शीक्षावल्ली

प्रथमोऽनुवाकः

११यस्मात् जातं जगत् सर्वं २यस्मिन् एव ३प्रलीयते।
येन इदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः॥१॥

२४यैः इमे गुरुभिः पूर्वं पदवाक्यप्रमाणतः।
व्याख्याताः सर्ववेदान्ताः तान् नित्यं प्रणतोऽस्मि अहम्॥२॥

३५तैत्तिरीयकसारस्य ६मया आचार्यप्रसादतः।
विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं सम्प्रणीयते॥३॥

४७नित्यानि अधिगतानि कर्माणि उपात्तदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन् ग्रन्थे। ८इदानीं कर्मोपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते। ९कर्महेतुः कामः स्यात्, प्रवर्तकत्व। १०आप्तकामानां हि कामाभावे स्वात्मनि अवस्थानात् प्रवृत्त्यनुपपत्तिः। ११आत्मकामत्वे च आप्तकामता। १२आत्मा च ब्रह्म। तत् विदो हि परप्राप्तिं वक्ष्यति। अतः अविद्यानिवृत्तौ स्वात्मनि अवस्थानं परप्राप्तिः, ‘अभयं प्रतिष्ठां विन्दते’(तै.उ.२.७.१) ‘एतं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८.५) इत्यादि श्रुतेः। १३काम्यप्रतिषिद्धयोः अनारम्भात् आरब्धस्य च उपभोगेन क्षयात् नित्यानुष्ठानेन च प्रत्यवायाभावात् अयत्नतः एव स्वात्मनि अवस्थानं मोक्षः। १४अथवा, निरतिशयायाः प्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्महेतुत्वात् कर्मभ्यः एव मोक्षः इति चेत्, १५न; कर्मानेकत्वात्। अनेकानि हि आरब्धफलानि अनारब्धफलानि च अनेकजन्मान्तरकृतानि १६विरुद्धफलानि कर्माणि सम्भवन्ति। अतः तेषु अनारब्धफलानां एकस्मिन् जन्मनि उपभोगेन क्षयासम्भवात् शेषकर्मनिमित्तशरीरारम्भोपपत्तिः। १७कर्मशेषसद्भावसिद्धिः च ‘तत् यत् इह रमणीयचरणाः’(छा.उ.५.१०.७) ‘ततः शेषेण’(आ.ध.२.२.२.३) इत्यादि श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। १८इष्टानिष्टफलानां अनारब्धानां क्षयार्थानि नित्यानि इति चेत्, १९न; अकरणे प्रत्यवायश्रवणात्। प्रत्यवायशब्दो हि अनिष्टविषयः। नित्याकरणनिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूपस्य आगामिनः परिहारार्थानि नित्यानि इति अभ्युपगमात् न अनारब्धफलकर्मक्षयार्थानि। २०यदि नाम अनारब्धफलकर्मक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि, तथापि अशुद्धं एव क्षपयेयुः; न शुद्धं, विरोधाभावात्। न हि इष्टफलस्य कर्मणः शुद्धरूपत्वात् नित्यैः विरोधः उपपद्यते। शुद्धाशुद्धयोः हि विरोधो युक्तः। २१न च कर्महेतूनां कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसम्भवात् अशेषकर्मक्षयोपपत्तिः। अनात्मविदो हि कामः, अनात्मफलविषयत्व। २२स्वात्मनि च काम अनुपपत्तिः, नित्यप्राप्तत्वात्। २३स्वयं च आत्मा परं ब्रह्म इति उक्तम्। २४नित्यानां च अकरणं अभावः ततः प्रत्यवाय अनुपपत्तिः इति। २५–२६अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रियायाः नित्याकरणं लक्षणं इति शतृप्रत्ययस्य न अनुपपत्तिः — ‘अकुर्वन् विहितं कर्म’(मनु.११.४४) इति। २७अन्यथा हि अभावात् भावोत्पत्तिः इति सर्वप्रमाणव्याकोपः इति। २८अतः अयत्नतः स्वात्मनि अवस्थानं इति अनुपपन्नम्। २९यत् च उक्तं निरतिशयप्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वात् कर्म आरभ्य एव मोक्षः इति, तत् न, नित्यत्वात् मोक्षस्य। न हि नित्यं किञ्चित् आरभ्यते, लोके यत् आरब्धं, तत् अनित्यं इति। अतो न कर्म आरभ्यो मोक्षः। विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भसामर्थ्यं इति चेत्, न; विरोधात्। नित्यं च आरभ्यत इति विरुद्धम्। ३०यत् हि नष्टं, तत् एव न उत्पद्यते इति प्रध्वंसाभाववन् नित्योऽपि मोक्षः आरभ्य एव इति चेत्, न; मोक्षस्य भावरूपत्व। ३१प्रध्वंसाभावोऽपि आरभ्यत इति न सम्भवति अभावस्य विशेषाभावात् विकल्पमात्रं एतत्। ३२भावप्रतियोगी हि अभावः। ३३यथा हि अभिन्नोऽपि भावो घटपटादिभिः विशेष्यते भिन्न इव घटभावः पटभावः इति, एवं निर्विशेषोऽपि अभावः क्रियागुणयोगात् द्रव्यादिवत् विकल्प्यते। ३४न हि अभाव उत्पलादिवत् विशेषणसहभावी। विशेषणवत्त्वे भावः एव स्यात्। ३५विद्याकर्मकर्तुः नित्यत्वात् विद्याकर्मसन्तानजनितमोक्षनित्यत्वं इति चेत्, न; गङ्गास्रोतोवत् कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात्, कर्तृत्वोपरमे च मोक्षविच्छेदात्। तस्मात् अविद्याकामकर्मोपादानहेतुनिवृत्तौ स्वात्मनि अवस्थानं मोक्षः इति। स्वयं च आत्मा ब्रह्म। तद्विज्ञानात् अविद्यानिवृत्तिः इति। अतः ब्रह्मविद्यार्थोपनिषत् आरभ्यते। ३६उपनिषत् इति विद्या उच्यते, तत्सेविनां गर्भजन्मजरादिनिशातनात्, तदवसादनात् वा ब्रह्मणे उपनिगमयितृत्व; उपनिषण्णं वा अस्यां परं श्रेयः इति। तदर्थत्वात् ग्रन्थोऽपि उपनिषत्॥

