प्रथमः अध्यायः

प्रथमः खण्डः

११परिसमाप्तं कर्म सह अपरब्रह्मविषयविज्ञानेन। २सा एषा कर्मणो ज्ञानसहितस्य परा गतिः उक्थविज्ञानद्वारेण उपसंहृता। ३एतत् सत्यं ब्रह्म प्राणाख्यम्। ४एषः एको देवः। ५एतस्य एव प्राणस्य सर्वे देवाः विभूतयः। ६एतस्य प्राणस्य आत्मभावं गच्छन् देवता अप्येति इति उक्तम्। ७सोऽयं देवताप्ययलक्षणः परः पुरुषार्थः। ८एषः मोक्षः। ९सः च अयं यथोक्तेन ज्ञानकर्मसमुच्चयेन साधनेन प्राप्तव्यो १०न अतः परं अस्ति इति एके प्रतिपन्नाः। ११तान् निराचिकीर्षुः उत्तरं केवलात्मज्ञानविधानार्थं ‘आत्मा वा इदं’ इत्यादि आह। १२कथं १३पुनः अकर्मसम्बन्धिकेवलात्मविज्ञानविधानार्थं उत्तरो ग्रन्थः इति गम्यते ? १४अन्यार्थानवगमात्। १५तथा च पूर्वोक्तानां देवतानां अग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यति अशनायादिदोषवत्त्वेन ‘तं अशनायापिपासाभ्यां अन्ववार्जत्’(ऐ.उ.१.२.१) इत्यादिना। १६अशनायादिमत् सर्वं संसारः एव १७परस्य तु ब्रह्मणोऽशनायाद्यत्ययश्रुतेः। १८भवतु एवं केवलात्मज्ञानं मोक्षसाधनं, न तु अत्र अकर्मी एव अधिक्रियते; विशेषाश्रवणात्। १९अकर्मिणः आश्रम्यन्तरस्य इह अश्रवणात्। २०कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्य अनन्तरं एव आत्मज्ञानं प्रारभ्यते। तस्मात् कर्मी एव अधिक्रियते। २१न च कर्मासम्बन्ध्यात्मविज्ञानं, पूर्ववत् अन्ते उपसंहारात्। २२यथा २३कर्मसम्बन्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वप्राण्यात्मत्वं उक्तं ब्राह्मणेन मन्त्रेण च ‘सूर्यः आत्मा’(ऋ.सं.१.११५.१) इत्यादिना, तथा एव ‘एषः ब्रह्म एषः इन्द्रः’(बृ.उ.३.१.३) इत्यादि उपक्रम्य सर्वप्राण्यात्मत्वम्। ‘यत् च स्थावरं, २४सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रं’(बृ.उ.३.१.३) इति उपसंहरिष्यति। २५तथा च संहितोपनिषत् — ‘एतं हि एव बह्वृच महति उक्थे मीमांसन्ते’(ऐ.आ.३.२.३.१२) इत्यादिना कर्मसम्बन्धित्वं उक्त्वा ‘सर्वेषु भूतेषु एतं एव ब्रह्म इति आचक्षते’ इति उपसंहरति। २६तथा तस्य एव ‘योऽयं अशरीरः प्रज्ञात्मा’ इति उक्तस्य ‘यः च असौ आदित्यः एकं एव तत् इति विद्यात्’ इति एकत्वं उक्तम्। इह अपि ‘कोऽयं आत्मा’(ऐ.उ.३.१.१) इति उपक्रम्य प्रज्ञात्मत्वं एव ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३) इति दर्शयिष्यति। २७तस्मात् न अकर्मसम्बन्ध्यात्मज्ञानम्। २८पुनरुक्त्यानर्थक्यं इति चेत् — २९‘प्राणो वा अहं अस्मि ऋषे’ इत्यादिब्राह्मणेन ‘सूर्यः आत्मा’ इति च मन्त्रेण निर्धारितस्य आत्मनः ‘आत्मा वा इदं’ इत्यादिब्राह्मणेन ‘कोऽयं आत्मा’ इति प्रश्नपूर्वकं पुनः निर्धारणं पुनरुक्तं अनर्थकं इति चेत्, ३०न; तस्य एव धर्मान्तरविशेषनिर्धारणार्थत्वात् न पुनरुक्ततादोषः। ३१कथं ? तस्य एव कर्मसम्बन्धिनो ३२जगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वात् ३३केवलोपास्त्यर्थत्वात् वा; ३४अथवा, आत्मा इत्यादिः परो ग्रन्थसन्दर्भः आत्मनः कर्मिणः ३५कर्मणोऽन्यत्र उपासनाप्राप्तौ ३६कर्मप्रस्तावे अविहितत्वात् वा केवलोऽपि आत्मा उपास्यः इति एवं अर्थः। ३७भेदाभेदोपास्यत्वात् च ‘एक एव आत्मा’ कर्मविषये ३८भेददृष्टिभाक्। सः एव अकर्मकाले ३९अभेदेन अपि उपास्यः इति एवं अपुनरुक्तता॥

