यपीडा तद्रहितान् असम्बाधान् उरुगायवतः विस्तीर्णगतीन् विस्तीर्णप्रचारान् लोकान् अभिसिध्यति। यावत् आकाशस्य इत्यादि उक्तार्थम्॥

इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोदशः खण्डः

५३८स्मरो वाव आकाशात् भूयः, स्मरणं स्मरोऽन्तःकरणधर्मः, सः आकाशात् भूयान् इति द्रष्टव्यं २६१७लिङ्गव्यत्ययेन। स्मर्तुः २६१८स्मरणे हि सति आकाशादि सर्वं अर्थवत्, स्मरणवतो भोग्यत्वात्। २६१९असति तु स्मरणे सत् अपि असत् एव, सत्त्वकार्याभावात्। २६२०न अपि सत्त्वं स्मृत्यभावे शक्यं आकाशादीनां अवगन्तुं इति अतः स्मरणस्य आकाशात् भूयस्त्वम्। २६२१दृश्यते हि लोके स्मरणस्य भूयस्त्वं यस्मात्, २६२२तस्मात् यदि अपि समुदिताः बहवः एकस्मिन् आसीरन् उपविशेयुः, ते तत्र आसीनाः अन्योन्यभाषितं अपि न स्मरन्तः चेत् स्युः, नैव ते कञ्चन शब्दं शृणुयुः; २६२३तथा न मन्वीरन्, मन्तव्यं चेत् स्मरेयुः तदा मन्वीरन्, स्मृत्यभावात् न मन्वीरन्; तथा न विजानीरन्। यदा वाव ते स्मरेयुः मन्तव्यं विज्ञाताव्यं श्रोतव्यं च, अथ शृणुयुः अथ मन्वीरन् अथ विजानीरन्। तथा स्मरेण वै — मम पुत्राः एते — इति पुत्रान् विजानाति, स्मरेण पशून्। अतो भूयस्त्वात् स्मरं उपास्स्व इति। उक्तार्थं अन्यत्॥२६२४

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्दशः खण्डः

५३९आशा वाव स्मरात् भूयसी, आशा अप्राप्तवस्त्वाकाङ्क्षा, आशा तृष्णा कामः इति यां आहुः पर्यायैः; सा च स्मरात् भूयसी। कथं ? आशा हि अन्तःकरणस्थया स्मरति स्मर्तव्यम्। आशाविषयरूपं स्मरन् असौ स्मरो भवति। अतः आशेद्धः आशा अभिवर्धितः स्मरभूतः स्मरन् ऋगादीन् मन्त्रान् अधीते; अधीत्य च तत् अर्थं ब्राह्मणेभ्यो विधीन् च श्रुत्वा कर्माणि कुरुते तत्फलाशया एव; पुत्रान् च पशून् च कर्मफलभूतान् इच्छते अभिवाञ्छति; आशया एव तत्साधनानि अनुतिष्ठति। इमं च लोकं आशा इद्धः एव स्मरन् लोकसङ्ग्रहहेतुभिः इच्छते। अमुं च लोकं आशेद्धः स्मरन् तत्साधनानुष्ठानेन इच्छते। अतः आशारशनावबद्धं स्मराकाशादिनामपर्यन्तं जगच्चक्रीभूतं प्रतिप्राणि। अतः आशायाः स्मरात् अपि भूयस्त्वं इति अतः आशां उपास्स्व॥

५४०यः तु आशां ब्रह्म इति उपास्ते शृणु तस्य फलं — आशा सदा उपासितया अस्योपासकस्य सर्वे कामाः समृध्यन्ति समृद्धिं गच्छन्ति। अमोघा ह अस्य आशिषः प्रार्थनाः सर्वाः भवन्ति; यत् प्रार्थितं सर्वं तत् अवश्यं भवति इत्यर्थः। यावत् आशायाः गतं इत्यादि पूर्ववत्॥२६२५

इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चदशः खण्डः

५४१२६२६नामोपक्रमं आशान्तं कार्यकारणत्वेन निमित्तनैमित्तिकत्वेन च उत्तरोत्तरभूयस्तया अवस्थितं स्मृतिनिमित्तसद्भावं आशारशनापशैः विपाशितं सर्वं सर्वतो २६२७बिसं इव तन्तुभिः यस्मिन् प्राणे समर्पितं, २६२८–२६२९येन च सर्वतो व्यापिना अन्तर्बहिर्गतेन सूत्रे मणिगणाः इव सूत्रेण ग्रथितं विधृतं च, सः एषः प्राणो वा आशायाः भूयान्। कथं अस्य भूयस्त्व इति, आह दृष्टान्तेन समर्थयन् तद्भूयस्त्वं — यथा वै लोके रथचक्रस्य अराः रथनाभौ समर्पिताः सम्प्रोताः सम्प्रवेशिता इति एतत्, एवं अस्मिन् लिङ्गसङ्घातरूपे प्राणे २६३०प्रज्ञात्मनि २६३१दैहिके २६३२मुख्ये — २६३३यस्मिन् परा देवता नामरूपव्याकरणाय आदर्शादौ प्रतिबिम्बवज् जीवेन आत्मना अनुप्रविष्टा; २६३४यः च महाराजस्य इव सर्वाधिकारीश्वरस्य, २६३५–२६३६‘कस्मिन् नु अहं उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.३) इति श्रुतेः; यः तु छाया इव अनुगत ईश्वरं, २६३७‘तत् यथा रथस्य अरेषु नेमिः अर्पितो नाभौ अराः अर्पिता एवं एव एताः भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु अर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः २६३८सः एषः प्राण एव प्रज्ञात्मा’(कौ.उ.३.९) इति कौषीतकिनां — अतः २६३९एवं अस्मिन् प्राणे सर्वं यथा उक्तं समर्पितम्। २६४०अतः सः एषः प्राणोऽपरतन्त्राः प्राणेन स्वशक्त्या एव याति, न अन्यकृतं गमनादिक्रियासु अस्य सामर्थ्यं इत्यर्थः। २६४१सर्वं क्रियाकारकफलभेदजातं २६४२प्राणः एव, न प्राणात् बहिर्भूतं अस्ति इति प्रकरणार्थः। प्राणः प्राणं ददाति। यत् ददाति तत् स्वात्मभूतं एव। यस्मै ददाति तत् अपि प्राणाय एव। अतः पित्राद्याख्योऽपि प्राणः एव॥

५४२२६४३कथं पित्रादिशब्दानां प्रसिद्धार्थोत्सर्गेण प्राणविषयत्वं इति, २६४४उच्यते — सति प्राणे पित्रादिषु पित्रादिशब्दप्रयोगात् तदुत्क्रान्तौ च प्रयोगाभावात्। २६४५कथं तत् इति, आह — सः यः कश्चित् पित्रादीनां अन्यतमं यदि तं भृशं इव तदननुरूपं इव किञ्चित् वचनं त्वङ्कारादियुक्तं प्रत्याह, तदा एनं पार्श्वस्था आहुः विवेकिनः — धिक् त्वा अस्तु धिक् अस्तु त्वां इति एवम्। २६४६पितृहां वै त्वं पितुः हन्ता इत्यादि॥

५४३२६४७अथ एनान् एव उत्क्रान्तप्राणान् त्यक्तदेहनाथान् यद्यपि शूलेन २६४८समासं समस्य व्यतिषन्दहेत् व्यत्यस्य सन्दहेत्, एवं अपि अतिक्रूरं कर्म समासव्यत्यासादिप्रकारेण दहनलक्षणं तद्देहसम्बद्धं एव कुर्वाणं नैव एनं ब्रूयुः पितृहा इत्यादि। २६४९तस्मात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां अवगम्यते एतत् पित्राद्याख्योऽपि प्राणः एव इति॥

५४४२६५०तस्मात् प्राणो हि एव एतानि पित्रादीनि सर्वाणि भवति चलानि स्थिराणि च। २६५१सः वा एषः प्राणवित् एवं यथोक्तप्रकारेण पश्यन् फलतो अनुभवन् एवं मन्वानः उपपत्तिभिः चिन्तयन् एवं विजानन् उपपत्तिभिः संयोज्य २६५२एवं एव इति निश्चयं कुर्वन् इत्यर्थः। २६५३मननविज्ञानाभ्यां हि सम्भूतः शास्त्रार्थो निश्चितो दृष्टो भवेत्। अतः एवं पश्यन् अतिवादी भवति २६५४नामादि आशान्तं अतीत्य वदनशीलो भवति इत्यर्थः। तं चेत् ब्रूयुः तं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य हि जगतः प्राणः आत्मा अहं इति ब्रुवाणं यदि ब्रूयुः अतिवादी असि इति, बाढं अतिवादी अस्मि इति ब्रूयात्, न अपह्नुवीत। २६५५कस्मात् हि असौ अपह्नुवीत ? यत् प्राणं सर्वेश्वरं अयं अहं अस्मि इति आत्मत्वेन उपगतः॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥

षोडशः खण्डः

५४५२६५६सः एषः नारदः सर्वातिशयं प्राणं स्वं आत्मानं सर्वात्मानं श्रुत्वा न अतः परं अस्ति इति उपरराम, २६५७न पूर्ववत् किं अस्ति भगवः प्राणात् भूयः इति पप्रच्छ यतः। २६५८तं एव विकारानृतब्रह्मविज्ञानेन परितुष्टं अकृतार्थं २६५९परमार्थसत्यातिवादिनं आत्मानं मन्यमानं २६६०योग्यं शिष्यं मिथ्याग्रहविशेषात् विप्रच्यावयन् आह भगवान् सनत्कुमारः —

५४६एषः तु वा अतिवदति, यं अहं वक्ष्यामि। न प्राणवित् अतिवादी परमार्थतः। २६६१नामाद्यपेक्षं तु तस्य अतिवादित्वम्। २६६२यः तु भूमाख्यं सर्वातिक्रान्तं तत्त्वं परमार्थसत्यं वेद, सोऽतिवादी इत्याह — एषः तु वा अतिवदति यः सत्येन परमार्थसत्यविज्ञानवत्तया अतिवदति। सोऽहं त्वां प्रपन्नः भगवः सत्येन अतिवदानि; तथा मां नियुनक्तु भगवान्, यथा अहं सत्येन अतिवदानि इत्यभिप्रायः। यदि एवं सत्येन अतिवदितुं इच्छसि, सत्यं एव तु तावत् विजिज्ञासितव्यं इति उक्तं आह नारदः। तथा अस्तु तर्हि सत्यं भगवो विजिज्ञासे विशेषेण ज्ञातुं इच्छेयं त्वत्तोऽहं इति॥२६६३

इति षोडशखण्डभाष्यम्॥

सप्तदशः खण्डः

५४७२६६४यदा वै सत्यं परमार्थतः विजानाति — २६६५–२६६६इदं परमार्थतः २६६७सत्यं इति, ततः अनृतं विकारजातं वाचारम्भणं हित्वा सर्वविकारावस्थं सत् एव एकं सत्यं इति तत् एव अथ वदति यत् वदति। ननु विकारोऽपि सत्यं एव, ‘नामरूपे सत्यं ताभ्यां अयं प्राणः छन्नः’(बृ.उ.१.६.३) ‘प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं’(बृ.उ.२.१.२०)‘प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं’(बृ.उ.२.३.६) इति श्रुत्यन्तरात्। सत्यं उक्तं सत्यत्वं श्रुत्यन्तरे विकारस्य, २६६८न तु परमार्थापेक्षं उक्तम्। २६६९किं तर्हि ? इन्द्रियविषयाविषयत्वापेक्षं सत् च त्यत् च इति सत्यं इति उक्तं २६७०तद्द्वारेण च परमार्थसत्यस्य उपलब्धिः विवक्षिता इति। २६७१‘प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं’ इति च उक्तम्। २६७२इह अपि तत् इष्टं एव। २६७३इह तु प्राणविषयात् परमार्थसत्त्यविज्ञानाभिमानात् व्युत्थाप्य नारद यत् सत् एव सत्यं परमार्थतो भूमाख्यं, तत् विज्ञापयिष्यामि इति एषः विशेषतो विवक्षितोऽर्थः। २६७४न अविजानन् सत्यं वदति’ २६७५यः तु अविजानन् वदति सोऽग्न्यादिशब्देन अग्न्यादीन् परमार्थसद्रूपान् मन्यमानो वदति’ २६७६न तु ते रूपत्रयव्यतिरेकेण परमार्थतः सन्ति। २६७७–२६७८तथा तानि अपि रूपाणि सदपेक्षया नैव सन्ति इति अतः न अविजानन् सत्यं वदति। २६७९विजानन् एव सत्यं वदति। २६८०न च तत्सत्यविज्ञानं अविजिज्ञासितं अप्रार्थितं ज्ञायते इत्याह — विज्ञानं तु एव विजिज्ञासितव्यं इति। यदि एवं, विज्ञानं भगवो विजिज्ञासे इति। एवं सत्यादीनां च उत्तरोत्तराणां करोत्यन्तानां पूर्वपूर्वहेतुत्वं व्याख्येयम्॥२६८१

