द्वितीयोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
११२५८१‘ओं इति एतत् अक्षरं’ इत्यादिना सामावयवविषयं उपासनं अनेकफलं उपदिष्टम्। अनन्तरं च स्तोभाक्षरविषयं उपासनं उक्तं — सर्वथा अपि सामैकदेशसम्बद्धं एव तत् इति। अथ इदानीं समस्ते साम्नि समस्तसामविषयाणि उपासनानि वक्ष्यामि इति आरभते श्रुतिः। ५८२युक्तं हि एकदेशोपासनानन्तरं एकदेशिविषयं उपासनं उच्यते इति॥
११३५८३समस्तस्य सर्वावयवविशिष्टस्य पाञ्चभक्तिकस्य साप्तभक्तिकस्य च इत्यर्थः। खलु इति वाक्यालङ्कारार्थः। साम्नः ५८४उपासनं साधु। समस्ते साम्नि साधुदृष्टिविधिपरत्वात् न पुर्वोपासननिन्दार्थत्वं साधुशब्दस्य। ननु पूर्वत्र अविद्यमानं साधुत्वं समस्ते साम्नि अभिधीयते। ५८५न, ‘साधु साम इति उपास्ते’(छा.उ.२.१.४) इति उपसंहारात्। ५८६साधुशब्दः शोभनवाची। कथं अवगंयत इति, आह — यत् खलु लोके साधु शोभनं अनवद्यं प्रसिद्धं, तत् साम इति आचक्षते कुशलाः। यत् असाधु विपरीतं, तत् असाम इति॥५८७
११४५८८तत् तत्र एव साध्वसाधुविवेककरणे उत अपि आहुः — साम्ना एनं राजानं सामन्तं च उपागात्
११५उपगतवान्; कोऽसौ ? यतः असाधुत्वप्राप्त्याशङ्का सः इत्यभिप्रायः; ५८९शोभनाभिप्रायेण साधुना एनं उपागात् इति एव तत् तत्र आहुः लौकिकाः ५९०बन्धनाद्यसाधुकार्यं अपश्यन्तः। ५९१यत्र पुनः विपर्ययेण बन्धनाद्यसाधुकार्यं पश्यन्ति, तत्र असाम्ना एनं उपागात् इति असाधुना एनं उपागात् इति एव तत् आहुः॥
११६५९२अथ उत अपि आहुः स्वसंवेद्यं ५९३साम नः अस्माकं बत इति अनुकम्पयन्तः संवृत्तं इति आहुः; ५९४एतत् तैः उक्तं भवति, यत् साधु भवति साधु बत इति एव तत् आहुः; ५९५विपर्यये जाते असाम नो बत इति; ५९६यत् असाधु भवति असाधु बत इति एव तत् आहुः; ५९७तस्मात् सामसाधुशब्दयोः एकार्थत्वं सिद्धम्॥
११७अतः सः यः कश्चित् साधु साम इति साधुगुणवत् साम इति उपास्ते ५९८समस्तं साम साधुगुणवत् विद्वान्, तस्य एतत् फलं अभ्याशो ह क्षिप्रं ह, यत् इति क्रियाविशेषणार्थं, एनं उपासकं साधवः शोभनाः धर्माः श्रुतिस्मृत्यविरुद्धाः आ च गच्छेयुः आगच्छेयुः च; न केवलं आगच्छेयुः, उप च नमेयुः उपनमेयुः च, भोग्यत्वेन उपतिष्ठेयुः इत्यर्थः॥
इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥
द्वितीयः खण्डः
११८५९९कानि पुनः तानि साधुदृष्टिविशिष्टानि समस्तानि सामानि उपास्यानि इति, इमानि तानि उच्यन्ते — लोकेषु पञ्चविधं इत्यादीनि। ननु लोकादिदृष्ट्या तानि उपास्यानि साधुदृष्ट्या च इति विरुद्धं; ६००न, साध्वर्थस्य लोकादिकार्येषुकारणस्य अनुगतत्वात् — मृदादिवत् घटादिविकारेषु। ६०१साधुशब्दवाच्योऽर्थो धर्मो ब्रह्म वा सर्वथा अपि लोकादिकार्येषु अनुगतम्। अतः यथा यत्र घटादिदृष्टिः मृदादिदृष्ट्यनुगता एव सा, तथा साधुदृष्ट्यनुगता एव लोकादिदृष्टिः — धर्मादिकार्यत्वात् लोकादीनाम्। ६०२–६०३यद्यपि कारणत्वं अविशिष्टं ब्रह्मधर्मयोः, तथापि धर्मः एव साधुशब्दवाच्य इति युक्तं, साधुकारी साधुः भवति इति धर्मविषये साधुशब्दप्रयोगात्। ननु लोकादिकार्येषु कारणस्य अनुगतत्वात् अर्थप्राप्ता एव तद्दृष्टिः इति ‘साधु साम इति उपास्ते’(छा.उ.२.१.४) इति न वक्तव्यं; ६०४न, शास्त्रगम्यत्वात् तद्दृष्टेः; ६०५सर्वत्र हि शास्त्रप्रापिता एव धर्माः उपास्याः, न विद्यमाना अपि अशास्त्रीयाः॥
११९लोकेषु पृथिव्यादिषु पञ्चविधं पञ्चभक्तिभेदेन पञ्चप्रकारं साधु समस्तं साम उपासीत। कथं ? पृथिवी हिङ्कारः। ६०६लोकेषु इति या सप्तमी, तां प्रथमात्वेन विपरिणमय्य पृथिवीदृष्ट्या हिङ्कारे पृथिवी हिङ्कार इति उपासीत। ६०७व्यत्यस्य वा सप्तमीश्रुतिं लोकविषयां हिङ्कारादिषु पृथिव्यादिदृष्टिं कृत्वा उपासीत। ६०८तत्र पृथिवी हिङ्कारः, ६०९प्राथम्यसामान्यात्। अग्निः प्रस्तावः। ६१०अग्नौ हि कर्माणि प्रस्तूयन्ते। प्रस्तावः च भक्तिः। अन्तरिक्षं उद्गीथः। ६११अन्तरिक्षं हि गगनम्। गकारविशिष्टः च उद्गीथः। आदित्यः प्रतिहारः, ६१२प्रतिप्राण्यभिमुखत्वात् मां प्रति मां प्रतीतिः। द्यौः निधनम्। ६१३दिवि निधीयन्ते हि इतो गता ६१४इति ऊर्ध्वेषु ऊर्ध्वगतेषु लोकदृष्ट्या सामोपासनम्॥
१२०६१५अथ आवृत्तेषु अवाङ्मुखेषु पञ्चविधं उच्यते सामोपासनम्। ६१६गत्यागतिविशिष्टा हि लोकाः। यथा ते, तथादृष्ट्या एव सामोपासनं ६१७विधीयते यतः, अतः आवृत्तेषु लोकेषु। द्यौः हिङ्कारः, ६१८प्राथम्यात्। आदित्यः प्रस्तावः, ६१९उदिते हि आदित्ये प्रस्तूयन्ते कर्माणि प्राणिनाम्। अन्तरिक्षं उद्गीथः पूर्ववत्। अग्निः प्रतिहारः, ६२०प्राणिभिः प्रतिहरणात् अग्नेः। पृथिवी निधनं, तत आगतानां इह निधनात्॥
१२१उपासनफलं — कल्पन्ते समर्थाः भवन्ति ह अस्मै लोकाः ऊर्ध्वाः च आवृत्ताः च, गत्यागतिविशिष्टा भोग्यत्वेन व्यवतिष्ठन्त इत्यर्थः। यः एतत् एवं विद्वान् लोकेषु पञ्चविधं समस्तं साधु साम इति उपास्ते ६२१इति सर्वत्र योजना ६२२पञ्चविधे सप्तविधे च॥
इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥
तृतीयः खण्डः