२४०‘विद्यां च अविद्यां च यः तत् वेद उभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतं अश्नुते’(ई.उ.११) इति ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः’(ई.उ.२) इति च वाजिनाम्। ४१न च वर्षशतात् परं आयुः मर्त्यानां, येन कर्मपरित्यागेन आत्मानं उपासीत। ४२दर्शितं च ‘तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति’ इति। ४३वर्षशतं च आयुः कर्मणा एव व्याप्तम्। ४४दर्शितः च मन्त्रः ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि’ इत्यादिः; ४५तथा ‘यावज्जीवं अग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत’ इत्याद्याः च; ४६‘तं यज्ञपात्रैः दहन्ति’ इति च। ४७ऋणत्रयश्रुतेः च। तत्र हि पारिव्राज्यादिशास्त्रं ‘व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’(बृ.उ.३.५.१) ४८इति आत्मज्ञानस्तुति — ४९परोऽर्थवादोऽनधिकृतार्थो वा। ५०न, ५१परमार्थात्मविज्ञाने फलादर्शने क्रियानुपपत्ति — ५२यत् उक्तं कर्मिणः एव च आत्मज्ञानं ५३कर्मसम्बन्धि च इत्यादि, तत् न; ५४परं हि आप्तकामं सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्म अहं अस्मि इति आत्मत्वेन विज्ञाने, कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनं आत्मनोऽपश्यतः फलादर्शने क्रिया न उपपद्यते। ५५फलादर्शने अपि नियुक्तत्वात् करोति इति चेत्, ५६न; नियोगाविषयात्मदर्शनात्। ५७इष्टयोगं अनिष्टवियोगं वा आत्मनः प्रयोजनं पश्यन् तदुपायार्थी यो भवति, सः नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके, न तु तद्विपरीतनियोगाविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी। ५८ब्रह्मात्मत्वदर्शी अपि सन् चेत् नियुज्येत, नियोगाविषयोऽपि ५९सन् न कश्चित् न नियुक्त इति सर्वं कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति। तत् च अनिष्टम्। ६०न च सः नियोक्तुं शक्यते केनचित्। ६१आम्नायस्य अपि तत्प्रभवत्वात्। न हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते। ६२न अपि बहुवित् स्वामी अविवेकिना भृत्येन। ६३आम्नायस्य नित्यत्वे सति स्वातन्त्र्यात् सर्वान् प्रति नियोक्तृत्वसामर्थ्यं इति चेत्, ६४–६५न; उक्तदोषात्। ६६तथापि सर्वेण सर्वदा सर्वं अविशिष्टं कर्म कर्तव्यं इति उक्तो दोषोऽपि अपरिहार्यः एव। ६७तत् अपि शास्त्रेण एव विधीयते इति चेत् — ६८यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता, तथा तत् अपि आत्मज्ञानं तस्य एव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयते इति चेत्, ६९न; विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः। न हि एकस्मिन् कृताकृतसम्बन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम्। शीतोष्णत्वं इव अग्नेः। ७०न च इष्टयोगचिकीर्षा आत्मनोऽनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकृता, सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात्। शास्त्रकृतं चेत्, तत् उभयं गोपालादीनां न दृश्येत, अशास्त्रज्ञत्वात् तेषाम्। ७१यत् हि स्वतोऽप्राप्तं, तत् शास्त्रेण बोधयितव्यम्। ७२तत् चेत् कृतकर्तव्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतं, कथं तद्विरुद्धां कर्तव्यतां पुनः उत्पादयेत् शीततां इव अग्नौ, तमः इव च भानौ ? ७३न बोधयति एव इति चेत्, न; ‘सः म आत्मा इति विद्यात्’(कौ.उ.३.९) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३) इति च उपसंहारात्। ७४‘तत् आत्मानं एव अवेत्’(बृ.उ.१.४.९) ७५‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति एवमादिवाक्यानां तत्परत्वात्। ७६उत्पन्नस्य च ७७ब्रह्मात्मविज्ञानस्य अबाध्यमानत्वात् न अनुत्पन्नं भ्रान्तं वा इति शक्यं वक्तुम्। ७८त्यागे अपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वं इति चेत् ‘न अकृतेन इह कश्चन’(भ.गी.३.१८) इति स्मृतेः — ७९यः आहुः विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानं एव कुर्यात् इति, तेषां अपि एषः समानो दोषः प्रयोजनाभावः इति चेत्, ८०न; अक्रियामात्रत्वात् व्युत्थानस्य। ८१–८२अविद्यानिमित्तो हि ८३प्रयोजनस्य भावः, ८४न वस्तुधर्मः, सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात्, प्रयोजनतृष्णया च प्रेर्यमाणस्य ८५–८६वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात्, ८७‘सोऽकामयत जाया मे स्यात्’(बृ.उ.१.४.१७) इत्यादिना पुत्रवित्तादि ८८पाङ्क्तलक्षणं काम्यं एव इति ‘उभे हि एते ८९साध्यसाधनलक्षणे एषणे एव’(बृ.उ.३.५.१) इति वाजसनेयिब्राह्मणे अवधारणात्। ९०अविद्याकामदोषनिमित्तायाः वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः ९१पाङ्क्तलक्षणायाः विदुषोऽविद्यादिदोषाभावात् अनुपपत्तेः क्रियाभावमात्रं व्युत्थानं, न तु यागादिवत् अनुष्ठेयरूपं भावात्मकम्। ९२–९३तत् च विद्यावत्पुरुषधर्मः इति न प्रयोजनं अन्वेष्टव्यम्। ९४न हि तमसि प्रवृत्तस्य उदितः आलोके यत् गर्तपङ्ककण्टकाद्यपतनं, तत् किम्प्रयोजनं इति प्रश्नार्हम्। ९५व्युत्थानं तर्हि अर्थप्राप्तत्वात् न चोदनार्थः इति। गार्हस्थ्ये चेत् परं ब्रह्मविज्ञानं जातं, तत्र एव अस्तु अकुर्वत आसनं न ९६ततोऽन्यत्र गमनं इति चेत्, ९७न; कामप्रयुक्तत्वात् गार्हस्थ्यस्य। ‘एतावान् वै कामः’(बृ.उ.१.४.१७) ‘उभे हि एते एषणे एव’(बृ.उ.३.५.१) इति अवधारणात् ९८कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसम्बन्धनियमाभावमात्रं; न हि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानं उच्यते। अतो न ९९गार्हस्थ्य एव अकुर्वत आसनं उत्पन्नविद्यस्य। १००एतेन गुरुशुश्रूषातपसोः अपि अप्रतिपत्तिः विदुषः सिद्धा। १०१अत्र केचित् गृहस्थाः १०२भिक्षाटनादिभयात् परिभवात् च त्रस्यमानाः १०३सूक्ष्मदृष्टितां दर्शयन्तः उत्तरं आहुः। भिक्षोः अपि भिक्षाटनादिनियमदर्शनात् देहधारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्य अपि साध्यसाधनैषणोभयविनिर्मुक्तस्य देहमात्रधारणार्थं अशनाच्छादनमात्रं उपजीवतो गृह एव अस्तु आसनं इति; १०४न, स्वगृहविशेषपरिग्रहनियमस्य कामप्रयुक्तत्वात् इति उक्तोत्तरं एतत्। १०५स्वगृहविशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रहविशेषभावे अर्थात् भिक्षुकत्वं एव। १०६शरीरधारणार्थायां भिक्षाटनादिप्रवृत्तौ यथा नियमो भिक्षोः शौचादौ च, तथा गृहिणोऽपि विदुषोऽकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिः यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वात् प्रत्यवायपरिहाराय इति। १०७एतत् नियोगाविषयत्वेन विदुषः १०८प्रत्युक्तं अशक्यनियोज्यत्वात् च इति। १०९यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यं इति चेत्, ११०न; अविद्वद्विषयत्वेन अर्थवत्त्वात्। १११यत् तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेः नियतत्वं, ११२तत्प्रवृत्तेः न प्रयोजकम्। आचमनप्रवृत्तस्य पिपासापगमवत् न अन्यप्रयोजनार्थत्वं अवगम्यते। ११३न च अग्निहोत्रादीनां तद्वत् अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः। ११४अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमोऽपि प्रयोजनाभावे अनुपपन्नः एव इति चेत्, ११५न; तन्नियमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात् तदतिक्रमे ११६यत्नगौरवात् अर्थप्राप्तस्य व्युत्थानस्य पुनर्वचनात् विदुषो मुमुक्षोः कर्तव्यत्वोपपत्तिः। ११७अविदुषा अपि मुमुक्षुणा पारिव्राज्यं कर्तव्यं एव; ११८तथा च ‘शान्तो दान्तः’(बृ.