भृगुवल्ली

प्रथमोऽनुवाकः

६१३०२सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म आकाशादिकार्यं अन्नमयान्तं सृष्ट्वा तत् एव अनुप्रविष्टं विशेषवत् इव उपलभ्यमानं यस्मात्, तस्मात् सर्वकार्यविलक्षणं अदृश्यादिधर्मकं एव आनन्दं तत् एव अहं इति विजानीयात्, अनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात्; तस्य एवं विजानतः शुभाशुभे कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवतः इति एवं आनन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्थः। परिसमाप्ता च ब्रह्मविद्या। अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं ३०३तपो वक्तव्यं; अन्नादिविषयाणि च उपासनानि अनुक्तानि इति अतः इदं आरभ्यते -

६२आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्ता इति — भृगुः वै वारुणिः। वै — शब्दः प्रसिद्धानुस्मारकः, भृगुः इति एवं नामा प्रसिद्धो अनुस्मार्यते, वारुणिः वरुणस्य अपत्यं वारुणिः वरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुः उपससार उपगतवान् — अधीहि भगवो ब्रह्म इति अनेन मन्त्रेण। ३०४अधीहि अध्यापय कथय। सः च पिता विधिवत् उपसन्नाय तस्मै पुत्राय एतत् वचनं प्रोवाच — अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचं इति। अन्नं शरीरं तत् अभ्यन्तरं च प्राणं अत्तारं अनन्तरं उपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचं इति एतानि ३०५ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराणि उक्तवान्। उक्त्वा च द्वारभूतानि एतानि अन्नादीनि तं भृगुं ह उवाच ब्रह्मणो लक्षणम्। किं तत् ? यतः यस्मात् वा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति वर्धन्ते, विनाशकाले च यत् प्रयन्ति यत् ब्रह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यं एव प्रतिपद्यन्ते, उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि, तत् एतत् ब्रह्मणो लक्षणं, तत् ब्रह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुं इच्छस्व; यत् एवंलक्षणं ब्रह्म तत् अन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्व इत्यर्थः। श्रुत्यन्तरं च — ‘प्राणस्य प्राणं उत चक्षुषः चक्षुः उत श्रोत्रस्य श्रोत्रं अन्नस्य अन्नं मनसो ये मनो विदुः ते निचिक्युः ब्रह्म पुराणं अग्र्यं’(बृ.उ.४.४.१८) इति ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराणि एतानि इति दर्शयति। सः भृगुः ब्रह्मोपलब्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुः, तपो ब्रह्मोपलब्धिसाधनत्वेन अतप्यत तप्तवान्। कुतः पुनः अनुपदिष्टस्य एव तपसः साधनत्वप्रतिपत्तिः भृगोः ? ३०६सावशेषोक्तेः। अन्नादिब्रह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानि इत्यादि उक्तवान्। सावशेषं हि तत्, साक्षात् ब्रह्मणोऽनिर्देशात्। अन्यथा हि स्वरूपेण एव ब्रह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्राय इदं इत्थंरूपं ब्रह्म इति; न च एवं निरदिशत्; किं तर्हि, सावशेषं एव उक्तवान्। अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरं अपि अपेक्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीतिः। तपोविशेषप्रतिपत्तिः तु सर्वसाधकतमत्वात्; सर्वेषां हि नियतसाध्यविषयाणां साधनानां तपः एव साधकतमं साधनं इति हि प्रसिद्धं लोके। तस्मात् पित्रा अनुपदिष्टं अपि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः। तत् च तपो बाह्यान्तःकरणसमाधानं, तद्द्वारकत्वात् ब्रह्मप्रतिपत्तेः, ‘मनसः च इन्द्रियाणां च हि ऐकाग्र्यं परमं तपः। तत् ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः सः धर्मः पर उच्यते’ इति स्मृतेः। सः च तपः तप्त्वा॥