इति सप्तदशखण्डभाष्यम्॥

अष्टादशः खण्डः

५४८यदा वै मनुते इति। मतिः मननं तर्कः॥

इति अष्टादशखण्डभाष्यम्॥

एकोनविंशः खण्डः

५४९मन्तव्यविषये आदरः २६८३आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा॥

इति एकोनविंशतितमखण्डभाष्यम्॥

विंशः खण्डः

५५०२६८४निष्ठा गुरुशुश्रूषादितत्परत्वं ब्रह्मविज्ञानाय॥

इति विंशतितमखण्डभाष्यम्॥

एकविंशः खण्डः

५५१यदा वै करोति। २६८५कृतिः इन्द्रियसंयमः चित्तैकाग्रताकरणं च। २६८६सत्यां हि तस्यां निष्ठादीनि यथा उक्तानि भवन्ति विज्ञानावसानानि॥

इति एकविंशखण्डभाष्यम्॥

द्वाविंशः खण्डः

५५२२६८८सा अपि कृतिः यदा सुखं लभते सुखं निरतिशयं वक्ष्यमाणं लब्धव्यं मया इति मन्यते तदा भवति इत्यर्थः। २६८९यथा दृष्टफलसुखा कृतिः तथा इह अपि न असुखं लब्ध्वा करोति। २६९०भविष्यत् अपि फलं लब्ध्वा इत्युच्यते, तत् उद्दिश्य प्रवृत्त्युपपत्तेः। अथ इदानीं कृत्यादिषु उत्तरोत्तरेषु सत्सु सत्यं स्वयं एव प्रतिभासते इति न तद्विज्ञानाय पृथक् यत्नः कार्य इति प्राप्तं; तत इदं उच्यते — सुखं तु एव विजिज्ञासितव्यं इत्यादि। सुखं भगवो विजिज्ञास इति अभिमुखीभूताय आह॥२६९१

इदि द्वाविंशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोविंशः खण्डः

५५३यो वै भूमा महत् निरतिशयं बहु इति पर्यायाः, तत् सुखम्। २६९२ततोऽर्वाक् सातिशयत्वात् अल्पम्। अतः तस्मिन् अल्पे सुखं नास्ति, २६९३अल्पस्य अधिकतृष्णाहेतुत्वात्। तृष्णा च दुःखबीजम्। २६९४न हि दुःखबीजं सुखं दृष्टं ज्वरादि लोके। तस्मात् युक्तं न अल्पे सुखं अस्ति इति। अतो भूमा एव सुखम्। तृष्णादिदुःखबीजत्वासम्भवात् भूम्नः॥२६९५