५३७शं सुखं प्राणवृत्तेः अह्नः च अभिमानी देवतात्मा मित्रः नः अस्माकं भवतु। तथा एव अपानवृत्तेः रात्रेः च अभिमानी देवतात्मा वरुणः; चक्षुषि आदित्ये च अभिमानी अर्यमा; बले इन्द्रः; वाचि बुद्धौ च बृहस्पतिः; विष्णुः उरुक्रमः विस्तीर्णक्रमः पादयोः अभिमानी; एवमाद्याः अध्यात्मदेवताः शं नः; भवतु इति सर्वत्र अनुषङ्गः। ३८तासु हि सुखकृत्सु विद्याश्रवणधारणोपयोगाः अप्रतिबन्धेन भविष्यन्ति इति तत्सुखकृत्त्वं प्रार्थ्यते — शं नो भवतु इति। ब्रह्मविद्याविविदिषुणा नमस्कारब्रह्मवदनक्रिये वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्गशान्त्यर्थे क्रियेते — सर्वत्र क्रियाफलानां तदधीनत्वात्। ब्रह्म वायुः, तस्मै ब्रह्मणे नमः प्रह्वीभावं, करोमि इति वाक्यशेषः। नमः ते तुभ्यं हे वायो नमस्करोमि इति ३९परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुः एव अभिधीयते। ४०किं च, त्वं एव चक्षुरादि अपेक्ष्य बाह्यं संनिकृष्टं अव्यवहितं प्रत्यक्षं ब्रह्म असि यस्मात्, ४१तस्मात् त्वां एव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि; ४२ऋतं यथाशास्त्रं यथाकर्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिश्चितं अर्थं त्वदधीनत्वात् त्वां एव वदिष्यामि; सत्यं इति सः एव वाक्कायाभ्यां सम्पाद्यमानः, सोऽपि त्वदधीनः एव सम्पाद्यते इति त्वां एव सत्यं वदिष्यमि। तत् सर्वात्मकं वाय्वाख्यं ब्रह्म मया एवं स्तुतं सत् विद्यार्थिनं मां अवतु विद्यासंयोजनेन। तत् एव ब्रह्म वक्तारं आचार्यं च वक्तृत्वसामर्थ्यसंयोजनेन अवतु। अवतु मां अवतु वक्तारं इति पुनर्वचनं आदरार्थम्। शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति त्रिः वचनं आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां विद्याप्राप्त्युपसर्गाणां प्रशमनार्थम्॥

इति प्रथमानुवाकभाष्यम्॥

द्वितीयोऽनुवाकः

६अर्थज्ञानप्रधानत्वात् उपनिषदः ग्रन्थपाठे ४३यत्नोपरमो मा भूत् इति शीक्षाध्यायः आरभ्यते -

७शिक्षा शिक्ष्यते अनया इति ४४वर्णाद्युच्चारणलक्षणं, शिक्ष्यन्ते अस्मिन् इति वा शिक्षा वर्णादयः। शिक्षा एव शीक्षा। दैर्घ्यं छान्दसम्। तां शीक्षां व्याख्यास्यामः विस्पष्टं आ समन्तात् प्रकथयिष्यामः। चक्षिङः ख्याञादिष्टस्य व्याङ्पूर्वस्य व्यक्तवाक्कर्मणः एतद्रूपम्। तत्र वर्णः अकारादिः। स्वः उदात्तादिः। मात्रा ह्रस्वाद्याः। बलं प्रयत्नविशेषः। साम वर्णानां मध्यमवृत्त्या उच्चारणं समता। सन्तानः सन्ततिः, संहिता इत्यर्थः। एवं शिक्षितव्योऽर्थः शिक्षा यस्मिन् अध्याये, सोऽयं शीक्षाध्यायः इति एवं उक्तः उदितः। उक्तः इति उपसंहारार्थः॥

इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्॥

तृतीयोऽनुवाकः

८४५अधुना संहितोपनिषत् उच्यते। ४६तत्र संहिताद्युपनिषत्परिज्ञाननिमित्तं यत् यशः प्राप्यते, तत् नौ आवयोः शिष्यार्चार्ययोः सह एव अस्तु। तत् निमित्तं च यत् ब्रह्मवर्चसं तेजः, तत् च सह एव अस्तु इति शिष्यवचनं आशीः। शिष्यस्य हि अकृतार्थत्वात् प्रार्थना उपपद्यते; न आचार्यस्य, कृतार्थत्वात्। कृतार्थो हि आचार्यो नाम भवति। अथ अनन्तरं अध्ययनलक्षणविधानस्य पूर्ववृत्तस्य, अतः ४७यतोऽत्यर्थं ग्रन्थभाविता बुद्धिः न शक्यते सहसार्थज्ञानविषये अवतारयितुं इति अतः, संहितायाः उपनिषदं संहिताविषयं दर्शनं इति एतत् ग्रन्थसंनिकृष्टां एव व्याख्यास्यामः, पञ्चसु अधिकरणेषु आश्रयेषु, ज्ञानविषयेषु इत्यर्थः। कानि तानि इत्याह — — ४८अधिलोकं लोकेषु अधि यद्दर्शनं, तत् अधिलोकं, तथा अधिज्यौतिषं अधिविद्यं अधिप्रजं ४९अध्यात्मं इति। ५०ताः एताः पञ्चविषया उपनिषदः लोकादिमहावस्तुविषयत्वात् संहिताविषयत्वात् च महत्यः च ताः संहिताः च महासंहिताः इति आचक्षते कथयन्ति वेदविदः। ५१अथ तासां यथोपन्यस्तानां मध्ये अधिलोकं दर्शनं उच्यते। दर्शनक्रमविवक्षार्थः अथशब्दः सर्वत्र। पृथिवी पूर्वरूपं, पूर्वो वर्णः पूर्वरूपं, संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्या इति उक्तं भवति। तथा द्यौः उत्तररूपम्। आकाशः अन्तरिक्षलोकः सन्धिः मध्यं पूर्वोत्तररूपयोः सन्धीयते अस्मिन् पूर्वोत्तररूपे इति॥

९वायुः सन्धानम्। सन्धीयते अनेन इति सन्धानम्। इति अधिलोकं दर्शनं उक्तम्। अथ अधिज्यौतिषं इत्यादि समानम्। इति इमाः इति उक्ता उपप्रदर्श्यन्ते। ५२यः कश्चित् एवं एताः महासंहिताः व्याख्याताः वेद उपास्ते, वेद इति उपासनं स्यात्, विज्ञानाधिकारात्, ‘इति प्राचीनयोग्य उपास्स्व’ इति च वचनात्। उपासनं च यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसन्ततिः असङ्कीर्णा च अतत्प्रत्ययैः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च। प्रसिद्धः च उपासनशब्दार्थो लोके — — ‘गुरुं उपास्ते’ ‘राजानं उपास्ते’ इति। यो हि गुर्वादीन् सन्ततं उपचरति, सः उपास्त इत्युच्यते। सः च फलं आप्नोति उपासनस्य। अतः अत्र अपि यः एवं वेद, सन्धीयते प्रजादिभिः स्वर्गान्तैः। प्रजादिफलं प्राप्नोति इत्यर्थः॥

