तृतीयोऽध्यायः

प्रथमः खण्डः

२०२८७१‘असौ वा आदित्यः’ इत्यादि अध्यायारम्भे सम्बन्धः। ८७२अतीतानन्तराध्यायान्ते उक्तं ‘यज्ञस्य मात्रां वेद’ इति। यज्ञविषयाणि च सामहोममन्त्रोत्थानानि विशिष्टफलप्राप्तये यज्ञाङ्गभूतानि उपदिष्टानि। ८७३सर्वयज्ञानां च कार्यनिर्वृत्तिरूपः सविता ८७४महत्या श्रिया दीप्यते। ८७५सः एषः सर्वप्राणिकर्मफलभूतः प्रत्यक्षं सर्वैः उपजीव्यते। अतो यज्ञव्यपदेशानन्तरं तत्कार्यभूतसवितृविषयं उपासनं सर्वपुरुषार्थेभ्यः श्रेष्ठतमफलं विधास्यामि इति एवं आरभते श्रुतिः —

२०३८७७असौ वा आदित्यो देवमधु इत्यादि। देवानां मोदनात् मधु इव मधु असौ आदित्यः। ८७८वस्वादीनां च मोदनहेतुत्व वक्ष्यति सर्वयज्ञफलरूपत्वादादित्यस्य। ८७९कथं मधुत्व इति, आह — तस्य मधुनः द्यौः एव भ्रामरस्य इव मधुनः तिरश्चीनवंशः तिरश्चीनः च असौ वंशः च इति तिरश्चीनवंशः। ८८०तिर्यग्गता इव हि द्यौः लक्ष्यते। अन्तरिक्षं च मध्वपूप द्युवंश लग्नः सन् लम्बते इव, अतो मध्वपूपसामान्य अन्तरिक्षं मध्वपूप, मधुनः सवितुः आश्रयत्व च। मरीचयः रश्मयः रश्मिस्था आपो भौमाः सवित्रा आकृष्टाः। ‘एताः वा आपः स्वराजो यत् मरीचयः’ इति हि विज्ञायन्ते। ताः ८८१–८८२अन्तरिक्षमध्वपूपस्थरश्म्यन्तर्गतत्व ८८३भ्रमरबीजभूताः पुत्राः इव हिता लक्ष्यन्ते इति पुत्राः इव पुत्राः, मध्वपूपनाड्यन्तर्गता हि भ्रमरपुत्र॥

२०४८८४तस्य सवितुः मध्वाश्रयस्य मधुनो ये प्राञ्चः प्राच्यां दिशि गताः रश्मयः, ताः एव अस्य प्राच्यः प्रागञ्चनात् मधुनो नाड्यः मधुनाड्यः इव मध्वाधारच्छिद्राणि इत्यर्थः। ८८५तत्र ऋचः एव मधुकृतः ८८६लोहितरूप सवित्राश्रय मधु कुर्वन्ति इति मधुकृतः भ्रमराः इव; ८८७यतो रसान् आदाय मधु कुर्वन्ति, तत् पुष्पं इव पुष्पं ऋग्वेदः एव। तत्र ऋग्ब्राह्मणसमुदायस्य ऋग्वेदाख्यत्व शब्दमात्र च भोग्यरूपरसनिस्रावासम्भवात् ऋग्वेदशब्द अत्र ऋग्वेदविहितं कर्म, ८८८ततो हि कर्मफलभूतमधुरसनिस्रावसम्भवात्। ८८९मधुकरैः इव पुष्पस्थानीयात् ऋग्वेदविहितात् कर्मणः अपः आदाय ऋग्भिः मधु निर्वर्त्यते। ८९०काः ताः आप इति, आह — ताः कर्मणि प्रयुक्ताः सोमाज्यपयोरूपाः ८९१अग्नौ प्रक्षिप्ताः तत्पाकाभिनिर्वृत्ता अमृताः अमृतार्थत्वात् अत्यन्तरसवत्यः आपो भवन्ति। ८९२तद्रसान् आदाय ताः वा एताः ऋचः पुष्पेभ्यो रसं आददाना इव भ्रमराः ऋचः॥

२०५एतं ऋग्वेदं ऋग्वेदविहितं कर्म पुष्पस्थानीय अभ्यतपन् अभितापं कृतवत्यः इव ८९३एताः ऋचः कर्मणि प्रयुक्ताः। ८९४ऋग्भिः हि मन्त्रैः शस्त्राद्यङ्गभावं उपगतैः क्रियमाणं कर्म मधुनिर्वर्तक रसं मुञ्चति इति उपपद्यते, पुष्पाणि इव भ्रमरैः आचूष्यमाणानि। तत् एतत् आह — तस्य ऋग्वेदस्य अभितप्तस्य। कोऽसौ रसः, यः ऋङ्मधुकराभितापनिःसृतः इत्युच्यते ? यशः विश्रुतत्व तेजः देहगता दीप्तिः इन्द्रियं सामर्थ्योपेतैः इन्द्रियैः अवैकल्यं वीर्यं सामर्थ्यं बलं इत्यर्थः, अन्नाद्यं अन्नं च तत् आद्यं च येन उपयुज्यमानेन अहनि अहनि देवानां स्थितिः स्यात् तत् अन्नाद्यं एषः रसः अजायत यागादिलक्षणात् कर्मणः॥८९५

२०६८९६यशः आद्यन्नाद्यपर्यन्त तत् व्यक्षरत् विशेषेण अक्षरत् अगमत्। गत्वा च तत् आदित्यं अभितः पार्श्वतः पूर्वभाग सवितुः अश्रयत् आश्रितवत् इत्यर्थः। ८९७अमुष्मिन् आदित्ये सञ्चितं कर्मफलाख्या मधु भोक्ष्यामहे इति एवं हि यशआदिलक्षणफलप्राप्तये कर्माणि क्रियन्ते मनुष्यैः — केदारनिष्पादनं इव कर्षकैः। ८९८तत् प्रत्यक्षं प्रदर्श्यते श्रद्धाहेतोः। तत् वा एतत्; किं तत् ? यत् एतत् आदित्यस्य उद्यतो दृश्यते रोहितं रूपम्॥८९९

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

२०७९००अथ ये अस्य दक्षिणा रश्मयः इत्यादि समानम्। ९०१यजूंषि एव मधुकृतः यजुर्वेदविहिते कर्मणि प्रयुक्तानि, ९०२पूर्ववत् मधुकृत् इव। ९०३यजुर्वेदविहितं कर्म पुष्पस्थानीयं पुष्पं इत्युच्यते। ९०४ताः एव सोमाद्याः अमृताः आपः॥

२०८तानि वा एतानि यजूंषि एतं यजुर्वेदं अभ्यतपन् इति एवमादि सर्वं समानम्। मधु एतत् आदित्यस्य दृश्यते शुक्लं रूपम्॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

२०९९०७अथ ये अस्य प्रत्यञ्चो रश्मयः इत्यादि समानम्। तथा साम्नां मधु, एतत् आदित्यस्य कृष्णं रूपम्॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥

चतुर्थः खण्डः

२१०९०८अथ ये अस्य उदञ्चो रश्मयः इत्यादि समानम्। अथर्वाङ्गिरसः अथर्वणा अङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्राः अथर्वाङ्गिरसः, कर्मणि प्रयुक्ता मधुकृतः। ९०९इतिहासपुराणं पुष्पम्। ९१०तयोः च इतिहासपुराणयोः अश्वमेधे पारिप्लवासु रात्रिषु कर्माङ्गत्वेन विनियोगः सिद्धः। मधु एतत् आदित्यस्य परं कृष्णं रूपं अतिशयेन कृष्णं इत्यर्थः॥९११

इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥

पञ्चमः खण्डः

२११९१२अथ ये अस्य ऊर्ध्वाः रश्मयः इत्यादि पूर्ववत्। गुह्याः गोप्याः रहस्याः एव आदेशाः लोकद्वारीयादिविधयः उपासनानि च कर्माङ्गविषयाणि मधुकृतः, ब्रह्म एव ९१३शब्दाधिकारात् प्रणवाख्यं पुष्पम्। समानं अन्यत्। मधु एतत् आदित्यस्य ९१४मध्ये क्षोभते इव समाहितदृष्टेः दृश्यते सञ्चलति इव॥

२१२९१५ते वा एते यथा उक्ता रोहितादिरूपविशेषाः रसानां रसाः। केषां ९१६रसानां इति, आह — वेदाः हि यस्मात् लोकनिष्यन्दत्वात् साराः इति रसाः, तेषां रसानां कर्मभावं आपन्नानां अपि एते रोहितादिविशेषाः रसाः अत्यन्तसारभूताः इत्यर्थः। तथा अमृतानां अमृतानि वेदाः हि अमृताः, नित्यत्वात्, तेषां एतानि रोहितादीनि रूपाण्यमृतानि। रसानां रसाः इत्यादि कर्मस्तुतिः एषा — ९१७यस्य एवंविशिष्टानि अमृतानि फलं इति॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥

षष्ठः खण्डः

२१३९१८तत् तत्र यत् प्रथमं अमृतं रोहितरूपलक्षणं तत् वसवः प्रातःसवने ईशानाः उपजीवन्ति अग्निना मुखेन अग्निना प्रधानभूतेन, अग्निप्रधानाः सन्तः उपजीवन्ति इत्यर्थः। ‘अन्नाद्यं रसोऽजायत’(छा.उ.३.१.३) (छा.उ.३.२.२) (छा.उ.३.३.२) (छा.उ.३.४.२) (छा.उ.३.५.२) इति वचनात् कबलग्राहं अश्नन्ति इति प्राप्तं, तत् प्रतिषिध्यते — न वै देवाः अश्नन्ति न पिबन्ति इति। ९१९कथं तर्हि उपजीवन्ति इति, उच्यते — एतत् एव हि यथोक्तं अमृतं रोहितं रूपं दृष्ट्वा उपलभ्य सर्वकरणैः अनुभूय तृप्यन्ति, ९२०दृशेः सर्वकरणद्वारोपलब्ध्यर्थत्वात्। ननु रोहितं रूपं दृष्ट्वा इति उक्तं; कथं अन्येन्द्रियविषयत्वं रूपस्य इति; न, यशआदीनां श्रोत्रादिगंयत्वात्। श्रोत्रग्राह्यं यशः। तेजोरूपं चाक्षुषम्। इन्द्रियं विषयग्रहणकार्यानुमेयं करणसामर्थ्यम्। वीर्यं बलं देहगत उत्साहः प्राणवत्ता। अन्नाद्यं ९२१–९२२प्रत्यहं उपजीव्यमानं शरीरस्थितिकरं यत् भवति। ९२३रसो हि एवं आत्मकः सर्वः। यं दृष्ट्वा तृप्यन्ति सर्वे। ९२४देवाः दृष्ट्वा तृप्यन्ति इति एतत् सर्वं स्वकरणैः अनुभूय तृप्यन्ति इत्यर्थः। ९२५आदित्यसंश्रयाः सन्तो वैगन्ध्यादिदेहकरणदोषरहिताः च॥

२१४किं ते निरुद्यमाः अमृतं उपजीवन्ति ? न; कथं तर्हि, एतत् एव रूपं अभिलक्ष्य अधुना भोगावसरो न अस्माकं इति बुद्ध्वा अभिसंविशन्ति उदासते। यदा वै तस्य अमृतस्य भोगावसरो भवेत्, तदा एतस्मात् अमृतात् अमृतभोगनिमित्तं इत्यर्थः; एतस्मात् रूपात् उद्यन्ति उत्साहवन्तो भवन्ति इत्यर्थः। न हि अनुत्साहवतां अननुतिष्ठतां अलसानां भोगप्राप्तिः लोके दृष्टा॥९२६

२१५९२७सः यः कश्चित् एतत् एवं ९२८यथा उदितं ऋङ्मधुकरतापरससङ्क्षरणं ऋग्वेदविहितकर्मपुष्पात् तस्य च आदित्यसंश्रयणं रोहितरूपत्वं च अमृतस्य प्राचीदिग्गतरश्मिनाडीसंस्थतां वसुदेवभोग्यतां तद्विदः च वसुभिः सह एकतां गत्वा अग्निना मुखेन उपजीवनं दर्शनमात्रेण तृप्तिं च स्वभोगावसरे उद्यमनं तत्कालापाये च संवेशनं वेद, सोऽपि वसुवत् सर्वं तथा एव अनुभवति॥

२१६९२९कियन्तं कालं विद्वान् तत् अमृतं उपजीवति इति, उच्यते — सः विद्वान् यावत् आदित्यः पुरस्तात् प्राच्यां दिशि उदेता पश्चात् प्रतीच्यां अस्तं एता, तावत् वसूनां भोगकालः तावन्तं एव कालं वसूनां आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता परितो गन्ता भवति इत्यर्थः। न यथा चन्द्रमण्डलस्थः केवलकर्मी परतन्त्रो देवानां अन्नभूतः; किं तर्हि, अयं आधिपत्यं स्वाराज्यं स्वराड्भावं च अधिगच्छति॥९३०

इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥

सप्तमः खण्डः

२१७अथ यत् द्वितीयं अमृतं तत् रुद्राः उपजीवन्ति इत्यादि समानम्॥

२१८९३२सः यावत् आदित्यः पुरस्तात् उदेता पश्चात् अस्तमेता द्विः तावत् ततो द्विगुणं कालं दक्षिणतः उदेता उत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणां तावत् भोगकालः॥

इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥

अष्टमः खण्डः

२१९९३३तथा पश्चात् उत्तरतः ऊर्ध्वं उदेता विपर्ययेण अस्तं एता। ९३४पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् द्विगुणोत्तरोत्तरेण कालेन इति अपौराणं दर्शनम्। ९३५सवितुः चतुर्दिशं इन्द्रयमवरुणसोमपुरीषु उदयास्तमयकालस्य तुल्यत्वं हि पौराणिकैः उक्तं, ९३६मानसोत्तरस्य मूर्धनि मेरोः प्रदक्षिणावृत्तेः तुल्यत्वात् इति। अत्र उक्तः परिहारः आचार्यैः। ९३७अमरावत्यादीनां पुरीणां द्विगुणोत्तरोत्तरेण कालेन उद्वासः स्यात्। ९३८उदयः च नाम सवितुः तन्निवासिनां प्राणिनां चक्षुर्गोचरापत्तिः, तदत्ययः च अस्तमनं; न परमार्थतः उदयास्तमने स्तः। ९३९तन्निवासिनां च प्राणिनां अभावे तान् प्रति तेन एव मार्गेण गच्छन् अपि नैव उदेता न अस्तं एति इति, चक्षुर्गोचरापत्तेः तदत्ययस्य च अभावात्। ९४०–९४१तथा अमरावत्याः सकाशात् द्विगुणं कालं संयमनी पुरी वसति, अतः तन्निवासिनः प्राणिनः प्रति दक्षिणतः इव उदेति उत्तरतोऽस्तं एति इत्युच्यते अस्मद्बुद्धिं च अपेक्ष्य। तथा उत्तरासु अपि पुरीषु योजना ९४२सर्वेषां च मेरुः उत्तरतो भवति। ९४३यदा अमरावत्यां मध्याह्नगतः सविता, तदा संयमन्यां उद्यन् दृश्यते; तत्र मध्याह्नगतो वारुण्यां उद्यन् दृश्यते; ९४४तथा उत्तरस्यां, प्रदक्षिणावृत्तेः तुल्यत्वात्। ९४५इलावृतवासिनां सर्वतः ९४६पर्वतप्राकारनिवारितादित्यरश्मीनां सविता ऊर्ध्वं इव उदेता अर्वाक् अस्तं एता दृश्यते, पर्वतोर्ध्वच्छिद्रप्रवेशात् सवितृप्रकाशस्य। ९४७तथा ऋगाद्यमृतोपजीविनां अमृतानां च द्विगुणोत्तरोत्तरवीर्यवत्त्वं अनुमीयते भोगकालद्वैगुण्यलिङ्गेन। ९४८उद्यमनसंवेशनादि देवानां रुद्रादीनां विदुषः च समानम्॥९४९

इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥

नवमः खण्डः

इति नवमः खण्डः॥

दशमः खण्डः

इति दशमः खण्डः॥

एकादशः खण्डः

२२०कृत्वा एवं उदयास्तमनेन प्राणिनां स्वकर्मफलभोगनिमित्तं अनुग्रहं, तत्कर्मफलभोगक्षये तानि प्राणिजातानि आत्मनि संहृत्य, अथ ततः तस्मात् अनन्तरं प्राण्यनुग्रहकालात् ऊर्ध्वः सन् आत्मनि उदेत्य उद्गाय यान् प्रत्युदेति तेषां प्राणिनां अभावात् स्वात्मस्थः नैव उदेता न अस्तं एता एकलः अद्वितीयः अनवयवः मध्ये स्वात्मनि एव स्थाता। ९५०तत्र कश्चित् विद्वान् वस्वादिसमानचरणः रोहिताद्यमृतभोगभागी यथोक्तक्रमेण स्वात्मानं सवितारं आत्मत्वेन उपेत्य समाहितः सन् एतं मन्त्रं दृष्ट्वा उत्थितः अन्यस्मै पृष्टवते जगाद ९५१यतः त्वं आगतः ब्रह्मलोकात् किं तत्र अपि अहोरात्राभ्यां परिवर्तमानः सविता प्राणिनां आयुः क्षपयति यथा इह अस्माकं; इति एवं पृष्टः प्रत्याह — ९५२तत् तत्र यथा पृष्ठे यथोक्ते च अर्थे एषः श्लोको भवति तेन उक्तो योगिना इति श्रुतेः वचनं इदम्॥

२२१९५३न वै तत्र यतोऽहं ब्रह्मलोकात् आगतः तस्मिन् न वै तत्र एतत् अस्ति यत् पृच्छसि। न हि तत्र निंलोच अस्तं अगमत् सविता न च उदियाय उद्गतः कुतश्चित् कदाचन कस्मिंश्चित् अपि काले इति। उदयास्तमयवर्जितः ब्रह्मलोकः इति अनुपपन्नं इति उक्तः शपथं इव प्रतिपेदे हे देवाः साक्षिणो यूयं शृणुत, यथा मया उक्तं सत्यं वचः तेन सत्येन अहं ब्रह्मणा ब्रह्मस्वरूपेण मा विराधिषि मा विरुध्येयं, अप्राप्तिः ब्रह्मणो मम मा भूत् इत्यर्थः॥९५४

२२२९५५सत्यं तेन उक्तं इत्याह श्रुतिः —

२२३न ह वा अस्मै ९५६यथोक्तब्रह्मविदे न उदेति न निंलोचति न अस्तं एति, किं तु ब्रह्मविदे अस्मै सकृत् दिवा ह एव सदा एव अहः भवति, स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात्; यः एतां यथा उक्तां ब्रह्मोपनिषदं ९५७वेदगुह्यं वेद, ९५८एवं तन्त्रेण वंशादित्रयं प्रत्यमृतसम्बन्धं च यत् च अन्यत् अवोचाम एवं जानाति इत्यर्थः। ९५९विद्वान् उदयास्तमयकालापरिच्छेद्यं नित्यं अजं ब्रह्म भवति इत्यर्थः॥

२२४तत् ह एतत् मधुज्ञानं ब्रह्मा हिरण्यगर्भः विराजे प्रजापतये उवाच; सोऽपि मनवे; मनुः इक्ष्वाक्वाद्याभ्यः प्रजाभ्यः प्रोवाच इति विद्यां स्तौति — ९६१ब्रह्मादिविशिष्टक्रमागता इति। ९६२किं च, तत् ह एतत् मधुज्ञानं उद्दालकाय आरुणये पिता ९६३ब्रह्मविज्ञानं ज्येष्ठाय पुत्राय प्रोवाच॥