१२२वृष्टौ पञ्चविधं साम उपासीत। ६२३लोकस्थितेः वृष्टिनिमित्तत्वात् आनन्तर्यम्। पुरोवातो हिङ्कारः। ६२४पुरोवाताद्युद्ग्रहणान्ता हि वृष्टिः, यथा साम हिङ्कारादिनिधनान्तं; अतः पुरोवातो हिङ्कारः, ६२५प्राथम्यात्। मेघो जायते सः प्रस्तावः; ६२६प्रावृषि मेघजनने वृष्टेः प्रस्तावः इति हि प्रसिद्धिः; वर्षति सः उद्गीथः, ६२७श्रैष्ठ्यात्; विद्योतते स्तनयति सः प्रतिहारः, ६२८प्रतिहृतत्वात्; उद्गृह्णाति तत् निधनं, समाप्तिसामान्यात्॥
१२३६२९फलं उपासनस्य — वर्षति ह अस्मै इच्छातः। तथा वर्षयति ह ६३०असत्यां अपि वृष्टौ। यः एतत् इत्यादि पूर्ववत्॥
इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥
चतुर्थः खण्डः
१२४सर्वासु अप्सु पञ्चविधं साम उपासीत। ६३१वृष्टिपूर्वकत्वात् सर्वासां अपां आनन्तर्यम्। ६३२मेघो यत् सम्प्लवते एकीभावेन इतरेतरं घनीभवति मेघः यदा उन्नतः, तदा सम्प्लवते इत्युच्यते, तदा अपां आरभ्भः सः हिङ्कारः; यत् वर्षति सः प्रस्तावः; ६३३आपः सर्वतो व्याप्तुं प्रस्तुताः। याः प्राच्यः स्यन्दन्ते सः उद्गीथः, श्रौष्ठ्यात्; याः प्रतीच्यः सः प्रतिहारः, प्रतिशब्दसामान्यात्; समुद्रो निधनं, तन्निधनत्वात् अपाम्॥
१२५न ह अप्सु प्रैतिं। ६३४न इच्छति चेत्। अप्सुमान् अंमान् भवति फलम्॥
इति चतुर्थखण्डभाष्यम्॥
पञ्चमः खण्डः
१२६ऋतुषु पञ्चविधं साम उपासीत। ६३५ऋतुव्यवस्थायाः यथोक्ताम्बुनिमित्तत्वात् आनन्तर्यम्। वसन्तो हिङ्कारः, प्राथम्यात्; ग्रीष्मः प्रस्तावः; यवादिसङ्ग्रहः प्रस्तूयते हि प्रावृष् अर्थं; वर्षा उद्गीथः, प्राधान्यात्; शरत् प्रतिहारः, रोगिणां मृतानां च प्रतिहरणात्; हेमन्तो निधनं, निवाते निधनात् प्राणिनाम्॥
१२७फलं — कल्पन्ते ह ऋतुव्यवस्थानुरूपं भोग्यत्वेन अस्मै उपासकाय ऋतवः। ६३६ऋतुमान् आर्तवैः भोगैः च सम्पन्नो भवति इत्यर्थः॥
इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥
षष्ठः खण्डः
१२८पशुषु पञ्चविधं साम उपासीत। ६३७संयग्वृत्तेषु ऋतुषु पशव्यः कालः इति आनन्तर्यम्। अजाः हिङ्कारः, ६३८प्राधान्यात्, प्राथम्यात् वा — ६३९‘अजः पशूनां प्रथमः’ इति श्रुतेः; अवयः प्रस्तावः, साहचर्यदर्शनात् अजावीनां; गावः उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्; अश्वाः प्रतिहारः, प्रतिहारणात् पुरुषाणां; पुरुषो निधनं, पुरुषाश्रयत्वात् पशूनाम्॥
१२९फलं — भवन्ति ह अस्य पशवः पशुमान् भवति, ६४०पशुफलैः च भोगत्यागादिभिः युज्यते इत्यर्थः॥
इति षष्ठखण्डभाष्यम्॥
सप्तमः खण्डः
१३०६४१–६४२प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः साम उपासीत, परं परं वरीयस्त्वगुणवत्प्राणदृष्टिविशिष्टं साम उपासीत इत्यर्थः। प्राणो हिङ्कारः, उत्तरोत्तरवरीयसां प्राथम्यात्; वाक् प्रस्तावः, ६४३–६४४वाचा हि प्रस्तूयते सर्वं, वाक् वरीयसी प्राणात् — अप्राप्तं अपि उच्यते वाचा, प्राप्तस्य एव तु गन्धस्य ग्राहकः प्राणः; चक्षुः उद्गीथः, वाचो बहुतरविषयं प्रकाशयति चक्षुः, अतो वरीयो वाचः उद्गीथः, ६४५श्रैष्ठ्यात्; श्रोत्रं प्रतिहारः, प्रतिहृतत्वात्; वरीयः चक्षुषः, सर्वतः श्रवणात्; मनो निधनं, मनसि हि निधीयन्ते पुरुषस्य भोग्यत्वेन सर्वेन्द्रियाहृता विषयाः; वरीयस्त्वं च श्रोत्रात् मनसः, सर्वेन्द्रियविषयव्यापकत्वात्; ६४६अतीन्द्रियविषयोऽपि मनसो गोचरः एव इति। यथोक्तहेतुभ्यः परोवरीयांसि प्राणादीनि वै एतानि॥
१३१एतद्दृष्ट्या विशिष्टं यः परोवरीयः साम उपास्ते, परोवरीयो ह अस्य जीवनं भवति इति उक्तार्थम्। इति तु पञ्चविधस्य साम्नः उपासनं उक्तं इति सप्तविधे वक्ष्यमाणविषये बुद्धिसमाधानार्थम्। ६४७निरपेक्षो हि पञ्चविधे, वक्ष्यमाणे बुद्धिं समाधित्सति॥
इति सप्तमखण्डभाष्यम्॥
अष्टमः खण्डः
१३२अथ अनन्तरं सप्तविधस्य समस्तस्य साम्नः उपासनं साधु इदं आरभ्यते। वाचि इति सप्तमी पूर्ववत्, वाग्दृष्टिविशिष्टं सप्तविधं साम उपासीत इत्यर्थः। यत् किञ्च वाचः शब्दस्य हुं इति यो विशेषः सः हिङ्कारः, हकारसामान्यात्। यत् प्र इति शब्दरूपं सः प्रस्तावः, प्र — सामान्यात्। यत् आ इति सः आदिः, आकारसामान्यात्। आदिः इति ओङ्कारः, सर्वादित्वात्॥
१३३यत् उत् इति सः उद्गीथः, उत्पूर्वत्वात् उद्गीथस्य; यत् प्रति इति सः प्रतिहारः, प्रतिसामान्यात्; यत् उप इति सः उपद्रवः, उपोपक्रमत्वात् उपद्रवस्य; यत् नि इति तत् निधनं, नि — शब्दसामान्यात्॥
१३४दुग्धे अस्मै इत्याद्युक्तार्थम्॥६४९–६५०
इति अष्टमखण्डभाष्यम्॥
नवमः खण्डः
१३५६५१अवयवमात्रे साम्नि आदित्यदृष्टिः पञ्चविधेषु उक्ता प्रथमे च अध्याये। अथ इदानीं खलु अमुं आदित्यं समस्ते साम्नि अवयवविभागशोऽध्यस्य सप्तविधं साम उपासीत। ६५२कथं पुनः सामत्वं आदित्यस्य इति, ६५३उच्यते — उद्गीथत्वे हेतुवत् आदित्यस्य सामत्वे हेतुः। ६५४कोऽसौ ? सर्वदा समः वृद्धिक्षयाभावात्; तेन हेतुना साम आदित्यः। मां प्रति ६५५मां प्रतीतिः तुल्यां बुद्धिं उत्पादयति; अतः सर्वेण समः; अतः साम, समत्वात् इत्यर्थः। ६५६उद्गीथभक्तिसामान्यवचनात् एव लोकादिषूक्तसामान्यात् हिङ्कारादित्वं गम्यते इति हिङ्कारादित्वे कारणं न उक्तम्। ६५७सामत्वे पुनः सवितुः अनुक्तं कारणं न सुबोधं इति समत्वं उक्तम्॥