इति त्रयोविंशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्विंशः खण्डः

५५४२६९८किंलक्षणोऽसौ भूमा इति, आह — यत्र यस्मिन् भूम्नि तत्त्वे न अन्यत् द्रष्टव्यं अन्येन करणेन द्रष्टा अन्यो विभक्तो दृश्यात् पश्यति। तथा न अन्यत् शृणोति। २६९९नामरूपयोः एव अन्तर्भावात् विषयभेदस्य तद्ग्राहकयोः एव इह दर्शनश्रवणयोः ग्रहणं २७००अन्येषां च उपलक्षणार्थत्वेन। मननं तु अत्र उक्तं द्रष्टव्यं न अन्यत् मनुते इति, २७०१–२७०२प्रायशो मननपूर्वकत्वात् विज्ञानस्य। तथा न अन्यत् विजानाति। एवंलक्षणो यः सः भूमा। २७०३किं अत्र प्रसिद्धान्यदर्शनाभावो भूम्नि उच्यते न अन्यत् पश्यति इत्यादिना, अथ अन्यत् न पश्यति, आत्मानं पश्यति इति एतत्। २७०४किञ्च अतः ? २७०५यदि अन्यदर्शनाद्यभावमात्रं इत्युच्यते, तदा द्वैतसंव्यवहारविलक्षणो भूमा इति उक्तं भवति। २७०६अथ अन्यदर्शनविशेषप्रतिषेधेन आत्मानं पश्यति इत्युच्यते, तदा एकस्मिन् एव क्रियाकारकफलभेदोऽभ्युपगतो भवेत्। २७०७यदि एवं को दोषः स्यात् ? ननु अयं एव दोषः — संसारानिवृत्तिः। २७०८क्रियाकारकफलभेदो हि संसारः इति २७०९आत्मैकत्वे एव क्रियाकारकफलभेदः संसारविलक्षणः इति चेत्, न, आत्मनो निर्विशेषैकत्वाभ्युपगमे दर्शनादिक्रियाकारकफलभेदाभ्युपगमस्य शब्दमात्रत्वात्। २७१०अन्यदर्शनाद्यभावोक्तिपक्षे अपि यत्र इति अन्यत् न पश्यति इति च विशेषणे अनर्थके स्यातां इति चेत् — २७११दृश्यते हि लोके यत्र शून्ये गृहे अन्यत् न पश्यति इति उक्ते स्तम्भादीन् आत्मानं च २७१२न न पश्यति इति गम्यते; एवं इह अपि इति चेत्, न, तत् त्वं असि इति एकत्वोपदेशात् अधिकरणाधिकर्तव्यभेदानुपपत्तेः। तथा सत् एकं एव अद्वितीयं सत्यं इति षष्ठे निर्धारितत्वात्। २७१३‘अदृश्ये अनात्म्ये’(तै.उ.२.७.१) ‘न सन्दृशे तिष्ठति रूपं अस्य’(तै.ना.१.३) ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(छा.उ.२.४.१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः स्वात्मनि दर्शनाद्यनुपपत्तिः। २७१४यत्र इति विशेषणं अनर्थकं प्राप्तं इति चेत्, न, अविद्याकृतभेदापेक्षत्वात्, २७१५यथा सत्यैकत्वाद्वितीयत्वबुद्धिं प्रकृतां अपेक्ष्य सत् एकं एव अद्वितीयं इति सङ्ख्याद्यनर्हं अपि उच्यते, २७१६एवं भूम्नि एकस्मिन् एव यत्र इति विशेषणम्। २७१७अविद्यावस्थायां अन्यदर्शनानुवादेन च भूम्नः तदभावत्वलक्षणस्य विवक्षितत्वात् न अन्यत् पश्यति इति विशेषणम्। २७१८तस्मात् संसारव्यवहारो भूम्नि नास्ति इति समुदायार्थः। २७१९अथ यत्र अविद्याविषये अन्योऽन्येन अन्यत् पश्यति इति तत् अल्पं अविद्याकालभावी इत्यर्थः; २७२०यथा स्वप्नदृश्यं वस्तु प्राक् प्रबोधात् तत्कालभावी इति, तद्वत्। तत एव तत् मर्त्यं विनाशि स्वप्नवस्तुवत् एव। तत् विपरीतो भूमा यः तत् अमृतम्। २७२१तच्छब्दः अमृतत्वपरः; २७२२सः तर्हि एवंलक्षणो भूमा हे भगवन् कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति उक्तवन्तं नारद प्रत्याह सनत्कुमारः — स्वे महिम्नि इति स्वे आत्मीये महिम्नि माहात्म्ये विभूतौ प्रतिष्ठितो भूमा। यदि प्रतिष्ठां इच्छसि क्वचित्, यदि वा परमार्थं एव पृच्छसि, न महिम्नि अपि प्रतिष्ठितं इति ब्रूमः; अप्रतिष्ठितः अनाश्रितो भूमा क्वचित् अपि इत्यर्थः॥२७२३

५५५२७२४यदि स्वमहिम्नि प्रतिष्ठितः भूमा, कथं तर्हि अप्रतिष्ठः उच्यते ? शृणु— गोअश्वादि इह महीं इति आचक्षते। गावः च अश्वाः च गोअश्वं द्वन्द्वैकवद्भावः। सर्वत्र गवाश्वादि महिमा इति प्रसिद्धम्। तदाश्रितः तत्प्रतिष्ठः च चैत्रो भवति यथा, न अहं एवं स्वतोऽन्यं महिमानं आश्रितो भूमा चैत्रवत् इति ब्रवीमि, अत्र हेतुत्वेन अन्यो हि अन्यस्मिन् प्रतिष्ठितं इति व्यवहितेन सम्बन्धः। २७२५किन्तु एवं ब्रवीमि इति ह उवाच — सः एव इत्यादि॥