उ.४.४.२३) इत्यादिवचनं प्रमाणम्। ११९शमदमादीनां च आत्मदर्शनसाधनानां अन्याश्रमेषु अनुपपत्तेः। १२०‘अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यक् ऋषिसङ्घजुष्टं’(श्वे.उ.६.२१) इति च श्वेताश्वतरे विज्ञायते। १२१‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन एके अमृतत्वं आनशुः’(कैवल्य२) इति च कैवल्यश्रुतिः। १२२‘ज्ञात्वा नैष्कर्म्यं आचरेत्’ इति च स्मृतेः। १२३‘ब्रह्माश्रमपदे वसेत्’ इति च १२४ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानां च साकल्येन अत्याश्रमिषु उपपत्तेः गार्हस्थ्ये असम्भवात्। १२५न च असम्पन्नं साधनं कस्यचित् अर्थस्य साधनाय अलम्। १२६यद्विज्ञानोपयोगीनि च गार्हस्थ्याश्रमकर्माणि, तेषां परमफलं उपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसारविषयं एव। १२७यदि कर्मिणः एव परमात्मविज्ञानं अभविष्यत्, संसारविषयस्य एव फलस्य उपसंहारो न उपापत्स्यत। १२८अङ्गफलं तत् इति चेत्; १२९न, तद्विरोध्यात्मवस्तुविषयत्वात् आत्मविद्यायाः। १३०निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तुविषयं आत्मज्ञानं अमृतत्वसाधनम्। गुणफलसम्बन्धे हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तुविषयत्वं ज्ञानस्य न १३१प्राप्नोति; तत् च अनिष्टं, १३२‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत्’(बृ.उ.२.४.१४) इति अधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकरणात् विदुषः; तद्विपरीतस्य अविदुषः ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.२.४.१४) इति उक्त्वा क्रियाकारकफलरूपस्य संसारस्य दर्शितत्वात् च वाजसनेयिब्राह्मणे। तथा इह अपि देवताप्ययं संसारविषयं यत्फलं अशनायादिमद्वस्त्वात्मकं तत् उपसंहृत्य केवलं सर्वात्मकवस्तुविषयं ज्ञानं अमृतत्वाय वक्ष्यामि इति प्रवर्तते। ऋणप्रतिबन्धः च अविदुषः एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तिं प्रति, न विदुषः; १३३‘सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेण एव’(बृ.उ.१.५.१६) इत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुतेः। १३४विदुषः च ऋणप्रतिबन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिन् ‘किं प्रजया करिष्यामः’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिना। तथा ‘एतत् ह स्म वै तत् विद्वांसः आहुः ऋषयः कावषेयाः’ इत्यादि ‘एतत् ह स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रुः’(कौ.उ.२.५) इति च कौषीतकिनाम्। १३५अविदुषः तर्हि ऋणानपाकरणे पारिव्राज्यानुपपत्तिः इति चेत्; १३६न, १३७प्राग्गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेर्‌ऋणित्वासम्भवात् अधिकारानारूढोऽपि ऋणी चेत् स्यात्, सर्वस्य १३८ऋणित्वं इति अनिष्टं प्रसज्येत। १३९प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्य अपि ‘गृहात् वनी भूत्वा प्रव्रजेत् यदि वा इतरथा ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रर्जेत् गृहात् वा वनात् वा’(जा.उ.४) १४०इति आत्मदर्शनसाधनोपायत्वेन इष्यते एव पारिव्राज्यम्। १४१यावज्जीवादिश्रुतीनां अविद्वदमुमुक्षुविषये कृतार्थता। १४२छान्दोग्ये च केषाञ्चित् द्वादशरात्रं अग्निहोत्रं हुत्वा तत ऊर्ध्वं परित्यागः श्रूयते। १४३यत् तु अनधिकृतानां पारिव्राज्यं इति, १४४तत् न; तेषां पृथक् एव ‘उत्सन्नाग्निः अनग्निको वा’ इत्यादिश्रवणात्; १४५सर्वस्मृतिषु च अविशेषेण आश्रमविकल्पः प्रसिद्धः, समुच्चयः च। १४६यत् तु विदुषोऽर्थप्राप्तं व्युत्थानं इति अशास्त्रार्थत्वे, गृहे वने वा तिष्ठतो न १४७विशेषः इति, तत् असत्। १४८व्युत्थानस्य एव अर्थप्राप्तत्वात् न अन्यत्र अवस्थानं स्यात्। १४९अन्यत्र अवस्थानस्य कामकर्मप्रयुक्तत्वं हि अवोचाम; १५०तदभावमात्रं व्युत्थानं इति च। १५१यथाकामित्वं तु विदुषोऽत्यन्तं अप्राप्तं, अत्यन्तमूढविषयत्वेन अवगमात्। १५२तथा शास्त्रचोदितं अपि कर्म आत्मविदोऽप्राप्तं गुरुभारतया अवगम्यते; किं उत अत्यन्ताविवेकनिमित्तं यथाकामित्वं ? १५३न हि उन्मादतिमिरदृष्ट्युपलब्धं वस्तु तदपगमे अपि तथा एव स्यात्, उन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वात् एव तस्य। तस्मात् आत्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकेण न यथाकामित्वं, १५४न च अन्यत् कर्तव्यं इति एतत् सिद्धम्। १५५यत् तु ‘विद्यां च अविद्यां च यः तत् वेद उभयं सह’(ई.उ.११) इति न विद्यावतो विद्यया सह अविद्या अपि वर्तत इति अयं अर्थः; कः तर्हि ? १५६एकस्मिन् पुरुषे एते न सह सम्बध्येयातां इत्यर्थः; यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य। १५७‘दूरं एते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या इति ज्ञाता’(क.उ.१.२.४) इति हि काठके। तस्मात् न विद्यायां सत्यां अविद्यायाः सम्भवोऽस्ति। १५८‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व’(तै.उ.३.२.२) इत्यादिश्रुतेः। १५९तपआदि विद्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासनादि च कर्म अविद्यात्मकत्वात् अविद्या उच्यते। १६०–१६१तेन विद्यां उत्पाद्य मृत्युं कामं अतितरति। ततो निष्कामः त्यक्तैषणो ब्रह्मविद्यया अमृतत्वं अश्नुत इति एतं अर्थं दर्शनयन् आह — ‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतं अश्नुते’(ई.उ.११) इति। यत् तु पुरुषायुः १६२सर्वं कर्मणा एव व्याप्तं, ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः’ इति, तत् अविद्वद्विषयत्वेन १६३परिहृतं, १६४इतरथा असम्भवात्। यत् तु वक्ष्यमाणं अपि पूर्वोक्ततुल्यत्वात् कर्मणा अविरुद्धं आत्मज्ञानं इति, १६५तत्सविशेषनिर्विशेषात्मविषयतया प्रत्युक्तं; उत्तरत्र व्याख्याने च दर्शयिष्यामः। १६६अतः केवलनिष्क्रियब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्रदर्शनार्थं उत्तरो ग्रन्थः आरभ्यते॥