२२५९६४इदं वाव तत् यथा उक्तं ९६५अन्योऽपि ज्येष्ठाय पुत्राय सर्वप्रियार्हाय ब्रह्म प्रब्रूयात्। ९६६प्रणाय्याय वा योग्याय अन्तेवासिने शिष्याय॥

२२६९६७न अन्यस्मै कस्मैचन प्रब्रूयात्। तीर्थद्वयं अनुज्ञातं अनेकेषां प्राप्तानां तीर्थानां आचार्यादीनाम्। ९६८कस्मात् पुनः तीर्थसङ्कोचनं विद्यायाः कृतं इति, आह — यद्यपि अस्मै आचार्याय इमां कश्चित् पृथिवीं अद्भिः परिगृहीतां समुद्रपरिवेष्टितां समस्तां अपि दद्यात्, अस्याः विद्यायाः निष्क्रयार्थं, आचार्याय धनस्य पूर्णां सम्पन्नां भोगोपकरणैः; न असौ अस्य निष्क्रयः, यस्मात् ततोऽपि दानात् एतत् एव यत् मधुविद्यादानं भूयः बहुतरफलं इत्यर्थः। द्विः अभ्यासः आदरार्थः॥

इति एकादशखण्डभाष्यम्॥

द्वादशः खण्डः

२२७९६९यतः एवं अतिशयफला एषा ब्रह्मविद्या, अतः सा प्रकारान्तरेण अपि वक्तव्या इति ९७०‘गायत्री वा’ इत्यादि आरभ्यते। गायत्रीद्वारेण च उच्यते ब्रह्म, सर्वविशेषरहितस्य ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इत्यादिविशेषप्रतिषेधगंयस्य दुर्बोधत्वात्। ९७१सत्सु अनेकेषु छन्दःसुगायत्र्या एव ब्रह्मज्ञानद्वारतया उपादानं प्राधान्यात्। ९७२सोमाहरणात् ९७३इतरच्छन्दोक्षराहरणेन इतरच्छन्दोव्याप्त्या च ९७४सर्वसवनव्यापकत्वात् च यज्ञे प्राधान्यं गायत्र्याः। ९७५गायत्रीसारत्वात् च ब्राह्मणस्य मातरं इव, हित्वा गुरुतरां गायत्रीं ततोऽन्यत् गुरुतरं न प्रतिपद्यते यथा उक्तं ब्रह्म अपि इति, ९७६तस्यां अत्यन्तगौरवस्य प्रसिद्धत्वात्। अतो गायत्रीमुखेन एव ब्रह्म उच्यते —

२२८गायत्री ९७८वा इति अवधारणार्थो वै — शब्दः। ९७९इदं सर्वं भूतं प्राणिजातं यत् किञ्च स्थावरं जङ्गमं वा तत् सर्वं गायत्री एव। ९८०तस्याः छन्दोमात्रायाः सर्वभूतत्वं अनुपपन्नं इति गायत्रीकारणं वाचं शब्दरूपां आपादयति गायत्रीं ९८१वाक् वै गायत्री इति। वाक् वा इदं सर्वं भूतम्। ९८२–९८३यस्मात् वाक् शब्दरूपा सती सर्वं भूतं गायति शब्दयति — असौ गौः असौ अश्वः इति च, त्रायते च रक्षति — अमुष्मात् मा भैषीः किं ते भयं उत्थितं इत्यादिना सर्वतो भयात् निवर्त्यमानः वाचा त्रातः स्यात्। यत् वाक् भूतं गायति च त्रायते च, गायत्री एव तत् गायति च त्रायते च, वाचः अनन्यत्वात् गायत्र्याः। ९८४गानात् त्राणात् च गायत्र्या गायत्रीत्वम्॥

२२९९८५या वै सा एवंलक्षणा ९८६सर्वभूतरूपा गायत्री, इयं वाव सा या इयं पृथिवी। ९८७–९८८कथं पुनः इयं पृथिवी गायत्री इति, उच्यते — सर्वभूतसम्बन्धात्। कथं सर्वभूतसम्बन्धः, अस्यां पृथिव्यां हि यस्मात् सर्वं स्थावरं जङ्गमं च भूतं प्रतिष्ठितं, ९८९एतां एव पृथिवीं न अतिशीयते न अतिवर्तते इति एतत्। यथा गानत्राणाभ्यां भूतसम्बन्धो गायत्र्याः, एवं भूतप्रतिष्ठानात् भूतसम्बद्धा पृथिवी; अतो गायत्री पृथिवी॥९९०

२३०९९१या वै सा पृथिवी गायत्री इयं वाव सा इदं एव। तत् किं ? यत् इदं अस्मिन् पुरुषे कार्यकरणसङ्घाते जीवति शरीरं, ९९२पार्थिवत्वात् शरीरस्य। ९९३कथं शरीरस्य गायत्रीत्वं इति, उच्यते — अस्मिन् हि इमे प्राणाः भूतशब्दवाच्याः प्रतिष्ठिताः, अतः पृथिवीवत् भूतशब्दवाच्यप्राणप्रतिष्ठानात् शरीरं गायत्री, ९९४एतत् एव यस्मात् शरीरं न अतिशीयन्ते प्राणाः॥

२३१९९६यत् वै तत्पुरुषे शरीरं गायत्री इदं वाव तत्। यत् इदं अस्मिन् अन्तः मध्ये पुरुषे हृदयं पुण्डरीकाख्यं एतत् गायत्री। कथं इति, आह — अस्मिन् हि इमे प्राणाः प्रतिष्ठिताः, अतः शरीरवत् गायत्री हृदयम्। ९९७एतत् एव च न अतिशीयन्ते प्राणाः। ९९८‘प्राणो ह पिता। प्राणो माता’(छा.उ.७.१५.१) ‘अहिंसन् सर्वभूतानि’(छा.उ.८.१५.१) इति श्रुतेः भूतशब्दवाच्याः प्राणाः॥९९९

२३२१०००सा एषा चतुष्पदा षडक्षरपदा छन्दोरूपा सती भवति गायत्री १००१षड्विधा — वाग्भूतपृथिवीशरीरहृदयप्राणरूपा सती षड्विधा भवति। १००२वाक्प्राणयोः अन्यार्थनिर्दिष्टयोः अपि गायत्रीप्रकारत्वं, अन्यथा षड्विधसङ्ख्यापूरणानुपपत्तेः। तत् एतस्मिन् अर्थे एतत् गायत्र्याख्यं ब्रह्म गायत्र्यनुगतं गायत्रीमुखेन उक्तं ऋचा अपि मन्त्रेण अभ्यनूक्तं प्रकाशितम्॥

२३३तावान् अस्य गायत्र्याख्य ब्रह्मणः समस्तस्य महिमा विभूतिविस्तारः, १००३यावांश्चतुष्पात्षड्विधश्च ब्रह्मणो विकारः पादो गायत्री इति व्याख्यातः। अतः १००४–१००५तस्मात् विकारलक्षणात् गायत्र्याख्यात् वाचारम्भणमात्रात् ततो ज्यायन् महत्तरः च परमार्थसत्यरूपोऽविकारः पूरुषः पुरुषः सर्वपूरणात् पुरि शयनात् च। १००६तस्य अस्य पादः सर्वा सर्वाणि भूतानि तेजोबन्नादीनि सस्थावरजङ्गमानि, त्रिपात् त्रयः पादाः अस्य सोऽयं त्रिपात्; १००७त्रिपात् अमृतं पुरुषाख्यं समस्तस्य गायत्र्यात्मनो दिवि द्योतनवति स्वात्मनि अवस्थितं इत्यर्थः इति॥

२३४यत् वै तत् त्रिपात् अमृतं गायत्रीमुखेन उक्तं ब्रह्म इति, इदं वाव तत् इदं एव तत्; योऽयं प्रसिद्धः बहिर्धा बहिः पुरुषात् आकाशः भौतिको यो वै, सः बहिर्धा पुरुषात् आकाशः उक्तः॥

२३५अयं वाव सः, योऽयं अन्तः पुरुषे शरीरे आकाशः। यो वै सोऽन्तः पुरुषः आकाशः॥

२३६अयं वाव सः, योऽयं अन्तर्हृदये हृदयपुण्डरीके आकाशः। १००९कथं एकस्य सतः आकाशस्य त्रिधा भेदः इति, १०१०उच्यते — बाह्येन्द्रियविषये जागरितस्थाने नभसि दुःखबाहुल्यं दृश्यते। ततोऽन्तःशरीरे स्वप्नस्थानभूते मन्दतरं दुःखं भवति। स्वप्नान् पश्यतो हृदयस्थे पुनः नभसि न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति। १०११–१०१२अतः सर्वदुःखनिवृत्तिरूपं आकाशं सुषुप्तस्थानम्। अतो युक्तं एकस्य अपि त्रिधा भेदान्वाख्यानम्। १०१३बहिर्धा पुरुषात् आरभ्य आकाशस्य हृदये सङ्कोचकरणं चेतःसमाधानस्थानस्तुतये — १०१४यथा ‘त्रयाणां अपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते। अर्धतः तु कुरुक्षेत्रं अर्धतः तु पृथूदकं’ इति, तद्वत्। १०१५तत् एतत् हार्दाकाशाख्यं ब्रह्म पूर्णं सर्वगतं, न हृदयमात्रपरिच्छिन्नं इति मन्तव्यं, यद्यपि हृदयाकाशे चेतः समाधीयते। १०१६अप्रवर्ति न कुतश्चित् क्वचित् प्रवर्तितुं शीलं अस्य इति अप्रवर्ति, तत् अनुच्छित्तिधर्मकम्। यथा अन्यानि भूतानि परिच्छिन्नानि उच्छित्तिधर्मकाणि, न तथा हार्दं नभः। पूर्णां अप्रवर्तिनीं अनुच्छेदात्मिकां श्रियं विभूतिं १०१७गुणफलं लभते दृष्टम्। यः एवं यथा उक्तं पूर्णाप्रवर्तिगुणं ब्रह्म वेद जानाति १०१८इह एव जीवन् तद्भाव प्रतिपद्यत इत्यर्थः॥

इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥

त्रयोदशः खण्डः

२३७१०२०तस्य ह वा इत्यादिना गायत्र्याख्य ब्रह्मणः उपासनाङ्गत्वेन द्वारपालादिगुणविधानार्थं आरभ्यते। १०२१यथा लोके द्वारपालाः राज्ञः उपासनेन वशीकृता राजप्राप्त्यर्था भवन्ति, तथा इह अपि इति। तस्य इति प्रकृतस्य हृदयस्य इत्यर्थः। एतस्य अनन्तरनिर्दिष्टस्य पञ्च पञ्चसङ्ख्याकाः देवानां सुषयः देवसुषयः स्वर्गलोकप्राप्तिद्वारच्छिद्राणि, १०२२देवैः प्राणादित्यादिभिः रक्ष्यमाणानि इति अतः देवसुषयः; तस्य स्वर्गलोकभवनस्य हृदयस्य अस्य यः प्राङ्सुषिः पूर्वाभिमुखस्य प्राग्गतं यत् छिद्रं द्वारं सः प्राणः; १०२३तत्स्थः तेन द्वारेण यः सञ्चरति वायुविशेषः सः प्राक् अनिति इति प्राणः। १०२४तेन एव सम्बद्धं अव्यतिरिक्तं तत् चक्षुः; तथा एव सः आदित्यः १०२५‘आदित्यो ह वै ब्राह्मप्राणः’(प्र.उ.३.८) इति श्रुतेः चक्षुरूपप्रतिष्ठाक्रमेण हृदि स्थितः; १०२६‘सः आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति चक्षुषि’(बृ.उ.३.९.२०) इत्यादि हि वाजसनेयके। १०२७प्राणवायुदेवता एव हि एका चक्षुरादित्यः च सह आश्रयेण। १०२८वक्ष्यति च — प्राणाय स्वाहा इति हुतं हविः सर्वं एतत् तर्पयति इति। तत् एतत् प्राणाख्यं १०२९स्वर्गलोकद्वारपालत्वात् ब्रह्म। स्वर्गलोकं प्रतिपित्सुः १०३०तेजस्वी एतत् चक्षुरादित्यस्वरूपेण अन्नाद्यत्वात् च सवितुः तेजः अन्नाद्यं इति आभ्यां गुणाभ्यां उपासीत। ततः तेजस्वी अन्नादः च आमयावित्वरहितो भवति; यः एवं वेद तस्य एतत् गुणफलम्। १०३१उपासनेन वशीकृतो द्वारपः स्वर्गलोकप्राप्तिहेतुः भवति इति मुख्यं च फलम्॥

२३८१०३२अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः तत्स्थो वायुविशेषः सः वीर्यवत् कर्म कुर्वन् विगृह्य वा प्राणापानौ नाना वा अनिति इति व्यानः। तत्सम्बद्धं एव च तत् श्रोत्रं इन्द्रियम्। १०३३तथा सः चन्द्रमाः — १०३४–१०३५श्रोत्रेण सृष्टा दिशः च चन्द्रमाः च इति श्रुतेः। सह आश्रयौ पूर्ववत्; तत् एतत् श्रीः च विभूतिः १०३६श्रोत्रचन्द्रमसोः ज्ञानान्नहेतुत्वं; अतः ताभ्यां श्रीत्वम्। ज्ञानान्नवतः च यशः ख्यातिः भवति इति यशोहेतुत्वात् यशस्त्वम्। अतः ताभ्यां गुणाभ्यां उपासीत इत्यादि समानम्॥२॥

२३९१०३७अथ योऽस्य प्रत्यक् सुषिः पश्चिमः १०३८तत्स्थो वायुविशेषः सः १०३९मूत्रपुरीषादि अपनयन् अधोऽनिति इति अपानः। १०४०सा तथा वाक्, १०४१तत्सम्बन्धात्; तथा अग्निः; तत् एतत् ब्रह्मवर्चसं १०४२वृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजः ब्रह्मवर्चसं, १०४३अग्निसम्बन्धात् वृत्तस्वाध्यायस्य। १०४४अन्नग्रसनहेतुत्वात् अपानस्य अन्नाद्यत्वम्। १०४५समानं अन्यत्॥

२४०१०४६–१०४७अथ योऽस्य उदङ् सुषिः उदग्गतः सुषिः तत्स्थो वायुविशेषः सोऽशितपीते समं नयति इति समानः। १०४८तत्सम्बद्धं मनोऽन्तःकरणं, सः १०४९–१०५०पर्जन्यो वृष्ट्यात्मको देवः पर्जन्यनिमित्ताः च आप इति, १०५१–१०५२‘मनसा सृष्टा आपः च वरुणः च’(ऐ.आ.२.१) इति श्रुतेः। तत् एतत् कीर्तिः च, मनसो ज्ञानस्य कीर्तिहेतुत्वात्। १०५३आत्मपरोक्षं विश्रुतत्व कीर्तिः यशः। १०५४स्वकरणसंवेद्यं विश्रुतत्व व्युष्टिः १०५५कान्तिः देहगतं लावण्यम्। १०५६ततः च कीर्तिसम्भवात् कीर्तिः च इति। १०५७समानं अन्यत्॥

२४११०५८अथ योऽस्य ऊर्ध्वः सुषिः सः उदानः आ पादतलात् आरभ्य ऊर्ध्वं उत्क्रमणात् उत्कर्षार्थं च कर्म कुर्वन् अनिति इति उदानः। १०५९सः वायुः १०६०तदाधारः च आकाशः। तत् एतत् १०६१वाय्वाकाशयोः ओजोहेतुत्वात् ओजः बलं महत्वात् च मह इति। १०६२समानं अन्यत्॥

२४२१०६३ते वा एते यथा उक्ताः पञ्चसुषिसम्बन्धात् पञ्च ब्रह्मणो हार्दस्य पुरुषाः १०६४राजपुरुषाः इव द्वारस्थाः स्वर्गस्य हार्दस्य लोकस्य द्वारपाः द्वारपालाः। १०६५एतैः हि चक्षुःश्रोत्रवाङ्मनःप्राणैः बहिर्मुखप्रवृत्तैः ब्रह्मणो हार्दस्य प्राप्तिद्वाराणि निरुद्धानि। १०६६प्रत्यक्षं हि एतत् अजितकरणतया बाह्यविषयासङ्गानृतप्ररूढत्वात् न हार्द ब्रह्मणि मनः तिष्ठति। १०६७तस्मात् सत्यं उक्तं एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः इति। १०६८अतः सः यः एतान् एवं यथोक्तगुणविशिष्टान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद उपास्ते उपासनया वशीकरोति, सः राजद्वारपालान् इव उपासनेन वशीकृत्य तैः अनिवारितः प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं राजानं इव हार्दं ब्रह्म। १०६९किं च अस्य विदुषः कुले वीरः पुत्रो जायते वीरपुरुषसेवनात्। १०७०तस्य च ऋणापाकरणेन ब्रह्मोपासनप्रवृत्तिहेतुत्वम्। ततः च स्वर्गलोकप्रतिपत्तये पारम्पर्येण भवति इति स्वर्गलोकप्रतिपत्तिः एव एकं फलम्॥१०७१

२४३१०७२–१०७३अथ यत् असौ विद्वान् स्वर्गं लोकं वीरपुरुषसेवनात् प्रतिपद्यते, यत् च उक्तं त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि इति, तत् इदं लिङ्गेन १०७४चक्षुःश्रोत्रेन्द्रियगोचरं आपादयितव्यं, १०७५यथा अग्न्यादि धूमादिलिङ्गेन। १०७६तथा हि एवं एव इदं इति यथोक्ते अर्थे दृढा प्रतीतिः स्यात् — १०७७अनन्यत्वेन च निश्चयः इति। १०७८अतः आह — यत् अतः अमुष्मात् दिवः द्युलोकात्, परः १०७९परं इति लिङ्गव्यत्ययेन, ज्योतिः दीप्यते, १०८०–१०८१स्वयम्प्रभं सदाप्रकाशत्वात् दीप्यते इव दीप्यते इत्युच्यते, अग्न्यादिवज् ज्वलनलक्षणायाः दीप्तेः असम्भवात्। विश्वतः पृष्ठेषु इति एतस्य व्याख्यानं सर्वतः पृष्ठेषु इति, १०८२संसारात् उपरि इत्यर्थः; १०८३संसारः एव हि सर्वः, १०८४असंसारिणः एकत्वात् निर्भेदत्वात् च। अनुत्तमेषु, १०८५तत्पुरुषसमासाशङ्कानिवृत्तये आह उत्तमेषु लोकेषु इति; सत्यलोकादिषु १०८६हिरण्यगर्भादिकार्यरूपस्य परस्य ईश्वरस्य आसन्नत्वात् उच्यते उत्तमेषु लोकेषु इति। इदं वाव १०८७इदं एव तत् यत् इदं अस्मिन् पुरुषे अन्तः मध्ये ज्योतिः १०८८चक्षुःश्रोत्रग्राह्येण लिङ्गेन उष्णिम्ना शब्देन च अवगम्यते। १०८९यत् त्वचा स्पर्शरूपेण गृह्यते तत् चक्षुषा एव, १०९०दृढप्रतीतिकरत्वात् त्वचः, १०९१अविनाभूतत्वात् च रूपस्पर्शयोः॥

