प्रथमोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

११–२ओं नमो ब्रह्मादिभ्यो ३ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो ४वंशऋषिभ्यो ५नमो गुरुभ्यः।

२६‘उषाः वा अश्वस्य’(बृ.उ.१.१.१) इति एवमाद्या वाजसनेयिब्राह्मणोपनिषत्। ७–८तस्याः इयं अल्पग्रन्था वृत्तिः आरभ्यते, ९संसारव्याविवृत्सुभ्यः १०संसारहेतुनिवृत्तिसाधनब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्रतिपत्ति। ११सा इयं ब्रह्मविद्या उपनिषच्छब्दवाच्या, तत्पराणां सहेतोः संसारस्य अत्यन्तावसादनात्; १२उपनिपूर्वस्य सदेः तदर्थत्वात्। १३तादर्थ्यात् ग्रन्थोऽपि उपनिषत् उच्यते। १४सा इयं षडध्यायी अरण्ये अनूच्यमानत्वात् आरण्यकं; १५बृहत्त्वात् परिमाणतो बृहदारण्यकम्॥

३तस्य अस्य कर्मकाण्डेन सम्बन्धोऽभिधीयते। १६सर्वोऽपि अयं वेदः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां अनवगतेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायप्रकाशनपरः, १७सर्वपुरुषाणां निसर्गतः एव तत्प्राप्तिपरिहारयोः इष्टत्वात्। १८दृष्टविषये च इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायज्ञानस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां एव सिद्धत्वात् न आगमान्वेषणा। १९न च असति जन्मान्तरसम्बन्ध्यात्मास्तित्वविज्ञाने जन्मान्तरेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छा स्यात्; २०स्वभाववादिदर्शनात्। २१तस्मात् जन्मान्तरसम्बन्ध्यात्मास्तित्वे जन्मान्तरेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायविशेषे च शास्त्रं प्रवर्तते। २२‘या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति इति एके न अयं अस्ति इति च एके’(कः.उ.१.१.२०) इति उपक्रम्य ‘अस्ति इति एव उपलब्धव्यः’(कः.उ.२.३.१३) इति एवमादिनिर्णयदर्शनात्; २३‘यथा च मरणं प्राप्य’(कः.उ.२.२.६) इति उपक्रम्य ‘योनिं अन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुं अन्ये अनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतं’(कः.उ.२.२.७) इति च; २४‘स्वयं ज्योतिः’(बृ.उ.४.३.९) इति उपक्रम्य ‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते’(बृ.उ.४.४.२) ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ.उ.३.२.१३) इति च; २५‘ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति उपक्रम्य ‘विज्ञानमयः’(बृ.उ.२.१.१६) इति च — व्यतिरिक्तात्मास्तित्वम्। २६तत् प्रत्यक्षविषयं एव इति चेत्, २७न; वादिविप्रतिपत्तिदर्शनात्। २८–२९न हि देहान्तरसम्बन्धिन आत्मनः प्रत्यक्षेण अस्तित्वविज्ञाने लोकायतिकाः बौद्धाः च नः प्रतिकूलाः स्युः नास्ति आत्मा इति वदन्तः। न हि घटादौ प्रत्यक्षविषये कश्चित् विप्रतिपद्यते, नास्ति घटः इति। ३०स्थाण्वादौ पुरुषादिदर्शनात् न इति चेत्, ३१न; निरूपिते अभावात्। ३२न हि प्रत्यक्षेण निरूपिते स्थाण्वादौ विप्रतिपत्तिः भवति। ३३वैनाशिकाः तु अहं इति प्रत्यये जायमाने अपि देहान्तरव्यतिरिक्तस्य न अस्तित्वं एव प्रतिजानते। ३४तस्मात् प्रत्यक्षविषयवैलक्षण्यात् प्रत्यक्षात् न आत्मास्तित्वसिद्धिः। ३५तथा अनुमानात् अपि। ३६श्रुत्या आत्मास्तित्वे लिङ्गस्य दर्शितत्वात् लिङ्गस्य च प्रत्यक्षविषयत्वात् ३७न इति चेत्, न; ३८जन्मान्तरसम्बन्धस्य अग्रहणात्। ३९आगमेन तु आत्मास्तित्वे अवगते वेदप्रदर्शितलौकिकलिङ्गविशेषैः च, तदनुसारिणो मीमांसकाः तार्किकाः च अहंप्रत्ययलिङ्गानि च वैदिकानि एव स्वमतिप्रभवाणि इति कल्पयन्तो वदन्ति प्रत्यक्षः च अनुमेयः च आत्मा इति॥