३१६७आत्मा इति। आत्मा १६८आप्नोतेः अत्तेः अततेः वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः अशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितो नित्यत्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोऽद्वयो १६९वै। इदं १७०यत् उक्तं नामरूपकर्मभेदभिन्नं जगत् आत्मा एव एकः अग्रे जगतः सृष्टेः प्राक् आसीत्। १७१किं न इदानीं सः १७२एव एकः ? न। १७३कथं तर्हि आसीत् इत्युच्यते ? १७४यदि अपि इदानीं सः एव एकः, तथा अपि अस्ति विशेषः। प्राक् उत्पत्तेः १७५अव्याकृतनामरूपभेदं आत्मभूतं आत्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगत् इदानीं १७६–१७७व्याकृतनामरूपभेदत्वात् अनेकशब्दप्रत्ययगोचरं आत्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं च इति विशेषः। १७८यथा सलिलात् पृथक् फेननामरूपव्याकरणात् प्राक् सलिलैकशब्दप्रत्ययगोचरं एव फेनं, यदा सलिलात् पृथक् नामरूपभेदेन व्याकृतं भवति, तदा सलिलं फेनं च इति अनेकशब्दप्रत्ययभाक् सलिलं एव इति च एकशब्दप्रत्ययभाक् च फेनं भवति, तद्वत्। १७९न अन्यत् किञ्चन न किञ्चित् अपि १८०मिषत् १८१निमिषद्व्यापारवत् इतरत् वा। १८२–१८३यथा साङ्ख्यानामनात्मपक्षपाति १८४–१८५स्वतन्त्रं प्रधानं, यथा च काणादानां अणवः, न तद्वत् इह अन्यत् आत्मनः किञ्चित् अपि वस्तु विद्यते। किं तर्हि ? आत्मा एव एकः आसीत् इत्यभिप्रायः। १८६सः सर्वज्ञस्वाभाव्यात् आत्मा एकः एव सन् ऐक्षत। १८७ननु प्राक् उत्पत्तेः अकार्यकरणत्वात् कथं ईक्षितवान् ? न अयं दोषः, सर्वज्ञस्वाभाव्यात्। १८८तथा च मन्त्रवर्णः — ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता’(श्वे.उ.३.२९) इत्यादिः। केन अभिप्रायेण इत्याह — लोकान् अम्भःप्रभृतीन् प्राणिकर्मफलोपभोगस्थानभूतान् १८९नु १९०सृजै सृजे अहं इति॥

