तृतीयः अध्यायः

पञ्चमः खण्डः

२८५२२ब्रह्मविद्यासाधनकृतसर्वात्मभावफलावाप्तिं ५२३वामदेवाद्याचार्यपरम्परया पारम्पर्यश्रुत्या अवद्योत्यमानां ब्रह्मवित्परिषदि अत्यन्तप्रसिद्धां उपलभमाना मुमुक्षवो ब्राह्मणाः ५२४अधुनातनाः ब्रह्म जिज्ञासवः अनित्यात् साध्यसाधनलक्षणात् संसारात् ५२५आ जीवभावात् व्याविवृत्सवो विचारयन्तः अन्योन्यं पृच्छन्ति। ५२६कथं ? —

२९यं आत्मानं अयं आत्मा इति साक्षात् वयं उपास्महे कः सः आत्मा इति; ५२७यं च आत्मानं अयं आत्मा इति साक्षात् उपासीनो वामदेवः अमृतः समभवत्; तं एव वयं अपि उपास्महे को नु खलु सः आत्मा इति ५२८एवं जिज्ञासापूर्वं अन्योन्यं पृच्छतां ५२९अतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिः अजायत — ५३०तं ‘प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्म इमं पुरुषं’ ५३१‘सः एतं एव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’ ५३२एतं एव पुरुषं द्वे ब्रह्मणी इतरेतरप्रातिकूल्येन प्रतिपन्ने — इति। ५३३ते च अस्य पिण्डस्य आत्मभूते। ५३४तयोः अन्यतर आत्मोपास्यो भवितुं अर्हति। योऽत्र उपास्यः, ५३५कतरः सः आत्मा इति विशेषनिर्धारणार्थं पुनः अन्योन्यं ५३६पप्रच्छुः विचारयन्तः। ५३७पुनः तेषां विचारयतां ५३८विशेषविचारणास्पदविषया मतिः अभूत्। ५३९कथं ? ५४०द्वे वस्तुनी अस्मिन् पिण्डे उपलभ्येते — ५४१अनेकभेदभिन्नेन करणेन येन उपलभते, यः च एकः उपलभते, ५४२करणान्तरोपलब्धिविषयस्मृतिप्रतिसन्धानात्। ५४३तत्र न तावत् येन उपलभते, सः आत्मा भवितुं अर्हति। ५४४केन पुनः उपलभते इति, ५४५उच्यते — ५४६येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति, येन वा शृणोति श्रोत्रभूतेन शब्दं, येन वा घ्राणभूतेन गन्धान् आजिघ्रति, येन वा ५४७वाक्करणभूतेन वाचं ५४८नामात्मिकां व्याकरोति गौः अश्वः इति एवमाद्यां, ५४९साधु असाधु इति च, येन वा जिह्वाभूतेन स्वादु च अस्वादु च विजानाति इति॥

३०५५१किं पुनः तत् एकं अनेकधा भिन्नं ५५२करणं इति, उच्यते। ५५३यत् उक्तं पुरस्तात् प्रजानां ५५४रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनः मनसा सृष्टा आपः च वरुणः च हृदयात् मनो मनसः चन्द्रमाः, तत् एव एतत् हृदयं मनः च, ५५५एकं एव तत् अनेकधा। ५५६एतेन अन्तःकरणेन एकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति, श्रोत्रभूतेन शृणोति, घ्राणभूतेन जिघ्रति, वाग्भूतेन वदति, जिह्वाभूतेन रसयति, स्वेन एव विकल्पनारूपेण मनसा सङ्कल्पयति, हृदयरूपेण अध्यवस्यति। ५५७तस्मात् सर्वकरणविषयव्यापारकं एकं इदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थं उपलब्धुः। ५५८तथा च कौषीतकिनां ‘प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामानि आप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि आप्नोति’(कौ.उ.३.६) इत्यादि। वाजसनेयके च — ‘मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि विजानाति’(बृ.उ.१.५.३) इत्यादि। तस्मात् हृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपलब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम्। ५५९तदात्मकः च प्राणः ‘यो वै प्राणः, सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा सः प्राणः’(कौ.उ.३.३) इति हि ब्राह्मणम्। ५६०करणसंहतिरूपः च प्राणः इति अवोचाम प्राणसंवादादौ। ५६१तस्मात् यत् पद्भ्यां प्रापद्यत, तत् ब्रह्म तत् उपलब्धुः उपलब्धिकरणत्वेन गुणभूतत्वात् नैव तत् वस्तु ५६२ब्रह्म उपास्य आत्मा भवितुं अर्हति। ५६३पारिशेष्यात् यस्य उपलब्धुः उपलब्ध्यर्था एतस्य हृदयमनोरूपस्य करणस्य ५६४वृत्तयो वक्ष्यमाणाः, सः उपलब्धा उपास्य आत्मा नोऽस्माकं भवितुं अर्हति इति निश्चयं कृतवन्तः। ५६५–५६८तत् अन्तःकरणोपाधिस्थस्य उपलब्धुः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मणे उपलब्ध्यर्था या अन्तःकरणवृत्तयो बाह्यान्तर्वर्तिविषयविषयाः, ताः इमाः उच्यन्ते — संज्ञानं ५६९संज्ञप्तिः चेतनभावः; आज्ञानं आज्ञप्तिः ईश्वरभावः; विज्ञानं कलादिपरिज्ञानं; ५७०प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता; मेधा ग्रन्थधारणसामर्थ्यं; दृष्टिः इन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः; ५७१धृतिः धारणं अवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां यया उत्तम्भनं भवति; ‘धृत्या शरीरं उद्वहन्ति’ इति हि वदन्ति; मतिः मननं; मनीषा ५७२तत्र स्वातन्त्र्यं; जूतिः ५७३चेतसो रुजादिदुःखित्वभावः; स्मृतिः स्मरणं; सङ्कल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन ५७४सङ्कल्पनं रूपादीनां; क्रतुः अध्यवसायः; असुः ५७५प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः; कामः असंनिहितविषयाकाङ्क्षा तृष्णा; वशः ५७६स्त्रीव्यतिकराद्यभिलाषः; ५७७इति एवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः ५७८–५७९उपलब्धुः उपलब्ध्यर्थत्वात् शुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मणे ५८०उपाधिभूताः तदुपाधिजनितगुणनामधेयानि संज्ञानादीनि सर्वाणि एव एतानि प्रज्ञप्तिमात्रस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति, न स्वतः साक्षात्। तथा च उक्तं ५८१‘प्राणन् एव प्राणो नाम भवति’(बृ.उ.१.४.७) इत्यादि॥