२४४१०९३कथं पुनः तस्य ज्योतिषः लिङ्गं त्वग्दृष्टिगोचरत्वं आपद्यते इति, १०९४आह — यत्र यस्मिन् काले, एतत् इति क्रियाविशेषणं, अस्मिन् शरीरे हस्तेन आलभ्य संस्पर्शेन उष्णिमानं १०९५–१०९६रूपसहभाविनं उष्णस्पर्शभावं विजानाति, सः हि उष्णिमा नामरूपव्याकरणाय देहं अनुप्रविष्टस्य चैतन्यात्मज्योतिषः लिङ्गं, अव्यभिचारात्। १०९७न हि जीवन्तं आत्मानं उष्णिमा व्यभिचरति। १०९८उष्ण एव जीविष्यन् शीतो मरिष्यन् इति हि विज्ञायते। १०९९मरणकाले च तेजः परस्यां देवतायां इति परेण अविभागत्वोपगमात्। ११००अतः असाधारणं लिङ्गं औष्ण्यं अग्नेः इव धूमः। ११०१अतः तस्य परस्य एषा दृष्टिः साक्षात् इव दर्शनं दर्शनोपायः इत्यर्थः। ११०२–११०३तथा तस्य ज्योतिषः एषा ११०४श्रुतिः श्रवणं श्रवणोपायोऽपि उच्यमानः। यत्र यदा पुरुषः ज्योतिषो लिङ्गं शुश्रूषति श्रोतुं इच्छति, तदा एतत् कर्णौ अपिगृह्य, एतच्छब्दः क्रियाविशेषणं, अपिगृह्य अपिधाय इत्यर्थः, अङ्गुलिभ्यां प्रोर्णुत्य निनदं इव रथस्य इव घोषो निनदः तं इव शृणोति, नदथुः इव ऋषभकूजितं इव शब्दः, यथा च अग्नेः बहिः ज्वलतः एवं शब्दं अन्तःशरीरे उपशृणोति, तत् एतत् ज्योतिः दृष्टश्रुतलिङ्गत्वात् दृष्टं च श्रुतं च इति उपासीत। तथा उपासनात् चक्षुष्यः दर्शनीयः श्रुतः विश्रुतः च। ११०५यत् स्पर्शगुणोपासननिमित्तं फलं तत् रूपे सम्पादयति चक्षुष्ये इति, ११०६रूपस्पर्शयोः सहभावित्वात्, ११०७इष्टत्वात् च दर्शनीयतायाः। ११०८एवं च विद्यायाः फलं उपपन्नं स्यात्, ११०९न तु मृदुत्वादिस्पर्शवत्त्वे। १११०यः एवं यथोक्तौ गुणौ वेद। ११११स्वर्गलोकप्रतिपत्तिः तु उक्तं अदृष्टं फलम्। द्विः अभ्यासः आदरार्थः॥

इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥

चतुर्दशः खण्डः

२४५पुनः तस्य एव त्रिपादमृतस्य ब्रह्मणोऽनन्तगुणवतोऽनन्तशक्तेः अनेकभेदोपास्यस्य विशिष्टगुणशक्तिमत्त्वेन उपासनं विधित्सन् आह —१११२–१११५

२४६सर्वं समस्तं, खलु इति वाक्यालङ्कारार्थो निपातः। इदं जगत् नामरूपविकृत १११९प्रत्यक्षादिविषयं ब्रह्म ११२०कारणं; ११२१वृद्धतमत्वात् ब्रह्म। ११२२कथं सर्वस्य ब्रह्मत्वं इति अतः आह — तत् जल अन् इति; ११२३तस्मात् ब्रह्मणो जातं तेजोबन्नादिक्रमेण सर्वं; अतः तत् जं; तथा तेन एव जननक्रमेण प्रतिलोमतया तस्मिन् एव ब्रह्मणि लीयते ११२४तदात्मतया श्लिष्यते इति तत् लं; तथा तस्मिन् एव स्थितिकाले, अनिति प्राणिति चेष्टते इति। ११२५एवं ब्रह्मात्मतया त्रिषु कालेषु अविशिष्टं, तद्व्यतिरेकेण अग्रहणात्। अतः तत् एव इदं जगत्। ११२६यथा च इदं तत् एव एकं अद्वितीयं तथा षष्ठे विस्तरेण वक्ष्यामः। ११२७–११२८यस्मात् च सर्वं इदं ब्रह्म, अतः शान्तः रागद्वेषादिदोषरहितः संयतः सन्, यत् तत् सर्वं ब्रह्म तत् वक्ष्यमाणैः गुणैः उपासीत। कथं उपासीत ? क्रतुं कुर्वीत — क्रतुः निश्चयोऽध्यवसायः एवं एव न अन्यथा इति अविचलः प्रत्ययः, तं क्रतुं कुर्वीत उपासीत इति अनेन व्यवहितेन सम्बन्धः। ११२९किं पुनः क्रतुकरणेन कर्तव्यं प्रयोजनं ? ११३०कथं वा क्रतुः कर्तव्यः ? ११३१क्रतुकरणं च अभिप्रेतार्थसिद्धिसाधनं कथं ? ११३२इति अस्य अर्थस्य प्रतिपादनार्थं अथ इत्यादिग्रन्थः। अथ खलु इति हेत्वर्थः। ११३३–११३४यस्मात् क्रतुमयः क्रतुप्रायोऽध्यवसायात्मकः पुरुषः ११३५जीवः; यथाक्रतुः यादृशः क्रतुः अस्य सोऽयं यथाक्रतुः यथा अध्यवसायः यादृक् निश्चयः अस्मिन् लोके जीवन् इह पुरुषो भवति, तथा इतः अस्मात् देहात् प्रेत्य मृत्वा भवति; क्रत्वनुरूपफलात्मको भवति इत्यर्थः। ११३६एवं हि एतत् शास्त्रतो दृष्टं — ११३७‘यं यं वा अपि स्मरन् भावं त्यजति अन्ते कलेबरं’(भ.गी.८.६) इत्यादि। ११३८यतः एवं व्यवस्था शास्त्रदृष्टा, अतः सः एवं जानन् क्रतुं कुर्वीत; ११३९यादृशं क्रतुं वक्ष्यामः तम्। ११४०यतः एवं शास्त्रप्रामाण्यात् उपपद्यते क्रत्वनुरूपं फलं, अतः सः कर्तव्यः क्रतुः॥

२४७११४२कथं ? मनोमयः मनःप्रायः; ११४३मनुते अनेन इति मनः तत् स्ववृत्त्या विषयेषु प्रवृत्तं भवति, तेन मनसा तन्मयः; ११४४तथा प्रवृत्तं इव तत्प्रायो निवृत्तः इव च। अतः एव प्राणशरीरः प्राणो लिङ्गात्मा विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयसंमूर्छितः, ११४५‘यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा सः प्राणः’(कौ.उ.३.३) इति श्रुतेः। सः शरीरं यस्य, सः प्राणशरीरः, ११४६‘मनोमयः प्राणशरीरनेता’(मु.उ.२.२.८) इति च श्रुत्यन्तरात्। भारूपः भा दीप्तिः चैतन्यलक्षणं रूपं यस्य सः भारूपः। सत्यसङ्कल्पः सत्या अवितथाः सङ्कल्पाः यस्य, सोऽयं सत्यसङ्कल्पः; ११४७न यथा संसारिणः इव अनैकान्तिकफलः सङ्कल्पः ईश्वरस्य इत्यर्थः। संसारिणः ११४८अनृतेन मिथ्याफलत्वहेतुना प्रत्यूढत्वात् सङ्कल्पस्य मिथ्याफलत्वं ११४९वक्ष्यति — ‘अनृतेन हि प्रत्यूढाः’(छा.उ.८.३.२) इति। आकाशात्मा आकाशे इव आत्मा स्वरूपं यस्य सः आकाशात्मा। ११५०सर्वगतत्वं सूक्ष्मत्वं रूपादिहीनत्वं च आकाशतुल्यता ईश्वरस्य। सर्वकर्मा सर्वं विश्वं तेन ईश्वरेण क्रियते इति जगत् सर्वं कर्म यस्य सः सर्वकर्मा, ‘सः हि सर्वस्य कर्ता’(बृ.उ.४.४.१३) इति श्रुतेः। सर्वकामः सर्वे कामाः ११५१–११५२दोषरहिता अस्य इति सर्वकामः, ‘धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि’(भ.गी.७.११) इति स्मृतेः। ननु कामोऽस्मि इति वचनात् इह बहुव्रीहिः न सम्भवति सर्वकामः इति। ११५३न, कामस्य कर्तव्यत्वात् शब्दादिवत् पारार्थ्यप्रसङ्गात् च देवस्य। ११५४तस्मात् यथा इह सर्वकामः इति बहुव्रीहिः, तथा कामोऽस्मि इति स्मृत्यर्थो वाच्यः। सर्वगन्धः सर्वे गन्धाः ११५५सुखकरा अस्य सोऽयं सर्वगन्धः, ११५६‘पुण्यो गन्धः पृथिव्यां’(भ.गी.७.९) इति स्मृतेः। ११५७तथा रसाः अपि विज्ञेयाः; ११५८अपुण्यगन्धरसग्रहणस्य पाप्मसम्बन्धनिमित्तत्वश्रवणात्, ‘तस्मात् तेन उभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च। ११५९पाप्मना हि एषः विद्धः’(छा.उ.१.२.२) इति श्रुतेः। ११६०न च पाप्मसंसर्गः ईश्वरस्य, ११६१अविद्यादिदोषस्य अनुपपत्तेः। सर्वं इदं जगत् अभ्यात्तः अभिव्याप्तः। ११६२अततेः व्याप्त्यर्थस्य कर्तरि निष्ठा। तथा अवाकी — उच्यते अनया इति वाक् वाक् एव वाकः, यत् वा ११६३वचेः घञन्तस्य करणे वाकः, सः यस्य विद्यते सः वाकी, न वाकी अवाकी। वाक्प्रतिषेधः च अत्र उपलक्षणार्थः। ११६४गन्धरसादिश्रवणात् ईश्वरस्य प्राप्तानि घ्राणादीनि करणानि गन्धादिग्रहणाय; अतः वाक्प्रतिषेधेन प्रतिषिध्यन्ते तानि; ११६५‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः’(श्वे.उ.३.१९) इत्यादिमन्त्रवर्णात्। अनादरः असम्भ्रमः; ११६६अप्राप्तप्राप्तौ हि सम्भ्रमः स्यात् अनाप्तकामस्य। न तु आप्तकामत्व नित्यतृप्तस्य ईश्वरस्य सम्भ्रमोऽस्ति क्वचित्॥