४१९१एवं ईक्षित्वा आलोच्य सः आत्मा इमान् लोकान् असृजत सृष्टवान्। १९२यथा इह बुद्धिमान् तक्षादिः एवंप्रकारान् प्रासादादीन् सृजे इति ईक्षित्वा ईक्षानन्तरं प्रासादादीन् सृजति, तद्वत्। १९३ननु सोपादानः तक्षादिः प्रासादादीन् सृजति इति युक्तं; निरुपादानः तु आत्मा कथं लोकान् सृजति इति ? १९४न एषः दोषः। सलिलफेनस्थानीये आत्मभूते नामरूपे अव्याकृते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयस्य जगतः उपादानभूते सम्भवतः। तस्मात् आत्मभूतनामरूपोपादानभूतः सन् सर्वज्ञो जगत् निर्मिमीते इति अविरुद्धम्। १९५अथवा, १९६विज्ञानवान् यथा मायावी १९७निरुपादानः आत्मानं एव आत्मान्तरत्वेन आकाशेन गच्छन्तं इव निर्मिमीते, तथा सर्वज्ञो देवः १९८सर्वशक्तिः महामायः आत्मानं एव १९९आत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीते २००इति युक्ततरम्। २०१–२०२एवं च सति कार्यकारणोभयासद्वाद्यादिपक्षाः च न प्रसज्जन्ते, २०३सुनिराकृताः च भवन्ति। कान् लोकान् असृजत इत्याह — अम्भो मरीचीः मरं आपः इति। २०४आकाशादिक्रमेण अण्डं उत्पाद्य अम्भःप्रभृतीन् लोकान् असृजत। तत्र २०५अम्भःप्रभृतीन् स्वयं एव व्याचष्टे श्रुतिः। २०६अदः तत् अम्भःशब्दवाच्यो लोकः, परेण दिवं २०७द्युलोकात् परेण परस्तात्, सोऽम्भःशब्दवाच्यः, अम्भोभरणात्। द्यौः प्रतिष्ठा आश्रयः तस्य अम्भसो लोकस्य। द्युलोकात् अधस्तात् अन्तरिक्षं यत्, तत् मरीचयः। एकोऽपि अनेकस्थानभेदत्वात् बहुवचनभाक् — मरीचयः इति; २०८मरीचिभिः वा रश्मिभिः सम्बन्धात्। पृथिवी मरः — म्रियन्ते अस्मिन् भूतानि इति। याः अधस्तात् पृथिव्याः, २०९ताः आपः उच्यन्ते, आप्नोतेः, लोकाः। २१०यद्यपि २११पञ्चभूतात्मकत्वं लोकानां, २१२तथापि अब्बाहुल्यात् अब्नामभिः एव २१३अम्भो मरीचीः मरं आपः इति उच्यन्ते॥

