चतुर्थोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

२८११३०१वायुप्राणयोः ब्रह्मणः पाददृष्ट्यध्यासः पुरस्तात् वर्णितः। अथ इदानीं तयोः साक्षात् ब्रह्मत्वेन उपास्यत्वाय उत्तरं आरभ्यते। सुखावबोधार्था आख्यायिका, १३०२विद्यादानग्रहणविधिप्रदर्शनार्था च। १३०३श्रद्धान्नदानानुद्धतत्वादीनां च विद्याप्राप्तिसाधनत्वं प्रदर्श्यते आख्यायिकया —

२८२जानश्रुतिः जनश्रुतस्य अपत्यम्। ह ऐतिह्यार्थः। १३०४पुत्रस्य पौत्रः पौत्रायणः सः एव श्रद्धादेयः श्रद्धापुरःसरं एव ब्राह्मणादिभ्यो यमस्य इति श्रद्धादेयः। १३०५बहुदायी प्रभूतं दातुं शीलं अस्य इति बहुदायी। बहुपाक्यः बहु पक्तव्यं अहनि गृहे यस्य असौ बहुपाक्यः; १३०६भोजनार्थिभ्यो बहु अस्य गृहे अन्नं पच्यते इत्यर्थः। एवंगुणसम्पन्नोऽसौ जानश्रुतिः पौत्रायणो विशिष्टे देशे काले च कस्मिंश्चित् आस बभूव। सः ह सर्वतः सर्वासु दिक्षु ग्रामेषु नगरेषु आवसथान् एत्य वसन्ति येषु इति आवसथाः तान् मापयाञ्चक्रे कारितवान् इत्यर्थः। सर्वतः एव मे मम अन्नं तेषु आवसथेषु वसन्तः अत्स्यन्ति भोक्ष्यन्ते इति एवं अभिप्रायः॥१३०७

२८३१३०८तत्र एवं सति राजनि तस्मिन् घर्मकाले हर्म्यतलस्थे अथ ह हंसाः निशायां रात्रौ अतिपेतुः। १३०९–१३१०ऋषयो देवता वा राज्ञोऽन्नदानगुणैः तोषिताः सन्तः हंसरूपाः भूत्वा राज्ञो दर्शनगोचरे अतिपेतुः पतितवन्तः। तत् तस्मिन् काले तेषां पततां हंसानां एकः पृष्ठतः पतन् अग्रतः पतन्तं हंसं अभ्युवाद अभ्युक्तवान् — हो होयि इति भो भो इति सम्बोध्य भल्लाक्ष भल्लाक्ष इत्यादरं दर्शयन् १३११यथा पश्य पश्य आश्चर्यं इति तद्वत्; १३१२भल्लाक्ष इति मन्ददृष्टित्वं सूचयन् आह; १३१३अथवा सम्यग्ब्रह्मदर्शनाभिमानवत्त्वात् तस्य असकृत् उपालब्धः तेन पीड्यमानोऽमर्षितया तत् सूचयति भल्लाक्ष इति; १३१४जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं तुल्यं दिवा द्युलोकेन ज्योतिः प्रभास्वरं अन्नदानादिजनितप्रभावजं आततं व्याप्तं द्युलोकस्पृक् इत्यर्थः; दिवा अह्ना वा समं ज्योतिः इति एतत्; तत् मा प्रसाङ्क्षीः सञ्जनं सक्तिं तेन ज्योतिषा सम्बन्धं मा कार्षीः इत्यर्थः। तत्प्रसञ्जनेन तत् ज्योतिः त्वा त्वां मा प्रधाक्षीः मा दहतु इत्यर्थः; १३१५पुरुषव्यत्ययेन मा प्रधाक्षीत् इति॥

२८४तं एवं उक्तवन्तं परः इतरोऽग्रगामी प्रत्युवाच — अरे निकृष्टोऽयं राजा वराकः, तं कं उ एनं सन्तं केन माहात्म्येन युक्तं सन्तं इति कुत्सयति एनं एवं सबहुमानं एतत् वचनं आत्थ १३१६रैक्वं इव सयुग्वानं, सह युग्वना गन्त्र्या वर्तत इति सयुग्वा रैक्वः, तं इव आत्थ एनं; १३१७अननुरूपं अस्मिन् अयुक्तं ईदृशं वक्तुं रैक्व इव इत्यभिप्रायः। इतरः च आह — यो नु कथं त्वया उच्यते सयुग्वा रैक्वः। इति उक्तवन्तं भल्लाक्षः आह — शृणु यथा सः रैक्वः॥

२८५१३१८यथा लोके कृतायः कृतो नाम अयः द्यूतसमये प्रसिद्धः चतुरङ्कः, सः यदा जयति द्यूते प्रवृत्तानां, तस्मै विजिताय १३१९तदर्थं इतरे त्रिद्व्येकाङ्काः १३२०अधरेयाः १३२१त्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति सङ्गच्छन्ते अन्तर्भवन्ति; १३२२चतुरङ्के कृताये त्रिद्व्येकाङ्कानां विद्यमानत्वात् तत्र अन्तर्भवन्ति इत्यर्थः। १३२३यथा अयं दृष्टान्तः, एवं एनं रैक्वं कृतायस्थानीयं त्रेताद्ययस्थानीयं सर्वं तत् अभिसमैति १३२४अन्तः भवति रैक्वे। १३२५किं तत् ? यत् किञ्च लोके सर्वाः प्रजाः साधु शोभनं धर्मजातं कुर्वन्ति, तत् सर्वं रैक्वस्य धर्मे अन्तर्भवति, १३२६तस्य च फले सर्वप्राणिधर्मफलं अन्तर्भवति इत्यर्थः। तथा अन्योऽपि कश्चित् यः तत् वेद्यं वेद। किं तत् ? यत् वेद्यं सः रैक्वः वेद; तत् वेद्यं अन्योऽपि यो वेद, तं अपि सर्वप्राणिधर्मजातं तत् फलं च रैक्वं इव अभिसमैति इति अनुवर्तते। सः एवंभूतः अरैक्वोऽपि मया विद्वान् एतत् उक्तः एवं उक्तः, रैक्ववत् सः एव कृतायस्थानीयो भवति इत्यभिप्रायः॥१३२७

२८६१३२८तत् उ ह १३२९–१३३०तत् एतत् ईदृशं हंसवाक्यं आत्मनः कुत्सारूपं अन्यस्य विदुषो रैक्वादेः प्रशंसारूपं उपशुश्राव श्रुतवान् हर्म्यतलस्थो राजा जानश्रुतिः पौत्रायणः। तत् च हंसवाक्यं स्मरन् एव पौनःपुन्येन रात्रिशेषं अतिवाहयामास। ततः सः वन्दिभिः राजा स्तुतियुक्ताभिः वाग्भिः प्रतिबोध्यमानः उवाच क्षत्तारं सञ्जिहानः एव शयनं निद्रां वा परित्यजन् एव, हे अङ्ग वत्स अरे सयुग्वानं इव रैक्वं आत्थ किं मां; सः एव स्तुत्यर्हो न अहं इत्यभिप्रायः। अथवा सयुग्वानं रैक्वं आत्थ गत्वा मम तत् दिदृक्षाम्। तदा इवशब्दोऽवधारणार्थोऽनर्थको वा वाच्यः। सः च क्षत्ता प्रत्युवाच रैक्वानयनकामो १३३१राज्ञोऽभिप्रायज्ञो — यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति, राज्ञा एवं च उक्तः आनेतुं तत् चिह्नं ज्ञातुं इच्छन् यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति अवोचत्। सः च भल्लाक्षवचनं एव अवोचत् तस्य स्मरन्॥

२८७१३३२सः ह क्षत्ता नगरं ग्रामं वा गत्वा अन्विष्य रैक्वं न अविदं न व्यज्ञासिषं इति प्रत्येयाय प्रत्यागतवान्। तं ह उवाच क्षत्तारं — अरे यत्र ब्राह्मणस्य ब्रह्मवित् एकान्ते अरण्ये नदीपुलिनादौ विविक्ते देशे अन्वेषणा अनुमार्गणं भवति, तत् तत्र एनं रैक्वं अर्च्छ ऋच्छ गच्छ, तत्र मार्गणं कुरु इत्यर्थः॥