१३६६५९तस्मिन् आदित्ये अवयवविभागशः इमानि वक्ष्यमाणानि सर्वाणि भूतानि अन्वायत्तानि अनुगतानि आदित्यं उपजीव्यत्वेन इति विद्यात्। कथं ? तस्य आदित्यस्य यत् पुरा उदयात् धर्मरूपं, सः हिङ्कारः भक्तिः; तत्र इदं सामान्यं, यत् तस्य हिङ्कारभक्तिरूपम्। तत् अस्य आदित्यस्य साम्नः पशवः गवादयः अन्वायत्ताः अनुगताः तद्भक्तिरूपं उपजीवन्ति इत्यर्थः। ६६०यस्मात् एवं, तस्मात् ते हिं कुर्वन्ति पशवः प्राक् उदयात्। ६६१तस्मात् हिङ्कारभाजिनो हि एतस्य आदित्याख्यस्य साम्नः, तद्भक्तिभजनशीलत्वात् हि ते एवं वर्तन्ते॥
१३७अथ यत् प्रथमोदिते सवितृरूपं, तत् अस्य आदित्याख्यस्य साम्नः सः प्रस्तावः; तत् अस्य मनुष्याः अन्वायत्ताः ६६२पूर्ववत्। ६६३तस्मात् ते प्रस्तुतिं प्रशंसां कामयन्ते, यस्मात् प्रस्तावभाजिनो हि एतस्य साम्नः॥
१३८अथ यत् सङ्गववेलायां गवां रश्मीनां सङ्गमनं सङ्गवो यस्यां वेलायां, गवां वा वत्सैः सहः, सा सङ्गववेला तस्मिन् काले यत् सावित्रं रूपं, सः आदिः भक्तिविशेषः ओङ्कारः।६६४
१३९तत् अस्य वयांसि पक्षिणोऽन्वायत्तानि। यतः एवं, तस्मात् तानि वयांसि अन्तरिक्षे अनारम्बणानि अनालम्बनानि, आत्मानं आदाय आत्मानं एव आलम्बनत्वेन गृहीत्वा, परिपतन्ति गच्छन्ति; अतः आकारसामान्यात् आदिभक्तिभाजीनि हि एतस्य साम्नः॥
१४०अथ यत् सम्प्रतिमध्यन्दिने ऋजुमध्यन्दिने इत्यर्थः, सः उद्गीथभक्तिः, तत् अस्य देवाः अन्वायत्ताः, ६६५द्योतनातिशयात् तत्काले। ६६६तस्मात् ते सत्तमाः विशिष्टतमाः प्राजापत्यानां प्रजापत्यपत्यानां, उद्गीथभाजिनो हि एतस्य साम्नः॥
१४१अथ यत् ऊर्ध्वं ६६७मध्यन्दिनात् प्राक् अपराह्णात् यद्रूपं सवितुः, सः प्रतिहारः; तत् अस्य गर्भाः अन्वायत्ताः। ६६८अतः ते सवितुः प्रतिहारभक्तिरूपेण ऊर्ध्वं प्रतिहृताः सन्तः न अवपद्यन्ते न अधः पतन्ति, तद्द्वारे सति अपि इत्यर्थः। यतः प्रतिहारभाजिनो हि एतस्य साम्नो गर्भाः॥
१४२६६९अथ यत् ऊर्ध्वं अपराह्णात् प्राक् अस्तमयात् सः उपद्रवः, तत् अस्य आरण्याः पशवः अन्वायत्ताः। ६७०तस्मात् ते पुरुषं दृष्ट्वा भीताः कक्षं अरण्यं श्वभ्रं भयशून्यं इति उपद्रवन्ति उपगच्छन्ति; दृष्ट्वा उपद्रवणात् उपद्रवभाजिनो हि एतस्य साम्नः॥
१४३अथ यत् प्रथमास्तमिते अदर्शनं जिगमिषति सवितरि, तत् निधनं, तत् अस्य पितरः अन्वायत्ताः; ६७२तस्मात् तान् निदधति — पितृपितामहप्रपितामहरूपेण दर्भेषु निक्षिपन्ति तान्; तत् अर्थं पिण्डान् वा स्थापयन्ति। निधनसम्बन्धात् निधनभाजिनो हि एतस्य साम्नः पितरः। एवं अवयवशः सप्तधा विभक्तं खलु अमुं आदित्यं सप्तविधं साम उपास्ते यः, तस्य तदापत्तिः फलं इति वाक्यशेषः॥
इति नवमखण्डभाष्यम्॥
दशमः खण्डः
१४४मृत्युः आदित्यः, अहोरात्रादिकालेन जगतः प्रमापयितृत्वात्। तस्य अतितरणाय इदं सामोपासनं उपदिश्यते —
१४५अथ खलु अनन्तरं, ६७३आदित्यमृत्युविषयसामोपासनस्य; आत्मसंमितं स्वावयवतुल्यता मितं, ६७४–६७५परमात्मतुल्यता वा संमितं, ६७६अतिमृत्यु, मृत्युजयहेतुत्व; यथा प्रथमे अध्याये उद्गीथभक्तिनामाक्षराणि उद्गीथः इति उपास्यत्वेन उक्तानि, तथा इह साम्नः सप्तविधभक्तिनामाक्षराणि समाहृत्य त्रिभिः त्रिभिः समता सामत्वं परिकल्प्य उपास्यत्वेन उच्यन्ते। तदुपासनं मृत्युगोचराक्षरसङ्ख्यासामान्य मृत्युं प्राप्य, तदतिरिक्ताक्षरेण तस्य आदित्यस्य मृत्योः अतिक्तमणाय एव सङ्क्रमणं कल्पयति। अतिमृत्यु सप्तविधं साम उपासीत, मृत्युं अतिक्रान्तं अतिरिक्ताक्षरसङ्ख्यया इति अतिमृत्यु साम। तस्य प्रथमभक्तिनामाक्षराणि हिङ्कार इति; एतत् त्र्यक्षरं भक्तिनाम। प्रस्तावः इति च भक्तेः त्र्यक्षरं एव नाम; तत् पूर्वेण समम्॥
१४६आदिः इति द्व्यक्षरं; सप्तविधस्य साम्नः सङ्ख्यापूरणे ओङ्कारः आदिः इत्युच्यते। प्रतिहारः इति चतुरक्षरम्। तत इह एकं अक्षरं अवच्छिद्य आद्यक्षरयोः प्रक्षिप्यते; तेन तत् समं एव भवति॥
१४७६७७उद्गीथः इति त्र्यक्षरं उपद्रवः इति चतुरक्षरं त्रिभिः त्रिभिः समं भवति। अक्षरं अतिशिष्यते अतिरिच्यते। तेन वैषंये प्राप्ते, साम्नः समत्वकरणाय आह — तत् एकं अपि सदक्षरं इति त्र्यक्षरं एव भवति। अतः तत् समम्॥
१४८निधनं इति त्र्यक्षरं तत् समं एव भवति। एवं त्र्यक्षरसमता सामत्वं सम्पाद्य यथाप्राप्तानि एव अक्षराणि सङ्ख्यायन्ते — तानि ह वा एतानि सप्तभक्तिनामाक्षराणि द्वाविंशतिः॥६७८
१४९तत्र एकविंशत्यक्षरसङ्ख्यया आदित्यं आप्नोति मृत्युम्। यस्मात् एकविंशः इतः अस्मात् लोकात् असौ आदित्यः सङ्ख्यया। ६७९‘द्वादश मासाः पञ्च ऋतवः त्रयः इमे लोकाः असौ आदित्य एकविंशः’(ऐ.ब्रा.४.५), (तां.ब्रा.१०.१.१०) इति श्रुतेः; अतिशिष्टेन द्वाविंशेन अक्षरेण परं मृत्योः आदित्यात् जयति आप्नोति इत्यर्थः। यत् च तत् आदित्यात् परं; किं तत् ? नाकं, कं इति सुखं तस्य प्रतिषेधोऽकं तत् न भवति इति नाकं, कं एव इत्यर्थः, ६८०अमृत्युविषयत्व। विशोकं च तत् विगतशोकं मानसदुःखरहितं इत्यर्थः — तत् आप्नोति इति॥
१५०६८१उक्तस्य एव पिण्डितार्थं आह — एकविंशतिसङ्ख्यया आदित्यस्य जयं अनु, परो ह, अस्य ६८२एवंविदः आदित्यजयात् मृत्युगोचरात् परो जयो भवति, द्वाविंशत्यक्षरसङ्ख्यया इत्यर्थः। यः एतत् एवं विद्वान् इत्यादि उक्तार्थं, तस्य एतत् यथोक्तं फलं इति। द्विः अभ्यासः साप्तविध्यसमाप्त्यर्थः॥