५२१४–२१५सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतान् चतुरो लोकान् सृष्ट्वा सः ईश्वरः पुनः एव ऐक्षत — २१६इमे नु तु अम्भःप्रभृतयः मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः; तस्मात् एषां रक्षणार्थं लोकपालान् लोकानां पालयितॄन् नु सृजै सृजे अहं इति। २१७एवं ईक्षित्वा सः अद्भ्यः एव अप्प्रधानेभ्यः एव पञ्चभूतेभ्यः, २१८येभ्योऽम्भःप्रभृतीन् सृष्टवान्, तेभ्यः एव इत्यर्थः, पुरुषं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्धृत्य अद्भ्यः समुपादाय, मृत्पिण्डं इव कुलालः पृथिव्याः, अमूर्छयत् मूर्छितवान्, २१९सम्पिण्डितवान् स्वावयवसंयोजनेन इत्यर्थः॥

६२२०तं पिण्डं पुरुषविधं उद्दिश्य अभ्यतपत्, तदभिध्यानं सङ्कल्पं कृतवान् इत्यर्थः, २२१‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(मु.उ.१.१.९) इत्यादिश्रुतेः। तस्य अभितप्तस्य ईश्वरसङ्कल्पेन तपसा अभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं सुषिरं अजायत; यथा पक्षिणः अण्डं निर्भिद्यते एवम्। तस्मात् च निर्भिण्णात् मुखात् वाक् करणं इन्द्रियं निरवर्तत; तदधिष्ठाता अग्निः, ततो वाचः, लोकपालः। तथा नासिके निरभिद्येताम्। नासिकाभ्यां प्राणः, प्राणात् वायुः; इति सर्वत्र अधिष्ठानं करणं देवता च — त्रयं क्रमेण निर्भिण्णं इति। अक्षिणी, कर्णौ, त्वक्, २२२–२२३हृदयं अन्तःकरणाधिष्ठानं, मनः अन्तःकरणं; नाभिः २२४सर्वप्राणबन्धनस्थानम्। २२५अपानसंयुक्तत्वात् अपानः इति पाय्विन्द्रियं उच्यते; तस्मात् तस्य अधिष्ठात्री देवता मृत्युः। २२६यथा अन्यत्र, तथा शिश्नं निरभिद्यत प्रजननेन्द्रियस्थानम्। इन्द्रियं २२७–२२८रेतः २२९रेतोविसर्गार्थत्वात् सह रेतसा उच्यते। रेतसः आपः इति॥

इति प्रथमखण्डभाष्यम्॥

द्वितीयः खण्डः

७२३०ताः एताः २३१अग्न्यादयो देवताः २३२लोकपालत्वेन सङ्कल्प्य सृष्टा ईश्वरेण २३३अस्मिन् संसारार्णवे संसारसमुद्रे महति २३४अविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्युमहाग्राहे अनादौ अनन्ते अपारे निरालम्बे २३५विषयेन्द्रियजनितसुखलवलक्षणविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थतृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोर्मौ महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाहेत्यादिकूजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे २३६सत्यार्जवदानदयाऽहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्गसर्वत्यागमार्गे मोक्षतीरे एतस्मिन् महति अर्णवे प्रापतन् पतितवत्यः। २३७तस्मात् अग्न्यादिदेवताप्ययलक्षणा अपि या गतिः व्याख्याता ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानफलभूता, सा अपि न अलं संसारदुःखोपशमाय इति अयं विवक्षितोऽर्थोऽत्र। २३८यतः एवं, २३९तस्मात् एवं विदित्वा, परं ब्रह्म, आत्मा आत्मनः सर्वभूतानां च, यो वक्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतः च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुत्वेन, सः सर्वसंसारदुःखोपशमनाय वेदितव्यः। २४०तस्मात् ‘एषः पन्थाः एतत् कर्म एतत् ब्रह्म एतत् सत्यं’(ऐ.उ.२.१.१) यत् एतत् परब्रह्मात्मज्ञानं, २४१‘न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति मन्त्रवर्णात्। तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिबीजभूतं पुरुषं प्रथमोत्पादितं पिण्डं आत्मानं अशनायापिपासाभ्यां अन्ववार्जत् अनुगमितवान् संयोजितवान् इत्यर्थः। २४२तस्य कारणभूतस्य अशनायादिदोषवत्त्वात् तत्कार्यभूतानां अपि देवतानां अशनायादिमत्त्वम्। ताः ततः अशनायापिपासाभ्यां पीड्यमानाः एनं २४३पितामहं स्रष्टारं अब्रुवन् उक्तवत्यः। आयतनं २४४अधिष्ठानं नः अस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व, २४५यस्मिन् आयतने प्रतिष्ठिताः समर्थाः सत्यः अन्नं अदाम भक्षयाम इति॥

८एवं उक्तः ईश्वरः २४६ताभ्यः देवताभ्यः गां गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताभ्यः एव अद्भ्यः पूर्ववत् पिण्डं समुद्धृत्य २४७मूर्छयित्वा आनयत् दर्शितवान्। ताः पुनः गवाकृतिं दृष्ट्वा अब्रुवन्। न वै नः अस्मदर्थं अधिष्ठाय अन्नं अत्तुं अयं पिण्डः अलं न वै। अलं पर्याप्तः। अत्तुं २४८न योग्यः इत्यर्थः। गवि प्रत्याख्याते तथा एव ताभ्यः २४९अश्वं आनयत्। ताः अब्रुवन् — २५०न वै नोऽयं अलं इति, पूर्ववत्॥

९२५१सर्वप्रत्याख्याने ताभ्यः २५२पुरुषं आनयत् स्वयोनिभूतम्। ताः स्वयोनिं पुरुषं दृष्ट्वा अखिन्नाः सत्यः सु कृतं शोभनं कृतं इदं अधिष्ठानं बत इति अब्रुवन्। २५३तस्मात् पुरुषो वाव पुरुषः एव सुकृतं, सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात्; २५४स्वयं वा स्वेन एव आत्मना स्वमायाभिः कृतत्वात् सुकृतं इत्युच्यते। २५५ताः देवताः ईश्वरः अब्रवीत् इष्टं आसां इदं अधिष्ठानं इति मत्वा — २५६सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते; अतः यथायतनं यस्य यत् २५७वदनादिक्रियायोग्यं आयतनं, तत् प्रविशत इति॥

१०तथा अस्तु इति अनुज्ञां प्रतिलभ्य ईश्वरस्य नगर्यां इव बलाधिकृतादयः अग्निः वागभिमानी २५८वाक् एव भूत्वा स्वयोनिं मुखं प्राविशत् तथा उक्तार्थं अन्यत्। वायुः नासिके, आदित्योऽक्षिणी, दिशः कर्णौ, ओषधिवनस्पतयः त्वचं, चन्द्रमाः हृदयं, मृत्युः नाभिं, आपः शिश्नं, प्राविशन्॥