२८८१३३३इति उक्तः क्षत्ता अन्विष्य तं विजने देशे अधस्तात् शकटस्य गन्त्र्याः पामानं खर्जूं कषमाणं कण्डूयमानं दृष्ट्वा, अयं नूनं सयुग्वा रैक्व इति उप समीपे उपविवेश विनयेन उपविष्टवान्। तं च रैक्वं ह अभ्युवाद उक्तवान्। त्वं असि हे भगवः भगवन् सयुग्वा रैक्व इति। एवं पृष्टः अहं अस्मि हि अरा अरे इति ह अनादरः एव प्रतिजज्ञे अभ्युपगतवान् — सः तं विज्ञाय अविदं विज्ञातवान् अस्मि इति प्रत्येयाय प्रत्यागतः इत्यर्थः॥

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

२८९१३३४तत् तत्र ऋषेः गार्हस्थ्यं प्रति अभिप्रायं बुद्ध्वा धनार्थितां च उ ह एव जानश्रुतिः पौत्रायणः षट् शतानि गवां निष्कं कण्ठहारं अश्वतरीरथं अश्वतरीभ्यां युक्तं रथं तत् आदाय धनं गृहीत्वा प्रतिचक्रमे रैक्वं प्रति गतवान्। तं च गत्वा अभ्युवाद ह अभ्युक्तवान्॥

२९०हे रैक्व गवां षट् शतानि इमानि तुभ्यं मया आनीतानि, अयं निष्कः अश्वतरीरथः च अयं एतत् धनं आदत्स्व। भगवोऽनुशाधि च मे मां एतां, यां च देवतां त्वं उपास्से तद्देवतोपदेशेन मां अनुशाधि इत्यर्थः॥

२९१तं एवं उक्तवन्तं राजानं प्रत्युवाच परो रैक्वः। अह इति अयं निपातो विनिग्रहार्थीयोऽन्यत्र, इह तु अनर्थकः, १३३५एवशब्दस्य पृथक्प्रयोगात्। हारे त्वा हारेण युक्ता इत्वा गन्त्री सा इयं हारे त्वा गोभिः सह तव एव अस्तु तव एव तिष्ठतु १३३६–१३३७न मम अपर्याप्तेन कर्मार्थं अनेन प्रयोजनं इत्यभिप्रायः। हे शूद्र इति — ननु राजा असौ क्षत्तृसम्बन्धात्, सः ह क्षत्तारं उवाच इति उक्तं; १३३८विद्याग्रहणाय च ब्राह्मणसमीपोपगमात् १३३९शूद्रस्य च अनधिकारात् १३४०कथं इदं अननुरूपं रैक्वेण उच्यते हे शूद्र इति। १३४१तत्र आहुः आचार्याः — हंसवचनश्रवणात् शुक् एनं आविवेश; तेन असौ शुचा श्रुत्वा रैक्वस्य महिमानं वा आद्रवति इति १३४२ऋषिः आत्मनः परोक्षज्ञतां दर्शयन् शूद्र इत्याह इति। १३४३शूद्रवत् वा धनेन एव एवं विद्याग्रहणाय उपजागम न च शुश्रूषया। १३४४न तु जात्या एव शूद्रः इति। १३४५अपरे पुनः आहुः अल्पं धनं आहृतं इति रुषा एव एवं उक्तवान् शूद्र इति। १३४६लिङ्गं च बह्वाहरणे उपादानं धनस्य इति। तत् उ ह ऋषेः मतं ज्ञात्वा पुनः एव जानश्रुतिः पौत्रायणो गवां सहस्रं अधिकं जायां च ऋषेः अभिमतां दुहितरं आत्मनः तत् आदाय प्रतिचक्रमे क्रान्तवान्॥

२९२रैक्व इदं गवां सहस्रं अयं निष्कः अयं अश्वतरीरथः इयं जाया जायार्थं मम दुहिता आनीता अयं च ग्रामः यस्मिन् आस्से तिष्ठसि सः च त्वदर्थे मया कल्पितः; तत् एतत् सर्वं आदाय अनुशाधि एव मा मां हे भगवः, इति उक्तः तस्याः जायार्थं आनीतायाः राज्ञो दुहितुः ह एव मुखं द्वारं विद्यायाः दाने तीर्थं उपोद्गृह्णन् जानन् इत्यर्थः। १३४८‘ब्रह्मचारी धनदायी मेधावी श्रोत्रियः प्रियः। विद्यया वा विद्यां प्राह तीर्थानि षट् मम’ इति विद्यायाः वचनं विज्ञायते हि। १३४९एवं जानन् उपोद्गृह्णन् उवाच उक्तवान्। १३५०आजहार आहृतवान् भवान् इमाः गाः यत् च अन्यत् धनं तत् साधु इति वाक्यशेषः शूद्र इति पूर्वोक्तानुकृतिमात्रं न तु कारणान्तरापेक्षया १३५१पूर्ववत्। अनेन एव मुखेन विद्याग्रहणतीर्थेन आलापयिष्यथाः आलापयसि इति मां भाणयसि इत्यर्थः। ते ह एते ग्रामाः रैक्वपर्णाः नाम विख्याता महावृषेषु देशेषु यत्र येषु ग्रामेषु उवास उषितवान् रैक्वः, तान् असौ ग्रामान् अदात् अस्मै रैक्वाय राजा। तस्मै राज्ञे धनं दत्तवते ह किल उवाच विद्यां सः रैक्वः॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

२९३१३५२वायुः वाव संवर्गः १३५३वायुः बाह्यः, वाव इति अवधारणार्थः, संवर्जनात् सङ्ग्रहणात् सङ्ग्रसनात् वा संवर्गः; १३५४वक्ष्यमाणा अग्न्याद्याः देवता आत्मभावं आपादयति इति अतः संवर्गः संवर्जनाख्यो गुणो ध्येयो वायोः, १३५५कृताय अन्तर्भावदृष्टान्तात्। १३५६कथं संवर्गत्वं वायोः इति, आह — यदा यस्मिन् काले वै अग्निः उद्वायति १३५७उद्वासनं प्राप्नोति उपशाम्यति, तदा असौ अग्निः वायुं एव अप्येति वायुस्वाभाव्यं अपिगच्छति। तथा यदा सूर्योऽस्तं एति, वायुं एव अप्येति। यदा चन्द्रोऽस्तं एति वायुं एव अप्येति। ननु कथं सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपावस्थितयोः वायौ अपिगमनं ? १३५८न एषः दोषः, अस्तमने अदर्शनप्राप्तेः वायुनिमित्तत्वात्; वायुना हि अस्तं नीयते सूर्यः, चलनस्य वायुकार्यत्वात्। अथवा प्रलये सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपभ्रंशे तेजोरूपयोः वायौ एव अपिगमनं स्यात्॥

२९४तथा यदा आपः उच्छुष्यन्ति उच्छोषं आप्नुवन्ति, तदा १३५९वायुं एव अपियन्ति। वायुः हि यस्मात् एव एतान् अग्न्याद्यान् महाबलान् संवृङ्क्ते, अतो वायुः संवर्गगुणः उपास्य इत्यर्थः। इति अधिदैवतं देवतासु संवर्गदर्शनं उक्तम्॥१३६०

२९५अथ अनन्तरं अध्यात्मं आत्मनि संवर्गदर्शनं इदं उच्यते। प्राणः मुख्यः वाव संवर्गः। १३६१सः पुरुषः यदा यस्मिन् काले स्वपिति, तदा प्राणं एव वाक् अपि एति — वायुं इव अग्निः। प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो हि यस्मात् एव एतान् वागादीन् सर्वान् संवृङ्क्ते इति॥

२९६तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ संवर्जनगुणौ — वायुः एव देवेषु संवर्गः प्राणः प्राणेषु वागादिषु मुख्यः॥१३६२