इति तृतीयानुवाकभाष्यम्॥

चतुर्थोऽनुवाकः

१०५३यः छन्दसां इति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमौ उच्येते, ‘सः मा इन्द्रो मेधया स्पृणोतु’ ‘ततो मे श्रियं आवह’ इति च लिङ्गदर्शनात्। यः छन्दसां वेदानां ऋषभः इव ऋषभः, प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः, सर्ववाग्व्याप्तेः ‘तत् यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णानि एवं ओङ्कारेण सर्वा वाक्सन्तृण्णोङ्कारः एव इदं सर्वं’(छा.उ.२.२३.३) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। अतः एव ऋषभत्वं ओङ्कारस्य। ओङ्कारो हि अत्र उपास्य इति ऋषभादिशब्दैः स्तुतिः न्याय्या एव ओङ्कारस्य। छन्दोभ्यः वेदेभ्यः, वेदाः हि अमृतं, तस्मात् अमृतात् अधि सम्बभूव लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापतेः तपस्यतः ओङ्कारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभात् इत्यर्थः। ५४न हि नित्यस्य ओङ्कारस्य अञ्जसा एव उत्पत्तिः अवकल्पते। सः एवंभूत ओङ्कारः इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरः मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु, बलयतु वा, प्रज्ञाबलं हि प्रार्थ्यते। अमृतस्य अमृतत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य, तत् अधिकारात्; हे देव धारणः धारयिता भूयासं भवेयम्। किं च, शरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्यं इति एतत्, भूयात् इति प्रथमपुरुषविपरिणामः। जिह्वा मे मम मधुमत्तमा मधुमती, अतिशयेन मधुरभाषिणी इत्यर्थः। कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवं, श्रोता भूयासं इत्यर्थः। आत्मज्ञानयोग्यः कार्यकरणसङ्घातोऽस्तु इति वाक्यार्थः। मेधा च तत् अर्थं एव हि प्रार्थ्यते — ब्रह्मणः परमात्मनः कोशः असि असेः इव; उपलब्ध्यधिष्ठानत्व; ५५त्वं हि ब्रह्मणः प्रतीकं, त्वयि ब्रह्म उपलभ्यते। ५६मेधया ५७लौकिकप्रज्ञया पिहितः आच्छादितः सः त्वं सामान्यप्रज्ञैः अविदिततत्त्व इत्यर्थः। श्रुतं श्रवणपूर्वकं आत्मज्ञानादिकं विज्ञानं मे गोपाय इदं रक्ष; तत्प्राप्त्यविस्मरणादिकं कुरु इत्यर्थः। जपार्था एते मन्त्राः मेधाकामस्य। श्रीकामस्य होमार्थाः तु अधुना उच्यन्ते मन्त्राः — आवहन्ती आनयन्ती; वितन्वाना विस्तारयन्ती; तनोतेः तत्कर्मकत्वात्; कुर्वाणाः निर्वर्तयन्ती अचीरं अचिरं क्षिप्रं एव; छान्दसो दीर्घः; चिरं वा; कुर्वाणाः, आत्मनः मम; किं इत्याह वासांसि वस्त्राणि, मम, गावः च गाः च इति यावत्; अन्नपाने च सर्वदा; एवमादीनि कुर्वाणाः श्रीः या, तां ततः मेधानिर्वर्तनात् परं आवह आनय; अमेधसो हि श्रीः अनर्थाय एव इति। किंविशिष्टां ? लोमशां अजाव्यादियुक्तां अन्यैः च पशुभिः सह युक्तां आवह इति। अधिकारात् ओङ्कार एव अभिसम्बध्यते। स्वाहा, स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः। आमायन्तु इति। आयन्तु, मां इति व्यवहितेन सम्बन्धः, ब्रह्मचारिणः। विमायन्तु प्रमायन्तु दमायन्तु शमायन्तु इत्यादि। यशोजने यशस्विजनेषु असानि भवानि। श्रेयान् प्रशस्यतरः, वस्यसः ५८वसीयसः वसुतरात् वसुमत्तरात् वा धनवज्जातीयपुरुषात् विशेषवान् अहं असानि इत्यर्थः। ५९किं च, तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन् पूजार्ह, प्रविशानि। प्रविश्य च अनन्यः त्वदात्मा एव भवानि इत्यर्थः। सः त्वं अपि मा मां भग भगवन्, प्रविश; आवयोः एकात्मत्वं एव अस्तु। तस्मिन् त्वयि सहस्रशाखे बहुशाखाभेदे हे भगवन्, निमृजे शोधयामि अहं पापकृत्याम्। ६०यथा लोके आपः प्रवता प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति यथा च मासाः अहर्जरं, संवत्सरोऽहर्जरः अहोभिः परिवर्तमानो लोकान् जरयति इति; अहानि वा अस्मिन् जीर्यन्ति अन्तः भवन्ति इति अहर्जरः; तं च यथा मासाः यन्ति, एवं मां ब्रह्मचारिणः हे धातः सर्वस्य विधातः, मां आयन्तु आगच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः। प्रतिवेशः श्रमापनयनस्थानं आसन्नं गृहं इत्यर्थः। एवं त्वं प्रतिवेशः इव प्रतिवेशः त्वच्छीलिनां सर्वपापदुःखापनयनस्थानं असि। अतः मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशय आत्मानं, प्र मा पद्यस्व प्रपद्यस्व च माम्। रसविद्धं इव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुरु इत्यर्थः। श्रीकामोऽस्मिन् विद्याप्रकरणे अभिधीयमानो धनार्थः; धनं च कर्मार्थं; कर्म च उपात्तदुरितक्षयार्थं; तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते। तथा च स्मृतिः — ‘ज्ञानं उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः। यथा आदर्शतले प्रख्ये पश्यति आत्मानं आत्मनि’(म.भा.शां.२०४.८) इति॥

इति चतुर्थानुवाकभाष्यम्॥

पञ्चमोऽनुवाकः

११६१संहिताविषयं उपासनं उक्तम्। तत् अनु मेधाकामस्य श्रीकामस्य च अनुक्रान्ता मन्त्राः। ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव। अनन्तरं व्याहृत्यात्मन् ब्रह्मणः अन्तः उपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते -

१२भूः भुवः सुवः इति। इति इति उक्तोपप्रदर्शनार्थः। एताः तिस्रः इति च प्रदर्शितानां परामर्शार्थः परामृष्टाः स्मर्यन्ते वै इति अनेन। तिस्रः एताः प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मर्यन्ते इति यावत्। तासां इयं चतुर्थी व्याहृतिः महः इति; तां एतां चतुर्थीं महाचमसस्य अपत्यं माहाचमस्यः प्रवेदयते, उ ह स्म इति एतेषां वृत्तानुकथनार्थत्वात् विदितवान् ददर्श इत्यर्थः। माहाचमस्यग्रहणं आर्षानुस्मरणार्थम्। ऋष्यनुस्मरणं अपि उपासनाङ्गं इति गम्यते, इह उपदेशात्। या इयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याहृतिः मह इति, तत् ब्रह्म। ६२महत् हि ब्रह्म; महः च व्याहृतिः। किं पुनः तत् ? सः आत्मा, आप्नोतेः व्याप्तिकर्मणः आत्मा; इतराः च व्याहृतयो लोकाः देवाः वेदाः प्राणाः च मह इति अनेन व्याहृत्यात्मना आदित्यचन्द्रब्रह्मान्नभूतेन व्याप्यन्ते यतः, अतः अङ्गानि अवयवाः अन्याः देवताः। देवताग्रहणं उपलक्षणार्थं लोकादीनाम्। मह इति अस्य व्याहृत्यात्मन् देवाः लोकादि च सर्वे अवयवभूत यतः, अतः आह — आदित्यादिभिः लोकादयो महीयन्ते इति। आत्मना हि अङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धिः उपचयः। महीयन्ते वर्धन्ते इत्यर्थः। ६३–६४अयं लोकः अग्निः ऋग्वेदः प्राणः इति प्रथमा व्याहृतिः भूः, अन्तरिक्षं वायुः सामानि अपानः इति द्वितीया व्याहृतिः भुवः; असौ लोकः आदित्यः यजूंषि व्यानः इति तृतीया व्याहृतिः सुवः; आदित्यः चन्द्रमाः ब्रह्म अन्नं इति चतुर्थी व्याहृतिः महः इति एवं एकैका चतुर्धा भवन्ति। मह इति ब्रह्म ब्रह्म इति ओङ्कारः, शब्दाधिकार अन्यस्य असम्भवात्। उक्तार्थं अन्यत्। ६५ताः वा एताः चतस्रः चतुर्धा इति। ताः वै एताः भूः भुवः सुवः मह इति चतस्रः एकैकशः चतुर्धा चतुःप्रकाराः। धा — शब्दः प्रकारवचन। चतस्रः चतस्रः सत्यः चतुर्धा भवन्ति इत्यर्थः। तासां यथाक्लृप्तानां पुनः उपदेशः तथा एव उपासननियमार्थः। ताः यथा उक्ता व्याहृतीः यः वेद, सः वेद विजानाति। किं तत् ? ब्रह्म। ननु, ‘तत् ब्रह्म सः आत्मा’ इति ज्ञाते ब्रह्मणि, न वक्तव्यं अविज्ञातवत् ‘सः वेद ब्रह्म’ इति; ६६न; तद्विशेषविवक्षुत्व अदोषः। सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहृति आत्मा ब्रह्म इति; न तु तद्विशेषः — हृदयान्तरुपलभ्यत्वं मनोमयत्वादि च। ‘शान्तिसमृद्धं’ इति एवमन्तो विशेषणविशेषरूप धर्मपूग न विज्ञायते इति; तद्विवक्षु हि शास्त्रं अविज्ञातं इव ब्रह्म मत्वा ‘सः वेद ब्रह्म’ इत्याह। अतो न दोषः। यो वा वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेण विशिष्टं ब्रह्म वेद, सः वेद ब्रह्म इत्यभिप्रायः। अतो वक्ष्यमाणानुवाकेन एकवाक्यता अस्य, ६७उभयोः हि अनुवाकयोः एकं उपासनम्। लिङ्गात् च। ‘भूः इति अग्नौ प्रतितिष्ठति’ इत्यादिकं लिङ्गं उपासनैकत्वे। ६८विधायकाभावात् च। न हि वेद उपासीत वा इति विधायकः कश्चित् शब्दोऽस्ति। व्याहृत्यनुवाक ‘ताः यो वेद’ इति तु वक्ष्यमाणार्थत्वात् न उपासनाभेदकः। वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वात् इत्यादिना उक्तम्। सर्वे देवाः अस्मै एवंविदुषे अङ्गभूताः आवहन्ति आनयन्ति बलिं, स्वाराज्यप्राप्ति सत्यां इत्यर्थः॥