इति दशमखण्डभाष्यम्॥
एकादशः खण्डः
१५१६८३विना नामग्रहणं पञ्चविधस्य सप्तविधस्य च साम्नः उपासनं उक्तम्। अथ इदानीं गायत्रादिनामग्रहणपूर्वकं विशिष्टफलानि सामोपासनान्तराणि उच्यन्ते। ६८४यथाक्रमं गायत्रादीनां कर्मणि प्रयोगः, तथा एव ६८५मनो हिङ्कारः, मनसः सर्वकरणवृत्तीनां प्राथम्यात्। तदानन्तर्यात् वाक् प्रस्तावः; चक्षुः उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्। श्रोत्रं प्रतिहारः, प्रतिहृतत्वात्। प्राणो निधनं, यथोक्तानां प्राणे निधनात् स्वापकाले। एतत् गायत्रं साम प्राणेषु प्रोतं, ६८६गायत्र्याः प्राणसंस्तुतत्वात्॥
१५२सः, यः एवं एतत् गायत्रं प्राणेषु प्रोतं वेद, प्राणी भवति; ६८७अविकलकरणो भवति इति एतत्। सर्वं आयुः एति, ६८८शतं वर्षाणि सर्वं आयुः पुरुषस्य इति श्रुतेः। ज्योक् उज्ज्वलः सन् जीवति। महान् भवति प्रजादिभिः। महान् च कीर्त्या। गायत्रोपासकस्य एतत् व्रतं भवति, यत् महामनाः अक्षुद्रचित्तः स्यात् इत्यर्थः॥
इति एकादशखण्डभाष्यम्॥
द्वादशः खण्डः
१५३६८९अभिमन्थति सः हिङ्कारः, प्राथंयात्। अग्नेः धूमो जायते सः प्रस्तावः, आनन्तर्यात्। ज्वलति सः उद्गीथः, हविःसम्बन्धात् श्रैष्ठ्यं ज्वलनस्य। अङ्गाराः भवन्ति सः प्रतिहारः, अङ्गाराणां प्रतिहृतत्वात्। ६९०उपशमः, सावशेषत्वात् अग्नेः, संशमः निःशेषोपशमः; समाप्तिसामान्यात् निधनम्। एतत् रथन्तरं अग्नौ प्रोतम्। ६९१मन्थने हि अग्निः गीयते॥
१५४सः यः इत्यादि पूर्ववत्। ब्रह्मवर्चसी ६९२वृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजो ब्रह्मवर्चसम्। तेजः तु केवलं त्विड्भावः। अन्नादो दीप्ताग्निः। न प्रत्यक्, अग्नेः अभिमुखो न आचामेत् न भक्षयेत् किञ्चित्; न निष्ठीवेत् श्लेष्मनिरसनं च न कुर्यात्; तद्व्रतम्॥
इति द्वादशखण्डभाष्यम्॥
त्रयोदशः खण्डः
१५५६९३उपमन्त्रयते सङ्केतं करोति, प्राथम्यात् सः हिङ्कारः। ६९४ज्ञपयते तोषयति, सः प्रस्तावः। सहशयनं एकपर्यङ्कगमनं, सः उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्। प्रति स्त्रीं शयनं स्त्रिया अभिमुखीभावः, सः प्रतिहारः। कालं गच्छति मैथुनेन, पारं समाप्तिं गच्छति तत् निधनं; एतत् वामदेव्यं मिथुने प्रोतं, ६९५वाय्वम्बुमिथुनसम्बन्धात्॥
१५६सः यः इत्यादि पूर्ववत्। मिथुनीभवति अविधुरो भवति इत्यर्थः। मिथुनात् मिथुनात् प्रजायते इति अमोघरेतस्त्वं उच्यते। न काञ्चन, ६९६काञ्चित् अपि स्त्रियं स्वात्मतल्पप्राप्तां न परिहरेत् समागमार्थिनीं, ६९७वामदेव्यसामोपासनाङ्गत्वेन विधानात्। एतस्मात् अन्यत्र प्रतिषेधस्मृतयः। ६९८वचनप्रामाण्यात् च धर्मावगतेः न प्रतिषेधशास्त्रेण अस्य विरोधः॥
इति त्रयोदशखण्डभाष्यम्॥
चतुर्दशः खण्डः
१५७६९९उद्यन् सविता सः हिङ्कारः, प्राथंयात् दर्शनस्य। उदितः प्रस्तावः, प्रस्तवनहेतुत्वात् कर्मणाम्। मध्यन्दिन उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्। अपराह्णः प्रतिहारः, पश्वादीनां गृहान् प्रति हरणात्। यत् अस्तं यन् तत् निधनं, रात्रौ गृहे निधानात् प्राणिनाम्। एतत् बृहत् आदित्ये प्रोतं, बृहतः आदित्यदैवत्यत्वात्॥
१५८सः यः इत्यादि पूर्ववत्। तपन्तं न निन्देत्; तद्व्रतम्॥
इति चतुर्दशखण्डभाष्यम्॥
पञ्चदशः खण्डः
१५९७००अभ्राणि अब्भरणात्। मेघः उदकसेक्तृत्वात्। उक्तार्थं अन्यत्। एतत् वैरूपं नाम साम पर्जन्ये प्रोतम्। ७०१अनेकरूपत्वात् अभ्रादिभिः पर्जन्यस्य, वैरूप्यम्॥
१६०विरूपान् च सुरूपान् च अजाविप्रभृतीन् पशून् अवरुन्धे प्राप्नोति इत्यर्थः। वर्षन्तं न निन्देत् तद्व्रतम्॥
इति पञ्चदशखण्डभाष्यम्॥
षोडशः खण्डः
१६१७०२वसन्तो हिङ्कारः, प्राथम्यात्। ग्रीष्मः प्रस्तावः इत्यादि पूर्ववत्॥
१६२७०३एतत् वैराजं ऋतुषु प्रोतं वेद, विराजति ऋतुवत् — यथा ऋतवः आर्तवैः धर्मैः विराजन्ते, एवं प्रजादिभिः विद्वान् इति। उक्तं अन्यम्। ऋतून् न निन्देत्, तद्व्रतम्॥
इति षोडशखण्डभाष्यम्॥
सप्तदशः खण्डः
१६३७०४पृथिवी हिङ्कार इत्यादि पूर्ववत्। ७०५शक्वर्यः इति नित्यं बहुवचनं ७०६रेवत्यः इव। ७०७लोकेषु प्रोताः॥
१६४लोकी भवति लोकफलेन युज्यते इत्यर्थः। लोकान् न निन्देत्, तद्व्रतम्॥
इति सप्तदशखण्डभाष्यम्॥
अष्टादशः खण्डः
१६५७०८अजाः हिङ्कार इत्यादि पूर्ववत्। ७०९पशुषु प्रोताः॥
१६६पशून् न निन्देत्, तद्व्रतम्॥
इति अष्टादशखण्डभाष्यम्॥
एकोनविंशः खण्डः
१६७७१०लोम हिङ्कारः, देहावयवानां प्राथम्यात्। त्वक् प्रस्तावः, आनन्तर्यात्। मांसं उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्। अस्थि प्रतिहारः, प्रतिहृतत्वात्। मज्जा निधनं, आन्त्यात्। एतत् यज्ञायज्ञीयं नाम साम देहावयवेषु प्रोतम्॥७११
१६८७१२अङ्गी भवति समग्राङ्गो भवति इत्यर्थः। न अङ्गेन हस्तपादादिना विहूर्छति न कुटिलीभवति, पङ्गुः कुणी वा इत्यर्थः। संवत्सरं संवत्सरमात्रं मज्ज्ञो मांसानि न अश्नीयात् न भक्षयेत्। बहुवचनं मत्स्योपलक्षणार्थम्। मज्ज्ञो न अश्नीयात् सर्वदा एव न अश्नीयात् इति वा, तद्व्रतम्॥
इति एकोनविंशखण्डभाष्यम्॥
विंशः खण्डः