४४०सर्वथा अपि अस्ति आत्मा देहान्तरसम्बन्धी इति एवं प्रतिपत्तुः देहान्तरगतेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायविशेषार्थिनः तद्विशेषज्ञापनाय कर्मकाण्डं आरब्धम्। ४१न तु आत्मनः इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छाकारणं आत्मविषयं अज्ञानं कर्तृभोक्तृस्वरूपाभिमानलक्षणं तद्विपरीतब्रह्मात्मस्वरूपविज्ञानेन अपनीतम्। ४२यावत् हि तत् न अपनीयते, तावत् अयं ४३कर्मफलरागद्वेषादिस्वाभाविकदोषप्रयुक्तः शास्त्रविहितप्रतिषिद्धातिक्रमेण अपि प्रवर्तमानो मनोवाक्कायैः दृष्टादृष्टानिष्टसाधनानि अधर्मसंज्ञकानि कर्माणि उपचिनोति बाहुल्येन, स्वाभाविकदोषबलीयस्त्वात्। ४४ततः स्थावरान्ताधोगतिः। ४५कदाचित् शास्त्रकृतसंस्कारबलीयस्त्वम्। ४६ततो मनआदिभिः इष्टसाधनं बाहुल्येन उपचिनोति धर्माख्यम्। ४७तत् द्विविधं — ज्ञानपूर्वकं केवलं च। ४८तत्र केवलं पितृलोकादिप्राप्तिफलम्। ४९ज्ञानपूर्वकं देवलोकादिब्रह्मलोकान्तप्राप्तिफलम्। ५०तथा च शास्त्रं — ‘आत्मयाजी श्रेयान् देवयाजिनः’(शत.ब्रा.१.२.६.११३) इत्यादि। ५१स्मृतिः च ‘द्विविधं कर्म वैदिकं’(मनु.१२.८८) इत्याद्याः। ५२साम्ये च धर्माधर्मयोः मनुष्यत्वप्राप्तिः। ५३एवं ब्रह्माद्या स्थावरान्ता ५४स्वाभाविकाविद्यादिदोषवती ५५धर्माधर्मसाधनकृता ५६संसारगतिः नामरूपकर्माश्रया। ५७तत् एव इदं व्याकृतं साध्यसाधनरूपं जगत् प्राक् उत्पत्तेः अव्याकृतं आसीत्। ५८सः एषः ५९बीजाङ्कुरादिवत् अविद्याकृतः संसारः आत्मनि ६०–६२क्रियाकारकफलाध्यारोपलक्षणोऽनादिः अनन्तोऽनर्थः ६३इति एतस्मात् विरक्तस्य अविद्यानिवृत्तये तद्विपरीतब्रह्मविद्याप्रतिपत्त्यर्था उपनिषत् आरभ्यते॥

५६४अस्य तु अश्वमेधकर्मसम्बन्धिनो विज्ञानस्य प्रयोजनं — येषां अश्वमेधे न अधिकारः, तेषां अस्मात् एव विज्ञानात् तत्फलप्राप्तिः, ६५विद्यया वा कर्मणा वा, ६६‘तत् ह एतत् लोकजित् एव’(बृ.उ.१.३.२८) इति एवमादिश्रुतिभ्यः। ६७कर्मविषयत्वं एव विज्ञानस्य इति चेत्, ६८न; ६९‘योऽश्वमेधेन यजते यः उ च एनं एवं वेद’(तै.सं.५.३.१२) इति विकल्पश्रुतेः। ७०विद्याप्रकरणे च आम्नानात्, ७१कर्मान्तरे च सम्पादनदर्शनात्, विज्ञानात् तत्फलप्राप्तिः अस्ति इति अवगम्यते। ७२सर्वेषां च कर्मणां परं कर्म अश्वमेधः, ७३समष्टिव्यष्टिप्राप्तिफलत्वात्। ७४तस्य च इह ब्रह्मविद्याप्रारम्भे आम्नानं सर्वकर्मणां संसारविषयत्वप्रदर्शनार्थम्। ७५तथा च दर्शयिष्यति फलं अशनायामृत्युभावम्। ७६–७७न नित्यानां संसारविषयफलत्वं इति चेत्, न; सर्वकर्मफलोपसंहारश्रुतेः। ७८सर्वं हि पत्नीसम्बद्धं कर्म; ७९–८०‘जाया मे स्यात् एतावान् वै कामः’(बृ.उ.१.४.१७) इति निसर्गतः एव सर्वकर्मणां काम्यत्वं दर्शयित्वा, ८१पुत्रकर्मापरविद्यानां च ‘अयं लोकः पितृलोको देवलोकः’ इति फलं दर्शयित्वा, ८२त्र्यन्नात्मकतां च अन्ते उपसंहरिष्यति ‘त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म’(बृ.उ.१.६.१) इति — ८३सर्वकर्मणां फलं व्याकृतं संसारः एव इति। ८४इदं एव त्रयं प्राक् उत्पत्तेः तर्हि अव्याकृतं आसीत्। ८५तत् एव पुनः सर्वप्राणिकर्मवशात् व्याक्रियते बीजात् इव वृक्षः। ८६सोऽयं व्याकृताव्याकृतरूपः संसारोऽविद्याविषयः ८७–८८क्रियाकारकफलात्मकतया आत्मरूपत्वेन अध्यारोपितोऽविद्यया एव ८९मूर्तामूर्ततद्वासनात्मकः। ९०–९३अतो विलक्षणोऽनामरूपकर्मात्मकोऽद्वयो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि क्रियाकारकफलभेदादिविपर्ययेण अवभासते। अतोऽस्मात् क्रियाकारकफलभेदस्वरूपात् ‘एतावत् इदं’ इति साध्यसाधनरूपात् विरक्तस्य कामादिदोषकर्मबीजभूताविद्यानिवृत्तये ९४रज्ज्वां इव सर्पविज्ञानापनयाय ब्रह्मविद्या आरभ्यते॥

६९५–९६तत्र तावत् अश्वमेधविज्ञानाय ‘उषाः वा अश्वस्य’ इत्यादि। तत्र अश्वविषयं एव दर्शनं उच्यते, ९७प्राधान्यात् अश्वस्य। ९८प्राधान्यं च तन्नामाङ्कितत्वात् क्रतोः ९९प्राजापत्यत्वात् च॥