११२५९एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यौ अशनायापिपासे तं ईश्वरं अब्रूतां उक्तवत्यौ — आवाभ्यां अधिष्ठानं अभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्व इत्यर्थः। २६०सः ईश्वरः एवं उक्तः ते अशनायापिपासे अब्रवीत्। न हि २६१युवयोः भावरूपत्वात् चेतनावद्वस्तु अनाश्रित्य अन्नात्तृत्वं सम्भवति। तस्मात् एतासु एव अग्न्याद्यासु वां युवां देवतासु २६२अध्यात्माधिदेवतासु आभजामि २६३वृत्तिसंविभागेन अनुगृह्णामि। २६४एतासु भागिन्यौ २६५यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्, तस्याः तेन एव भागेन भागिन्यौ भागवत्यौ वां करोमि इति। सृष्ट्यादौ ईश्वरः एवं २६६व्यदधात् यस्मात्, तस्मात् इदानीं अपि यस्यै कस्यै च देवतायै देवतायाः अर्थाय हविः गृह्यते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यौ एव भागवत्यौ एव अस्यां देवतायां अशनायापिपासे भवतः॥

इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥

तृतीयः खण्डः

१२२६७सः एवं ईश्वरः ऐक्षत। कथं ? इमे नु २६८लोकाः च लोकपालाः च मया सृष्टाः, अशनायापिपासाभ्यां च संयोजिताः। अतो न एषां स्थितिः अन्नं अन्तरेण। तस्मात् अन्नं एभ्यः लोकपालेभ्यः सृजै सृजे इति। २६९एवं हि लोके ईश्वराणां अनुग्रहे निग्रहे च स्वातन्त्र्यं दृष्टं स्वेषु। तद्वत् महेश्वरस्य अपि सर्वेश्वरत्वात् सर्वान् प्रति निग्रहे अनुग्रहे च स्वातन्त्र्यं एव॥

१३सः ईश्वरः अन्नं सिसृक्षुः ताः एव पूर्वोक्ता अपः २७०उद्दिश्य अभ्यतपत्। ताभ्यः अभितप्ताभ्यः उपादानभूताभ्यः मूर्तिः २७१घनरूपं २७२धारणसमर्थं २७३चराचरलक्षणं अजायत उत्पन्नम्। अन्नं वै २७४तत् मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिः अजायत॥

१४२७५तत् एनत् अन्नं लोकलोकपालान्नार्थ्यभिमुखे सृष्टं सत्, २७६यथा मूषकादिः मार्जारादिगोचरे सन्, मम मृत्युः अन्नादः इति मत्वा २७७पराक् अञ्चति इति पराङ् पराक् सत् अत्तॄन् अतीत्य २७८अजिघांसत् अतिगन्तुं ऐच्छत्, पलायितुं प्रारभते इत्यर्थः। तं अन्नाभिप्रायं मत्वा सः लोकलोकपालसङ्घातकार्यकरणलक्षणः पिण्डः २७९प्रथमजत्वात् अन्यान् च अन्नादान् अपश्यन्, तत् अन्नं वाचा वदनव्यापारेण अजिघृक्षत् ग्रहीतुं ऐच्छत्। तत् अन्नं न अशक्नोत् न समर्थोऽभवत् वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुं उपादातुम्। २८०सः प्रथमजः शरीरी यत् यदि ह एनत् वाचा अग्रहैष्यत् गृहीतवान् स्यात् अन्नं, २८१सर्वोऽपि लोकः तत्कार्यभूतत्वात् २८२अभिव्याहृत्य ह एव अन्नं अत्रप्स्यत् तृप्तोऽभविष्यत्। न च एतत् अस्ति। अतो न अशक्नोत् वाचा ग्रहीतुं इति अवगच्छामः पूर्वजोऽपि। समानं उत्तरम्। तत् प्राणेन तत् चक्षुषा तत् श्रोत्रेण तत् त्वचा तत् मनसा तत् शिश्नेन तेन तेन करणव्यापारेण अन्नं ग्रहीतुं अशक्नुवन् पश्चात् २८३अपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तत् अन्नं अजिघृक्षत्, तत् आवयत् तत् अन्नं एवं जग्राह अशितवान्। २८४तेन सः एषः अपानवायुः अन्नस्य ग्रहः अन्नग्राहकः इति एतत्। यत् वायुः यो २८५वायुः अन्नायुः अन्नबन्धनोऽन्नजीवनो वै प्रसिद्धः, सः एषः यो वायुः॥