इति पञ्चमानुवाकभाष्यम्॥

षष्ठोऽनुवाकः

१३भूः भुवः सुवः स्वरूपा मह इति एतस्य हिरण्यगर्भस्य व्याहृत्यात्मन् ब्रह्मणोऽङ्गानि अन्या देवता इति उक्तम्। यस्य ताः अङ्गभूताः, तस्य एतस्य ब्रह्मणः साक्षात् उपलब्ध्यर्थं उपासनार्थं च हृदयाकाशः स्थानं उच्यते, सालग्रामः इव विष्णोः। तस्मिन् हि तत् ब्रह्म उपास्यमानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षात् उपलभ्यते, पाणौ इव आमलकम्। मार्गः च सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्यः इति अनुवाक आरभ्यते -

१४सः इति व्युत्क्रम्य अयं पुरुषः इति अनेन सम्बन्ध्यते। यः एषः अन्तर्हृदये हृदयस्य अन्तः। हृदयं इति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनोऽनेकनाडीसुषिर ऊर्ध्वनालोऽधोमुखो विशस्यमान पशौ प्रसिद्धः उपलभ्यते। तस्य अन्तः यः एषः आकाशः प्रसिद्धः एव करकाकाशवत्, तस्मिन् सोऽयं पुरुषः, पुरि शयनात्, पूर्णा वा भूरादि लोकाः येन इति पुरुषः मनोमयः, मनः विज्ञानं मनुतेः ज्ञानकर्मन्, ६९तन्मयः तत्प्रायः, तदुपलभ्यत्वात्। मनुते अनेन इति वा मनः अन्तःकरणं; तदभिमानी तन्मयः, तल्लिङ्ग वा। अमृतः अमरणधर्मा। हिरण्मयः ज्योतिर्मयः। तस्य एवंलक्षणस्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुषः आत्मभूतस्य ईश्वररूपस्य प्रतिपत्तये मार्गोऽभिधीयते — हृदयात् ऊर्ध्वं प्रवृत्ता सुषुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु प्रसिद्धा। सा च अन्तरेण तालुके मध्ये तालुकयोः गता। यः च एषः तालुकयोः मध्ये स्तनः इव अवलम्बते मांसखण्ड, तस्य च अन्तरेण इति एतत्। यत्र च असौ केशान्तः केशानां अन्तो मूलं केशान्तः विवर्तते विभागेन वर्तते, मूर्धप्रदेशः इत्यर्थः; तं देशं प्राप्य तेन अन्तरेण व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले, विनिर्गता या, सा इन्द्रयोनिः इन्द्रस्य ब्रह्मणः योनिः मार्गः, स्वरूपप्रतिपत्तिद्वारं इत्यर्थः। तथा एवं विद्वान् मनोमयात्मदर्शी मूर्ध्नो विनिष्क्रम्य अस्य लोकस्य अधिष्ठाता भूः इति व्याहृतिरूपो योऽग्निः महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतः, तस्मिन् अग्नौ प्रतितिष्ठति, अग्न्यात्मना इमं लोकं व्याप्नोति इत्यर्थः। तथा भुवः इति द्वितीयव्याहृत्यात्मनि वायौ, प्रतितिष्ठति इति अनुवर्तते। सुवः इति तृतीयव्याहृत्यात्मनि आदित्ये। मह इति अङ्गिनि चतुर्थव्याहृत्यात्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति इति। तेषु आत्मभावेन स्थित्वा आप्नोति ब्रह्मभूतं स्वाराज्यं स्वराड्भावं स्वयं एव राजा अधिपतिः भवति ७०अङ्गभूतानां देवतानां यथा ब्रह्म; देवाः च सर्वे अस्मै अङ्गिने बलिं आवहन्ति अङ्गभूताः यथा ब्रह्मणे। ७१आप्नोति मनसः पतिं, सर्वेषां हि मनसां पतिः, सर्वात्मकत्वात् ब्रह्मणः सर्वैः हि मनोभिः तत् मनुते। तत् आप्नोति एवं विद्वान्। किं च, वाक्पतिः सर्वासां वाचां पतिः भवति। तथा एव चक्षुष्पतिः चक्षुषां पतिः। श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां च पतिः। विज्ञानपतिः विज्ञानानां च पतिः। सर्वात्मकत्वात् सर्वप्राणिनां करणैः तद्वान् भवति इत्यर्थः। किं च, ततोऽपि अधिकतरं एतत् भवति। किं तत् ? उच्यते — आकाशशरीरं आकाशः शरीरं अस्य, आकाशवत् वा सूक्ष्मं शरीरं अस्य इति आकाशशरीरम्। किं तत् ? प्रकृतं ब्रह्म। सत्यात्म, सत्यं मूर्तामूर्तं अवितथं स्वरूपं वा आत्मा स्वभावोऽस्य, तत् इदं सत्यात्म। प्राणारामं, प्राणेषु आरमणं आक्रीडा यस्य तत्प्राणारामं; प्राणानां वा आरामो यस्मिन्, तत्प्राणारामम्। मनः आनन्दं, आनन्दभूतं सुखकृत् एव यस्य मनः, तत् मनः आनन्दम्। शान्तिसमृद्धं, शान्तिः उपशमः, शान्तिः च तत् समृद्धं च शान्तिसमृद्धं; शान्त्या वा समृद्धवत् तत् उपलभ्यते इति शान्तिसमृद्धम्। अमृतं अमरणधर्मि, एतत् च अधिकरणविशेषणं तत्र एव मनोमयः इत्यादौ द्रष्टव्यं इति। एवं मनोमयत्वादिधर्मैः विशिष्टं यथा उक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपास्स्व इति आचार्यवचनोक्तिः आदरार्था। उक्तः तु उपासनाशब्दार्थः॥