७१००उषाः इति, ब्राह्मो मुहूर्तः उषाः; वैशब्दः स्मारणार्थः, १०१प्रसिद्धं कालं स्मारयति; शिरः, १०२प्राधान्यात्; १०३शिरः च प्रधानं शरीरावयवानां; १०४अश्वस्य, मेध्यस्य मेधार्हस्य यज्ञियस्य, उषाः शिरः इति सम्बन्धः। १०५कर्माङ्गस्य पशोः संस्कर्तव्यत्वात् कालादिदृष्टयः शिरआदिषु क्षिप्यन्ते; १०६प्राजापत्यत्वं च १०७प्रजापतिदृष्ट्यध्यारोपणात्; १०८काललोकदेवतात्वाध्यारोपणं च प्रजापतित्वकरणं पशोः; एवंरूपो हि प्रजापतिः; विष्णुत्वादिकरणं इव प्रतिमादौ। सूर्यः चक्षुः, १०९–११०शिरसोऽनन्तरत्वात् सूर्याधिदैवतत्वात् च; वातः प्राणः, वायुस्वाभाव्यात्; व्यात्तं विवृतं मुखं अग्निः वैश्वानरः; १११वैश्वानरः इति अग्नेः विशेषणं; वैश्वानरो नाम अग्निः विवृतं मुखं इत्यर्थः, ११२मुखस्य अग्निदैवतत्वात्; संवत्सरः आत्मा; संवत्सरो द्वादशमासः त्रयोदशमासो वा; आत्मा शरीरं; ११३कालावयवानां च संवत्सरः शरीरं; शरीरं च आत्मा, ११४‘मध्यं हि एषां अङ्गानां आत्मा’(ऐ.आ.२.३.५) इति श्रुतेः; ११५अश्वस्य मेध्यस्य इति सर्वत्र अनुषङ्गार्थं पुनर्वचनम्। द्यौः पृष्ठं, ११६ऊर्ध्वत्वसामान्यात्; अन्तरिक्षं उदरं, ११७सुषिरत्वसामान्यात्; पृथिवी पाजस्यं ११८पादस्यं, पाजस्यं इति वर्णव्यत्ययेन, पादासनस्थानं इत्यर्थः; दिशः चतस्रोऽपि पार्श्वे, ११९पार्श्वेन दिशां सम्बन्धात्; १२०पार्श्वयोः दिशां च सङ्ख्यावैषम्यात् अयुक्तं इति चेत्, १२१न; सर्वमुखत्वोपपत्तेः अश्वस्य पार्श्वाभ्यां एव सर्वदिशां सम्बन्धात् अदोषः; अवान्तरदिश् आग्नेय्याद्याः पर्शवः पार्श्वास्थीनि; १२२ऋतवोऽङ्गानि, संवत्सरावयवत्वात् अङ्गसाधर्म्यात्; मासाः च अर्धमासाः च पर्वाणि १२३सन्धयः, सन्धिसामान्यात्; अहोरात्राणि प्रतिष्ठाः; बहुवचनात् प्राजापत्यदैवपित्र्यमानुषाणि; प्रतिष्ठाः पादाः, १२४प्रतितिष्ठति एतैः इति; १२५अहोरात्रैः हि कालात्मा प्रतितिष्ठति, अश्वः च पादैः; नक्षत्राणि अस्थीनि, १२६शुक्लत्वसामान्यात्; नभो नभःस्थाः मेघाः, १२७अन्तरिक्षस्य उदरत्वोक्तेः; मांसानि, १२८उदकरुधिरसेचनसामान्यात्। ऊवध्यं उदरस्थं अर्धजीर्णं अशनं सिकताः, १२९विश्लिष्टावयवत्वसामान्यात्; सिन्धवः स्यन्दनसामान्यात् नद्यः गुदाः नाड्यः, १३०बहुवचनात् च; यकृत् च क्लोमानः च हृदयस्य अधस्तात् दक्षिणोत्तरौ मांसखण्डौ; १३१क्लोमानः इति नित्यं बहुवचनं एकस्मिन् एव; पर्वताः, १३२काठिन्यात् उच्छ्रितत्वात् च; ओषधयः च क्षुद्राः स्थावराः, वनस्पतयो महान्तः, लोमानि केशाः च १३३यथासम्भवं; १३४उद्यन् उद्गच्छन् भवति सविता आ मध्याह्नात् अश्वस्य पूर्वार्धः नाभेः ऊर्ध्वं इत्यर्थः; १३५निम्लोचन् अस्तं यत् आ मध्याह्नात् जघनार्धोऽपरार्धो, पूर्वापरत्वसाधर्म्यात्; यत् विजृम्भते गात्राणि विनामयति विक्षिपति, तत् विद्योतते विद्योतनं, १३६मुखघनविदारणसामान्यात्; यत् विधूनुते गात्राणि कम्पयति, तत् स्तनयति, १३७गर्जनशब्दसामान्यात्; यत् मेहति मूत्रं करोति अश्वः, तत् वर्षति वर्षणं तत्, १३८सेचनसामान्यात्; वाक् एव शब्दः एव अस्याश्वस्य वाक् इति, १३९न अत्र कल्पना इत्यर्थः॥