२४८११६७एषः यथोक्तगुणः मे मम आत्मा अन्तर्हृदये हृदयपुण्डरीकस्य अन्तः मध्ये अणीयान् अणुतरः, व्रीहेः वा यवात् वा इत्यादि ११६८अत्यन्तसूक्ष्मत्वप्रदर्शनार्थम्। ११६९श्यामाकात् वा श्यामाकतण्डुलात् वा इति परिच्छिन्नपरिमाणात् अणीयान् इति उक्ते अणुपरिमाणत्वं प्राप्तं आशङ्क्य, अतः तत्प्रतिषेधाय आरभते — एषः म आत्मा अन्तः हृदये ज्यायान् पृथिव्या इत्यादिना। ११७०ज्यायःपरिमाणात् च ज्यायस्त्वं दर्शयन् अनन्तपरिमाणत्वं दर्शयति — ११७१मनोमयः इत्यादिना ज्यायान् एभ्यो लोकेभ्यः इति अन्तेन॥

२४९११७२यथोक्तगुणलक्षणः ईश्वरः ध्येयः, न तु तद्गुणविशिष्टः एव — यथा राजपुरुषं आनय चित्रगुं वा इति उक्ते न विशेषणस्य अपि आनयने व्याप्रियते, तद्वत् इह अपि प्राप्तं; अतः तन्निवृत्त्यर्थं सर्वकर्म इत्यादि पुनर्वचनम्। ११७३तस्मात् मनोमयत्वादिगुणविशिष्टः एव ईश्वरो ध्येयः। ११७४–११७६अतः एव षष्ठसप्तमयोः इव ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इति न इह स्वाराज्ये अभिषिञ्चति, एषः म आत्मा एतत् ब्रह्म एतं इतः प्रेत्य अभिसम्भविता अस्मि इति लिङ्गात्; ११७७न तु आत्मशब्देन प्रत्यगात्मा एव उच्यते, मम इति षष्ठ्याः सम्बन्धार्थप्रत्यायकत्वात्, एतं अभिसम्भविता अस्मि इति च कर्मकर्तृत्वनिर्देशात्। ननु षष्ठे अपि ‘अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) इति सत्सम्पत्ति कालान्तरितत्वं दर्शयति। न, आरब्धसंस्कारशेषस्थित्यर्थपरत्वात्; न कालान्तरितार्थता, ११७८अन्यथा तत् त्वं असि इति एतस्य अर्थस्य बाधप्रसङ्गात्। ११७९यद्यपि आत्मशब्दस्य प्रत्यगर्थत्वं सर्वं खलु इदं ब्रह्म इति च प्रकृतं एषः म आत्मा अन्तर्हृदय एतत् ब्रह्म इत्युच्यते, तथापि अन्तर्धानं ईषत् अपरित्यज्य एव एतं आत्मानं इतः अस्मात् शरीरात् प्रेत्य अभिसम्भविता अस्मि इति उक्तम्। ११८०यथाक्रतुरूपस्य आत्मनः प्रतिपत्ता अस्मि इति यस्य एवंविदः स्यात् भवेत् अद्धा सत्यं एवं स्यां अहं प्रेत्य, एवं न स्यां इति न च विचिकित्सा अस्ति इति एतस्मिन् अर्थे क्रतुफलसम्बन्धे, सः तथा एव ईश्वरभावं प्रतिपद्यते विद्वान्, ११८१इति एतत् आह स्म उक्तवान् किल शाण्डिल्यो नाम ऋषिः। द्विः अभ्यासः आदरार्थः॥

इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥

पञ्चदशः खण्डः

२५०‘अस्य कुले वीरो जायते’ इति उक्तम्। न वीरजन्ममात्रं पितुः त्राणाय, ‘तस्मात् पुत्रं अनुशिष्टं लोक्यं आहुः’(बृ.उ.१.५.१७) इति श्रुत्यन्तरात्। अतः तत् दीर्घायुष्ट्वं कथं स्यात् इति एवमर्थं कोशविज्ञानारम्भः। अभ्यर्हितविज्ञानव्यासङ्गात् अनन्तरं एव न उक्तं तत् इदानीं एव आरभ्यते —

२५१११८२अन्तरिक्षं उदरं अन्तःसुषिरं यस्य सोऽयं अन्तरिक्षोदरः, कोशः ११८३कोशः इव अनेकधर्मसादृश्यात् कोशः; ११८४सः च भूमिबुध्नः भूमिः बुध्नो मूलं यस्य सः भूमिबुध्नः, न जीर्यति न विनश्यति, त्रैलोक्यात्मकत्वात्। ११८५सहस्रयुगकालावस्थायी हि सः। ११८६दिशो हि अस्य सर्वाः स्रक्तयः कोणाः। ११८७द्यौः अस्य कोशस्य उत्तरं ऊर्ध्वं बिलं; सः एषः ११८८यथोक्तगुणः कोशः वसुधानः वसु धीयते अस्मिन् प्राणिनां कर्मफलाख्यं, अतो वसुधानः। ११८९तस्मिन् अन्तः विश्वं समस्तं प्राणिकर्मफलं सह तत्साधनैः इदं यत् गृह्यते प्रत्यक्षादिप्रमाणैः श्रितं आश्रितं स्थितं इत्यर्थः॥

२५२११९०तस्य अस्य प्राची दिक् प्राग्गतो भागः जुहूः नाम जुह्वति अस्यां दिशि कर्मिणः प्राङ्मुखाः सन्तः इति जुहूः नाम। सहमाना नाम सहन्ते अस्यां पापकर्मफलानि यमपुर्यां प्राणिनः इति सहमाना नाम दक्षिणा दिक्। तथा राज्ञी नाम प्रतीची पश्चिमा दिक्, राज्ञी राज्ञा वरुणेन अधिष्ठिता, सन्ध्यारागयोगात् वा। सुभूता नाम भूतिमद्भिः ईश्वरकुबेरादिभिः अधिष्ठितत्वात् सुभूता नाम उदीची। ११९१तासां दिशां वायुः वत्सः, दिग्जत्वात् वायोः, पुरोवातः इत्यादिदर्शनात्। ११९२सः यः कश्चित् पुत्रदीर्घजीवितार्थी एवं यथोक्तगुणं वायुं दिशां वत्सं अमृतं वेद, सः न पुत्ररोदं पुत्रनिमित्तं रोदनं न रोदिति, पुत्रो न ११९३म्रियत इत्यर्थः। यतः एवं विशिष्टं कोशदिग्वत्सविषयं विज्ञानं, अतः सोऽहं पुत्रजीवितार्थी एवं एतं वायुं दिशां वत्सं वेद जाने। अतः पुत्ररोदं मा रुदं पुत्रमरणनिमित्तं पुत्ररोदो मम मा भूत् इत्यर्थः॥

२५३११९४अरिष्टं अविनाशिनं कोशं यथा उक्तं प्रपद्ये प्रपन्नोऽस्मि पुत्रायुषे। अमुना अमुना अमुना इति त्रिः नाम गृह्णाति पुत्रस्य। तथा प्राणं प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना, भूः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना, भुवः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना, स्वः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना, सर्वत्र प्रपद्ये इति त्रिः नाम गृह्णाति पुनः पुनः॥

२५४सः यत् अवोचं प्राणं प्रपद्य इति व्याख्यानार्थं उपन्यासः। प्राणो वा इदꣳ सर्वं भूतं यत् इदं जगत्। ‘यथा वा अराः नाभौ’(छा.उ.७.१३.१) इति वक्ष्यति। अतः तं एव सर्वं तत् तेन प्राणप्रतिपादनेन प्रापत्सि प्रपन्नोऽभूवम्॥

२५५तथा भूः प्रपद्ये इति त्रीन् लोकान् भूरादीन् प्रपद्ये इति तत् अवोचम्॥

२५६अथ यत् अवोचं भुवः प्रपद्ये इति, अग्न्यादीन् प्रपद्ये इति तत् अवोचम्॥११९५–११९६

२५७अथ यत् अवोचं स्वः प्रपद्ये इति, ऋग्वेदादीन् प्रपद्ये इति एव तत् अवोचं इति। ११९७उपरिष्टात् मन्त्रान् जपेत् ततः पूर्वोक्तं अजरं कोशं सदिग्वत्सं यथावत् ध्यात्वा। द्विर्वचनं आदरार्थम्॥

इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥

षोडशः खण्डः

२५८११९८पुत्रायुषः उपासनं उक्तं जपः च। अथ इदानीं आत्मनः दीर्घजीवनाय इदं उपासनं जपं च विदधत् आह; ११९९जीवन् हि स्वयं पुत्रादिफलेन युज्यते, न अन्यथा। १२००इति अतः आत्मानं यज्ञं सम्पादयति पुरुषः —

२५९१२०२पुरुषः जीवनविशिष्टः कार्यकरणसङ्घातः यथाप्रसिद्धः एव; वावशब्दोऽवधारणार्थः; पुरुषः एव यज्ञः इत्यर्थः। १२०३तथा हि सामान्यैः सम्पादयति यज्ञत्वम्। १२०४कथं ? १२०५तस्य पुरुषस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि आयुषः, तत् प्रातःसवनं पुरुषाख्यस्य यज्ञस्य। केन सामान्येन इति, आह — चतुर्विंशत्यक्षरा १२०६गायत्री छन्दः, गायत्रं गायत्रीछन्दस्कं हि विधियज्ञस्य प्रातःसवनं; १२०७–१२०८अतः प्रातःसवनसम्पन्नेन चतुर्विंशतिवर्षायुषा युक्तः पुरुषः अतो विधियज्ञसादृश्यात् यज्ञः। १२०९तथा उत्तरयोः अपि आयुषोः सवनद्वयसम्पत्तिः १२१०त्रिष्टुब्जगत्यक्षरसङ्ख्यासामान्यतो वाच्या। १२११किञ्च, तत् अस्य पुरुषयज्ञस्य प्रातःसवन विधियज्ञस्य इव वसवः देवाः अन्वायत्ताः अनुगताः; १२१२सवनदेवतात्वेन स्वामिन् इत्यर्थः। १२१३पुरुषयज्ञे अपि विधियज्ञः इव अग्न्यादयो वसवः देवाः प्राप्ता इति अतः विशिनष्टि — प्राणाः वाव वसवः वागादयो वायवः च। एते हि यस्मात् इदं पुरुषादिप्राणिजातं एते वासयन्ति। १२१४प्राणेषु हि देहे वसत्सु सर्वं इदं वसति, न अन्यथा। १२१५इति अतः वसनात् वासनात् च वसवः॥