इति प्रथमानुवाकभाष्यम्॥

द्वितीयोऽनुवाकः

६३अन्नं ब्रह्म इति व्यजानात् विज्ञातवान्। तत् हि यथोक्तलक्षणोपेतम्। कथं ? अन्नात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। अन्नं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति इति। तस्मात् युक्तं अन्नस्य ब्रह्मत्वं इत्यभिप्रायः। ३०७सः एवं तपः तप्त्वा, अन्नं ब्रह्म इति विज्ञाय लक्षणेन उपपत्त्या च पुनः एव संशयं आपन्नः वरुणं पितरं उपससार — अधीहि भगवो ब्रह्म इति। कः पुनः संशयहेतुः अस्य इति, उच्यते — अन्नस्य उत्पत्तिदर्शनात्। तपसः पुनः पुनः उपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः। यावत् ब्रह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति, यावत् च जिज्ञासा न निवर्तते, तावत् तप एव ते साधनं; तपसा एव ब्रह्म विजिज्ञासस्व इत्यर्थः। ऋजु अन्यत्॥

इति द्वितीयानुवाकभाष्यम्॥

तृतीयोऽनुवाकः

इति तृतीयोऽनुवाकः॥

चतुर्थोऽनुवाकः

इति चतुर्थोऽनुवाकः॥

पञ्चमोऽनुवाकः

इति पञ्चमोऽनुवाकः॥

षष्ठोऽनुवाकः

६४एवं तपसा विशुद्धात्मा प्राणादिषु साकल्येन ब्रह्मलक्षणं अपश्यन् शनैः शनैः अन्तः अनुप्रविश्य अन्तरतमं आनन्दं ब्रह्म विज्ञातवान् तपसा एव साधनेन भृगुः; तस्मात् ब्रह्म विजिज्ञासुना बाह्यान्तःकरणसमाधानलक्षणं परमं तपः साधनं अनुष्ठेयं इति प्रकरणार्थः। अधुना आख्यायिकां च उपसंहृत्य श्रुतिः स्वेन वचनेन आख्यायिकानिर्वर्त्यं अर्थं आचष्टे। सा एषा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन् हृदयाकाशगुहायां परमे आनन्दे अद्वैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ता अन्नमयात् आत्मनोऽधिप्रवृत्ता। यः एवं अन्योऽपि तपसा एव साधनेन अनेन एव क्रमेण अनुप्रविश्य आनन्दं ब्रह्म वेद, सः एवं विद्याप्रतिष्ठानात् प्रतितिष्ठति आनन्दे परमे ब्रह्मणि, ब्रह्म एव भवति इत्यर्थः। दृष्टं च फलं तस्य उच्यते — अन्नवान् प्रभूतं अन्नमयस्य विद्यते इति अन्नवान्; सत्तामात्रेण तु सर्वो हि अन्नवान् इति विद्यायाः विशेषो न स्यात्। एवं अन्नं अत्ति इति अन्नादः, दीप्ताग्निः भवति इत्यर्थः। महान् भवति। केन महत्त्वं इति अत आह — प्रजया पुत्रादिना पशुभिः गवाश्वादिभिः ब्रह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा। महान् भवति कीर्त्या ख्यात्या शुभाचारनिमित्तया॥

इति षष्ठानुवाकभाष्यम्॥

सप्तमोऽनुवाकः

६५किं च, अन्नेन द्वारभूतेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्, तस्मात् गुरुं इव अन्नं न निन्द्यात्; तत् अस्य एवं ब्रह्मविदो व्रतं उपदिश्यते। व्रतोपदेशो अन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं च अन्नस्य ब्रह्मोपलब्ध्युपायत्वात्। प्राणो वा अन्नं, शरीरान्तर्भावात् प्राणस्य। यत् यस्य अन्तः प्रतिष्ठितं भवति, तत् तस्य अन्नं भवति इति। शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितः, तस्मात् प्राणोऽन्नं शरीरं अन्नादम्। तथा शरीरं अपि अन्नं प्राणोऽन्नादः। कस्मात् प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितं ? तन्निमित्तत्वात् शरीरस्थितेः। तस्मात् तत् एतत् उभयं शरीरं प्राणः च अन्नं अन्नादः च। येन अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितं तेन अन्नं; येन अन्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेन अन्नादः। तस्मात् प्राणः शरीरं च उभयं अन्नं अन्नादं च। सः यः एवं एतत् अन्नं अन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति अन्नान्नादात्मना एव। किं च, अन्नवान् अन्नादो भवति इत्यादि पूर्ववत्॥