८१४१अहः वा इति, सौवर्णराजतौ महिमाख्यौ ग्रहौ अश्वस्य अग्रतः पृष्ठतः च स्थाप्येते, तद्विषयं इदं दर्शनम्। अहः सौवर्णो ग्रहः, दीप्तिसामान्यात् वै। १४२अहः अश्वं पुरस्तात् महिमा अन्वजायत इति कथं ? १४३अश्वस्य प्रजापतित्वात्; १४४प्रजापतिः हि आदित्यादिलक्षणोऽह्ना लक्ष्यते; अश्वं लक्षयित्वा अजायत सौवर्णो महिमा ग्रहः, १४५वृक्षं अनु विद्योतते विद्युत् इति यद्वत्। १४६तस्य ग्रहस्य पूर्वे पूर्वः समुद्रे समुद्रः योनिः, १४७विभक्तिव्यत्ययेन; योनिः इति आसादनस्थानम्। १४८तथा रात्री राजतो ग्रहः, १४९–१५०वर्णसामान्यात् जघन्यत्वसामान्यात् वा। १५१एनमश्वं पश्चात् पृष्ठतो महिमा अन्वजायत; १५२तस्य अपरे समुद्रे योनिः। १५३महिमा महत्त्वात्। १५४अश्वस्य हि विभूतिः एषा, यत् सौवर्णो राजतः च ग्रहौ उभयतः स्थाप्येते। १५५–१५६तौ एतौ वै महिमानौ महिमाख्यौ ग्रहौ, अश्वं अभितः सम्बभूवतुः उक्तलक्षणौ एव सम्भूतौ। इत्थं असौ अश्वो महत्त्वयुक्त इति पुनर्वचनं स्तुत्यर्थम्। १५७तथा च १५८हयो भूत्वा इत्यादि स्तुत्यर्थं एव। हयो हिनोतेः गतिकर्मणः, विशिष्टगतिः इत्यर्थः; १५९जातिविशेषो वा; देवान् अवहत् देवत्वं अगमयत्, १६०–१६२प्रजापतित्वात्; देवानां वा वोढा अभवत्; ननु निन्दा एव वाहनत्वं; न एषः दोषः; वाहनत्वं स्वाभाविकं अश्वस्य, स्वाभाविकत्वात् उच्छ्रायप्राप्तिः देवादिसम्बन्धोऽश्वस्य इति स्तुतिः एव एषा। तथा वाजी आदयः जातिविशेषाः; वाजी भूत्वा गन्धर्वानवहत् इति अनुषङ्गः; तथा अर्वा भूत्वा असुरान्; अश्वो भूत्वा मनुष्यान्। समुद्रः एव इति १६३परमात्मा, बन्धुः बन्धनं, बध्यते अस्मिन् इति; समुद्रो योनिः कारणं उत्पत्तिं प्रति; १६४एवं असौ शुद्धयोनिः शुद्धस्थितिः इति स्तूयते; १६५‘अप्सुयोनिः वा अश्वः’(तै.सं.२.३.१२) इति श्रुतेः प्रसिद्धः एव वा समुद्रो योनिः॥

इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

९१७५–१७७अथ अग्नेः अश्वमेधोपयोगिकस्य उत्पत्तिः उच्यते। १७८तद्विषयदर्शनविवक्षया एव उत्पत्तिः स्तुत्यर्था। १७९नैव इह किञ्चन अग्रे आसीत् इह संसारमण्डले, किञ्चन किञ्चित् अपि नामरूपप्रविभक्तविशेषं, नैव आसीत् न बभूव, अग्रे प्राक् उत्पत्तेः मनआदेः॥

१०१८०किं शून्यं एव बभूव ? शून्यं एव स्यात्; ‘नैव इह किञ्चन’ इति श्रुतेः, न कार्यं कारणं वा आसीत्; १८१उत्पत्तेः च; १८२उत्पद्यते हि घटः; १८३–१८४अतः प्राक् उत्पत्तेः घटस्य न अस्तित्वम्। ननु कारणस्य न न अस्तित्वं, मृत्पिण्डादिदर्शनात्; १८५–१८६यत् न उपलभ्यते तस्य एव न अस्तिता। अस्तु कार्यस्य, न तु कारणस्य, उपलभ्यमानत्वात्। १८७न, प्राक् उत्पत्तेः सर्वानुपलम्भात्। १८८अनुपलब्धिः चेत् अभावहेतुः, सर्वस्य जगतः प्राक् उत्पत्तेः न कारणं कार्यं वा उपलभ्यते; तस्मात् सर्वस्य एव अभावोऽस्तु॥