२६०तं चेत् यज्ञसम्पादिनं एतस्मिन् प्रातःसवनसम्पन्ने वयसि किञ्चित् व्याध्यादि मरणशङ्काकारणं उपतपेत् दुःखं उत्पादयेत्, सः तदा यज्ञसम्पादी पुरुषः आत्मानं यज्ञं मन्यमानः ब्रूयात् जपेत् इत्यर्थः इमं मन्त्रं — हे प्राणाः वसवः इदं मे प्रातःसवन मम यज्ञस्य वर्तते, तत् माध्यन्दिनं सवनं अनुसन्तनुते इति माध्यन्दिनेन सवनेन आयुषा सहितं एकीभूतं सन्ततं कुरुते इत्यर्थः। मा अहं यज्ञः युष्माकं प्राणानां वसूनां प्रातःसवनेशानां मध्ये विलोप्सीय विलुप्येय विच्छिद्येय इत्यर्थः। इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः। सः तेन जपेन ध्यानेन च ततः तस्मात् उपतापात् उत् एति उद्गच्छति। उद्गाय विमुक्तः सन् अगदो ह अनुपतापो भवति एव॥

२६१अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि इत्यादि समानम्। १२१७रुदन्ति रोदयन्ति इति प्राणाः रुद्राः। १२१८क्रूराः हि ते मध्यमे वयसि, अतो रुद्राः॥

२६२तथा आदित्याः प्राणाः। ते हि इदं शब्दादिजातं आददते, अतः आदित्याः। तृतीयसवनं आयुः षोडशोत्तरवर्षशतं समापयत अनुसन्तनुत यज्ञं समापयत इत्यर्थः। १२२०समानं अन्यत्॥

२६३१२२३निश्चिता हि विद्या फलाय इति एतत् दर्शयन् उदाहरति —

२६४एतत् यज्ञदर्शनं ह स्म वै किल तत् विद्वान् आह महिदासो नामतः; इतरायाः अपत्यं ऐतरेयः। किं कस्मात् मे मम एतत् उपतपनं उपतपसि सः त्वं हे रोगः; योऽहं यज्ञः अनेन त्वत्कृतेन उपतापेन न प्रेष्यामि न मरिष्यामि; अतो वृथा तव श्रमः इत्यर्थः। १२२४इति एवं आह स्म — इति पूर्वेण सम्बन्धः। १२२५सः एवंनिश्चयः सन् षोडशं वर्षशतं अजीवत्। १२२६अन्योऽपि एवंनिश्चयः षोडशं वर्षशतं प्रजीवति, यः एवं यथा उक्तं यज्ञसम्पादनं वेद जानाति, सः इत्यर्थः॥

इति षोडशखण्डभाष्यम्॥

सप्तदशः खण्डः

२६५१२२७सः यत् अशिशिषति इत्यादियज्ञसामान्यनिर्देशः पुरुषस्य पूर्वेण एव सम्बध्यते। यत् अशिशिषति अशितुं इच्छति; तथा पिपासति पातुं इच्छति; यत् न रमते इष्टाद्यप्राप्तिनिमित्तं; यत् एवंजातीयकं १२२८दुःखं अनुभवति, ताः अस्य दीक्षाः; दुःखसामान्यात् विधियज्ञस्य इव॥

२६६१२२९अथ यत् अश्नाति यत् पिबति यत् रमते रतिं च अनुभवति इष्टादिसंयोगात्, तत् उपसदैः समानतां एति। १२३०उपसदां च पयोव्रतत्वनिमित्तं सुखं अस्ति। अल्पभोजनीयानि च अहानि आसन्नानि इति प्रश्वासः; अतोऽशनादीनां उपसदां च सामान्यम्॥

२६७१२३१अथ यत् हसति यत् जक्षति भक्षयति यत् मैथुनं चरति, स्तुतशस्त्रैः एव तत्समानतां एति; १२३२शब्दवत्त्वसामान्यात्॥

२६८१२३३अथ यत् तपो दानं आर्जवं अहिंसा सत्यवचनं इति, ताः अस्य दक्षिणाः, १२३४धर्मपुष्टिकरत्वसामान्यात्॥

२६९१२३५यस्मात् च यज्ञः पुरुषः, तस्मात् तं जनयिष्यति माता यदा, तदा आहुः अन्ये सोष्यति इति तस्य मातरं; यदा च प्रसूता भवति, तदा असोष्ट पूर्णिका इति; विधियज्ञे इव सोष्यति सोमं देवदत्तः, असोष्ट सोमं यज्ञदत्तः इति; अतः शब्दसामान्यात् वा पुरुषो यज्ञः। १२३६पुनः उत्पादनं एव अस्य तत् पुरुषाख्यस्य यज्ञस्य, यत् सोष्यति असोष्ट इति शब्दसम्बन्धित्वं विधियज्ञस्य इव। १२३७किञ्च तत् मरणं एव अस्य पुरुषयज्ञस्य अवभृथः, समाप्तिसामान्यात्॥

२७०तत् ह एतत् यज्ञदर्शनं घोरः नामतः, आङ्गिरसः गोत्रतः, कृष्णाय देवकीपुत्राय शिष्याय उक्त्वा, उवाच तत् एतत् त्रयं इत्यादिव्यवहितेन सम्बन्धः। १२३९सः च एतत् दर्शनं श्रुत्वा अपिपासः एव अन्याभ्यो विद्याभ्यो बभूव। १२४०इत्थं च विशिष्टा इयं, यत् कृष्णस्य देवकीपुत्रस्य अन्यां विद्यां प्रति तृड्विच्छेदकरी इति पुरुषयज्ञविद्यां स्तौति। घोर आङ्गिरसः कृष्णाय उक्त्वा इमां विद्यां किं उवाच इति, तत् आह — सः एवं यथोक्तयज्ञवित् अन्तवेलायां मरणकाले एतत् मन्त्रत्रयं प्रतिपद्येत जपेत् इत्यर्थः। किं तत् ? अक्षितं अक्षीणं अक्षतं वा असि इति एकं यजुः। १२४१सामर्थ्यात् आदित्यस्थं प्राणं च एकीकृत्य आह। १२४२तथा तं एव आह, अच्युतं स्वरूपात् अप्रच्युतं असि इति द्वितीयं यजुः। प्राणसंशितं प्राणः च सः संशितं संयक् तनूकृतं च सूक्ष्मं तत् त्वं असि इति तृतीयं यजुः। १२४३तत्र एतस्मिन् अर्थे विद्यास्तुतिपरे द्वे ऋचौ मन्त्रौ भवतः, १२४४न जपार्थे, त्रयं प्रतिपद्येत इति त्रित्वसङ्ख्याबाधनात्; १२४५पञ्चसङ्ख्या हि तदा स्यात्॥

२७१आत् इत् इति अत्र आकारस्य अनुबन्धः तकारः अनर्थक इच्छब्दः च। प्रत्नस्य चिरन्तनस्य पुराणस्य इत्यर्थः; रेतसः कारणस्य बीजभूतस्य जगतः, १२४८सदाख्यस्य ज्योतिः प्रकाशं पश्यन्ति। आशब्दः उत्सृष्टानुबन्धः पश्यन्ति इति अनेन सम्बध्यते; किं तत् ज्योतिः पश्यन्ति; वासरं अहः अहः इव तत् सर्वतो व्याप्तं ब्रह्मणो ज्योतिः; १२४९निवृत्तचक्षुषो ब्रह्मविदः १२५०ब्रह्मचर्यादिनिवृत्तिसाधनैः शुद्धान्तःकरणाः आ समन्ततः ज्योतिः पश्यन्ति इत्यर्थः। परः परं इति लिङ्गव्यत्ययेन, १२५१ज्योतिष्परत्वात्, यत् इध्यते दीप्यते दिवि द्योतनवति परस्मिन् ब्रह्मणि वर्तमानं १२५२येन ज्योतिषा इद्धः सविता तपति चन्द्रमाः भाति विद्युत् विद्योतते ग्रहतारागणाः विभासन्ते। १२५३किं च, अन्यो मन्त्रदृक् आह यथा उक्तं ज्योतिः पश्यन् — १२५४उत् वयं तमसः अज्ञानलक्षणात् परि परस्तात् इति शेषः; तमसो वा अपनेतृ यत् ज्योतिः उत्तरं — आदित्यस्थं परिपश्यन्तः वयं उत् अगन्म इति व्यवहितेन सम्बन्धः; तत् ज्योतिः १२५५स्वः स्वं आत्मीयं अस्मद्धृदि स्थितं, १२५६–१२५७आदित्यस्थं च तत् एकं ज्योतिः; यत् उत्तरं उत्कृष्टतरं ऊर्ध्वतरं वा अपरं ज्योतिः अपेक्ष्य, १२५८–१२५९पश्यन्तः उदगन्म वयम्। कमुदगन्मेति, आह। देवं द्योतनवन्तं देवत्रा देवेषु सर्वेषु, सूर्यं रसानां रश्मीनां प्राणानां च जगतः ईरणात् सूर्यः तमुदगन्म गतवन्तः, ज्योतिः उत्तमं सर्वज्योतिर्भ्यः उत्कृष्टतमं १२६०अहो प्राप्ता वयं इत्यर्थः। १२६१इदं तत् ज्योतिः, यत् ऋग्भ्यां स्तुतं यत् यजुः त्रयेण प्रकाशितम्। द्विः अभ्यासो यज्ञकल्पनापरिसमाप्त्यर्थः॥