३१५८३सः एषः ५८४प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्म ५८५अपरं सर्वशरीरस्थः प्राणः प्रज्ञात्मा अन्तःकरणोपाधिषु अनुप्रविष्टो जलभेदगतसूर्यप्रतिबिम्बवत् हिरण्यगर्भः प्राणः प्रज्ञात्मा। ५८६एषः एव इन्द्रः ५८७गुणात्, ५८८देवराजो वा। एषः प्रजापतिः ५८९यः प्रथमजः शरीरी; ५९०यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेण अग्न्यादयो लोकपालाः जाताः, सः प्रजापतिः एष एव। ये अपि एते अग्न्यादि सर्वे देवाः एषः एव। ५९१इमानि च सर्वशरीरोपादानभूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतानि ५९२अन्नान्नादत्वलक्षणानि एतानि। किञ्च, इमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुद्रैः अल्पकैः मिश्राणि, इवशब्दः अनर्थकः, सर्पादीनि। बीजानि ५९३कारणानि इतराणि च इतराणि च ५९४द्वैराश्येन निर्दिश्यमानानि। कानि तानि ? ५९५उच्यन्ते — अण्डजानि पक्ष्यादीनि, जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि, स्वेदजानि यूकादीनि, उद्भिज्जानि च वृक्षादीनि। अश्वाः गावः पुरुषाः हस्तिनः अन्यत् च यत् किञ्च इदं प्राणि। किं तत् ? जङ्गमं यत् चलति ५९६पद्भ्यां गच्छति; यत् च पतत्रि आकाशेन पतनशीलं; यत् च स्थावरं अचलं; ५९७सर्वं तत् अशेषतः प्रज्ञानेत्रं, प्रज्ञप्तिः प्रज्ञा, तत् च ब्रह्म एव, ५९८नीयते अनेन इति नेत्रं, प्रज्ञा नेत्रं यस्य तत् इदं प्रज्ञानेत्रं; ५९९प्रज्ञाने ब्रह्मणि उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्ठितं, प्रज्ञाश्रयं इत्यर्थः। ६००–६०१प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत्; ६०२प्रज्ञाचक्षुः वा सर्व एव लोकः। ६०३–६०४प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः। ६०५तस्मात् प्रज्ञानं ब्रह्म। ६०६–६०७तत् एतत् प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिविशेषं सत् निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रियं शान्तं एकं अद्वयं ६०८‘न इति न इति’(बृ.उ.३.९.२६) इति ६०९सर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरं ६१०तत् अत्यन्तविशुद्धप्रज्ञोपाधिसम्बन्धेन सर्वज्ञं ईश्वरं ६११सर्वसाधारणाव्याकृतजगद्बीजप्रवर्तकं नियन्तृत्वात् अन्तर्यामिसंज्ञं भवति। तत् एव व्याकृतजगद्बीजभूतबुद्ध्यात्माभिमानलक्षणं हिरण्यगर्भसंज्ञं भवति। तत् एव ६१२अन्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमत् विराट्प्रजापतिसंज्ञं भवति। ६१३तदुद्भूताग्न्याद्युपाधिमत् देवतासंज्ञं भवति। ६१४तथा विशेषशरीरोपाधिषु अपि ६१५ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु तत्तन्नामरूपलाभो ब्रह्मणः। ६१६तत् एव एकं सर्वोपाधिभेदभिन्नं सर्वैः प्राणिभिः तार्किकैः च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते च अनेकधा। ६१७‘एतं एके वदन्ति अग्निं मनुं अन्ये प्रजापतिम्। इन्द्रं एके अपरे प्राणं अपरे ब्रह्म शाश्वतं’(मनु.१२.१२३) इत्याद्याः स्मृतिः॥

३२६१८सः ६१९वामदेवोऽन्यो वा ६२०एवं यथा उक्तं ब्रह्म वेद प्रज्ञेन आत्मना, ६२१येन एव प्रज्ञेन आत्मना पूर्वे विद्वांसोऽमृताः अभूवन् तथा अयं अपि विद्वान् एतेन एव प्रज्ञेन आत्मना अस्मात् लोकात् उत्क्रम्य इत्यादि व्याख्यातम्। अस्मात् लोकात् उत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत् इति ओं इति॥

इति पञ्चमखण्डभाष्यम्॥