२९७१३६३अथ एतयोः स्तुत्यर्थं इयं आख्यायिका आरभ्यते। ह इति ऐतिह्यार्थः। शौनकं च शुनकस्य अपत्यं शौनकं कापेयं कपिगोत्रं अभिप्रतारिणं च नामतः कक्षसेनस्य अपत्यं काक्षसेनिं भोजनाय उपविष्टौ परिविष्यमाणौ सूपकारैः ब्रह्मचारी ब्रह्मविच्छौण्डो बिभिक्षे भिक्षितवान्। ब्रह्मचारिणो ब्रह्मविन्मानितां बुद्ध्वा तं जिज्ञासमानौ तस्मै उ भिक्षां न ददतुः न दत्तवन्तौ ह १३६४किं अयं वक्ष्यति इति॥

२९८सः ह उवाच ब्रह्मचारी महात्मनः चतुरः इति १३६६द्वितीयाबहुवचनम्। देव एकः अग्न्यादीन् वायुः वागादीन् प्राणः। १३६७कः सः प्रजापतिः जगार ग्रसितवान्। कः सः जागर इति प्रश्नं एके। भुवनस्य १३६८भवन्ति अस्मिन् भूतानि इति भुवनं भूरादिः सर्वो लोकः तस्य गोपाः गोपायिता रक्षिता गोप्ता इत्यर्थः। तं कं प्रजापतिं हे कापेय न अभिपश्यन्ति न जानन्ति मर्त्याः मरणधर्माणोऽविवेकिनो वा हे अभिप्रतारिन् बहुधा अध्यात्माधिदैवताधिभूतप्रकारैः वसन्तम्। यस्मै वै एतत् अहनि अहनि अन्नं अदनाय आह्रियते संस्क्रियते च, तस्मै प्रजापतये एतत् अन्नं न दत्तं इति॥

२९९१३६९तत् उ ह ब्रह्मचारिणो वचनं शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः मनसा आलोचयन् ब्रह्मचारिणं प्रत्येयाय आजगाम। गत्वा च आह यं त्वं अवोचः न अभिपश्यन्ति मर्त्याः इति, तं वयं पश्यामः। कथं ? आत्मा सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्य। किञ्च देवानां अग्न्यादीनां १३७०आत्मनि संहृत्य ग्रसित्वा पुनः जनयिता उत्पादयिता वायुरूपेण अधिदैवतं अग्न्यादीनाम्। १३७१अध्यात्मं च प्राणरूपेण वागादीनां प्रजानां च जनिता। १३७२अथवा आत्मा देवानां अग्निवागादीनां जनिता प्रजानां स्थावरजङ्गमानाम्। हिरण्यदंष्ट्रः अमृतदंष्ट्रः अभग्नदंष्ट्रः इति यावत्। बभसो भक्षणशीलः। अनसूरिः सूरिः मेधावी न सूरिः असूरिः तत्प्रतिषेधोऽनसूरिः सूरिः एव इत्यर्थः। महान्तं अतिप्रमाणं अप्रमेयं अस्य प्रजापतेः महिमानं विभूतिं आहुः ब्रह्मविदः। १३७३यस्मात् स्वयं अन्यैः अनद्यमानः अभक्ष्यमाणः यत् अनन्नं अग्निवागादिदेवतारूपं अत्ति भक्षयति इति। वा इति निरर्थकः। वयं हे ब्रह्मचारिन्, आ इदं एवं यथोक्तलक्षणं ब्रह्म वयं आ उपास्महे। १३७४–१३७५वयं इति व्यवहितेन सम्बन्धः। १३७६अन्ये न वयं इदं उपास्महे, किं तर्हि ? परं एव ब्रह्म उपास्महे इति वर्णयन्ति। १३७७दत्तास्मै भिक्षां इति अवोचत् भृत्यान्॥

३००तस्मै उ ह ददुः ते हि भिक्षाम्। ते वै १३७९ये ग्रस्यन्ते अग्न्यादि यः च तेषां ग्रसिता वायुः पञ्च अन्ये वागादिभ्यः, १३८०तथा अन्ये तेभ्यः पञ्च अध्यात्मं वागादयः प्राणः च, १३८१ते सर्वे दश भवन्ति सङ्ख्यया, दश सन्तः तत्कृतं भवति ते, १३८२चतुरङ्क एकायः एवं चत्वारः त्र्यङ्कायः एवं त्रयोऽपरे द्व्यङ्कायः एवं द्वौ अन्यौ एकाङ्कायः एवं एकः अन्यः इति एवं दश सन्तः तत्कृतं भवति। १३८३यतः एवं, तस्मात् सर्वासु दिक्षु दशसु अपि अग्न्याद्याः वागाद्याः च दशसङ्ख्यासामान्यात् अन्नं एव, १३८४‘दशाक्षरा विराट्’ ‘विराट् अन्नं’ इति हि श्रुतिः। १३८५अतोऽन्नं एव, दशसङ्ख्यत्वात्। १३८६तत एव दश कृतं कृते अन्तर्भावात् चतुरङ्कायत्वेन इति अवोचाम। १३८७सा एषा विराट् दशसङ्ख्या सती अन्नं च अन्नादी अन्नादिनी च कृतत्वेन। १३८८कृते हि दशसङ्ख्या अन्तर्भूता, अतोऽन्नं अन्नादिनी च सा। १३८९तथा विद्वान् दशदेवतात्मभूतः सन् विराट्त्वेन दशसङ्ख्यया अन्नं कृतसङ्ख्यया अन्नादी च। १३९०तया अन्नान्नादिन्या इदं सर्वं जगत् दशदिक्संस्थं दृष्टं कृतसङ्ख्याभूतया उपलब्धम्। १३९१एवंविदः अस्य सर्वं कृतसङ्ख्याभूतस्य दशदिक्सम्बद्धं दृष्टं उपलब्धं भवति। किञ्च अन्नादः च भवति, यः एवं वेद यथोक्तदर्शी। द्विः अभ्यासः उपासनसमाप्त्यर्थः॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥

चतुर्थः खण्डः

३०११३९२सर्वं वागाद्यग्न्यादि च अन्नान्नादत्वसंस्तुतं जगत् एकीकृत्य षोडशधा प्रविभज्य तस्मिन् ब्रह्मदृष्टिः विधातव्या इति आरभ्यते। १३९३श्रद्धातपसोः ब्रह्मोपासनाङ्गत्वप्रदर्शनाय आख्यायिका। सत्यकामो ह नामतः, ह—शब्दः ऐतिह्यार्थः, जबालायाः अपत्यं जाबालः जबालां स्वां मातरं आमन्त्रयाञ्चक्रे आमन्त्रितवान्। ब्रह्मचर्यं १३९४स्वाध्यायग्रहणाय हे भवति विवत्स्यामि आचार्यकुले, १३९५किङ्गोत्रोऽहं किं अस्य मम गोत्रं सोऽहं किङ्गोत्रो नु अहं अस्मि इति॥

३०२एवं पृष्टा जबाला सा ह एनं पुत्रं उवाच — न अहं एतत् तव गोत्रं वेद, हे तात यद्गोत्रः त्वं असि। कस्मात् न वेत्सि इति उक्ता आह — बहु भर्तृगृहे परिचर्याजातं अतिथ्यभ्यागतादि चरन्ती अहं परिचारिणी परिचरन्ती इति परिचरणशीला एव अहं, परिचरणचित्ततया गोत्रादिस्मरणे मम मनो न अभूत्। १३९६यौवने च तत्काले त्वां अलभे लब्धवती अस्मि। १३९७तदा एव ते पिता उपरतः; १३९८अतोऽनाथा अहं, १३९९सा अहं एतत् न वेद यद्गोत्रः त्वं असि। १४००जबाला तु न अमा अहं अस्मि, सत्यकामो नाम त्वं असि, १४०१सः त्वं सत्यकाम एव अहं जाबालोऽस्मि इति आचार्याय ब्रवीथाः; यदि आचार्येण पृष्टः इत्यभिप्रायः॥१४०२