इति सप्तमानुवाकभाष्यम्॥

अष्टमोऽनुवाकः

६६अन्नं न परिचक्षीत न परिहरेत्। तद्व्रतं पूर्ववत् स्तुत्यर्थम्। तत् एवं शुभाशुभकल्पनया अपरिह्रीयमाणं स्तुतं महीकृतं अन्नं स्यात्। एवं यथोक्तं उत्तरेषु अपि आपो वा अन्नं इत्यादिषु योजयेत्॥

इति अष्टमानुवाकभाष्यम्॥

नवमोऽनुवाकः

६७अप्सु ज्योतिः इति अब्ज्योतिषोः अन्नान्नादगुणत्वेन उपासकस्य अन्नस्य बहुकरणं व्रतम्॥

इति नवमानुवाकभाष्यम्॥

दशमोऽनुवाकः

६८तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य वसतौ वसतिनिमित्तं कञ्चन कञ्चित् अपि न प्रत्याचक्षीत, वसत्यर्थं आगतं न निवारयेत् इत्यर्थः। वासे च दत्ते अवश्यं हि अशनं दातव्यम्। तस्मात् यया कया च विधया येन केन च प्रकारेण बह्वन्नं प्राप्नुयात् बह्वन्नसङ्ग्रहं कुर्यात् इत्यर्थः। यस्मात् अन्नवन्तो विद्वांसः अभ्यागताय अन्नार्थिने अराधि संसिद्धं अस्मै अन्नं इति आचक्षते, न नास्ति इति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति, तस्मात् च हेतोः बह्वन्नं प्राप्नुयात् इति पूर्वेण सम्बन्धः। अपि च अन्नदानस्य माहात्म्यं उच्यते — यथा यत् कालं प्रयच्छति अन्नं, तथा तत्कालं एव प्रत्युपनमते। कथं इति तत् एतत् आह — एतत् वै अन्नं मुखतः मुख्ये प्रथमे वयसि मुख्यया वा वृत्त्या पूजापुरःसरं अभ्यागताय अन्नार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छति इति वाक्यशेषः। तस्य किं फलं स्यात् इति, उच्यते — मुखतः पूर्वे वयसि मुख्यया वा वृत्त्या अस्मै अन्नदाय अन्नं राध्यते; यथादत्तं उपतिष्ठत इत्यर्थः। एवं मध्यतो मध्यमे वयसि मध्यमेन च उपचारेण; तथा अन्ततः अन्ते वयसि जघन्येन च उपचारेण परिभवेन तथा एव अस्मै राध्यते संसिध्यति अन्नम्॥

६९यः एवं वेद यः एवं अन्नस्य यथा उक्तं माहात्म्यं वेद तद्दानस्य च फलं, तस्य यथा उक्तं फलं उपनमते। इदानीं ब्रह्मणे उपासनप्रकारः उच्यते — क्षेमः इति वाचि। क्षेमो नाम उपात्तपरिरक्षणम्। ब्रह्म वाचि क्षेमरूपेण प्रतिष्ठितं इति उपास्यम्। योगक्षेमः इति, योगः अनुपात्तस्य उपादानम्। तौ हि योगक्षेमौ प्राणापानयोः बलवतोः सतोः भवतः यद्यपि, तथापि न प्राणापाननिमित्तौ एव; किं तर्हि, ब्रह्मनिमित्तौ। तस्मात् ब्रह्म योगक्षेमात्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठितं इति उपास्यम्। एवं उत्तरेषु अन्येषु तेन तेन आत्मना ब्रह्म एव उपास्यम्। कर्मणो ब्रह्मनिर्वर्त्यत्वात् हस्तयोः कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितं इति उपास्यम्। गतिः इति पादयोः। विमुक्तिः इति पायौ। इति एताः मानुषीः मनुष्येषु भव मानुष्याः समाज्ञाः, आध्यात्मिक्यः समाज्ञा ज्ञानानि विज्ञानानि उपासनानि इत्यर्थः। अथ अनन्तरं दैवीः दैव्यः देवेषु भवाः समाज्ञा उच्यन्ते। तृप्तिः इति वृष्टौ। वृष्टेः अन्नादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वात् ब्रह्म एव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थितं इति उपास्यं; तथा अन्येषु तेन तेन आत्मना ब्रह्म एव उपास्यम्। तथा बलरूपेण विद्युति॥