१५२८६सः एवं लोकलोकपालसङ्घातस्थितिं अन्ननिमित्तां कृत्वा पुरपौरतत्पालयितृस्थितिसमां स्वामी इव ऐक्षत — कथं नु केन प्रकारेण नु इति वितर्कयन्, इदं मत् ऋते मां अन्तरेण पुरस्वामिनं; २८७यत् इदं कार्यकरणसङ्घातकार्यं २८८वक्ष्यमाणं कथं नु खलु मां अन्तरेण २८९स्यात् परार्थं सत्। २९०यदि वाचा अभिव्याहृतं इत्यादि केवलं एव वाग्व्यवहरणादि, २९१तत् निरर्थकं न कथञ्चन २९२भवेत् बलिस्तुत्यादिवत्। २९३पौरबन्द्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थं २९४सत्स्वामिनं अन्तरेण असति एव स्वामिनि, तद्वत्। २९५तस्मात् मया परेण स्वामिना अधिष्ठात्रा २९६कृताकृतफलसाक्षिभूतेन २९७भोक्त्रा भवितव्यं पुरस्य इव राज्ञा। २९८यदि नाम एतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं, परार्थिनं मां चेतनं त्रातारं अन्तरेण भवेत्, पुरपौरकार्यं इव तत्स्वामिनम्। अथ कोऽहं किंस्वरूपः कस्य वा स्वामी ? यदि अहं कार्यकरणसङ्घातं अनुप्रविश्य वागाद्यभिव्याहृतादिफलं न उपलभेय राजा इव पुरं आविश्य अधिकृतपुरुषकृताकृतादिलक्षणं, न कश्चित् मां अयं सन् एवंरूपः च इति अधिगच्छेत् विचारयेत्। २९९विपर्यये तु, ३००योऽयं वागाद्यभिव्याहृतादि इदं इति वेद, सः सन् वेदनरूपः च इति अधिगन्तव्योऽहं स्यां, ३०१यदर्थं इदं संहतानां वागादीनां अभिव्याहृतादि। यथा स्तम्भकुड्यादीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैः असंहतपरार्थत्वं, तद्वत् इति। ३०२एवं ईक्षित्वा ३०३अतः कतरेण प्रपद्या इति। ३०४प्रपदं च मूर्धा च अस्य सङ्घातस्य प्रवेशमार्गौ; ३०५अनयोः कतरेण मार्गेण इदं कार्यकरणसङ्घातलक्षणं पुरं प्रपद्यै प्रपद्ये इति॥

१६३०६एवं ईक्षित्वा ३०७न ३०८तावत् मद्भृत्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवेशमार्गेण प्रपदाभ्यां अधः प्रपद्ये। किं तर्हि, पारिशेष्यात् अस्य मूर्धानं विदार्य प्रपद्ये ३०९इति लोके इव ईक्षितकारी यः स्रष्टा ईश्वरः, सः एतं एव मूर्धसीमानं केशविभागावसानं विदार्य छिद्रं कृत्वा एतया द्वारा मार्गेण इमं कार्यकारणसङ्घातं प्रापद्यत प्रविवेश। ३१०सा इयं हि प्रसिद्धा द्वाः, ३११मूर्ध्नि तैलादिधारणकाले अन्तः तद्रसादिसंवेदनात्। सा एषा ३१२विदृतिः विदारितत्वात् विदृतिः नाम प्रसिद्धा द्वाः। ३१३इतराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वात् न ३१४समृद्धीनि न आनन्दहेतूनि। इदं तु द्वारं परमेश्वरस्य एव केवलस्य इति। तत् एतत् नान्दनं नन्दनं एव। नान्दनं इति दैर्घ्यं छान्दसम्। नन्दति अनेन द्वारेण गत्वा परस्मिन् ब्रह्मणि इति। तस्य एवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्य अनेन जीवेन आत्मना राज्ञः इव पुरं, त्रयः आवसथाः — ३१५जागरितकाले इन्द्रियस्थानं ३१६दक्षिणं चक्षुः, स्वप्नकाले अन्तर्मनः, सुषुप्तिकाले हृदयाकाशः इति एते; ३१७वक्ष्यमाणा वा त्रयः आवसथाः — ३१८पितृशरीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरं इति। ३१९त्रयः स्वप्नाः जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्याः। ३२०ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वात् न स्वप्नः। ३२१न एवं; स्वप्ने एव। ३२२कथं ? ३२३परमार्थस्वात्मप्रबोधाभावात् स्वप्नवत् असद्वस्तुदर्शनात् च। अयं एव आवसथः चक्षुः दक्षिणं प्रथमः। मनोऽन्तरं द्वितीयः। हृदयाकाशः तृतीयः। ३२४अयं आवसथः इति उक्तानुकीर्तनं एव। ३२५तेषु हि अयं आवसथेषु पर्यायेण आत्मभावेन वर्तमानोऽविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रसुप्तः स्वाभाविक्या, न प्रबुध्यते अनेकशतसहस्रानर्थसंनिपादजदुःखमुद्गराभिघातानुभवैः अपि॥

१७३२६–३२७सः जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतानि अभिव्यैख्यत् व्याकरोत्। ३२८–३२९सः ३३०कदाचित् परमकारुणिकेन आचार्येण आत्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां ३३१वेदान्तमहाभेर्यां तत्कर्णमूले ताड्यमानायां, एतं एव सृष्ट्यादिकर्तृत्वेन प्रकृतं पुरुषं ३३२पुरि शयानं आत्मानं ब्रह्म बृहत् ततमं तकारेण एकेन ३३३लुप्तेन तततमं व्याप्ततमं परिपूर्णं आकाशवत् प्रत्यबुध्यत अपश्यत्। ३३४कथं ? ३३५इदं ब्रह्म मम आत्मनः स्वरूपं अदर्शं दृष्टवान् अस्मि। ३३६अहो इति। विचारणार्था प्लुतिः पूर्वम्॥

१८यस्मात् इदं इति एव यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म सर्वान्तरं अपश्यत् न परोक्षेण, ३३७तस्मात् इदं पश्यति इति इदं द्रो नाम परमात्मा। ३३८इदं द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोके ईश्वरः। ३३९तं एवं इदं द्रं सन्तं इन्द्रः इति परोक्षेण परोक्षाभिधानेन आचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थं ३४०पूज्यतमत्वात् प्रत्यक्षनामग्रहणभयात्। ३४१तथा हि परोक्षप्रियाः परोक्षनामग्रहणप्रिया इव एव हि ३४२यस्मात् देवाः। किं उत सर्वदेवानां अपि देवो महेश्वरः। द्विर्वचनं प्रकृताध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ ऐतरेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः॥

इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