३०३१४०३सः ह सत्यकामः हारिद्रुमतं हरिद्रुमतोऽपत्यं हारिद्रुमतं गौतमं गोत्रतः एत्य गत्वा उवाच — ब्रह्मचर्यं भगवति पूजावति त्वयि वत्स्यामि १४०४अतः उपेयां उपगच्छेयं शिष्यतया भगवन्तं इति उक्तवन्तं तं ह उवाच गौतमः किङ्गोत्रः नु सोम्य असि इति, १४०५विज्ञातकुलगोत्रः शिष्यः उपनेतव्यः; इति पृष्टः प्रत्याह सत्यकामः। सः ह उवाच — न अहं एतत् वेद भो, यद्गोत्रोऽहं अस्मि; १४०६किं तु अपृच्छं पृष्टवान् अस्मि मातरं; सा मया पृष्टा मां प्रत्यब्रवीत् माता; बहु अहं चरन्ति इत्यादि पूर्ववत्; तस्याः अहं वचः स्मरामि; सोऽहं सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति॥

३०४तं ह उवाच गौतमः — न एतत् वचः अब्राह्मणे विशेषेण वक्तुं अर्हति आर्जवार्थसंयुक्तम्। १४०७ऋजवः हि ब्राह्मणाः १४०८न इतरे स्वभावतः। १४०९यस्मात् न सत्यात् ब्राह्मणजातिधर्मात् अगाः न अपेतवान् असि, अतः ब्राह्मणं त्वां उपनेष्ये; अतः संस्कारार्थं होमाय समिधं सोम्य आहर, इति उक्त्वा तं उपनीय १४१०कृशानां अबलानां गोयूथात् निराकृत्य अपकृष्य चतुःशता चत्वारिशतानि गवां उवाच — इमाः गाः सोम्य अनुसंव्रज अनुगच्छ। १४११इति उक्तः ताः अरण्यं प्रत्यभिप्रस्थापयन् उवाच — न असहस्रेण अपूर्णेन सहस्रेण न आवर्तेय न प्रत्यागच्छेयम्। सः एवं उक्त्वा गाः अरण्यं तृणोदकबहुलं द्वन्द्वरहितं प्रवेश्य सः ह वर्षगणं दीर्घं प्रोवास प्रोषितवान्। ताः सम्यक् गावः रक्षिताः यदा यस्मिन् काले सहस्रं सम्पेदुः सम्पन्ना बभूवुः॥

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

पञ्चमः खण्डः

३०५१४१२तं एतं श्रद्धातपोभ्यां सिद्धं १४१३वायुदेवता १४१४दिक्सम्बन्धिनी तुष्टा सती ऋषभं अनुप्रविश्य ऋषभभावं आपन्ना अनुग्रहाय अथ ह एनं ऋषभः अभ्युवाद अभ्युक्तवान् सत्यकाम इति सम्बोध्य। तं असौ सत्यकामो भगवः इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं ददौ। प्राप्ताः सोम्य सहस्रं स्मः, पूर्णा तव प्रतिज्ञा, अतः प्रापय नः अस्मान् आचार्यकुलम्॥

३०६१४१५किञ्च अहं ब्रह्मणः परस्य ते तुभ्यं पादं ब्रवाणि कथयानि। इति उक्तः प्रत्युवाच — ब्रवीतु

३०७कथयतु मे मह्यं भगवान्। इति उक्तः ऋषभः तस्मै सत्यकामाय ह उवाच — १४१६प्राची दिक्कला ब्रह्मणः पादस्य चतुर्थो भागः। तथा प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कला उदीची दिक्कला, एषः वै सोम्य ब्रह्मणः पादः चतुष्कलः चतस्रः कला अवयवाः यस्य सोऽयं चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान् नाम प्रकाशवान् इति एव नाम अभिधानं यस्य। तथा उत्तरे अपि पादाः त्रयः चतुष्कला ब्रह्मणः॥१४१७

३०८१४१८सः यः कश्चित् एवं यथोक्तं एतं ब्रह्मणः चतुष्कलं पादं विद्वान् प्रकाशवान् इति अनेन गुणेन विशिष्टं उपास्ते, तस्य इदं फलं — प्रकाशवान् अस्मिन् लोके भवति प्रख्यातो भवति इत्यर्थः; तथा अदृष्टं फलं — प्रकाशवतः ह लोकान् देवादिसम्बन्धिनः मृतः सन् जयति प्राप्नोति; १४१९यः एतं एवं विद्वान् चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवान् इति उपास्ते॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

षष्ठः खण्डः

३०९१४२०सोऽग्निः ते पादं वक्ता इति उपरराम ऋषभः। सः १४२१सत्यकामः ह श्वोभूते परेद्युः नैत्यकं नित्यं कर्म कृत्वा गाः अभिप्रस्थापयां चकार आचार्यकुलं प्रति। ताः शनैः चरन्त्यः आचार्यकुलाभिमुख्यः प्रस्थिताः यत्र यस्मिन् काले देशे अभि सायं निशायामभिसम्बभूवुः एकत्र अभिमुख्यः सम्भूताः, १४२२तत्र अग्निं उपसमाधाय गाः उपरुध्य समिधं आधाय पश्चात् अग्नेः प्राङ्मुखः उपविवेश ऋषभवचो ध्यायन्॥१४२३

३१०तं अग्निः अभ्युवाद सत्यकाम इति सम्बोध्य। तं असौ सत्यकामो भगवः इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं ददौ॥

३११ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणि इति। ब्रवीतु मे भगवान् इति। तस्मै ह उवाच, पृथिवी कला अन्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कला इति आत्मगोचरं एव दर्शनं अग्निः अब्रवीत्। एषः वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान् नाम॥१४२४

३१२१४२५सः यः कश्चित् यथा उक्तं पादं अनन्तवत्त्वेन गुणेन उपास्ते, सः तथा एव तद्गुणो भवति अस्मिन् लोके, मृतः च अनन्तवतो ह लोकान् सः जयति; यः एतं एवं इत्यादि पूर्ववत्॥

इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

सप्तमः खण्डः

३१३१४२६सोऽग्निः हंसः ते पादं वक्ता इति उक्त्वा उपरराम। हंस १४२७आदित्यः, १४२८शौक्ल्यात् पतनसामान्यात् च। सः ह श्वोभूते इत्यादि समानम्॥

३१४१४२९–१४३०अग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कला एषः वै सोम्य इति १४३१ज्योतिर्विषयं एव च दर्शनं प्रोवाच; अतो हंसस्य आदित्यत्वं प्रतीयते। विद्वत्फलं — ज्योतिष्मान् दीप्तियुक्तोऽस्मिन् लोके भवति। चन्द्रादित्यादीनां ज्योतिष्मते एव च मृत्वा लोकान् जयति। समानं उत्तरम्॥

इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अष्टमः खण्डः

३१५१४३२हंसोऽपि १४३३मद्गुः ते पादं वक्ता इति उपरराम। मद्गुः उदकचरः पक्षी, सः च अप्सम्बन्धात् प्राणः। सः ह श्वोभूते इत्यादि पूर्ववत्॥१४३४

३१६सः च १४३५मद्गुः प्राणः स्वविषयं एव च दर्शनं उवाच प्राणः कला इत्यादि आयतनवान् इति एवं नाम। १४३६आयतनं नाम मनः सर्वकरणोपहृतानां भोगानां तत् यस्मिन् पादे विद्यते इति आयतनवान् नाम पादः॥

३१७१४३७तं पादं तथा एव उपास्ते यः सः आयतनवान् आश्रयवान् अस्मिन् लोके भवति। आयतनवते एव सावकाशान् लोकान् मृतो जयति। यः एतं एवं इत्यादि पूर्ववत्॥

इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

नवमः खण्डः

३१८सः एवं ब्रह्मवित् सन् प्राप ह प्राप्तवान् आचार्यकुलम्। तं आचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम इति; भगवः इति ह प्रतिशुश्राव॥