१६९अग्निः हिङ्कारः, प्रथमस्थानत्वात्। वायुः प्रस्तावः, आनन्तर्यसामान्यात्। आदित्यः उद्गीथः, श्रैष्ठ्यात्। नक्षत्राणि प्रतिहारः, प्रतिहृतत्वात्। चन्द्रमाः निधनं, कर्मिणां तत् निधनात्। एतत् राजनं देवतासु प्रोतं, ७१४देवतानां दीप्तिमत्त्वात्॥
१७०विद्वत्फलं — एतासां एव अग्न्यादीनां देवतानां सलोकतां समानलोकतां सार्ष्टितां समानर्द्धित्वं सायुज्यं सयुग्भावं एकदेहदेहित्वं इति एतत्, वा — शब्दोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्यः; ७१५सलोकतां वा इत्यादि; ७१६भावनाविशेषतः फलविशेषोपपत्तेः। गच्छति प्राप्नोति; ७१७समुच्चयानुपपत्तेः च। ब्राह्मणान् न निन्देत्, तद्व्रतम्। ‘एते वै देवाः प्रत्यक्षं यत् ब्राह्मणाः’ इति श्रुतेः ब्राह्मणनिन्दा देवतानिन्दा एव इति॥७१८
इति विंशखण्डभाष्यम्॥
एकविंशः खण्डः
१७१त्रयी विद्या हिङ्कारः। अग्न्यादिसाम्नः आनन्तर्यं त्रयीविद्यायाः अग्न्यादिकार्यत्वश्रुतेः। हिङ्कारः प्राथंयात् सर्वकर्तव्यानाम्। त्रयः इमे लोकाः तत्कार्यत्वात् अनन्तराः इति प्रस्तावः। ७१९अग्न्यादीनां उद्गीथत्वं श्रैष्ठ्यात्। नक्षत्रादीनां प्रतिहृतत्वात् प्रतिहारत्वम्। सर्पादीनां धकारसामान्यात् निधनत्वम्। एतत्साम नामविशेषाभावात् सामसमुदायः सामशब्दः सर्वस्मिन् प्रोतम्। ७२०–७२१त्रयीविद्यादि हि सर्वम्। त्रयीविद्यादिदृष्ट्या हिङ्कारादिसामभक्तयः उपास्याः। ७२२अतीतेषु अपि सामोपासनेषु येषु येषु प्रोतं यत् यत् साम, तद्दृष्ट्या तत् उपास्यं इति। ७२३कर्माङ्गानां दृष्टिविशेषेण इव आज्यस्य संस्कार्यत्वात्॥
१७२सर्वविषयसामविदः फलं — सर्वं ह भवति सर्वेश्वरो भवति इत्यर्थः। ७२४निरुपचरितसर्वभावे हि दिक्स्थेभ्यो बलिप्राप्त्यनुपपत्तिः॥
१७३तत् एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रोऽपि अस्ति। यानि पञ्चधा पञ्चप्रकारेण हिङ्कारादिविभागैः प्रोक्तानि त्रीणि त्रीणि त्रयीविद्यादीनि, तेभ्यः पञ्चत्रिकेभ्यः ज्यायः महत्तरं परं च व्यतिरिक्तं अन्यत् वस्त्वन्तरं नास्ति न विद्यते इत्यर्थः। ७२६तत्र एव हि सर्वस्य अन्तर्भावः॥
१७४७२७यः तत् यथा उक्तं सर्वात्मकं साम वेद, सः वेद सर्वं सः सर्वज्ञो भवति इत्यर्थः। सर्वा दिशः सर्वदिक्स्थाः अस्मै एवंविदे बलिं भोगं हरन्ति प्रापयन्ति इत्यर्थः। सर्वं अस्मि भवामि इति एवं एतत्साम उपासीत, तस्य एतत् एव व्रतम्। द्विरुक्तिः सामोपासनसमाप्त्यर्था॥
इति एकविंशखण्डभाष्यम्॥
द्वाविंशः खण्डः
१७५७२८सामोपासनप्रसङ्गेन गानविशेषादिसम्पत् उद्गातुः उपदिश्यते, ७२९फलविशेषसम्बन्धात्। विनर्दि विशिष्टो नर्दः स्वरविशेषः ऋषभकूजितसमोऽस्य अस्ति इति विनर्दि गानं इति वाक्यशेषः। तत् च साम्नः सम्बन्धि पशुभ्यो हितं पशव्यं अग्नेः अग्निदेवत्यं च उद्गीथः उद्गानम्। तत् अहं एवंविशिष्टं वृणे प्रार्थये ७३०इति कश्चित् यजमानः उद्गाता वा मन्यते। अनिरुक्तः अमुकसमः इति अविशेषितः प्रजापतेः प्रजापतिदेवत्यः सः गानविशेषः, ७३१आनिरुक्त्यात् प्रजापतेः। निरुक्तः स्पष्टः। सोमस्य सोमदेवत्यः सः उद्गीथः इत्यर्थः। मृदु श्लक्ष्णं च गानं वायोः वायुदेवत्यं तत्। श्लक्ष्णं बलवत् च प्रयत्नाधिक्योपेतं च इन्द्रस्य ऐन्द्रं तत् गानम्। क्रौञ्चं क्रौञ्चपक्षिनिनादसमं बृहस्पतेः बार्हस्पत्यं तत्। अपध्वान्तं भिन्नकांस्यस्वरसमं वरुणस्य एतत् गानम्। तान् सर्वान् एव उपसेवेत प्रयुञ्जीत वारुणं तु एव एकं वर्जयेत्॥
१७६७३२अमृतत्वं देवेभ्यः आगायानि साधयानि; स्वधां पितृभ्यः आगायानि; आशां मनुष्येभ्यः, आशां प्रार्थनां प्रार्थितं इति एतत्; तृणोदकं पशुभ्यः; स्वर्गं लोकं यजमानाय; अन्नं आत्मने मह्यं आगायानि; इति एतानि मनसा चिन्तयन् ध्यायन् अप्रमत्तः स्वरोष्मव्यञ्जनादिभ्यः स्तुवीत॥
१७७सर्वे स्वराः अकारादयः इन्द्रस्य बलकर्मणः प्राणस्य आत्मानः देहावयवस्थानीयाः। सर्वे ऊष्माणः शषसहादयः प्रजापतेः विराजः कश्यपस्य वा आत्मानः। सर्वे स्पर्शाः कादयो व्यञ्जनानि मृत्योः आत्मानः तं एवंविदं उद्गातारं यदि कश्चित् स्वरेषु उपालभेत — स्वरः त्वया दुष्टः प्रयुक्तः इति, एवं उपालब्धः इन्द्रं प्राणं ईश्वरं शरणं आश्रयं प्रपन्नोऽभूवं स्वरान् प्रयुञ्जानोऽहं, सः इन्द्रः यत् तव वक्तव्यं त्वा त्वां प्रति वक्ष्यति सः एव देव उत्तरं दास्यति इति एनं ब्रूयात्॥
१७८७३४अथ यदि एनं ऊष्मसु तथा एव उपालभेत, प्रजापतिं शरणं प्रपन्नोऽभूवं, सः त्वा प्रति अपेक्ष्यति सञ्चूर्णयिष्यति इति एनं ब्रूयात्। अथ यदि एनं स्पर्शेषु उपालभेत, मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं, सः त्वा प्रति धक्ष्यति भस्मीकरिष्यति इति एनं ब्रूयात्॥
१७९७३५यतः इन्द्राद्यात्मानः स्वरादयः, अतः सर्वे स्वराः घोषवन्तः बलवन्तो वक्तव्याः। ७३६तथा
१८०अहं इन्द्रे बलं ददानि बलं आदधानि इति। तथा सर्वे ऊष्माणः अग्रस्ताः अन्तरप्रवेशिताः अनिरस्ताः बहिरप्रक्षिप्ताः विवृताः विवृतप्रयत्नोपेताः। ७३७प्रजापतेः आत्मानं परिददानि प्रयच्छानि इति। सर्वे स्पर्शाः लेशेन शनकैः अनभिनिहिताः अनभिनिक्षिप्ता वक्तव्याः। मृत्योः आत्मानं ७३८बालान् इव शनकैः परिहरन् मृत्योः आत्मानं परिहराणि इति॥