इति चतुर्विंशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चविंशः खण्डः

५५६२७२६कस्मात् पुनः क्वचित् न प्रतिष्ठितं इति, उच्यते — यस्मात् सः एव भूमा अधस्तात् न तत् व्यतिरेकेण अन्यत् विद्यते यस्मिन् प्रतिष्ठितः स्यात्। तथा उपरिष्टात् इत्यादि समानम्। २७२७सति भूम्नोऽन्यस्मिन्, भूमा हि प्रतिष्ठितः स्यात्; न तु तत् अस्ति। सः एव तु सर्वम्। अतः तस्मात् असौ न क्वचित् प्रतिष्ठितः। २७२८‘यत्र न अन्यत् पश्यति’ इति अधिकरणाधिकर्तव्यतानिर्देशात् सः एव अधस्तात् इति च परोक्षनिर्देशात् २७२९द्रष्टुः जीवात् अन्यो भूमा स्यात् इति आशङ्का कस्यचित् मा भूत् इति अथ अतः अनन्तरं अहङ्कारादेशः अहङ्कारेण आदिश्यते इति अहङ्कारादेशः। द्रष्टुरनन्यत्वदर्शनार्थं भूमा एव निर्दिश्यते अहङ्कारेण अहं एव अधस्तात् इत्यादिना॥

५५७२७३२अहङ्कारेण देहादिसङ्घातोऽपि आदिश्यते अविवेकिभिः इति अतः तत् आशङ्का मा भूत् इति अथ अनन्तरं आत्मादेशः आत्मना एव केवलेन सत्स्वरूपेण शुद्धेन आदिश्यते। आत्मा एव सर्वतः सर्वं — इति एवं एकं अजं सर्वतो व्योमवत् पूर्णं अन्यशून्यं पश्यन् सः वा एषः विद्वान् मननविज्ञानाभ्यां आत्मरतिः आत्मनि एव रतिः रमणं यस्य सोऽयं आत्मरतिः। तथा आत्मक्रीडः। २७३३देहमात्रसाधनाः रतिः बाह्यसाधनाः क्रीडा, २७३४लोके स्त्रीभिः सखिभिः च क्रीडति इति दर्शनात्। न तथा विदुषः; किं तर्हि, आत्मविज्ञाननिमित्तं एव उभयं भवति इत्यर्थः। मिथुनं द्वन्द्वजनितं सुखं तत् अपि द्वन्द्वनिरपेक्षं यस्य विदुषः। तथा आत्मानन्दः, शब्दादिनिमित्तः आनन्दः अविदुषां, न तथा अस्य विदुषः; किं तर्हि, आत्मनिमित्तं एव सर्वं सर्वदा सर्वप्रकारेण च; देहजीवितभोगादिनिमित्तबाह्यवस्तुनिरपेक्षः इत्यर्थः। सः एवंलक्षणः विद्वान् जीवन् एव स्वाराज्ये अभिषिक्तः पतिते अपि २७३५–२७३६देहे स्वराट् एव भवति। २७३७यतः एवं भवति, तत एव तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति। २७३८प्राणादिषु पूर्वभूमिषु ‘तत्र अस्य’ इति तावन्मात्रपरिच्छिन्नकामचारत्वं उक्तम्। अन्यराजत्वं च अर्थप्राप्तं, सातिशयत्वात्। यथाप्राप्तस्वाराज्यकामचारत्वानुवादेन तत्तन्निवृत्तिः इह उच्यते — सः स्वराट् इत्यादिना। अथ पुनः ये अन्यथा अतः उक्तदर्शनात् अन्यथा वैपरीत्येन यथोक्तं एव वा सम्यक् न विदुः, ते अन्यराजानः भवन्ति अन्यः परो राजा स्वामी येषां ते अन्यराजानः ते किञ्च क्षय्यलोकाः क्षय्यो लोको येषां ते क्षय्यलोकाः, २७३९भेददर्शनस्य अल्पविषयत्वात्, अल्पं च तत् मर्त्यं इति अवोचाम। तस्मात् ये द्वैतदर्शिनः ते क्षय्यलोकाः स्वदर्शनानुरूप्येण एव भवन्ति; अतः एव तेषां सर्वेषु लोकेषु अकामचारो भवति॥