३१९ब्रह्मवित् इव वै सोम्य भासि। १४३८प्रसन्नेन्द्रियः प्रहसितवदनः च निश्चिन्तः कृतार्थो ब्रह्मवित् भवति। अतः आह आचार्यो ब्रह्मवित् इव भासि इति; को नु इति वितर्कयन् उवाच — १४३९कः त्वां अनुशशास इति। सः च आह सत्यकामः अन्ये मनुष्येभ्यः। १४४०देवता मां अनुशिष्टवत्यः। १४४१कोऽन्यो भगवच्छिष्यं मां मनुष्यः सन् अनुशासितुं उत्सहेत इत्यभिप्रायः। १४४२अतोऽन्ये मनुष्येभ्यः इति ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान्। १४४३भगवान् तु एव मे कामे मम इच्छायां ब्रूयात् किं अन्यैः उक्तेन, न अहं तत् गणयामि इत्यभिप्रायः॥

३२०१४४४किञ्च १४४५श्रुतं हि यस्मात् मम विद्यते एव अस्मिन् अर्थे भगवद्दृशेभ्यो भगवत्समेभ्यः ऋषिभ्यः। १४४६आचार्यात् ह एव विद्या विदिता साधिष्ठं साधुतमत्वं प्रापति प्राप्नोति; अतो भगवान् एव ब्रूयात् इति उक्तः आचार्यः अब्रवीत् तस्मै तां एव दैवतैः उक्तां विद्याम्। १४४७अत्र ह न किञ्चन षोडशकलविद्यायाः किञ्चित् एकदेशमात्रं अपि न वीयाय न विगतं इत्यर्थः। द्विः अभ्यासो विद्यापरिसमाप्त्यर्थः॥

इति नवमखण्डभाष्यम्॥

दशमः खण्डः

३२११४४८पुनः ब्रह्मविद्यां प्रकारान्तरेण वक्ष्यामि इति आरभते गतिं च तद्विदोऽग्निविद्यां च। आख्यायायिका १४४९पूर्ववत् श्रद्धतपसोः ब्रह्मविद्यासाधनत्वप्रदर्शनार्था —

३२२उपकोसलो ह वै नामतः कमलस्य अपत्यं कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यं उवास। तस्य, ह ऐतिह्यार्थः, तस्य आचार्यस्य द्वादश वर्षाणि अग्नीन् परिचचार अग्नीनां परिचरणं कृतवान्। सः ह स्म आचार्यः अन्यान् ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायं ग्राहयित्वा समावर्तयन् तं एव उपकोसलं एकं न समावर्तयति स्म ह॥

३२३तं आचार्यं जाया उवाच — १४५१तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं सम्यक् अग्नीन् परिचचारीत् परिचरितवान्; १४५२भगवान् च अग्निषु भक्तं न समावर्तयति; अतः अस्मद्भक्तं न समावर्तयति इति ज्ञात्वा त्वां अग्नयः मा परिप्रवोचन् गर्हां तव मा कुर्युः; अतः प्रब्रूहि अस्मै विद्यां इष्टां उपकोसलाय इति। १४५३तस्मै एवं जायया उक्तोऽपि ह अप्रोच्य एव अनुक्त्वा एव किञ्चित् प्रवासं चक्रे प्रवसितवान्॥

३२४१४५४सः ह उपकोसलः व्याधिना मानसेन दुःखेन अनशितुं अनशनं कर्तुं दध्रे धृतवान् मनः। तं तूष्णीं अग्न्यागारे अवस्थितं आचार्यजाया उवाच — हे ब्रह्मचारिन् अशान भुङ्क्ष्व, किं नु कस्मात् नु कारणात् न अश्नासि ? इति। सः ह उवाच — बहवः अनेके अस्मिन् पुरुषे अकृतार्थे प्राकृते कामाः इच्छाः १४५५कर्तव्यं प्रति नाना अत्ययः अतिगमनं येषां व्याधीनां कर्तव्यचिन्तानां ते नानात्ययाः व्याधयः कर्तव्यताप्राप्तिनिमित्तानि चित्तदुःखानि इत्यर्थः; तैः प्रतिपूर्णोऽस्मि; अतो न अशिष्यामि इति॥

३२५उक्त्वा तूष्णीम्भूते ब्रह्मचारिणि, अथ ह अग्नयः शुश्रूषया आवर्जिताः कारुण्याविष्टाः सन्तः त्रयोऽपि समूदिरे सम्भूय उक्तवन्तः — हन्त इदानीं अस्मै ब्रह्मचारिणे अस्मद्भक्ताय १४५६दुःखिताय १४५७तपस्विने श्रद्दधानाय सर्वे अनुशास्मः अनुप्रब्रवाम ब्रह्मविद्यां, इति एवं सम्प्रधार्य, तस्मै ह ऊचुः उक्तवन्तः — प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति॥

३२६सः ह उवाच ब्रह्मचारी — विजानामि अहं यत् भवद्भिः उक्तं १४५८प्रसिद्धपदार्थकत्वात् प्राणो ब्रह्म इति, सः १४५९यस्मिन् सति जीवनं यत् अपगमे च न भवति, तस्मिन् वायुविशेषे लोके रूढः; १४६०अतः युक्तं ब्रह्मत्वं तस्य; १४६१तेन प्रसिद्धपदार्थकत्वात् विजानामि अहं यत् प्राणो ब्रह्म इति। १४६२–१४६३कं च तु खं च न विजानामि इति। ननु कङ्खंशब्दयोः अपि सुखाकाशविषयत्वेन प्रसिद्धपदार्थकत्वं एव, कस्मात् ब्रह्मचारिणोऽज्ञानं ? १४६४नूनं, सुखस्य कंशब्दवाच्यस्य क्षणप्रध्वंसित्वात् खंशब्दवाच्यस्य च आकाशस्य अचेतनस्य कथं ब्रह्मत्वं इति, मन्यते; १४६५कथं च भगवतां वाक्यं अप्रमाणं स्यात् इति; १४६६अतो न विजानामि इत्याह। तं एवं उक्तवन्तं ब्रह्मचारिणं ते ह अग्नये ऊचुः — यत् वाव यत् एव वयं कं अवोचाम, तत् एव खं आकाशं, १४६७इति एवं खेन विशेष्यमाणं कं विषयेन्द्रियसंयोगजात् सुखात् निवर्तितं स्यात् — नीलेन इव विशेष्यमाणं उत्पलं रक्तादिभ्यः। १४६८–१४६९यत् एव खं इति आकाशं अवोचाम, तत् एव च कं १४७०सुखं इति जानीहि। एवं च सुखेन विशेष्यमाणं खं भौतिकात् अचेतनात् खात् निवर्तितं स्यात् — नीलोत्पलवत् एव। सुखं आकाशस्थं न इतरत् लौकिकं, आकाशं च सुखाश्रयं न इतरत् भौतिकं इत्यर्थः। १४७१ननु आकाशं चेत् सुखेन विशेषयितुं इष्टं, अस्तु अन्यतरत् एव विशेषणं — यत् वाव कं तत् एव खं इति, अतिरिक्तं इतरत्; १४७२–१४७३यत् एव खं तत् एव कं इति पूर्वविशेषणं वा; ननु सुखाकाशयोः उभयोः अपि लौकिकसुखाकाशाभ्यां व्यावृत्तिः इष्टा इति अवोचाम। १४७४सुखेन आकाशे विशेषिते व्यावृत्तिः उभयोः अर्थप्राप्ता एव इति चेत्, १४७५सत्यं एवं; किन्तु सुखेन विशेषितस्य एव आकाशस्य ध्येयत्वं विहितं; १४७६न तु आकाशगुणस्य १४७७विशेषणस्य सुखस्य ध्येयत्वं विहितं स्यात्, विशेषणोपादानस्य विशेष्यनियन्तृत्वेन एव उपक्षयात्। १४७८अतः खेन सुखं अपि विशेष्यते ध्येयत्वाय। १४७९कुतः च एतत् निश्चीयते ? १४८०कंशब्दस्य अपि ब्रह्मशब्दसम्बन्धात् कं ब्रह्म इति। १४८१यदि हि सुखगुणविशिष्टस्य खस्य ध्येयत्वं विवक्षितं स्यात्, कं खं ब्रह्म इति ब्रूयुः अग्नयः प्रथमम्। न च एवं उक्तवन्तः। किं तर्हि ? कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति। अतः ब्रह्मचारिणो मोहापनयनाय कङ्खंशब्दयोः इतरेतरविशेषणविशेष्यत्वनिर्देशो युक्तः एव यत् वाव कं इत्यादिः। १४८२तत् एतत् अग्निभिः उक्तं वाक्यार्थं अस्मद्बोधाय श्रुतिः आह — प्राणं च ह अस्मै ब्रह्माचरिणे, तस्य आकाशः तत् आकाशः, प्राणस्य सम्बन्धी १४८३आश्रयत्वेन हार्दः आकाशे इत्यर्थः, सुखगुणवत्त्वनिर्देशात्; तं च आकाशं सुखगुणविशिष्टं ब्रह्म तत्स्थं च प्राणं ब्रह्मसम्पर्कात् एव ब्रह्म इति उभयं प्राणं च आकाशं च समुच्चित्य ब्रह्मणी ऊचुः अग्नये इति॥