इति द्वाविंशखण्डभाष्यम्॥
त्रयोविंशः खण्डः
१८१७३९ओङ्कारस्य उपासनविध्यर्थं त्रयो धर्मस्कन्धाः इत्यादि आरभ्यते। ७४०न एवं मन्तव्यं सामावयवभूतस्य एव उद्गीथादिलक्षणस्य ओङ्कारस्य उपासनात् फलं प्राप्यते इति; ७४१किं तर्हि, यत् सर्वैः अपि सामोपासनैः कर्मभिः च अप्राप्यं तत्फलं अमृतत्वं केवलात् ओङ्कारोपासनात् प्राप्यते इति। तत्स्तुत्यर्थं सामप्रकरणे तदुपन्यासः। त्रयः त्रिसङ्ख्याकाः धर्मस्य स्कन्धाः धर्मस्कन्धाः धर्मप्रविभागाः इत्यर्थः; के ते इति, आह — यज्ञः अग्निहोत्रादिः, अध्ययनं सनियमस्य ऋगादेः अभ्यासः, दानं ७४२बहिर्वेदि यथाशक्ति द्रव्यसंविभागो भिक्षमाणेभ्यः, इति एषः प्रथमः धर्मस्कन्धः गृहस्थसमवेतत्वात् तन्निर्वर्तकेन गृहस्थेन निर्दिश्यते; प्रथमः ७४३एकः इत्यर्थः, ७४४–७४५द्वितीयतृतीयश्रवणात् ७४६न आद्यार्थः। तपः एव द्वितीयः; तपः इति कृच्छ्रचान्द्रायणादि तद्वान् तापसः परिव्राट् वा, न ब्रह्मसंस्थः आश्रमधर्ममात्रसंस्थः, ७४७ब्रह्मसंस्थस्य तु अमृतत्वश्रवणात्; द्वितीयः धर्मस्कन्धः। ब्रह्मचारी आचार्यकुले वस्तुं शीलं अस्य इति आचार्यकुलवासी। अत्यन्तं यावज्जीवं आत्मानं नियमैः आचार्यकुले अवसादयन् क्षपयन् देहं तृतीयः धर्मस्कन्धः। ७४८अत्यन्तं इत्यादिविशेषणात् नैष्ठिकः इति गम्यते। ७४९उपकुर्वाणस्य स्वाध्यायग्रहणार्थत्वात् न पुण्यलोकत्वं ब्रह्मचर्येण। ७५०सर्व एते त्रयोऽपि आश्रमिणः यथोक्तैः धर्मैः ७५१पुण्यलोकाः भवन्ति; पुण्यो लोको येषां ते इमे पुण्यलोकाः आश्रमिणो भवन्ति। ७५२–७५३अवशिष्टः तु अनुक्तः परिव्राट् तुरीयः ब्रह्मसंस्थाः ब्रह्मणि सम्यक् स्थितः, सोऽमृतत्वं पुण्यलोकविलक्षणं अमरणभावं आत्यन्तिकं एति, न आपेक्षिकं, देवाद्यमृतत्ववत्, ७५४पुण्यलोकात् पृथक् अमृतत्वस्य विभागकरणात्॥
१८२७५५यदि च पुण्यलोकातिशयमात्रं अमृतत्वं अभविष्यत्, ततः पुण्यलोकत्वात् विभक्तं न अवक्ष्यत्। विभक्तोपदेशात् च आत्यन्तिकं अमृतत्वं इति गम्यते। ७५६अत्र च आश्रमधर्मफलोपन्यासः प्रणवसेवास्तुत्यर्थः, न तत्फलविध्यर्थः, ७५७स्तुतये च प्रणवसेवायाः, आश्रमधर्मफलविधये च, इति हि भिद्येत वाक्यम्। ७५८–७५९तस्मात् स्मृतिप्रसिद्धाश्रमफलानुवादेन प्रणवसेवाफलं अमृतत्वं ब्रुवन् प्रणवसेवां स्तौति। ७६०यथा पूर्णवर्मणः सेवा भक्तपरिधानमात्रफला, राजवर्मणः तु सेवा राज्यतुल्यफला इति — तद्वत्। ७६१प्रणवः च तत् सत्यं परं ब्रह्म तत्प्रतीकत्वात्। ७६२‘एतत् हि एव अक्षरं ब्रह्म एतत् हि एव अक्षरं परं’(कः.उ.१.२.१६) इत्याद्याम्नानात् काठके, युक्तं तत्सेवातोऽमृतत्वम्॥
१८३अत्र आहुः केचित् — चतुर्णां आश्रमिणां अविशेषेण स्वधर्मानुष्ठानात् पुण्यलोकता इह उक्ता ज्ञानवर्जितानां ‘सर्व एते पुण्यलोकाः भवन्ति’ इति। न अत्र परिव्राट् अवशेषितः; ७६३परिव्राजकस्य अपि ज्ञानं यमाः नियमाः च तपः एव इति; तपः एव द्वितीयः इति अत्र तपः — शब्देन परिव्राट् तापसौ गृहीतौ। ७६४अतः तेषां एव चतुर्णां यो ब्रह्मसंस्थः प्रणवसेवकः सोऽमृतत्वं एति इति ७६५चतुर्णां अधिकृतत्वाविशेषात्, ब्रह्मसंस्थत्वे अप्रतिषेधात् च, ७६६स्वकर्मच्छिद्रे च ब्रह्मसंस्थतायां सामर्थ्योपपत्तेः। ७६७न च यववराहादिशब्दवत् ब्रह्मसंस्थशब्दः परिव्राजके रूढः, ब्रह्मणि संस्थितिनिमित्तं उपादाय प्रवृत्तत्वात्। ७६८न हि रूढिशब्दाः निमित्तं उपाददते। ७६९सर्वेषां च ब्रह्मणि स्थितिः उपपद्यते। ७७०यत्र यत्र निमित्तं अस्ति ब्रह्मणि संस्थितिः, तस्य तस्य निमित्तवतो वाचकं सन्तं ब्रह्मसंस्थशब्दं परिव्राट् एकविषये सङ्कोचे कारणाभावात् निरोद्धुं अयुक्तम्। ७७१न च ७७२पारिव्राज्याश्रमधर्ममात्रेण अमृतत्वं, ७७३ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गात्। पारिव्राज्यधर्मयुक्तं एव ज्ञानं अमृतत्वसाधनं इति चेत्, न, आश्रमधर्मत्वाविशेषात्। ७७४धर्मो वा ज्ञानविशिष्टोऽमृतत्वसाधनं इति एतत् अपि सर्वाश्रमधर्माणां अविशिष्टम्। ७७५न च वचनं अस्ति परिव्राजकस्य एव ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षः, न अन्येषां इति। ७७६ज्ञानात् मोक्षः इति च सर्वोपनिषदां सिद्धान्तः। ७७७तस्मात् यः एव ब्रह्मसंस्थः स्वाश्रमविहितधर्मवतां, सोऽमृतत्वं एति इति॥७७८
१८४७७९न, कर्मनिमित्तविद्याप्रत्यययोः विरोधात्। ७८०कर्त्रादिकारकक्रियाफलभेदप्रत्ययवत्त्वं हि निमित्तं उपादाय इदं कुरु इदं मा कार्षीः इति कर्मविधयः प्रवृत्ताः। ७८१तत् च निमित्तं न शास्त्रकृतं, सर्वप्राणिषु दर्शनात्। ‘सत् . . . . . एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२६.२) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ इति शास्त्रजन्यः प्रत्ययो विद्यारूपः ७८२स्वाभाविकं ७८३क्रियाकारकफलभेदप्रत्ययं कर्मविधिनिमित्तं अनुपमृद्य न जायते, भेदाभेदप्रत्यययोः विरोधात्। ७८४न हि तैमिरिकद्विचन्द्रादिभेदप्रत्ययं अनुपमृद्य तिमिरापगमे चन्द्राद्येकत्वप्रत्ययः उपजायते, विद्याविद्याप्रत्यययोः विरोधात्। ७८५तत्र एवं सति यं भेदप्रत्ययं उपादाय कर्मविधयः प्रवृत्ताः, सः यस्य उपमर्दितः ‘सत् . . . एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् सत्यं’(छा.