७०यशोरूपेण पशुषु। ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु। प्रजातिः अमृतं अमृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋणविमोक्षद्वारेण आनन्दः सुखं इति एतत् सर्वं उपस्थनिमित्तं ब्रह्म एव अनेन आत्मना उपस्थे प्रतिष्ठितं इति उपास्यम्। सर्वं हि आकाशे प्रतिष्ठितं; अतो यत् सर्वं आकाशे तत् ब्रह्म एव इति उपास्यं; तत् च आकाशं ब्रह्म एव। तस्मात् तत् सर्वस्य प्रतिष्ठा इति उपासीत। प्रतिष्ठागुणोपासनात् प्रतिष्ठावान् भवति। एवं सर्वेषु अपि। यत् यत्र अधिगतं फलं, तत् ब्रह्म एव; तदुपासनात् तद्वान् भवति इति द्रष्टव्यं; श्रुत्यन्तरात् च — ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’ इति। तत् मह इति उपासीत। महः महत्त्वगुणवत् तत् उपासीत। महान् भवति। तत् मनः इति उपासीत। मननं मनः। मानवान् भवति मननसमर्थो भवति॥

७१तत् नम इति उपासीत नमनं नमः नमनगुणवत् तत् उपासीत। नम्यन्ते प्रह्वीभवन्ति अस्मै उपासित्रे कामाः काम्यन्ते इति भोग्या विषयाः इत्यर्थः। तत् ब्रह्म इति उपासीत। ब्रह्म परिबृढतमं इति उपासीत। ब्रह्मवान् तद्गुणो भवति। तत् ब्रह्मणः परिमरः इति उपासीत ब्रह्मणः परिमरः परिम्रियन्ते अस्मिन् पञ्च देवता विद्युत् वृष्टिः चन्द्रमाः आदित्योऽग्निः इति एताः। अतः वायुः परिमरः, श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः। सः एव अयं वायुः आकाशेन अनन्य इति आकाशो ब्रह्मणः परिमरः; तस्मात् आकाशं वाय्वात्मानं ब्रह्मणः परिमरः इति उपासीत। एनं एवंविदं प्रतिस्पर्धिनो द्विषन्तः; अद्विषन्तोऽपि सपत्नाः यतो भवन्ति, अतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपत्नाः इति। एनं द्विषन्तः सपत्नाः ते परिम्रियन्ते प्राणान् जहति। किं च, ये च अप्रियाः अस्य भ्रातृव्याः अद्विषन्तोऽपि ते च परिम्रियन्ते॥