इति षष्ठोनुवाकभाष्यम्॥

सप्तमोऽनुवाकः

१५७२यत् एतत् व्याहृत्यात्मकं ब्रह्म उपास्यं उक्तं, तस्य एव इदानीं पृथिव्यादिपाङ्क्तस्वरूपेण उपासनं उच्यते -

१६७३पञ्चसङ्ख्यायोगात् पङ्क्तिच्छन्दः सम्पक्तिः; ततः पाङ्क्तत्वं सर्वस्य। ७४पाङ्क्तः च यज्ञः, ‘पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः’ इति श्रुतेः। तेन यत् सर्वं लोकाद्यात्मान्तं च पाङ्क्तं परिकल्पयति, यज्ञं एव तत् परिकल्पयति। तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पाङ्क्तात्मकं प्रजापतिं अभिसम्पद्यते। तत् कथं पाङ्क्तं वा इदं सर्वं इति अतः आह — पृथिवी अन्तरिक्षं द्यौः दिशः अवान्तरदिशः इति लोकपाङ्क्तम्। अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः नक्षत्राणि इति देवतापाङ्क्तम्। आपः ओषधयः वनस्पतयः आकाशः आत्मा इति भूतपाङ्क्तम्। आत्मा इति विराट्, भूताधिकारात्। इति अधिभूतं इति अधिलोकाधिदैवतपाङ्क्तद्वयोपलक्षणार्थं, लोकदेवतापाङ्क्तयोः द्वयोः च अभिहितत्वात्। अथ अनन्तरं अध्यात्मं पाङ्क्तत्रयं उच्यते — प्राणादि वायुपाङ्क्तम्। चक्षुरादि इन्द्रियपाङ्क्तम्। चर्मादि धातुपाङ्क्तम्। एतावत् हि इदं सर्वं अध्यात्मं बाह्यं च पाङ्क्तं एव इति एतत् एवं अधिविधाय परिकल्प्य ऋषिः वेदः एतद्दर्शनसम्पन्नो वा कश्चित् ऋषिः, अवोचत् उक्तवान्। किं इत्याह — पाङ्क्तं वा इदं सर्वं पाङ्क्तेन एव आध्यात्मिकेन, सङ्ख्यासामान्यात्, पाङ्क्तं बाह्यं स्पृणोति बलयति पूरयति इव ७५एकात्मतया उपलभ्यते इति एतत्। एवं पाङ्क्तं इदं सर्वं इति यो वेद, सः प्रजापत्यात्मा एव भवति इत्यर्थः॥

इति सप्तमानुवाकभाष्यम्॥

अष्टमोऽनुवाकः

१७७६व्याहृत्यात्मन् ब्रह्मणे उपासनं उक्तम्। अनन्तरं च पाङ्क्तस्वरूपेण तस्य एव उपासनं उक्तम्। इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्य ओङ्कारस्य उपासनं विधित्स्यते।

१८७७परापरब्रह्मदृष्ट्या हि उपास्यमानः ओङ्कारः शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनं भवति; सः हि आलम्बनं ब्रह्मणः परस्य अपरस्य च, प्रतिमा इव विष्णोः, ‘एतेन एव आयतनेन एकतरं अन्वेति’(प्र.उ.५.२) इति श्रुतेः। ७८ओं इति, इतिशब्दः स्वरूपपरिच्छेदार्थः; ॐ इति एतच्छब्दरूपं ब्रह्म इति मनसा धारयेत् उपासीत; यतः ॐ इति इदं सर्वं हि शब्दस्वरूपं ओङ्कारेण व्याप्तं, ‘तत् यथा शङ्कुना’(छा.उ.२.२३.३) इति श्रुत्यन्तरात्। ‘अभिधानतन्त्रं हि अभिधेयं’ इति अतः इदं सर्वं ओङ्कारः इत्युच्यते। ओङ्कारस्तुत्यर्थः उत्तरो ग्रन्थः, उपास्यत्वात् तस्य। ॐ इति एतत् अनुकृतिः अनुकरणम्। करोमि यास्यामि च इति कृतं उक्तं ओं इति अनुकरोति अन्यः, अतः ओङ्कारोऽनुकृतिः। ह स्म वै इति प्रसिद्धार्थद्योतकाः। प्रसिद्धं हि ओङ्कारस्य अनुकृतित्वम्। अपि च ओं श्रावय इति प्रैषपूर्वं आश्रावयन्ति प्रतिश्रावयन्ति। तथा ॐ इति सामानि गायन्ति सामगाः। ॐ शों इति शस्त्राणि शंसन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि। तथा ॐ इति अध्वर्युः ७९प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ॐ इति ब्रह्मा प्रसौति अनुजानाति। ॐ इति अग्निहोत्रं अनुजानाति जुहोमि इति उक्ते ॐ इति एव अनुज्ञां प्रयच्छति। ॐ इति एव ब्राह्मणः ८०प्रवक्ष्यन् प्रवचनं करिष्यन् अध्येष्यमाणः ओं इत्याह ओं इति एव प्रतिपद्यते अध्येतुं इत्यर्थः; ब्रह्म वेदं उपाप्नवानि इति प्राप्नुयां ग्रहीष्यामि इति उपाप्नोति एव ब्रह्म। अथवा, ब्रह्म परमात्मानं उपाप्नवानि इति आत्मानं प्रवक्ष्यन् प्रापयिष्यन् ओं इति एव आह। सः च तेन ओङ्कारेण ब्रह्म प्राप्नोति एव। ओङ्कारपूर्वं प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं यस्मात्, तस्मात् ओङ्कारं ब्रह्म इति उपासीत इति वाक्यार्थः॥

इत्यष्टमानुवाकभाष्यम्॥

नवमोऽनुवाकः

१९८१विज्ञानात् एव आप्नोति स्वाराज्यं इति उक्तत्वात् श्रौतस्मार्तानां कर्मणां आनर्थक्यं प्राप्तं इति एतत् मा प्रापत् इति कर्मणां पुरुषार्थं प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्थ इह उपन्यासः -

२०ऋतं इति व्याख्यातम्। स्वाध्यायः अध्ययनम्। प्रवचनं अध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा। एतानि ऋतादीनि, अनुष्ठेयानि इति वाक्यशेषः। सत्यं सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थं वा। तपः कृच्छ्रादि। दमः बाह्यकरणोपशमः। शमः अन्तःकरणोपशमः। अग्नयः च आधातव्याः। अग्निहोत्रं च होतव्यम्। अतिथयः च पूज्याः। मानुषं इति लौकिकः संव्यवहारः। तत् च यथाप्राप्तं अनुष्ठेयम्। प्रजा च उत्पाद्या। प्रजनः च प्रजननं; ऋतौ भार्यागमनं इत्यर्थः। प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः; पुत्रो निवेशयितव्य इति एतत्। ८२सर्वैः एतैः कर्मभिः युक्तस्य अपि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इति एवं अर्थं सर्वेण सह स्वाध्यायप्रवचनग्रहणम्। ८३स्वाध्यायाधीनं हि अर्थज्ञानम्। अर्थज्ञानाधीनं च परं श्रेयः। प्रवचनं च तदविस्मरणार्थं धर्मवृद्ध्यर्थं च। ततः स्वाध्यायप्रवचनयोः आदरः कार्यः। ८४सत्यं इति सत्यं एव अनुष्ठेयं इति सत्यवचाः सत्यं एव वचो यस्य सोऽयं सत्यवचाः, नाम वा तस्य; राथीतरः रथीतरसगोत्रः राथीतरः आचार्यो मन्यते। तपः इति तपः एव कर्तव्यं इति तपोनित्यः तपसि नित्यः तपःपरः, तपोनित्यः इति वा नाम; पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्य अपत्यं पौरुशिष्टिः आचार्यो मन्यते। स्वाध्यायप्रवचने एव अनुष्ठेये इति नाको नामतः मुद्गलस्य अपत्यं मौद्गल्यः आचार्यो मन्यते। तत् हि तपः तत् हि तपः। यस्मात् स्वाध्यायप्रवचने एव तपः, तस्मात् ते एव अनुष्ठेये इति। उक्तानां अपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणं आदरार्थम्॥