उ.६.८.७) ‘विकारभेदोऽनृतं’(छा.उ.६.१.४) इति एतद्वाक्यप्रमाणजनितेन एकत्वप्रत्ययेन, सः सर्वकर्मभ्यो निवृत्तः, निमित्तनिवृत्तेः; सः च निवृत्तकर्मन् ब्रह्मसंस्थः उच्यते; सः च परिव्राट् एव, अन्यस्य असम्भवात्, ७८६अन्यो हि अनिवृत्तभेदप्रत्ययः सोऽन्यत् पश्यन् शृण्वन् मन्वानो विजानन् इदं कृत्वा इदं प्राप्नुयां इति हि मन्यते। तस्य एवं कुर्वतो न ब्रह्मसंस्थता, वाचारम्भणमात्रविकारानृताभिसन्धिप्रत्ययवत्त्वात्। ७८७न च असत्यं इति उपमर्दिते भेदप्रत्यय सत्यं इदं अनेन कर्तव्यं मया इति प्रमाणप्रमेयबुद्धिः उपपद्यते — आकाशे इव तलमलबुद्धिः विवेकिनः। ७८८उपमर्दिते अपि भेदप्रत्यय कर्मभ्यो न निवर्तते चेत्, प्राक् इव भेदप्रत्ययानुपमर्दनात् एकत्वप्रत्ययविधायकं वाक्यं अप्रमाणीकृतं स्यात्। ७८९अभक्ष्यभक्षणादिप्रतिषेधवाक्यानां प्रामाण्यवत् युक्तं एकत्ववाक्यस्य अपि प्रामाण्यं, ७९०सर्वोपनिषदां तत्परत्वात्। ७९१–७९२कर्मविधीनां अप्रामाण्यप्रसङ्गः इति चेत्, न, अनुपमर्दितभेदप्रत्ययवत्पुरुषविषये प्रामाण्योपपत्तेः स्वप्नादिप्रत्ययः इव प्राक् प्रबोधात्। ७९३विवेकिनां अकरणात् कर्मविधिप्रामाण्योच्छेदः इति चेत्, ७९४न, कांयविध्यनुच्छेददर्शनात्। ७९५न हि, कामात्मता न प्रशस्ता इति एवं विज्ञानवद्भिः कांयानि कर्माणि न अनुष्ठीयन्ते इति, कांयकर्मविधयः उच्छिद्यन्ते, अनुष्ठीयन्ते एव कामिभिः इति; ७९६तथा ब्रह्मसंस्थैः ब्रह्मविद्भिः न अनुष्ठीयन्ते कर्माणि इति न तद्विधयः उच्छिद्यन्ते, अब्रह्मविद्भिः अनुष्ठीयन्ते एव इति। ७९७परिव्राजकानां भिक्षाचरणादिवत् उत्पन्नैकत्वप्रत्ययानां अपि गृहस्थादीनां अग्रिहोत्रादिकर्मानिवृत्तिः इति चेत्, ७९८न, प्रामाण्यचिन्तायां पुरुषप्रवृत्तेः अदृष्टान्तत्वात् — ७९९न हि, न अभिचरेत् इति प्रतिषिद्धं अपि अभिचरणं कश्चित् कुर्वन् दृष्टः इति, शत्रौ द्वेषरहितेन अपि विवेकिना अभिचरणं क्रियते। ८००न च कर्मविधिप्रवृत्तिनिमित्ते भेदप्रत्यय बाधित अग्निहोत्रादौ प्रवर्तकं निमित्तं अस्ति, परिव्राजकस्य इव भिक्षाचरणादौ बुभुक्षादि प्रवर्तकम्। ८०१इह अपि अकरणे प्रत्यवायभयं प्रवर्तकं इति चेत्, ८०२न, भेदप्रत्ययवतोऽधिकृतत्वात्। भेदप्रत्ययवान् अनुपमर्दितभेदबुद्धिः विद्यया यः, सः कर्मणि अधिकृतः इति अवोचाम; ८०३यो हि अधिकृतः कर्मणि, तस्य तदकरण प्रत्यवायः; ८०४न निवृत्ताधिकारस्य, गृहस्थस्य इव, ब्रह्मचारिणो विशेषधर्माननुष्ठाने। ८०५एवं तर्हि सर्वः स्वाश्रमस्थः उत्पन्नैकत्वप्रत्ययः परिव्राट् इति चेत्, ८०६न, स्वस्वामित्वभेदबुद्ध्यनिवृत्तेः, ८०७कर्मार्थत्वात् च इतराश्रमाणां — ‘अथ कर्म कुर्वीय’(बृ.उ.१.४.१७) इति श्रुतेः। ८०८तस्मात् स्वस्वामित्वाभावात् भिक्षुः एकः एव परिव्राट्, न गृहस्थादिः। ८०९एकत्वप्रत्ययविधिजनितेन प्रत्ययेन विधिनिमित्तभेदप्रत्ययस्य उपमर्दितत्वात् यमनियमाद्यनुपपत्तिः परिव्राजकस्य इति चेत्, ८१०न, बुभुक्षादिना एकत्वप्रत्ययात् प्रच्यावितस्य उपपत्तेः, निवृत्त्यर्थत्वात्। ८११न च प्रतिषिद्धसेवाप्राप्तिः, एकत्वप्रत्ययोत्पत्तेः प्राक् एव प्रतिषिद्धत्व। ८१२न हि रात्रौ कूपे कण्टके वा पतितः उदिते अपि सवितरि पतति तस्मिन् एव। ८१३तस्मात् सिद्धं निवृत्तकर्मन् भिक्षुकः एव ब्रह्मसंस्थः इति। ८१४यत् पुनः उक्तं सर्वेषां ज्ञानवर्जितानां पुण्यलोकता इति — सत्यं एतत्। ८१५यत् च उक्तं तपःशब्देन परिव्राट् अपि उक्तः इति — ८१६एतत् असत्। ८१७कस्मात् ? परिव्राजकस्य एव निवृत्तभेदप्रत्ययस्य ब्रह्मसंस्थतासम्भवात्। ८१८सः एव हि अवशेषितः इति अवोचाम। ८१९एकत्वविज्ञानवतोऽग्निहोत्रादिवत् तपोनिवृत्तेः च। ८२०भेदबुद्धिमत एव हि तपःकर्तव्यता स्यात्। ८२१एतेन कर्मच्छिद्रे ब्रह्मसंस्थतासामर्थ्यं, ८२२अप्रतिषेधः च प्रत्युक्तः। ८२३तथा ज्ञानवान् एव निवृत्तकर्मन् परिव्राट् इति ज्ञानवैयर्थ्यं प्रत्युक्तम्। ८२४–८२५यत् पुनः उक्तं यववराहादिशब्दवत् परिव्राजके न रूढो ब्रह्मसंस्थशब्दः इति, तत् परिहृतं; तस्य एव ब्रह्मसंस्थतासम्भवात् न अन्यस्य इति। यत् पुनः उक्तं रूढशब्दाः निमित्तं न उपाददत इति, तत् न, गृहस्थतक्षपरिव्राजकादिशब्ददर्शनात्। ८२६गृहस्थितिपारिव्राज्यतक्षणादिनिमित्तोपादाना अपि, गृहस्थपरिव्राजकौ आश्रमिविशेषे, विशिष्टजातिमति च तक्षा इति, रूढा दृश्यन्ते शब्दाः। न यत्र यत्र निमित्तानि तत्र तत्र वर्तन्ते, प्रसिद्ध्यभावात्। तथा इह अपि ब्रह्मसंस्थशब्दो निवृत्तसर्वकर्मतत्साधनपरिव्राडेकविषये अत्याश्रमिणि परमहंसाख्ये वृत्त इह भवितुं अर्हति, ८२७मुख्यामृतत्वफलश्रवणात्। ८२८अतः च इदं एव एकं वेदोक्तं पारिव्राज्यं, ८२९न यज्ञोपवीतत्रिदण्डकमण्डल्वादिपरिग्रहः इति; ‘मुण्डोऽपरिग्रहोऽसङ्गः’(जा.उ.५) इति च। ८३०श्रुतिः ‘अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं’(श्वे.उ.६.२१) इत्यादि च श्वेताश्वतरीये; ‘निस्तुतिः निर्नमस्कारः’(मो.ध.२४२.९) इत्यादिस्मृतिभ्यः च; ‘तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः।’(मो.ध.२४१.७) ‘तस्मात् अलिङ्गो धर्मज्ञोऽव्यक्तलिङ्गः’(अश्वः.४६.५१) (व.१०.१२) इत्यादिस्मृतिभ्यः च॥८३१