१११८९न, ‘मृत्युना एव इदं आवृतं आसीत्’ इति श्रुतेः; १९०यदि हि किञ्चित् अपि न आसीत्, येन आव्रियते यत् च आव्रियते, तदा न अवक्ष्यत्, ‘मृत्युना एव इदं आवृतं’ इति; १९१न हि भवति गगनकुसुमच्छन्नो वन्ध्यापुत्रः इति; १९२ब्रवीति च ‘मृत्युना एव इदं आवृतं आसीत्’ इति। तस्मात् येन आवृतं कारणेन, यत् च आवृतं कार्यं, प्राक् उत्पत्तेः तत् उभयं आसीत्, श्रुतेः प्रामाण्यात्, १९३अनुमेयत्वात् च। १९४अनुमीयते च प्राक् उत्पत्तेः कार्यकारणयोः अस्तित्वम्। १९५कार्यस्य हि सतो जायमानस्य कारणे सति उत्पत्तिदर्शनात्, असति च अदर्शनात्, जगतोऽपि प्राक् उत्पत्तेः कारणास्तित्वं अनुमीयते, १९६घटादिकारणास्तित्ववत्। घटादिकारणस्य अपि असत्त्वं एव, अनुपमृद्य मृत्पिण्डादिकं घटाद्यनुत्पत्तेः इति चेत्, १९७न; १९८मृदादेः कारणत्वात्। १९९मृत्सुवर्णादि हि तत्र कारणं घटरुचकादेः, न पिण्डाकारविशेषः, २००तत् अभावे भावात्। २०१–२०२असति अपि पिण्डाकारविशेषे मृत्सुवर्णादिकारणद्रव्यमात्रात् एव घटरुचकादिकार्योत्पत्तिः दृश्यते। तस्मात् न पिण्डाकारविशेषो घटरुचकादिकारणम्। असति तु मृत्सुवर्णादिद्रव्ये घटरुचकादिः न जायते इति मृत्सुवर्णादिद्रव्यं एव कारणं, न तु पिण्डाकारविशेषः। २०३सर्वं हि कारणं कार्यं उत्पादयत्, पूर्वोत्पन्नस्य आत्मकार्यस्य तिरोधानं कुर्वत्, कार्यान्तरं उत्पादयति; एकस्मिन् कारणे युगपत् अनेककार्यविरोधात्। २०४न च पूर्वकार्योपमर्दे कारणस्य स्वात्मोपमर्दो भवति। २०५–२०७तस्मात् पिण्डाद्युपमर्दे कार्योत्पत्तिदर्शनं अहेतुः प्राक् उत्पत्तेः कारणासत्त्वे। पिण्डादिव्यतिरेकेण २०८मृदादेः असत्त्वात् अयुक्तं इति चेत् — पिण्डादिपूर्वकार्योपमर्दे मृदादि कारणं न उपमृद्यते, घटादिकार्यान्तरे अपि अनुवर्तते, इति एतत् अयुक्तं, पिण्डघटादिव्यतिरेकेण मृदादिकारणस्य अनुपलम्भात् इति चेत्, न; मृदादिकारणानां घटाद्युत्पत्तौ पिण्डादिनिवृत्तौ अनुवृत्तिदर्शनात्। सादृश्यात् अन्वयदर्शनं, न कारणानुवृत्तेः इति चेत्, न; पिण्डादिगतानां मृदाद्यवयवानां एव घटादौ २०९–२१०प्रत्यक्षत्वे अनुमानाभासात् सादृश्यादिकल्पनानुपपत्तेः। २११न च प्रत्यक्षानुमानयोः विरुद्धाव्यभिचारिता, प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् अनुमानस्य; २१२सर्वत्र एव अनाश्वासप्रसङ्गात् — २१३यदि च क्षणिकं सर्वं तत् एव इदं इति गम्यमानं, तद्बुद्धेः अपि अन्यतद्बुद्ध्यपेक्षत्वे तस्याः अपि अन्यतद्बुद्ध्यपेक्षत्वं इति अनवस्थायां, तत्सदृशं इदं इति अस्याः अपि बुद्धेः मृषात्वात्, सर्वत्र अनाश्वासता एव। २१४तदिदम्बुद्ध्योः अपि कर्त्रभावे सम्बन्धानुपपत्तिः। २१५सादृश्यात् तत्सम्बन्ध इति चेत्, २१६–२१९न; तदिदम्बुद्ध्योः इतरेतरविषयत्वानुपपत्तेः। असति च इतरेतरविषयत्वे सादृश्यग्रहणानुपपत्तिः। असति एव सादृश्ये तद्बुद्धिः इति चेत्, न; तदिदम्बुद्ध्योः अपि सादृश्यबुद्धिवत् असद्विषयत्वप्रसङ्गात्। २२०असद्विषयत्वं एव सर्वबुद्धीनां अस्तु इति चेत्, २२१न; बुद्धिबुद्धेः अपि असद्विषयत्वप्रसङ्गात्। २२२तत् अपि अस्तु इति चेत्, २२३न; सर्वबुद्धीनां मृषात्वे असत्यबुद्ध्यनुपपत्तेः। २२४तस्मात् असत् एतत् — सादृश्यात् तद्बुद्धिः इति। २२५अतः सिद्धः प्राक् कार्योत्पत्तेः कारणसद्भावः॥