इति नवमानुवाकभाष्यम्॥

दशमोऽनुवाकः

२१अहं वृक्षस्य रेरिवा इति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः। स्वाध्यायः च विद्योत्पत्तये, प्रकरणात्। विद्यार्थं हि इदं प्रकरणं, ८५न च अन्यार्थत्वं अवगम्यते। स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिः अवकल्पते। अहं वृक्षस्य उच्छेद्यात्मकस्य संसारवृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता अन्तर्याम्यात्मना। कीर्तिः ख्यातिः गिरेः पृष्ठं इव उच्छ्रिता मम। ऊर्ध्वपवित्रः ऊर्ध्वं कारणं पवित्रं पावनं ज्ञानप्रकाश्यं परं ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम, सोऽहं ऊर्ध्वपवित्रः; वाजिनि इव वाजवती इव, वाजं अन्नं, तद्वति सवितरि इव इत्यर्थः; यथा सवितरि अमृतं आत्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः, एवं सु अमृतं शोभनं विशुद्धं आत्मतत्त्वं अस्मि भवामि। द्रविणं धनं सवर्चसं दीप्तिमत् तत् एव आत्मतत्त्वं, अस्मि इति अनुवर्तते। ब्रह्मज्ञानं वा आत्मतत्त्वप्रकाशकत्वात् सवर्चसं, द्रविणं इव द्रविणं, मोक्षसुखहेतुत्वात्। अस्मिन् पक्षे प्राप्तं मया इति अध्याहारः कर्तव्यः। सुमेधाः शोभना मेधा सर्वज्ञत्वलक्षणा यस्य मम, सोऽहं सुमेधाः, संसारस्थित्युत्पत्तिसंहारकौशलयोगात् सुमेधस्त्वं; अतः एव अमृतः अमरणधर्मा, अक्षितः अक्षीणः अव्ययः अक्षतो वा, अमृतेन वा उक्षितः सिक्तः ‘अमृतोक्षितोऽहं’ इत्यादि ब्राह्मणम्। इति एवं त्रिशङ्कोः ऋषेः ब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदः वेदानुवचनं, वेदः वेदनं आत्मैकत्वविज्ञानं, तस्य प्राप्तिं अनु वचनं वेदानुवचनं; आत्मनः कृतकृत्यताप्रख्यापनार्थं वामदेववत् त्रिशङ्कुना आर्षेण दर्शनेन दृष्टो मन्त्राम्नायः आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः। अस्य च जपो विद्योत्पत्त्यर्थोऽधिगम्यते। ८६‘ऋतं च’ इति धर्मोपन्यासात् अनन्तरं च वेदानुवचनपाठात् एतत् अवगम्यते। एवं श्रौतस्मार्तेषु नित्येषु कर्मसु युक्तस्य निष्कामस्य परं ब्रह्म विविदिषोः आर्षाणि दर्शनानि प्रादुर्भवन्ति आत्मादिविषयाणि इति॥

इति दशमानुवाकभाष्यम्॥

एकादशोऽनुवाकः

२२८७वेदं अनूच्य इति एवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्राक् ब्रह्मात्मविज्ञानात् नियमेन कर्तव्यानि श्रौतस्मार्तानि कर्माणि इति एवमर्थः, अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात्। संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्य आत्मज्ञानं अञ्जसा एव उपजायते। ‘तपसा कल्मषं हन्ति विद्यया अमृतं अश्नुते’(मनु.१२.१०४) इति हि स्मृतिः। वक्ष्यति च — ‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व’(तै.उ.३.२.१) इति। अतो विद्योत्पत्त्यर्थं अनुष्ठेयानि कर्माणि। अनुशास्ति इति अनुशासनशब्दात् अनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। ८८प्राक् उपन्यासात् च कर्मणां, केवलब्रह्मविद्यारम्भात् च पूर्वं कर्माणि उपन्यस्तानि। उदितायां च ब्रह्मविद्यायां ‘अभयं प्रतिष्ठां विन्दते’(तै.उ.२.७.१) ‘न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) ‘किं अहं साधु न अकरवं’(तै.उ.२.९.१) इत्यादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं दर्शयिष्यति। अतः अवगम्यते — पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणि इति। मन्त्रवर्णात् च — ‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतं अश्नुते’(ई.उ.११) इति ८९ऋतादीनां पूर्वत्र उपदेशः आनर्थक्यपरिहारार्थः; इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात् कर्तव्यतानियमार्थः। वेदं अनूच्य अध्याप्य आचार्यः अन्तेवासिनं शिष्यं अनुशास्ति ९०ग्रन्थग्रहणात् अनु पश्चात् शास्ति तत् अर्थं ग्राहयति इत्यर्थः। ९१अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासां अकृत्वा गुरुकुलात् न समावर्तितव्यं इति। ‘बुद्ध्वा कर्माणि कुर्वीत’ इति स्मृतेः च। कथं अनुशास्ति इति अत आह — सत्यं वद ९२यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं च वद। तद्वत् धर्मं चर; धर्मः इति अनुष्ठेयानां सामान्यवचनं, सत्यादिविशेषनिर्देशात्। स्वाध्यायात् अध्ययनात् मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः। आचार्याय आचार्यार्थं प्रियं इष्टं धनं आहृत्य आनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थं आचार्येण च अनुज्ञातः अनुरूपान् दारान् आहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासन्तानं मा व्यवच्छेत्सीः; प्रजासन्ततेः विच्छित्तिः न कर्तव्या; अनुत्पद्यमाने अपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्यं इत्यभिप्रायः, प्रजाप्रजनप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात्; अन्यथा प्रजनः च इति एतत् एकं एव अवक्ष्यत्। सत्यात् न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः; सत्यात् च प्रमदनं अनृतप्रसङ्गः; प्रमादशब्दसामर्थ्यात् विस्मृत्या अपि अनृतं न वक्तव्यं इत्यर्थः; अन्यथा असत्यवदनप्रतिषेधः एव स्यात्। धर्मात् न प्रमदितव्यं, धर्मशब्दस्य अनुष्ठेयविशेषविषयत्वात् अननुष्ठानं प्रमादः, सः न कर्तव्यः, अनुष्ठातव्य एव धर्मः इति यावत्। एवं कुशलात् आत्मरक्षार्थात् कर्मणः न प्रमदितव्यम्। भूतिः विभूतिः, तस्यै भूत्यै भूत्यर्थात् मङ्गलयुक्तात् कर्मणः न प्रमदितव्यम्। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं, ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः। तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यं, दैवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये। मातृदेवः माता देवो यस्य सः, त्वं मातृदेवः भव स्याः। एवं पितृदेवो भव; आचार्यदेवो भव; अतिथिदेवो भव; देवतावत् उपास्या एते इत्यर्थः। यानि अपि च अन्यानि अनवद्यानि अनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया। नो न कर्तव्यानि इतराणि सावद्यानि शिष्टकृतानि अपि। यानि अस्माकं आचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितानि आम्नायाद्यविरुद्धानि, तानि एव त्वया उपास्यानि अदृष्टार्थानि अनुष्ठेयानि; नियमेन कर्तव्यानि इति एतत्। नो इतराणि विपरीतानि आचार्यकृतानि अपि। ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधर्मैः अस्मत् अस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्ततराः, ते च ब्राह्मणाः, न क्षत्रियादयः, तेषां आसनेन आसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यं, प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः; तेषां श्रमः त्वया अपनेतव्य इत्यर्थः। तेषां वा आसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते, तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः; केवलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम्। किं च, यत् किञ्चित् देयं, तत् श्रद्धया एव दातव्यम्। अश्रद्धया अदेयं न दातव्यम्। श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम्। ह्रिया लज्जया च देयम्। भिया भीत्या च देयम्। संविदा च मैत्र्य्यादिकार्येण देयम्। अथ एवं वर्तमानस्य यदि कदाचित् ते तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वा आचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यात् भवेत्, ये तत्र तस्मिन् देशे काले वा ब्राह्मणाः तत्र कर्मादौ युक्ता इति व्यवहितेन सम्बन्धः कर्तव्यः; संमर्शिनः विचारक्षमाः, युक्ताः अभियुक्ताः, कर्मणि वृत्ते वा आयुक्ताः अपरप्रयुक्ताः, अलूक्षाः अरूक्षाः अक्रूरमतयः, धर्मकामाः अदृष्टार्थिनः अकामहता इति एतत्; स्युः भवेयुः, ते ब्राह्मणाः यथा येन प्रकारेण तत्र तस्मिन् कर्मणि वृत्ते वा वर्तेरन्, तथा त्वं अपि वर्तेथाः। अथ अभ्याख्यातेषु, अभ्याख्याता अभ्युक्ताः दोषेण सन्दिह्यमानेन संयोजिताः केनचित्, तेषु च; यथा उक्तं सर्वं उपनयेत् — ये तत्र इत्यादि। एषः आदेशः विधिः। एषः उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनां अपि। एषा वेदोपनिषत् वेदरहस्य, वेदार्थः इति एतत्। एतत् एव अनुशासनं ईश्वरवचन, आदेशवाच्य विधेः उक्तत्वात्। सर्वेषां वा प्रमाणभूतानां अनुशासनं एतत्। यस्मात् एवं, तस्मात् एवं यथा उक्तं सर्वं उपासितव्यं कर्तव्यम्। एवं उ च एतत् उपास्यं उपास्यं एव च एतत् न अनुपास्यं इत्यादरार्थं पुनर्वचनम्॥