इति सप्तदशखण्डभाष्यम्॥

अष्टादशः खण्डः

२७२१२६२मनोमयः ईश्वरः उक्तः आकाशात्मा इति च १२६३ब्रह्मणो गुणैकदेशत्वेन। १२६४अथ इदानीं मनआकाशयोः समस्तब्रह्मदृष्टिविधानार्थ आरम्भः मनो ब्रह्म इत्यादि। मनः मनुते अनेन इति अन्तःकरणं तत् ब्रह्म परं इति उपासीत इति एतदात्मविषयं दर्शनं १२६५अध्यात्मम्। अथ अधिदैवतं देवताविषयं इदं वक्ष्यामः। आकाशो ब्रह्म इति उपासीत; एवं उभयं अध्यात्मं अधिदैवतं च उभयं ब्रह्मदृष्टिविषयं आदिष्टं उपदिष्टं भवति; १२६६आकाशमनसोः सूक्ष्मत्वात् मनसा उपलभ्यत्वात् च ब्रह्मणः, योग्यं मनो ब्रह्मदृष्टेः, १२६७आकाशः च, सर्वगतत्वात् सूक्ष्मत्वात् उपाधिहीनत्वात् च॥

२७३१२६८तत् एतत् मनआख्यं चतुष्पाद्ब्रह्म, चत्वारः पादाः अस्य इति। १२६९–१२७१कथं चतुष्पात्त्वं मनसो ब्रह्मणे इति, आह — वाक् प्राणः चक्षुः श्रोत्रं इति एते पादाः इति अध्यात्मम्। अथ अधिदैवतं आकाशस्य ब्रह्मणोऽग्निः वायुः आदित्यो दिश इति एते। एवं उभयं एव चतुष्पाद्ब्रह्म आदिष्टं भवति अध्यात्मं चैव अधिदैवतं च। १२७२तत्र वाक् एव मनसो ब्रह्मणः चतुर्थः पादः इतरपादत्रयापेक्षया — १२७३वाचा हि पादेन इव गवादि वक्तव्यविषयं प्रति तिष्ठति; अतो मनसः पादः इव वाक्। तथा प्राणो घ्राणः पादः; १२७४तेन अपि गन्धविषयं प्रति च क्रामति। तथा चक्षुः पादः श्रोत्रं पादः इति एवं अध्यात्मं चतुष्पात्त्वं मनसो ब्रह्मणः। १२७५अथ अधिदैवतं अग्निवाय्वादित्यदिशः आकाशस्य ब्रह्मणे उदरे इव गोः पादाः इव लग्ना उपलभ्यन्ते; तेन तस्य आकाशस्य अग्न्यादि पादाः उच्यन्ते। १२७६एवं उभयं अध्यात्मं चैव अधिदैवतं च चतुष्पात् आदिष्टं भवति॥

२७४१२७७तत्र वाक् एव मनसो ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। सोऽग्निना अधिदैवतेन ज्योतिषा भाति च दीप्यते तपति च सन्तापं च औष्ण्यं करोति। १२७८अथवा तैलघृताद्याग्नेयाशनेन इद्धा वाक् भाति च तपति च वदनाय उत्साहवती स्यात् इत्यर्थः। विद्वत्फलं, भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन, यः एवं यथा उक्तं वेद॥

२७५१२७९तथा प्राणः एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः। सः वायुना गन्धाय भाति च तपति च। तथा चक्षुः आदित्येन रूपग्रहणाय, श्रोत्रं दिग्भिः शब्दग्रहणाय। विद्याफलं समानं सर्वत्र ब्रह्मसम्पत्तिः अदृष्टं फलं यः एवं वेद। द्विरुक्तिः दर्शनसमाप्त्यर्था॥

इति अष्टादशखण्डभाष्यम्॥

एकोनविंशः खण्डः

२७६१२८०आदित्यो ब्रह्मणः पादः उक्तः इति तस्मिन् सकलब्रह्मदृष्ट्यर्थं इदं आरभ्यते —

२७७१२८१आदित्यो ब्रह्म इत्यादेशः उपदेशः; तस्य उपव्याख्यानं क्रियते स्तुत्यर्थम्। असत् अव्याकृतनामरूपं इदं जगत् अशेषं अग्रे प्रागवस्थायां उत्पत्तेः आसीत्, न तु असत् एव; ‘कथं असतः सत् जायेत’(छा.उ.६.२.२) इति असत्कार्यत्वस्य प्रतिषेधात्। ननु इह असत् एव इति विधानात् विकल्पः स्यात्। १२८२न, क्रियासु इव वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेः। १२८३कथं तर्हि इदं असत् एव इति ? १२८४ननु अवोचाम अव्याकृतनामरूपत्वात् असत् इव असत् इति। १२८५ननु एवेवशब्दोऽवधारणार्थः; १२८६सत्यं एवं, न तु सत्त्वाभावं अवधारयति; किं तर्हि, व्याकृतनामरूपाभावं अवधारयति; नामरूपव्याकृतविषये सच्छब्दप्रयोगो दृष्टः। तत् च नामरूपव्याकरणं आदित्यायत्तं प्रायशो जगतः। तत् अभावे हि अन्धं तमः इव इदं न प्रज्ञायेत किञ्चन इति अतः तत्स्तुतिपरे वाक्ये सत् अपि इदं प्राक् उत्पत्तेः जगत् असत् एव इत्यादित्यं स्तौति १२८७ब्रह्मदृष्ट्यर्हत्वाय; १२८८आदित्यनिमित्तो हि लोके सत् इति व्यवहारः — १२८९यथा असत् एव इदं राज्ञः कुलं सर्वगुणसम्पन्ने पूर्णवर्मणि राजनि असति इति तद्वत्। १२९०न च सत्त्वं असत्त्वं वा इह जगतः प्रतिपिपादयिषितं, आदित्यो ब्रह्म इति आदेशपरत्वात्। १२९१उपसंहरिष्यति अन्ते आदित्यं ब्रह्म इति उपास्त इति। तत् सत् आसीत् तत् असच्छब्दवाच्यं प्राक् उत्पत्तेः १२९२स्तिमितं अनिस्पन्दं असत् इव १२९३सत्कार्याभिमुखं १२९४ईषदुपजातप्रवृत्ति सत् आसीत्; ततो लब्धपरिस्पन्दं तत् समभवत् अल्पतरनामरूपव्याकरणेन अङ्कुरीभूतं इव बीजम्। १२९५ततोऽपि क्रमेण स्थूलीभवत् १२९६अद्भ्यः आण्डं समवर्तत संवृत्तम्। आण्डं इति दैर्घ्यं छान्दसम्। तदण्डं संवत्सरस्य कालस्य प्रसिद्धस्य मात्रां परिमाणम्। अभिन्नस्वरूपं एव अशयत स्थितं बभूव। तत् ततः संवत्सरपरिमाणात् कालात् ऊर्ध्वं निरभिद्यत निर्भिन्नं — वयसां इव अण्डम्। तस्य निर्भिन्नस्य अण्डस्य कपाले द्वे रजतं च सुवर्णं च अभवतां संवृत्ते॥

२७८१२९७तत् तयोः कपालयोः यत् रजतं कपालं आसीत्, सा इयं पृथिवी पृथिव्युपलक्षितं अधोऽण्डकपालं इत्यर्थः। यत् सुवर्णं कपालं सा द्यौः द्युलोकोपलक्षितं ऊर्ध्वं कपालं इत्यर्थः। यत् जरायु गर्भपरिवेष्टनं स्थूलं अण्डस्य द्विशकलीभावकाले आसीत्, ते पर्वताः बभूवुः। यत् उल्बं सूक्ष्मं गर्भपरिवेष्टनं, तत् सह मेघैः स मेघः नीहारोऽवश्यायः बभूव इत्यर्थः। या गर्भस्य जातस्य देहे धमनयः शिराः, ताः नद्यो बभूवुः। यत् तस्य वस्तौ भवं वास्तेयं उदकं, सः समुद्रः॥

२७९अथ यत् तत् अजायत गर्भरूपं तस्मिन् अण्डे, सोऽसौ आदित्यः; तं आदित्यं जायमानं घोषाः शब्दाः उलूलवः उरूरवो विस्तीर्णरवाः उदतिष्ठन् उत्थिवन्तः ईश्वरस्य इव इह प्रथमपुत्रजन्मनि सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि सर्वे च तेषां भूतानां कामाः कांयन्त इति विषयाः स्त्रीवस्त्रान्नादयः। यस्मात् आदित्यजन्मनिमित्ता भूतकामोत्पत्तिः, तस्मात् अद्यत्वे अपि तस्य आदित्यस्य उदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति अस्तगमनं च प्रति, अथवा पुनः पुनः प्रत्यागमनं प्रत्यायनं तत् प्रति तत् निमित्तीकृत्य इत्यर्थः; सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः घोषाः उलूलवः च अनुतिष्ठन्ति। १२९८प्रसिद्धं हि एतत् उदयादौ सवितुः॥

२८०सः यः कश्चित् एतं एवं यथोक्तमहिमानं विद्वान् सन् आदित्यं ब्रह्म इति उपास्ते, सः तद्भाव प्रतिपद्यत इत्यर्थः। १२९९किञ्च दृष्टं फलं अभ्याशः क्षिप्रं तद्विदः, यत् इति १३००क्रियाविशेषणं, एनं एवंविदं साधवः शोभना घोषाः, साधुत्वं घोषादीनां यदुपभोगे पापानुबन्धाभावः, आ च गच्छेयुः आगच्छेयुः च, उप च निम्रेडेरन् उपनिम्रेडेरन् च — न केवलं आगमनमात्रं घोषाणां उपसुखयेयुः च उपसुखं च कुर्युः इत्यर्थः। द्विः अभ्यासः अध्यायपरिसमाप्त्यर्थः आदरार्थः च॥

इति एकोनविंशखण्डभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः समाप्तः॥