इति पञ्चविंशखण्डभाष्यम्॥

षड्विंशः खण्डः

५५८तस्य ह वा २७४०एतस्य इत्यादि स्वाराज्यप्राप्तस्य प्रकृतस्य विदुषः इत्यर्थः। प्राक् सदात्मविज्ञानात् स्वात्मनोऽन्यस्मात् सतः प्राणादेः नामान्तस्य उत्पत्तिप्रलयौ अभूताम्। सदात्मविज्ञाने तु सति इदानीं स्वात्मता एव संवृत्तौ। तथा सर्वोऽपि अन्यो व्यवहारः आत्मतः एव विदुषः॥

५५९२७४२किञ्च तत् एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रोऽपि भवति — न पश्यः २७४३पश्यति इति पश्यः यथोक्तदर्शी विद्वान् इत्यर्थः, मृत्युं मरणं रोगं ज्वरादि दुःखतां दुःखभावं च अपि न पश्यति। सर्वं ह सर्वं एव सः पश्यः पश्यति आत्मानं एव। सर्वं ततः सर्वं आप्नोति सर्वशः सर्वप्रकारैः इति। २७४४किञ्च सः विद्वान् प्राक्सृष्टिप्रभेदात् एकधा एव भवति; एकधा एव च सन् त्रिधादिभेदैरनन्तभेदप्रकारो भवति सृष्टिकाले; पुनः संहारकाले मूलं एव स्वं पारमार्थिकं एकधाभावं प्रतिपद्यते स्वतन्त्र एव — इति विद्यां फलेन प्ररोचयन् स्तौति। २७४५अथ इदानीं यथोक्तायाः विद्यायाः सम्यक् अवभासकारणं मुखावभासकारणस्य इव आदर्शस्य विशुद्धिकारणं साधनं उपदिश्यते — आहारशुद्धौ। २७४६आह्रियत इति आहारः शब्दादिविषयविज्ञानं २७४७भोक्तुः भोगाय आह्रियते। तस्य विषयोपलब्धिलक्षणस्य विज्ञानस्य शुद्धिः आहारशुद्धिः, २७४८रागद्वेषमोहदोषैः असंसृष्टं विषयविज्ञानं इत्यर्थः। २७४९तस्यां आहारशुद्धौ सत्यां तद्वतोऽन्तःकरणस्य २७५०सत्त्वस्य शुद्धिः नैर्मल्य भवति। सत्त्वशुद्धौ च सत्यां यथावगते भूमात्मनि ध्रुवा अविच्छिन्ना स्मृतिः अविस्मरणं भवति। २७५१तस्यां च लब्धायां स्मृतिलम्भे सति सर्वेषां अविद्याकृतानर्थपाशरूपाणां अनेकजन्मान्तरानुभवभावनाकठिनीकृतानां हृदयाश्रयाणां ग्रन्थीनां विप्रमोक्षः विशेषेण प्रमोक्षणं विनाशो भवति इति। २७५२यतः एतत् उत्तरोत्तरं यथोक्तं आहारशुद्धिमूलं तस्मात् सा कार्या इत्यर्थः। सर्वं शास्त्रार्थं अशेषतः उक्त्वा आख्यायिकां उपसंहरति श्रुतिः — तस्मै मृदितकषायाय वार्क्षादिः इव कषायो रागद्वेषादिदोषः सत्त्वस्य रञ्चनारूपत्वात् सः ज्ञानवैराग्याभ्यासरूपक्षारेण क्षालितः मृदितः विनाशितः यस्य नारदस्य, तस्मै योग्याय मृदितकषायाय तमसः अविद्यालक्षणात् पारं परमार्थतत्त्वं दर्शयति दर्शितवान् इत्यर्थः। कोऽसौ ? भगवान् ‘उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां आगतिं गतिम्। वेत्ति विद्यां अविद्यां च सः वाच्यो भगवान् इति’ एवंधर्मा सनत्कुमारः। २७५३तं एव सनत्कुमारं देवं स्कन्दः इति आचक्षते कथयन्ति तद्विदः। द्विर्वचनं अध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥

इति षड्विंशखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमत्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