१२२२६–२२७कार्यस्य च अभिव्यक्तिलिङ्गत्वात्। कार्यस्य च सद्भावः प्राक् उत्पत्तेः सिद्धः; २२८कथं अभिव्यक्तिलिङ्गत्वात् — २२९अभिव्यक्तिः लिङ्गं अस्य इति ? अभिव्यक्तिः साक्षात् विज्ञानालम्बनत्वप्राप्तिः। २३०यत् हि लोके प्रावृतं तमआदिना घटादि वस्तु, तदालोकादिना प्रावरणतिरस्कारेण विज्ञानविषयत्वं प्राप्नुवत्, प्राक्सद्भावं न व्यभिचरति; २३१तथा इदं अपि जगत् प्राक् उत्पत्तेः इति अवगच्छामः। २३२–२३५न हि अविद्यमानो घटः उदिते अपि आदित्ये उपलभ्यते। न; ते अविद्यमानत्वाभावात् उपलभ्येत एव इति चेत् — न हि तव घटादि कार्यं कदाचित् अपि अविद्यमानं इति उदिते आदित्ये उपलभ्येत एव, मृत्पिण्डे सन्निहिते तमआद्यावरणे च असति विद्यमानत्वात् इति चेत्, न; २३६द्विविधत्वात् आवरणस्य। २३७–२४२घटादिकार्यस्य द्विविधं हि आवरणं — मृदादेः अभिव्यक्तस्य तमःकुड्यादि, प्राक् मृदोऽभिव्यक्तेः मृदाद्यवयवानां पिण्डादिकार्यान्तररूपेण संस्थानम्। तस्मात् प्राक् उत्पत्तेः विद्यमानस्य एव घटादिकार्यस्य आवृतत्वात् अनुपलब्धिः। नष्टोत्पन्नभावाभावशब्दप्रत्ययभेदः तु अभिव्यक्तितिरोभावयोः द्विविधत्वापेक्षः। पिण्डकपालादेः आवरणवैलक्षण्यात् अयुक्तं इति चेत् — तमःकुड्यादि हि घटाद्यावरणं घटादिभिन्नदेशं दृष्टं; न तथा घटादिभिन्नदेशे दृष्टे पिण्डकपाले; तस्मात् पिण्डकपालसंस्थानयोः विद्यमानस्य एव घटस्य आवृतत्वात् अनुपलब्धिः इति अयुक्तं, आवरणधर्मवैलक्षण्यात् इति चेत्, न; क्षीरोदकादेः क्षीराद्यावरणेन एकदेशत्वदर्शनात्। घटादिकार्ये कपालचूर्णाद्यवयवानां अन्तर्भावात् अनावरणत्वं इति चेत्, २४३न; विभक्तानां कार्यान्तरत्वात् आवरणत्वोपपत्तेः। २४४आवरणाभावे एव यत्नः कर्तव्यं इति चेत् — २४५पिण्डकपालावस्थयोः विद्यमानं एव घटादि कार्यं आवृतत्वात् न उपलभ्यते इति चेत्, २४६घटादिकार्यार्थिना तदावरणविनाशे एव यत्नः कर्तव्यः, न घटाद्युत्पत्तौ; न च एतत् अस्ति; तस्मात् अयुक्तं विद्यमानस्य एव आवृतत्वात् अनुपलब्धिः, इति चेत्, न; अनियमात्। २४७न हि विनाशमात्रप्रयत्नात् एव घटाद्यभिव्यक्तिः नियता; तमआद्यावृते घटादौ प्रदीपाद्युत्पत्तौ प्रयत्नदर्शनात्। २४८सोऽपि तमोनाशाय एव इति चेत् — २४९दीपाद्युत्पत्तौ अपि यः प्रयत्नः सोऽपि तमस्तिरस्करणाय; २५०तस्मिन् नष्टे घटः स्वयं एव उपलभ्यते; २५१–२५२न हि घटे किञ्चित् आधीयते इति चेत्, न; प्रकाशवतो घटस्य उपलभ्यमानत्वात्। यथा प्रकाशविशिष्टो घटः उपलभ्यते प्रदीपकरणे, न तथा प्राक् प्रदीपकरणात्। तस्मात् न तमस्तिरस्करणाय एव प्रदीपकरणं; किं तर्हि, प्रकाशवत्त्वाय; प्रकाशवत्त्वेन एव उपलभ्यमानत्वात्। २५३क्वचित् आवरणविनाशे अपि यत्नः स्यात्; यथा कुड्यादिविनाशे। तस्मात् न २५४नियमोऽस्ति — अभिव्यक्त्यर्थिना आवरणविनाशे एव यत्नः कार्य इति। नियमार्थवत्त्वात् च। २५५कारणे वर्तमानं कार्यं कार्यान्तराणां आवरणं इति अवोचाम। तत्र यदि पूर्वाभिव्यक्तस्य कार्यस्य पिण्डस्य व्यवहितस्य वा कपालस्य विनाशे एव यत्नः क्रियेत, तदा विदलचूर्णादि अपि कार्यं जायेत। तेनाप्यावृतो घटो न उपलभ्यते इति पुनः प्रयत्नान्तरापेक्षा एव। २५६तस्मात् घटाद्यभिव्यक्त्यर्थिनो नियतः एव कारकव्यापारोऽर्थवान्। २५७तस्मात् प्राक् उत्पत्तेः अपि सत् एव कार्यम्। २५८–२५९अतीतानागतप्रत्ययभेदात् च। अतीतो घटोऽनागतो घटः इति एतयोः च प्रत्यययोः वर्तमानघटप्रत्ययवत् न निर्विषयत्वं युक्तम्। २६०अनागतार्थिप्रवृत्तेः च। न हि असति अर्थितया प्रवृत्तिः लोके दृष्टा। २६१योगिनां च अतीतानागतज्ञानस्य सत्यत्वात्। असन् चेत् भविष्यद्घटः, ऐश्वरं भविष्यद्घटविषयं प्रत्यक्षज्ञानं मिथ्या स्यात्; २६२न च प्रत्यक्षं उपचर्यते; २६३घटसद्भावे हि अनुमानं अवोचाम। २६४विप्रतिषेधात् च। २६५यदि घटो भविष्यति इति, कुलालादिषु व्याप्रियमाणेषु घटार्थं, प्रमाणेन निश्चितं, येन च कालेन घटस्य सम्बन्धो भविष्यति इत्युच्यते, तस्मिन् एव काले घटोऽसन् इति विप्रतिषिद्धं अभिधीयते; २६६भविष्यन् घटोऽसन् इति, न भविष्यति इत्यर्थः; अयं घटो न वर्तत इति यद्वत्। २६७अथ प्राक् उत्पत्तेः घटोऽसन् इति उच्येत — घटार्थं प्रवृत्तेषु कुलालादिषु २६८तत्र यथा व्यापाररूपेण वर्तमानाः तावत् कुलालादयः, तथा घटो न वर्तत इति असच्छब्दस्य अर्थः चेत्, २६९न विरुध्यते; २७०कस्मात् ? २७१–२७२स्वेन हि भविष्यद्रूपेण घटो वर्तते; न हि पिण्डस्य वर्तमानता, कपालस्य वा, घटस्य भवति; २७३न च तयोः, भविष्यत्ता घटस्य; तस्मात् कुलालादिव्यापारवर्तमानतायां प्राक् उत्पत्तेः घटोऽसन् इति न विरुध्यते। यदि घटस्य यत् स्वं भविष्यत्ताकार्यरूपं तत् प्रतिषिध्येत, तत्प्रतिषेधे विरोधः स्यात्; न तु तत् भवान् प्रतिषेधति; न च सर्वेषां क्रियावतां एका एव वर्तमानता भविष्यत्त्वं वा। २७४अपि च, २७५–२७६चतुर्विधानां अभावानां, घटस्य इतरेतराभावो घटात् अन्यो ष्टः — यथा घटाभावः पटादिः एव, २७७न घटस्वरूपं एव। २७८न च घटाभावः सन् पटः अभावात्मकः; किं तर्हि ? भावरूप २७९एव। एवं घटस्य प्राक्प्रध्वंसात्यन्ताभावानां अपि घटात् अन्यत्वं स्यात्, घट व्यपदिश्यमानत्वात्, घटस्य इतरेतराभाववत्; २८०तथा एव भावात्मकताभावानाम्। २८१–२८२एवं च सति, घटस्य प्रागभावः इति न घटस्वरूपं एव प्राक् उत्पत्तेः नास्ति। २८३अथ घटस्य प्रागभावः इति घटस्य यत् स्वरूपं तत् एव उच्येत, घटस्य इति व्यपदेशानुपपत्तिः। अथ कल्पयित्वा व्यपदिश्येत, शिलापुत्रकस्य शरीरं इति यद्वत्; २८४तथापि घटस्य प्रागभावः इति कल्पितस्य एव अभावस्य घट व्यपदेशः, न घटस्वरूपस्य एव। २८५अथ अर्थान्तरं घटात् घटस्य अभावः इति, २८६उक्तोत्तरं एतत्। किञ्च अन्यत्; प्राक् उत्पत्तेः शशविषाणवत् अभावभूतस्य घटस्य स्वकारणसत्तासम्बन्धानुपपत्तिः, द्विनिष्ठत्वात् सम्बन्धस्य। अयुतसिद्धानां अदोषः इति चेत्, न; भावाभावयोः अयुतसिद्धत्वानुपपत्तेः। भावभूतयोः हि युतसिद्धता अयुतसिद्धता वा स्यात्, न तु भावाभावयोः अभावयोः वा। तस्मात् सत् एव कार्यं प्राक् उत्पत्तेः इति सिद्धम्॥