इति दशमखण्डभाष्यम्॥

एकादशः खण्डः

३२७१४८४सम्भूय अग्नयः ब्रह्मचारिणे ब्रह्म उक्तवन्तः। अथ अनन्तरं प्रत्येकं स्वस्वविषयां विद्यां वक्तुं आरेभिरे। १४८५तत्र आदौ एनं ब्रह्मचारिणं गार्हपत्यः अग्निः अनुशशास — पृथिवी अग्निः अन्नं आदित्यः इति मम एताः चतस्रः तनवः। तत्र यः आदित्ये एषः पुरुषो दृश्यते, सोऽहं अस्मि गार्हपत्योऽग्निः, यः च गार्हपत्योऽग्निः सः एव अहं आदित्ये पुरुषोऽस्मि, इति १४८६पुनः परावृत्त्या सः एव अहं अस्मि इति वचनम्। पृथिव्यन्नयोः इव भोज्यत्वलक्षणयोः सम्बन्धो न गार्हपत्यादित्ययोः। १४८७अत्तृत्वपक्तृत्वप्रकाशनधर्मा अविशिष्टा इति अतः एकत्वं एव अनयोः अत्यन्तम्। १४८८पृथिव्यन्नयोः तु भोज्यत्वेन आभ्यां सम्बन्धः॥

३२८१४८९सः यः कश्चित् एवं यथा उक्तं गार्हपत्यं अग्निं अन्नान्नादत्वेन चतुर्धा प्रविभक्तं उपास्ते, सोऽपहते विनाशयति पापकृत्यां पापं कर्म। लोकी लोकवान् च अस्मदीयेन लोकेन आग्नेयेन तद्वान् भवति यथा वयम्। इह च लोके सर्वं वर्षशतं आयुः एति प्राप्नोति। ज्योक् उज्ज्वलं जीवति न अप्रख्यात इति एतत्। न च अस्य अवराः च ते पुरुषाः च अस्य विदुषः सन्ततिजा इत्यर्थः, न क्षीयन्ते सन्तत्युच्छेदो न भवति इत्यर्थः। किं च तं वयं उपभुञ्जामः पालयामः अस्मिन् च लोके जीवन्तं अमुष्मिन् च परलोके। १४९०यः एतं एवं विद्वान् उपास्ते, यथा उक्तं तस्य तत् फलं इत्यर्थः॥

इति एकादशखण्डभाष्यम्॥

द्वादशः खण्डः

३२९अथ ह एनं अन्वाहार्यपचनः अनुशशास दक्षिणाग्निः — आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमाः इति एताः मम चतस्रः तनवः चतुर्धा अहं अन्वाहार्यपचने आत्मानं प्रविभज्य अवस्थितः। १४९१तत्र यः एषः चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते, सोऽहं अस्मि, १४९२सः एव अहं अस्मि इति पूर्ववत्। १४९३–१४९४अन्नसम्बन्धात् ज्योतिष्ट्वसामान्यात् च अन्वाहार्यपचनचन्द्रमसोः एकत्वं १४९५दक्षिणदिक्सम्बन्धात् च। १४९६अपां १४९७नक्षत्राणां च पूर्ववत् अन्नत्वेन एव सम्बन्धः, नक्षत्राणां चन्द्रमसो भोग्यत्वप्रसिद्धेः। १४९८अपां अन्नोत्पादकत्वात् अन्नत्वं दक्षिणाग्नेः — पृथिवीवत् गार्हपत्यस्य। समानं अन्यत्॥

इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोदशः खण्डः

३३०अथ ह एनं आहवनीयोऽनुशशास — प्राणः आकाशो द्यौः विद्युत् इति मम अपि एताः चतस्रः तनवः। १४९९यः एषः विद्युति पुरुषो दृश्यते, सोऽहं अस्मि इत्यादि १५००पूर्ववत् सामान्यात्। द्य्वाकाशयोः स्वाश्रयत्वात् विद्युदाहवनीययोः भोग्यत्वेन एव सम्बन्धः। समानं अन्यत्॥१५०१

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्दशः खण्डः

३३११५०२ते पुनः सम्भूय ऊचुः ह — उपकोसल एषा सोम्य ते तव अस्मद्विद्या अग्निविद्या इत्यर्थः; १५०३आत्मविद्या पूर्वोक्ता प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति च; १५०४आचार्यः तु ते गतिं वक्ता विद्याफलप्राप्तये इति उक्त्वा उपरेमुः अग्नयः। आजगाम ह अस्य आचार्यः कालेन। तं च शिष्यं आचार्यो अभ्युवाद उपकोसल इति॥

३३२भगवः इति ह प्रतिशुश्राव। ब्रह्मवित् इव सोम्य ते मुखं प्रसन्नं भाति को नु त्वा अनुशशास इति उक्तः प्रत्याह — को नु मा अनुशिष्यात् अनुशासनं कुर्यात् भो भगवन् त्वयि प्रोषिते, इति इह अपः इव निह्नुते अपनिह्नुत इव इति व्यवहितेन सम्बन्धः, १५०६–१५०७न च अपनिह्नुते, न च यथावत् अग्निभिः उक्तं ब्रवीति इत्यभिप्रायः। कथं ? इमे अग्नयः मया परिचरिताः उक्तवन्तः नूनं, यतः त्वां दृष्ट्वा वेपमाना इव ईदृशाः दृश्यन्ते पूर्वं अन्यादृशाः सन्तः, इति इह अग्नीन् अभ्यूदे अभ्युक्तवान् काक्वा अग्नीन् दर्शयन्। १५०८किं नु सोम्य किल ते तुभ्यं अवोचन् अग्नयः ? इति, पृष्टः १५०९इति एवं इदं उक्तवन्तः इति एवं ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान् प्रतीकमात्रं किञ्चित्, न सर्वं यथोक्तं अग्निभिः उक्तं अवोचत्। यतः आह आचार्यः — लोकान् वाव पृथिव्यादीन् हे सोम्य किल ते अवोचन्, १५१०न ब्रह्म साकल्येन। १५११अहं तु ते तुभ्यं तत् ब्रह्म यत् इच्छसि त्वं श्रोतुं वक्ष्यामि, शृणु तस्य मया उच्यमानस्य ब्रह्मणो ज्ञानमाहात्म्यं — यथा पुष्करपलाशे पद्मपत्रे आपो न श्लिष्यन्ते, एवं यथा वक्ष्यामि ब्रह्म, एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते न सम्बध्यते इति। एवं उक्तवति आचार्ये आह उपकोसलः — ब्रवीतु मे भगवान् इति। तस्मै ह उवाच आचार्यः॥१५१२

इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चदशः खण्डः

३३३१५१३यः एषोऽक्षिणि पुरुषः दृश्यते १५१४–१५१५निवृत्तचक्षुर्भिः ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नैः १५१६–१५१७शान्तैः विवेकिभिः दृष्टेः द्रष्टा, १५१८–१५१९‘चक्षुषः चक्षुः’(के.उ.१.२) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्; ननु अग्निभिः उक्तं वितथं, यतः आचार्यः तु ते गतिं वक्ता इति गतिमात्रस्य वक्ता इति अवोचन्, १५२०भविष्यद्विषयापरिज्ञानं च अग्नीनां; १५२१न एषः दोषः, सुखाकाशस्य एव अक्षिणि दृश्यते इति द्रष्टुः अनुवादात्। १५२२–१५२३एषः आत्मा प्राणिनां इति ह उवाच एवं उक्तवान्; एतत् यत् एव आत्मतत्त्वं अवोचाम, एतत् अमृतं अमरणधर्मि अविनाशि अतः एव अभयं, यस्य हि विनाशाशङ्का तस्य भयोपपत्तिः तदभावात् अभयं, अतः एव एतत् ब्रह्म बृहत् अनन्तं इति। १५२४किञ्च, अस्य ब्रह्मणोऽक्षिपुरुषस्य माहात्म्यं — तत् तत्र पुरुषस्य स्थाने अक्षिणि यदि अपि अस्मिन् सर्पिः वा उदकं वा सिञ्चति, वर्त्मनी एव गच्छति पक्ष्माणौ एव गच्छति; न चक्षुषा सम्बध्यते — पद्मपत्रेण इव उदकम्। १५२५स्थानस्य अपि एतत् माहात्म्यं, किं पुनः स्थानिनोऽक्षिपुरुषस्य निरञ्जनत्वं वक्तव्यं इत्यभिप्रायः॥

३३४१५२६एतं यथा उक्तं पुरुषं संयद्वामः इति आचक्षते। १५२७कस्मात् ? १५२८यस्मात् एतं सर्वाणि वामानि वननीयानि सम्भजनीयानि शोभनानि अभिसंयन्ति अभिसङ्गच्छन्ति इति अतः संयद्वामः। १५२९तथा एवंविदं एनं सर्वाणि वामानि अभिसंयन्ति यः एवं वेद॥

३३५१५३१एषः उ एव वामनीः, यस्मात् एषः हि सर्वाणि वामानि पुण्यकर्मफलानि पुण्यानुरूपं प्राणिभ्यो नयति प्रापयति वहति च आत्मधर्मत्वेन। विदुषः फलं — सर्वाणि वामानि नयति यः एवं वेद॥

३३६एषः उ एव भामनीः, एषः हि यस्मात् सर्वेषु लोकेषु आदित्यचन्द्राग्न्यादिरूपैः भाति दीप्यते, १५३४‘तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(मु.उ.२.२.११) इति श्रुतेः। अतो भामानि नयति इति भामनीः। यः एवं वेद, असौ अपि सर्वेषु लोकेषु भाति॥

३३७१५३५–१५३६अथ इदानीं यथोक्तब्रह्मविदः गतिः उच्यते। यत् यदि उ च एव अस्मिन् एवंविदि शव्यं शवकर्म मृते कुर्वन्ति, यदि च १५३७न कुर्वन्ति ऋत्विजः, सर्वथा अपि एवंवित् तेन १५३८शवकर्मणा अकृतेन अपि प्रतिबद्धो न ब्रह्म न प्राप्नोति; न च कृतेन शवकर्मणा अस्य कश्चन अभ्यधिको लोकः, ‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’(बृ.उ.४.४.२३) इति श्रुत्यन्तरात्। शवकर्मणि अनादरं दर्शयन् विद्यां स्तौति, १५३९न पुनः शवकर्म एवंविदः न कर्तव्यं इति। १५४०अक्रियमाणे हि शवकर्मणि कर्मणां फलारम्भे प्रतिबन्धः कश्चित् अनुमीयते अन्यत्र। यतः १५४१इह विद्याफलारम्भकाले शवकर्म स्यात् वा न वा इति विद्यावतः अप्रतिबन्धेन फलारम्भं दर्शयति। १५४२ये सुखाकाशं अक्षिस्थं संयद्वामो वामनीः भामनीः इति एवंगुणं उपासते प्राणसहितां अग्निविद्यां च, तेषां अन्यत् कर्म भवतु मा वा भूत् सर्वथा अपि ते अर्चिषं एव अभिसम्भवन्ति अर्चिः अभिमानिनीं देवतां अभिसम्भवन्ति प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः। अर्चिषः अर्चिर्देवतायाः अहः अहरभिमानिनीं देवतां, अह्नः आपूर्यमाणपक्षं शुक्लपक्षदेवतां, आपूर्यमाणपक्षात् यान् षाण्मासान् उदङ् उत्तरां दिशं एति सविता तान् मासान् उत्तरायणदेवतां, तेभ्यो मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरदेवतां, ततः संवत्सरात् आदित्यं, आदित्यात् चन्द्रमसं, चन्द्रमसो विद्युतम्। तत् तत्रस्थान् तान् पुरुषः कश्चित् ब्रह्मलोकात् एत्य अमानवः मानव्यां सृष्टौ भवः मानवः न मानवः अमानवः सः पुरुषः एनान् ब्रह्म सत्यलोकस्थं गमयति १५४३गन्तृगन्तव्यगमयितृत्वव्यपदेशेभ्यः, १५४४सन्मात्रब्रह्मप्राप्तौ तत् अनुपपत्तेः। १५४५‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इति हि तत्र वक्तुं न्याय्यम्। १५४६सर्वभेदनिरासेन सन्मात्रप्रतिपत्तिं वक्ष्यति। १५४७न च अदृष्टो मार्गोऽगमनाय उपतिष्ठते, १५४८‘सः एनं अविदितो न भुनक्ति’(बृ.उ.१.४.१५) इति श्रुत्यन्तरात्। १५४९एषः देवपथः देवैः अर्चिरादिभिः गमयितृत्वेन अधिकृतैः उपलक्षितः पन्थाः देवपथः उच्यते। ब्रह्म गन्तव्यं तेन च उपलक्षितः इति ब्रह्मपथः। १५५०एतेन प्रतिपद्यमाना गच्छन्तो ब्रह्म इमं मानवं मनुसम्बन्धिनं मनोः सृष्टिलक्षणं आवर्तं न आवर्तन्ते १५५१आवर्तन्ते अस्मिन् जननमरणप्रबन्धचक्रारूढाः घटीयन्त्रवत् पुनः पुनः इति आवर्तः तं न प्रतिपद्यन्ते। न आवर्तन्ते इति द्विरुक्तिः सफलायाः विद्यायाः परिसमाप्तिप्रदर्शनार्था॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥

षोडशः खण्डः

३३८१५५२रहस्यप्रकरणे प्रसङ्गात् १५५३आरण्यकत्वसामान्यात् च १५५४यज्ञे क्षतः उत्पन्ने व्याहृतयः प्रायश्चित्तार्था विधातव्याः, १५५५तदभिज्ञस्य च ऋत्विजो ब्रह्मणो मौनं इति अतः इदं आरभ्यते —

३३९एषः वै एषः वायुः योऽयं पवते अयं यज्ञः। ह वै इति प्रसिद्धार्थावद्योतकौ निपातौ। १५५८वायुप्रतिष्ठो हि यज्ञः प्रसिद्धः श्रुतिषु, १५५९‘स्वाहरा वाते धाः’ १५६०‘अयं वै यज्ञो योऽयं पवते’(ऐ.ब्रा.२५.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १५६१–१५६२वातः एव हि चलनात्मकत्वात् क्रियासमवायी, ‘वातः एव यज्ञस्य आरम्भको वातः प्रतिष्ठा’ इति च श्रवणात्। एषः ह यत् गच्छन् चलन् इदं सर्वं जगत् पुनाति पावयति शोधयति। १५६३न हि अचलतः शुद्धिः अस्ति। १५६४–१५६५दोषनिरसनं चलतो हि दृष्टं न स्थिरस्य। यत् यस्मात् च यत् एषः इदं सर्वं पुनाति, तस्मात् एषः एव यज्ञः यत् पुनाति इति। १५६६तस्य अस्य एवं विशिष्टस्य यज्ञस्य वाक् च मन्त्रोच्चारणे व्यापृता, मनः च यथाभूतार्थज्ञाने व्यापृतं, ते एते वाङ्मनसे वर्तनी मार्गौ, याभ्यां यज्ञः तायमानः प्रवर्तते ते वर्तनी; १५६७‘प्राणापानपरिचलनवत्या हि वाचः चित्तस्य च उत्तरोत्तरक्रमो यः यज्ञः’(ऐ.आ.२.३) इति हि श्रुत्यन्तरम्। अतो वाङ्मनसाभ्यां यज्ञो वर्तत इति वाङ्मनसे वर्तनी उच्येते यज्ञस्य॥१५६८