२३९३अत्र एतत् चिन्त्यते विद्याकर्मणोः विवेकार्थं — किं कर्मभ्यः एव केवलेभ्यः परं श्रेयः, उत विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः, आहोस्वित् विद्याकर्मभ्यां संहताभ्यां, विद्यायाः वा कर्मापेक्षायाः, उत केवलायाः एव विद्यायाः इति। तत्र केवलेभ्यः एव कर्मभ्यः स्यात्, समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् ‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना’ इति स्मरणात्। अधिगमः च सह उपनिषदर्थेन आत्मज्ञानादिना। ‘विद्वान् यजते’ ‘विद्वान् याजयति’ इति च विदुषः एव कर्मणि अधिकारः प्रदर्श्यते सर्वत्र ज्ञात्वा अनुष्ठानं इति च। कृत्स्नः च वेदः कर्मार्थः इति हि मन्यन्ते केचित्। कर्मभ्यः चेत् परं श्रेयो न अवाप्यते, वेदोऽनर्थकः स्यात्। ९४न; नित्यत्वात् मोक्षस्य। नित्यो हि मोक्षः इष्यते। कर्मकार्य च अनित्यत्वं प्रसिद्धं लोके। कर्मभ्यः चेत् श्रेयः, अनित्यं स्यात्; तत् च अनिष्टम्। ननु काम्यप्रतिषिद्धयोः अनारम्भात् आरब्धस्य च कर्मणः उपभोगेन एव क्षयात् नित्यानुष्ठानात् च प्रत्यवायानुपपत्तेः ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्षः इति चेत्, तत् च न, कर्मशेषसम्भवात् तन्निमित्ता शरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोति इति प्रत्युक्तं; कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेन अविरोधात् क्षयानुपपत्तिः इति च। यत् उक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् इत्यादि, ९५तत् च न; श्रुतज्ञानव्यतिरेकात् उपासनस्य। ९६श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मणि अधिक्रियते, न उपासनज्ञानं अपेक्षते। ९७उपासनं च श्रुतज्ञानात् अर्थान्तरं विधीयते मोक्षफलं; अर्थान्तरप्रसिद्धेः च स्यात्; ‘श्रोतव्यः’ इति उक्त्वा तद्व्यतिरेकेण ‘मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’ इति यत्नान्तरविधानात् मनननिदिध्यासनयोः च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानात् अर्थान्तरत्वम्। एवं तर्हि विद्यासंव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यात् मोक्षः; विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत् कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यं; यथा स्वतो मरणज्वरादिकार्यारम्भसमर्थानां अपि विषदध्यादीनां मन्त्रसशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यं, एवं विद्याहितैः कर्मभिः मोक्षः आरभ्यते इति चेत्, न; आरभ्यस्य अनित्यत्वात् इति उक्तो दोषः। वचनात् आरभ्योऽपि नित्यः एव इति चेत्, ९८न; ज्ञापकत्वात् वचनस्य। वचनं नाम यथाभूतस्य अर्थस्य ज्ञापकं, न अविद्यमानस्य कर्तृ। न हि वचनशतेन अपि नित्यं आरभ्यते, आरब्धं वा अविनाशि भवेत्। ९९एतेन विद्याकर्मणोः संहतयोः मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम्॥

२४विद्याकर्मणी १००मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके इति चेत्, १०१न; कर्मणः फलान्तरदर्शनात्। उत्पत्तिविकारसंस्काराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यन्ते। उत्पत्त्यादिफलविपरीतः च मोक्षः। १०२गतिश्रुतेः आप्यः इति चेत् — ‘सूर्यद्वारेण’ ‘तयोः ऊर्ध्वं आयन्’(क.उ.२.३.१६) इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्षः इति चेत्, १०३न; सर्वगतत्वात् गन्तृभ्यः च अनन्यत्वात्। आकाशादिकारणत्वात् सर्वगतं ब्रह्म, ब्रह्माव्यतिरिक्ताः च सर्वे विज्ञानात्मानः; अतो न आप्यो मोक्षः। गन्तुः अन्यत् विभिन्नदेशं च भवति गन्तव्यम्। न हि, येन एव अव्यतिरिक्तं यत्, तत् तेन एव गम्यते। तदनन्यत्वसिद्धिः च ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु’(भ.गी.१३.२) इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। १०४गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोधः इति चेत् — अथ अपि स्यात् यदि अप्राप्यो मोक्षः, तदा गतिश्रुतीनां ‘सः एकधा’(छा.उ.७.२६.२) ‘सः यदि पितृलोककामः भवति’(छा.उ.८.२.१) ‘स्त्रीभिः वा यानैः वा’(छा.उ.८.१२.३) इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यात् इति चेत्, न; कार्यब्रह्मविषयत्वात् तासाम्। कार्ये हि ब्रह्मणि स्त्र्यादयः स्युः, न कारणे; ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’(छा.उ.७.२४.१) ‘तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १०५विरोधात् च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः। प्रलीनकर्त्रादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते। न हि एकं वस्तु परमार्थतः कर्त्रादिविशेषवत् तच्छून्यं च इति उभयथा द्रष्टुं शक्यते। अवश्यं हि अन्तरत् मिथ्या स्यात्। अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत् स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वं; ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’ (बृ.उ.२.४.१४) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति’(क.उ.२.१.१०) ‘अथ यत्र अन्यत् पश्यति तत् अल्पं’(छा.उ.७.२४.१) ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘उदरं अन्तरं कुरुते’ ‘अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ.२.७.१) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। सत्यत्वं च एकत्वस्य ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.२०) ‘एकं एव अद्वितीयं’ ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः। न च सम्प्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्म उपपद्यते। अन्यत्वदर्शनापवादाः च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते। अतो विरोधो विद्याकर्मणोः। अतः च समुच्चयानुपपत्तिः॥