७२‘प्राणो वा अन्नं शरीरं अन्नादं’ इति आरभ्य आकाशान्तस्य कार्यस्य एव अन्नान्नादत्वं उक्तम्। उक्तं नाम — किं तेन ? तेन एतत् सिद्धं भवति — कार्यविषयः एव भोज्यभोक्तृत्वकृतः संसारः, न तु आत्मनि इति। आत्मनि तु भ्रान्त्या उपचर्यते। ननु आत्मा अपि परमात्मनः कार्यं, ततो युक्तः तस्य संसारः इति; न, असंसारिणः एव प्रवेशश्रुतेः। ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) इति आकाशादिकारणस्य हि असंसारिणः एव परमात्मनः कार्येषु अनुप्रवेशः श्रूयते। तस्मात् कार्यानुप्रविष्टो जीवः आत्मा परः एव असंसारी; सृष्ट्वा अनुप्राविशत् इति समानकर्तृत्वोपपत्तेः च। सर्गप्रवेशक्रिययोः च एकः चेत् कर्ता, ततः क्त्वाप्रत्ययो युक्तः। प्रविष्टस्य तु भावान्तरापत्तिः इति चेत्, न; प्रवेशस्य अन्यार्थत्वेन प्रत्याख्यातत्वात्। ‘अनेन जीवेन आत्मना’(छा.उ.६.३.२) इति विशेषश्रुतेः धर्मान्तरेण अनुप्रवेश इति चेत्, न; ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.१६)‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.१६) इति पुनः तद्भावोक्तेः। भावान्तरापन्नस्य एव तदपोहार्था संपत् इति चेत् — न; ‘तत् सत्यं’ ‘सः आत्मा’ ‘तत् त्वं असि’ इति सामानाधिकरण्यात्। दृष्टं जीवस्य संसारित्वं इति चेत्, न; उपलब्धुः अनुपलभ्यत्वात्। संसारधर्मविशिष्ट आत्मोपलभ्यता इति चेत्, न; धर्माणां धर्मिणोऽव्यतिरेकात् कर्मत्वानुपपत्तेः। उष्णप्रकाशयोः दाह्यप्रकाश्यत्वानुपपत्तिवत् त्रासादिदर्शनात् दुःखित्वादि अनुमीयते इति चेत्, न; त्रासादेः दुःखस्य च उपलभ्यमानत्वात् न उपलब्धृधर्मत्वम्। कापिलकाणादादितर्कशास्त्रविरोधः इति चेत्, न; तेषां मूलाभावे वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः। श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धं आत्मनोऽसंसारित्वं, एकत्वात् च। कथं एकत्वं इति, उच्यते — सः यः च अयं पुरुषे यः च असौ आदित्ये सः एकः इति एवमादि पूर्ववत् सर्वम्॥

७३अन्नमयादिक्रमेण आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रम्य एतत्साम गायन् आस्ते। ‘सत्यं ज्ञानं’ इति अस्याः ऋचः अर्थः व्याख्यातः विस्तरेण तद्विवरणभूतया आनन्दवल्ल्या। ‘सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(तै.उ.२.१.१) इति तस्य फलवचनस्य अर्थविस्तारो न उक्तः। के ते ? किंविषया वा सर्वे कामाः ? कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुते ? — इति एतत् वक्तव्यं इति इदं इदानीं आरभ्यते। तत्र पितापुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याशेषभूतायां तपः ब्रह्मविद्यासाधनं उक्तम्। प्राणादेः आकाशान्तस्य च कार्यस्य अन्नान्नादत्वेन विनियोगः च उक्तः; ब्रह्मविषयोपासनानि च। ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्यभेदविषयाः, एते दर्शिताः। एकत्वे पुनः कामकामित्वानुपपत्तिः, भेदजातस्य सर्वस्य आत्मभूतत्वात्। तत्र कथं युगपत् ब्रह्मस्वरूपेण सर्वान् कामान् एवंवित् समश्नुते इति, उच्यते — सर्वात्मत्वोपपत्तेः। कथं सर्वात्मत्वोपपत्तिः इति, आह — पुरुषादित्यस्थात्मैकत्वविज्ञानेन अपोह्य उत्कर्षापकर्षौ अन्नमयादीन् आत्मनोऽविद्याकल्पितान् क्रमेण सङ्क्रम्य आनन्दमयान्तान् सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म अदृश्यादिधर्मकं स्वाभाविकं आनन्दं अजं अमृतं अभयं अद्वैतं फलभूतं आपन्नः इमान् लोकान् भूरादीन् अनुसञ्चरन् इति व्यवहितेन सम्बन्धः। कथं अनुसञ्चरन् ? कामान्नी कामतोऽन्नं अस्य इति कामान्नी; तथा कामतो रूपाणि अस्य इति कामरूपी; अनुसञ्चरन् सर्वात्मना इमान् लोकान् आत्मत्वेन अनुभवन्। किं ? एतत्साम गायन् आस्ते। समत्वात् ब्रह्म एव साम सर्वानन्यरूपं गायन् शब्दयन् आत्मैकत्वं प्रख्यापयन् लोकानुग्रहार्थं तद्विज्ञानफलं च अति इव कृतार्थत्वं गायन् आस्ते तिष्ठति। कथं ? हा३वु हा३वु हा३वु। अहो इति एतस्मिन् अर्थे अत्यन्तविस्मयख्यापनार्थम्॥