३४०तयोः वर्तन्योः अन्यतरां वर्तनीं मनसा विवेकज्ञानवता संस्करोति ब्रह्मा ऋत्विक्, वाचा वर्तन्या होता अध्वर्युः उद्गाता इति एते त्रयोऽपि ऋत्विजः अन्यतरां वाग्लक्षणां वर्तनीं १५७०वाचा एव संस्कुर्वन्ति। १५७१तत्र एवं सति वाङ्मनसे वर्तनी संस्कार्ये यज्ञे। १५७२अथ सः १५७३ब्रह्मा यत्र यस्मिन् काले उपाकृते प्रारब्धे प्रातरनुवाके शस्त्रे, पुरा पूर्वं परिधानीयायाः ऋचः ब्रह्मा एतस्मिन् अन्तरे काले व्यवदति मौनं परित्यजति यदि, तदा अन्यतरां एव वाग्वर्तनीं संस्करोति। ब्रह्मणा संस्क्रियमाणा मनोवर्तनी हीयते विनश्यति छिद्रीभवति अन्यतरा; १५७४सः यज्ञः वाग्वर्तन्या एव अन्यतरया वर्तितुं अशक्नुवन् रिष्यति। १५७५कथं इव इति, आह — सः यथा एकपात् पुरुषः व्रजन् गच्छन् अध्वानं रिष्यति, रथो वा एकेन चक्रेण वर्तमानो गच्छन् रिष्यति, एवं अस्य यजमानस्य कुब्रह्मणा यज्ञो रिष्यति विनश्यति। यज्ञं रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति। १५७६यज्ञप्राणो हि यजमानः। अतो युक्तो यज्ञरेषे रेषः तस्य। सः तं यज्ञं इष्ट्वा तादृशं पापीयान् पापतरो भवति॥

३४११५७८अथ पुनः यत्र ब्रह्मा विद्वान् मौनं परिगृह्य वाग्विसर्गं अकुर्वन् वर्तते यावत् परिधानीयायाः न व्यवदति, तथा एव सर्वर्त्विजः, उभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति न हीयते अन्यतरा अपि। किं इव इत्याह पूर्वोक्तविपरीतौ दृष्टान्तौ। एवं अस्य यजमानस्य यज्ञः स्ववर्तनीभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठति स्वेन आत्मना अविनश्यन् वर्तते इत्यर्थः। यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति। सः यजमानः एवं मौनविज्ञानवत् ब्रह्मोपेतं यज्ञं इष्ट्वा श्रेयान् भवति श्रेष्ठो भवति इत्यर्थः॥१५७९

इति षोडशखण्डभाष्यम्॥

सप्तदशः खण्डः

३४२१५८०अत्र ब्रह्मणो मौनं विहितं, तद्रेषे ब्रह्मत्वकर्मणि च अथ अन्यस्मिन् च हौत्रादिकर्मरेषे व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं इति तत् अर्थं व्याहृतयो विधातव्या इत्याह —

३४३प्रजापतिः लोकान् अभ्यतपत् लोकान् उद्दिश्य तत्र सारजिघृक्षया ध्यानलक्षणं तपः चचार। तेषां तप्यमानानां लोकानां रसान् साररूपान् प्रावृहत् उद्धृतवान् जग्राह इत्यर्थः। कान् ? अग्निं रसं पृथिव्याः, वायुं अन्तरिक्षात्, आदित्यं दिवः॥

३४४१५८२पुनः अपि एवं एव अग्न्याद्याः सः एताः तिस्रो देवता उद्दिश्य अभ्यतपत्। ततोऽपि सारं रसं त्रयीविद्यां जग्राह॥

३४५सः एतां पुनरभ्यतपत् त्रयीं विद्याम्। तस्याः तप्यमानायाः रसं १५८३भूः इति व्याहृतिं ऋग्भ्यो जग्राह; भुवः इति व्याहृतिं यजुर्भ्यः; स्वः इति व्याहृतिं सामभ्यः। अतः एव लोकदेववेदरसाः महाव्याहृतयः। अतः तत् तत्र यज्ञे १५८४–१५८५यदि ऋक्तः ऋक्सम्बन्धात् ऋङ्निमित्तं रिष्येत् यज्ञः क्षतं प्राप्नुयात्, भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात्। सा तत्र प्रायश्चित्तिः। कथं ? ऋचां एव, तत् इति १५८६क्रियाविशेषणं, रसेन ऋचां विर्येण ओजसा ऋचां यज्ञस्य ऋक्सम्बन्धिनो यज्ञस्य विरिष्टं विच्छिन्नं क्षतरूपं उत्पन्नं सन्दधाति प्रतिसन्धत्ते॥

३४६अथ यदि यजुष्टो यजुर्निमित्तं रिष्येत्, भुवः स्वाहा इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्। तथा सामनिमित्ते रेषे स्वः स्वाहा इति आहवनीये जुहुयात्। तथा १५८७पूर्ववत् यज्ञं सन्दधाति। १५८८ब्रह्मनिमित्ते तु रेषे त्रिषु अग्निषु तिसृभिः व्याहृतिभिः जुहुयात्। १५८९त्रय्या हि विद्यायाः सः रेषः, १५९०‘अथ केन ब्रह्मत्वं इति अनया एव त्रय्या विद्यया’ इति श्रुतेः। १५९१न्यायान्तरं वा मृग्यं ब्रह्मत्वनिमित्ते रेषे॥

३४७१५९२तत् यथा लवणेन सुवर्णं सन्दध्यात्। १५९३क्षारेण टङ्कणादिना खरे मृदुत्वकरं हि तत्। १५९४सुवर्णेन रजतं अशक्यसन्धानं सन्दध्यात्। रजतेन तथा त्रपु, त्रपुणा सीसं, सीसेन लोहं, लोहेन दारु, दारु चर्मणा चर्मबन्धनेन। एवं एषां लोकानां आसां देवतानां अस्याः त्रय्याः विद्यायाः वीर्येण रसाख्येन ओजसा यज्ञस्य विरिष्टं सन्दधाति। भेषजकृतो ह वा एषः यज्ञः — १५९५रोगार्तः इव पुमान् चिकित्सकेन सुशिक्षितेन एषः यज्ञो भवति। कोऽसौ ? यत्र यस्मिन् यज्ञे एवंवित् यथोक्तव्याहृतिहोमप्रायश्चित्तवित् ब्रह्मा ऋत्विग्भवति सः यज्ञः इत्यर्थः॥

३४८१५९६किं च, एषः ह वा उदक्प्रवणं उदङ्निम्नो दक्षिणोच्छ्रायो यज्ञो भवति; उत्तरमार्गप्रतिपत्तिहेतुः इत्यर्थः। यत्र एवंवित् ब्रह्मा भवति। एवंविदं ह वै ब्रह्माणं ऋत्विजं प्रति एषा अनुगाथा ब्रह्मणः स्तुतिपरा — यतो यतः आवर्तते कर्म प्रदेशात् १५९७ऋत्विजां यज्ञः क्षतीभवन्, तत्तद्यज्ञस्य क्षतरूपं प्रतिसन्दधत् प्रायश्चित्तेन गच्छति परिपालयति इति एतत्॥

३४९मानवो ब्रह्मा १५९८मौनाचरणात् मननात् वा ज्ञानवत्त्वात्; ततो ब्रह्म एव एकः ऋत्विक् कुरून् कर्तॄन् — १५९९योद्धॄन् आरूढान् अश्वाः बडबा यथा अभिरक्षति, एवंवित् ह वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वान् च ऋत्विजोऽभिरक्षति, तत्कृतदोषापनयनात्। यतः एवं विशिष्टो ब्रह्मा विद्वान्, तस्मात् एवंविदं एव यथोक्तव्याहृत्यादिविदं ब्रह्माणं कुर्वीत, न अनेवंविदं कदाचन इति। द्विः अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः॥१६००

इति सप्तदशखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः॥