२५तत्र यत् उक्तं संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां मोक्षः इति एतत् अनुपपन्नं इति, तत् अयुक्तं, १०६तद्विहितत्वात् कर्मणां श्रुतिविरोधः इति चेत् — १०७यदि उपमृद्य कर्त्रादिकारकविशेषं आत्मैकत्वविज्ञानं विधीयते सर्पादिभ्रान्तिज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्, प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वात् विरोधः। विहितानि च कर्माणि। सः च विरोधो न युक्तः, प्रमाणत्वात् श्रुतीनां इति चेत्, १०८न; पुरुषार्थोपदेशपरत्वात् श्रुतीनाम्। १०९विद्योपदेशपरा तावत् श्रुतिः संसारात् पुरुषो मोक्षयितव्यः इति संसारहेतोः अविद्यायाः विद्यया निवृत्तिः कर्तव्या इति विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्ता इति न विरोधः। एवं अपि कर्त्रादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुध्यते एव इति चेत्, न; यथाप्राप्तं एव कारकास्तित्वं उपादाय उपात्तदुरितक्षयार्थं कर्माणि विदधत् शास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे व्याप्रियते। उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि विद्योत्पत्तिः न अवकल्पते। तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्, ततः च अविद्यानिवृत्तिः, तत आत्यन्तिकः संसारोपरमः। ११०अपि च, अनात्मदर्शिनो हि अनात्मविषयः कामः; कामयमानः च करोति कर्माणि; ततः तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः। तद्व्यतिरेकेण आत्मैकत्वदर्शिनो विषयाभावात् कामानुपपत्तिः, आत्मनि च अनन्यत्वात् कामानुपपत्तौ स्वात्मनि अवस्थानं मोक्षः इति अतः अपि विद्याकर्मणोः विरोधः। १११विरोधात् एव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माणि अपेक्षते। ११२स्वात्मलाभे तु पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानि इति। अतः एव अस्मिन् प्रकरणे उपन्यस्तानि कर्माणि इति अवोचाम। एवं च अविरोधः कर्मविधिश्रुतीनाम्। अतः केवलायाः एव विद्यायाः परं श्रेयः इति सिद्धम्॥

२६११३एवं तर्हि आश्रमान्तरानुपपत्तिः, कर्मनिमित्तत्वात् विद्योत्पत्तेः। गृहस्थस्य एव विहितानि कर्माणि इति ऐकाश्रम्यं एव। अतः च यावज्जीवादिश्रुतयः अनुकूलतराः स्युः। न; कर्मानेकत्वात्। न हि अग्निहोत्रादीनि एव कर्माणि, ब्रह्मचर्यं तपः सत्यवचनं शमः दमः अहिंसा इति एवं आदीनि अपि कर्माणि इतराश्रमप्रसिद्धानि विद्योत्पत्तौ ११४साधकतमानि असङ्कीर्णा विद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च। वक्ष्यति च — ‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व’(तै.उ.३.२.१) इति। ११५जन्मान्तरकृतकर्मभ्यः च प्राक् अपि गार्हस्थ्यात् विद्योत्पत्तिसम्भवात्, कर्मार्थत्वात् च गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः, कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्यां गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिः अनर्थिका एव। ११६लोकार्थत्वात् च पुत्रादीनाम्। पुत्रादिसाध्येभ्यः च अयं लोकः पितृलोको देवलोकः इति एतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य, नित्यसिद्धात्मदर्शिनः, कर्मणि प्रयोजनं अपश्यतः, कथं प्रवृत्तिः उपपद्यते ? प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्य अपि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकात् विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनं अपश्यतः कर्मभ्यो निवृत्तिः एव स्यात्, ‘प्रव्रजिष्यन् वा अरे अहं अस्मात् स्थानात् अस्मि’(बृ.उ.४.५.२) इति एवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात्। कर्म प्रति श्रुतेः यत्नाधिक्यदर्शनात् अयुक्तं इति चेत्, — अग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेः अधिको यत्नः; महान् च कर्मणि आयासः, अनेकसाधनसाध्यत्वात् अग्निहोत्रादीनां; तपोब्रह्मचर्यादीनां च इतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्ये अपि समानत्वात् अल्पसाधनापेक्षत्वात् च इतरेषां न युक्तः तुल्यवत् विकल्पः आश्रमिभिः तस्य इति चेत्, न; जन्मान्तरकृतानुग्रहात्। ११७यत् उक्तं कर्मणि श्रुतेः अधिको यत्नः इत्यादि, न असौ दोषः, यतो जन्मान्तरकृतं अपि अग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं च अनुग्राहकं भवति विद्योत्पत्तिं प्रति; येन च जन्मना एव विरक्ताः दृश्यन्ते केचित्; केचित् तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ताः विद्याविद्वेषिणः। तस्मात् जन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तानां आश्रमान्तरप्रतिपत्तिः एव इष्यते। कर्मफलबाहुल्यात् च। पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्य असङ्ख्येयत्वात् तत् प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यात् तदर्थः श्रुतेः अधिको यत्नः कर्मसु उपपद्यते, आशिषां बाहुल्यदर्शनात् — इदं मे स्यात् इदं मे स्यात् इति। उपायत्वात् च। उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रति इति अवोचाम। उपाये च अधिको यत्नः कर्तव्यः, न उपेये। ११८कर्मनिमित्तत्वात् विद्यायाः यत्नान्तरानर्थक्यं इति चेत् — कर्मभ्यः एव पूर्वोपचितदुरितप्रतिबन्धक्षयात् विद्या उत्पद्यते चेत्, कर्मभ्यः पृथक् उपनिषच्छ्रवणादियत्नोऽनर्थकः इति चेत्, न; नियमाभावात्। न हि, ‘प्रतिबन्धक्षयात् एव विद्या उत्पद्यते, न तु ईश्वरप्रसादतपोध्यानाद्यनुष्ठानात्’ इति नियमोऽस्ति; अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्, साक्षात् एव च कारणत्वात् श्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम्। अतः सिद्धानि आश्रमान्तराणि। सर्वेषां च अधिकारो विद्यायां, परं च श्रेयः केवलायाः विद्यायाः एव इति सिद्धम्॥

इत्येकादशानुवाकभाष्यम्॥

द्वादशोऽनुवाकः

२७अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गशमनार्थां शान्तिं पठति -

२८११९शं नो मित्रः इत्यादि। व्याख्यातं एतत् पूर्वम्॥

इति द्वादशानुवाकभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये शीक्षावल्लीभाष्यं सम्पूर्णम्॥