७४कः पुनः असौ विस्मयः इति, उच्यते -

७५अद्वैत आत्मा निरञ्जनोऽपि सन् अहं एव अन्नं अन्नादः च। किञ्च, अहं एव श्लोककृत्। श्लोको नाम अन्नान्नादयोः सङ्घातः, तस्य कर्ता चेतनावान्। अन्नस्य एव वा परार्थस्य अन्नादार्थस्य सतोऽनेकात्मकस्य पारार्थ्येन हेतुना सङ्घातकृत्। त्रिरुक्तिः विस्मयत्वख्यापनार्था। अहं अस्मि भवामि। प्रथमजाः प्रथमजः प्रथमोत्पन्नः। ऋतस्य सत्यस्य मूर्तामूर्तस्य अस्य जगतो देवेभ्यः च पूर्वं अमृतस्य नाभिः अमृतत्वस्य नाभिः, मध्यं मत्संस्थं अमृतत्वं प्राणिनां इत्यर्थः। यः कश्चित् मा मां अन्नं अन्नार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छति — अन्नात्मना ब्रवीति, सः इत् इत्थं एव इत्यर्थः, एवं अविनष्टं यथाभूतं मां आवा अवति इत्यर्थः। यः पुनः अन्यो मां अदत्वा अर्थिभ्यः काले प्राप्ते अन्नं अत्ति तं अन्नं अदन्तं भक्षयन्तं पुरुषं अहं अन्नं एव संप्रति अद्मि भक्षयामि। अत्र आह — एवं तर्हि बिभेमि सर्वात्मत्वप्राप्तेः मोक्षात्; अस्तु संसारः एव, यतो मुक्तोऽपि अहं अन्नभूतः अद्यः स्यां अन्यस्य। एवं मा भैषीः; संव्यवहारविषयत्वात् सर्वकामाशनस्य; अतीत्य अयं संव्यवहारविषयं अन्नान्नादादिलक्षणं अविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वं आपन्नः विद्वान्; तस्य नैव द्वितीयं वस्त्वन्तरं अस्ति, यतो बिभेति; अतो न भेतव्यं मोक्षात्। एवं तर्हि किं इदं आह — अहं अन्नं अहं अन्नादः इति ? उच्यते। योऽयं अन्नान्नादादिलक्षणः संव्यवहारः कार्यभूतः, सः संव्यवहारमात्रं एव; न परमार्थवस्तु। सः एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्मव्यतिरेकेण असत् इति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्यर्थं उच्यते — ‘अहं अन्नं अहं अन्नं अहं अन्नम्। अहं अन्नादोऽहं अन्नादोऽहं अन्नादः’ इत्यादि। अतः भयादिदोषगन्धोऽपि अविद्यानिमित्तः अविद्योच्छेदात् ब्रह्मभूतस्य नास्ति इति। अहं विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः सम्भजनीयं ब्रह्मादिभिः भवन्ति इति वा अस्मिन् भूतानि इति भुवनं अभ्यभवं अभिभवामि परेण ईश्वरेण स्वरूपेण। सुवर्ण ज्योतीः सुवः आदित्यः; नकारः उपमार्थे; आदित्यः इव सकृत् विभातं अस्मदीयं ज्योतीः ज्योतिः, प्रकाशः इत्यर्थः। इति वल्लीद्वयविहिता उपनिषत् परमात्मज्ञानं; तां एतां यथोक्तां उपनिषदं शान्तो दान्तः उपरतः तितिक्षुः समाहितो भूत्वा भृगुवत् तपो महत् आस्थाय यः एवं वेद, तस्य इदं फलं यथोक्तमोक्षः इति॥

इति दशमानुवाकभाष्यम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये भृगुवल्लीभाष्यं सम्पूर्णम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम्॥