१३२८७–२९१किंलक्षणेन मृत्युना आवृतं इति अतः आह — अशनायया, अशितुं इच्छा अशनाया, सा एव मृत्योः लक्षणं, तया लक्षितेन मृत्युना अशनायया। २९२कथं अशनाया मृत्युः इति, २९३उच्यते — अशनाया हि मृत्युः। हि — शब्देन प्रसिद्धं हेतुं अवद्योतयति। २९४यो हि अशितुं इच्छति सोऽशनायानन्तरं एव हन्ति जन्तून्। तेन असौ अशनायया लक्ष्यते मृत्युः इति, अशनाया हि इत्याह। २९५बुद्ध्यात्मनोऽशनाया धर्मः २९६इति सः एषः बुद्ध्यवस्थो हिरण्यगर्भो मृत्युः इत्युच्यते। २९७तेन मृत्युना इदं कार्यं आवृतं आसीत्, यथा पिण्डावस्थया मृदा घटादयः आवृताः स्युः इति तद्वत्। तत् मनोऽकुरुत, २९८तत् इति मनसो निर्देशः; २९९सः प्रकृतो मृत्युः वक्ष्यमाणकार्यसिसृक्षया तत् कार्यालोचनक्षमं, मनःशब्दवाच्यं सङ्कल्पादिलक्षणं अन्तःकरणं, अकुरुत कृतवान्। ३००केन अभिप्रायेण मनोऽकरोत् इति, ३०१उच्यते — आत्मन्वी आत्मवान् स्यां भवेयं; ३०२–३०३अहं अनेन आत्मना मनसा मनस्वी स्यां इत्यभिप्रायः। सः प्रजापतिः, अभिव्यक्तेन मनसा समनस्कः सन्, अर्चन् अर्चयन् पूजयन् आत्मानं एव कृतार्थोऽस्मि इति, अचरत् चरणं अकरोत्। तस्य प्रजापतेः अर्चतः पूजयतः आपः रसात्मिकाः पूजाङ्गभूताः अजायन्त उत्पन्नाः। ३०४अत्र आकाशप्रभृतीनां त्रयाणां उत्पत्त्यनन्तरं इति वक्तव्यं, श्रुत्यन्तरसामर्थ्यात्, ३०५विकल्पासम्भवात् च सृष्टिक्रमस्य। ३०६अर्चते पूजां कुर्वते वै मे मह्यं कं उदकं अभूत् इति एवं अमन्यत यस्मात् मृत्युः, तत् एव तस्मात् एव हेतोः अर्कस्य अग्नेः अश्वमेधक्रत्वौपयोगिकस्य ३०७अर्कत्वं; अर्कत्वे हेतुः इत्यर्थः। ३०८–३०९अग्नेः अर्कनामनिर्वचनं एतत् — ३१०अर्चनात् सुखहेतुपूजाकरणात् अप्सम्बन्धात् च अग्नेः एतत् गौणं नाम अर्कः इति। यः एवं यथोक्तं अर्कस्य अर्कत्वं वेद जानाति, कं उदकं सुखं वा, नामसामान्यात्, ह वै इति अवधारणार्थौ, भवति एव इति, अस्मै एवंविदे एवंविदर्थं भवति॥