१८५८३२यत् तु साङ्ख्यैः कर्मत्यागोऽभ्युपगम्यते, क्रियाकारकफलभेदबुद्धेः सत्यत्वाभ्युपगमात्, तत् मृषा। ८३३–८३४यत् च बौद्धैः शून्यताभ्युपगमात् अकर्तृत्वं अभ्युपगम्यते, तत् अपि असत्, तत् अभ्युपगन्तुः सत्त्वाभ्युपगमात्। यत् च अज्ञैः अलसतया अकर्तृत्वाभ्युपगमः, सोऽपि असत्, कारकबुद्धेः अनिवर्तितत्वात् प्रमाणेन। ८३५तस्मात् वेदान्तप्रमाणजनितैकत्वप्रत्ययवत एव कर्मनिवृत्तिलक्षणं पारिव्राज्यं ब्रह्मसंस्थत्वं च इति सिद्धम्। ८३६एतेन गृहस्थस्य एकत्वविज्ञाने सति पारिव्राज्यं अर्थसिद्धम्॥
१८६८३७ननु अग्न्युत्सादनदोषभाक् स्यात् परिव्रजन् — ‘वीरहा वा एषः देवानां योऽग्रिं उद्वासयते’(तै.सं.१.५.२) इति श्रुतेः, ८३८न, दैवोत्सादितत्वात्, उत्सन्न एव हि सः एकत्वदर्शने जाते — ८३९‘अपागात् अग्नेः अग्नित्वं’(छा.उ.६.४.१) इति श्रुतेः। ८४०अतो न दोषभाक् गृहस्थः परिव्रजन् इति॥
१८७८४१यत्संस्थः अमृतत्वं एति, तन्निरूपणार्थं आह —
१८८प्रजापतिः विराट् कश्यपो वा, लोकान् उद्दिश्य तेषु सारजिघृक्षया अभ्यतपत् अभितापं कृतवान् ८४२ध्यानं तपः कृतवान् इत्यर्थः, तेभ्यः अभितप्तेभ्यः सारभूता त्रयी विद्या सम्प्रास्रवत् ८४३प्रजापतेः मनसि प्रत्यभात् इत्यर्थः। तां अभ्यतपत् — ८४४पूर्ववत्। तस्याः अभितप्तायाः एतानि अक्षराणि सम्प्रास्रवन्त भूः भुवः स्वः इति व्याहृतयः॥
१८९तानि अक्षराणि अभ्यतपत्, तेभ्यः अभितप्तेभ्यः ओङ्कारः सम्प्रास्रवत्। तत् ब्रह्म ८४५कीदृशं इति, आह — तत् यथा शङ्कुना पर्णनालेन सर्वाणि पर्णानि पत्रावयवजातानि सन्तृण्णानि निविद्धानि व्याप्तानि इत्यर्थः। एवं ओङ्कारेण ब्रह्मणा ८४६परमात्मनः प्रतीकभूतेन सर्वा वाक् शब्दजातं सन्तृण्णा — ८४७‘अकारो वै सर्वा वाक्’(ऐ.आ.२.३.७) इत्यादिश्रुतेः। ८४८परमात्मविकारः च नामधेयमात्रं इति अतः ओङ्कारः एव इदं सर्वं इति। द्विः अभ्यासः आदरार्थः। ८४९लोकादिनिष्पादनकथनं ओङ्कारस्तुत्यर्थं इति॥
इति त्रयोविंशखण्डभाष्यम्॥
चतुर्विंशः खण्डः
१९०८५०सामोपासनप्रसङ्गेन कर्मगुणभूतत्वात् निवर्त्य ओङ्कारं परमात्मप्रतीकत्वात् अमृतत्वहेतुत्वेन महीकृत्य प्रकृतस्य एव यज्ञस्य अङ्गभूतानि सामहोममन्त्रोत्थानानि उपदिदिक्षन् आह —
१९१८५१ब्रह्मवादिनो वदन्ति, यत् प्रातःसवनं प्रसिद्धं तत् वसूनाम्। ८५२तैः च प्रातःसवनसम्बद्धोऽयं लोको वशीकृतः प्रातःसवनेशानैः। तथा रुदॆः माध्यन्दिनसवनेशानैः अन्तरिक्षलोकः। आदित्यैः च विश्वैः देवैः च तृतीयसवनेशानैः तृतीयो लोको वशीकृतः। ८५३इति यजमानस्य लोकोऽन्यः परिशिष्टो न विद्यते॥
१९२अतः क्व तर्हि यजमानस्य लोकः, यदर्थं यजते; न क्वचित् लोकोऽस्ति इत्यभिप्रायः — ८५४‘लोकाय वै यजते यो यजते’ इति श्रुतेः। ८५५लोकाभावे च सः यो यजमानः तं लोकस्वीकरणोपायं सामहोममन्त्रोत्थानलक्षणं न विद्यात् न विजानीयात्, सोऽज्ञः कथं कुर्यात् यज्ञं, न कथञ्चन तस्य कर्तृत्वं उपपद्यते इत्यर्थः। ८५६सामादिविज्ञानस्तुतिपरत्वात् न अविदुषः कर्तृत्वं कर्ममात्रविदः प्रतिषिध्यते — ८५७स्तुतये च सामादिविज्ञानस्य, अविद्वत्कर्तृत्वप्रतिषेधाय च इति हि भिद्येत वाक्यम्। ८५८आद्ये च औषस्त्ये काण्डे अविदुषोऽपि कर्म अस्ति इति हेतुं अवोचाम। अथ एतत् वक्ष्यमाणं सामाद्युपायं विद्वान् कुर्यात्॥
१९३८५९किं तत् वेद्यं इति, आह — पुरा पूर्वं प्रातरनुवाकस्य शस्त्रस्य ८६०प्रारम्भात् जघनेन गार्हपत्यस्य ८६१पश्चात् उदङ्मुखः सन् उपविश्य सः वासवं वसुदैवत्यं साम अभिगायति॥
१९४८६२लोकद्वारं अस्य पृथिवीलोकस्य प्राप्तये द्वारं अपावृणु हे अग्ने तेन द्वारेण पश्येम त्वा त्वां राज्याय इति॥
१९५अथ अनन्तरं जुहोति अनेन मन्त्रेण — नमोऽग्नये प्रह्वीभूताः तुभ्यं वयं पृथिवीक्षिते पृथिवीनिवासाय लोकक्षिते लोकनिवासाय, पृथिवीलोकनिवासाय इत्यर्थः; लोकं मे मह्यं यजमानाय विन्द लभस्व; ८६३एषः वै मम यजमानस्य लोकः एताः गन्ता अस्मि॥
१९६८६४अत्र अस्मिन् लोके यजमानः अहं आयुषः परस्तात् ऊर्ध्वं मृतः सन् इत्यर्थः। स्वाहा इति जुहोति। अपजहि अपनय परिघं लोकद्वारार्गलं — इति एतं मन्त्रं उक्त्वा उत्तिष्ठति। एवं एतैः वसुभ्यः प्रातःसवनसम्बद्धो लोको निष्क्रीतः स्यात्। ततः ते प्रातःसवन वसवो यजमानाय सम्प्रयच्छन्ति॥
१९७तथा आग्नीध्रीयस्य दक्षिणाग्नेः जघनेन उदङ्मुखः उपविश्य सः रौद्रं साम अभिगायति यजमानः रुद्रदैवत्यं वैराज्याय॥८६५
१९८८६६अन्तरिक्षक्षितः इत्यादि समानम्॥
१९९८६७तथा आहवनीयस्य उदङ्मुख उपविश्य सः आदित्यदैवत्यं आदित्यं वैश्वदेवं च साम अभिगायति क्रमेण स्वाराज्याय साम्राज्याय॥
२००दिविक्षिद्भ्यः इति एवमादि समानं अन्यत्। विन्दत अपहतः इति बहुवचनमात्रं विशेषः। ८६८याजमानं तु एतत्, एताः अस्मि अत्र यजमानः इत्यादिलिङ्गात्॥
२०१८६९एषः ह वै यजमानः एवंवित् ८७०यथोक्तस्य सामादेः विद्वान् यज्ञस्य मात्रां यज्ञयाथात्म्यं वेद यथोक्तम्। यः एवं वेद इति द्विरुक्तिः अध्यायपरिसमाप्त्यर्था॥
इति चतुर्विंशखण्डभाष्यम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः॥