१४आपो वा अर्कः। ३१२कः पुनः असौ अर्कः इति, ३१३उच्यते — आपो वै या अर्चनाङ्गभूताः ताः एव अर्कः, अग्नेः अर्कस्य हेतुत्वात्, ३१४अप्सु च अग्निः प्रतिष्ठितं इति; ३१५न पुनः साक्षात् एव अर्कः ताः, तासां अप्रकरणात्; अग्नेः च प्रकरणं; ३१६–३१७वक्ष्यति च — ‘अयं अग्निः अर्कः’ इति। तत् तत्र, यत् अपां शर इव शरो ३१८दध्नः इव मण्डभूतं आसीत्, तत् समहन्यत सङ्घातं आपद्यत ३१९तेजसा बाह्यान्तःपच्यमानं; ३२०लिङ्गव्यत्ययेन वा, ३२१योऽपां शरः सः समहन्यत इति। सा पृथिवी अभवत्, सः सङ्घातो या इयं पृथिवी सा अभवत्; ३२२ताभ्योऽद्भ्योऽण्डं अभिनिर्वृत्तं इत्यर्थः; तस्यां पृथिव्यां उत्पादितायां, सः मृत्युः प्रजापतिः अश्राम्यत् श्रमयुक्तो बभूव; ३२३सर्वो हि लोकः कार्यं कृत्वा श्राम्यति; प्रजापतेः च तत् महत् कार्यं, यत् पृथिवीसर्गः; ३२४किं तस्य श्रान्तस्य इत्युच्यते — तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य स्विन्नस्य, तेजोरसः तेजः एव रसः तेजोरसः, रसः सारः, निरवर्तत प्रजापतिशरीरात् निष्क्रान्तः इत्यर्थः; कोऽसौ निष्क्रान्तः ? अग्निः ३२५सोऽण्डस्य अन्तः विराट् प्रजापतिः प्रथमजः कार्यकरणसङ्घातवान् जातः; ‘सः वै शरीरी प्रथमः’ इति स्मरणात्॥३२६

१५३२७सः च जातः प्रजापतिः त्रेधा त्रिप्रकारं आत्मानं ३२८स्वयं एव कार्यकरणसङ्घातं व्यकुरुत व्यभजत् इति एतत्; ३२९–३३०कथं त्रेधा इत्याह — आदित्यं तृतीयं अग्निवाय्वपेक्षया त्रयाणां पूरणं, अकुरुत इति अनुवर्तते; तथा अग्न्यादित्यापेक्षया वायुं तृतीयं; तथा वाय्वादित्यापेक्षया अग्निं तृतीयं इति द्रष्टव्यं; ३३१सामर्थ्यस्य तुल्यत्वात् त्रयाणां सङ्ख्यापूरणत्वे। ३३२सः एषः प्राणः सर्वभूतानां आत्मा अपि अग्निवाय्वादित्यरूपेण विशेषतः स्वेन एव मृत्य्वात्मना त्रेधा विहितः विभक्तः, न विराट्स्वरूपोपमर्दनेन। ३३३तस्य अस्य प्रथमजस्य अग्नेः अश्वमेधौपयोगिकस्य अर्कस्य विराजः चित्यात्मकस्य अश्वस्य इव दर्शनं उच्यते; ३३४सर्वा हि पूर्वोक्तोत्पत्तिः अस्य स्तुत्यर्था इति अवोचाम — ३३५इत्थं असौ शुद्धजन्म इति। ३३६तस्य प्राची दिक् शिरः, ३३७विशिष्टत्वसामान्यात्; ३३८असौ च असौ च ऐशान्याग्नेय्यौ ईर्मौ बाहू, ३३९ईरयतेः गतिकर्मणः। ३४०अथ अस्य अग्नेः, प्रतीची दिक् पुच्छं जघन्यो भागः, प्राङ्मुखस्य प्रत्यग्दिक्सम्बन्धात्; असौ च असौ च वायव्यनैर्‌ऋत्यौ सक्थ्यौ सक्थिनी, पृष्ठकोणत्वसामान्यात्; दक्षिणा च उदीची च पार्श्वे, उभयदिक्सम्बन्धसामान्यात्; द्यौः पृष्ठं अन्तरिक्षं उदरं इति पूर्ववत्; ३४१इयं उरः, अधोभागसामान्यात्; ३४२–३४३सः एषोऽग्निः प्रजापतिरूपो लोकाद्यात्मकोऽग्निः अप्सु प्रतिष्ठितः, ३४४‘एवं इमे लोकाः अप्सु अन्तः’ इति श्रुतेः; ३४५यत्र क्व च यस्मिन् कस्मिंश्चित् एति गच्छति, तत् एव तत्र एव प्रतितिष्ठति स्थितिं लभते; कोऽसौ ? एवं यथोक्तं अप्सु प्रतिष्ठितत्वं अग्नेः विद्वान् विजानन्; गुणफलं एतत्॥३४६

१६३४८सोऽकामयत — योऽसौ मृत्युः सोऽबादिक्रमेण आत्मना आत्मानं अण्डस्य अन्तः कार्यकरणसङ्घातवन्तं विराजं अग्निं असृजत, त्रेधा च आत्मानं अकुरुत इति उक्तम्। ३४९सः किंव्यापारः सन् असृजत इति, ३५०उच्यते — सः मृत्युः अकामयत कामितवान्; किं ? द्वितीयः मे मम आत्मा शरीरं, येन अहं शरीरी स्यां, ३५१सः जायेत उत्पद्येत, इति एवं एतत् अकामयत; सः एवं कामयित्वा, ३५२मनसा पूर्वोत्पन्नेन, वाचं त्रयीलक्षणां, मिथुनं द्वन्द्वभावं, समभवत् सम्भवनं कृतवान्, मनसा त्रयीं आलोचितवान्; ३५३–३५४त्रयीविहितं सृष्टिक्रमं मनसा अन्वालोचयत् इत्यर्थः। कोऽसौ ? ३५५अशनायया लक्षितो मृत्युः; अशनाया मृत्युः इति उक्तं; ३५६–३५७तं एव परामृशति, अन्यत्र प्रसङ्गो मा भूत् इति; तत् यत् रेतः आसीत्, तत् तत्र मिथुने, यत् रेतः आसीत्, प्रथमशरीरिणः प्रजापतेः उत्पत्तौ कारणं रेतो बीजं ३५८ज्ञानकर्मरूपं, त्रय्यालोचनायां ३५९यत् दृष्टवान् आसीत् जन्मान्तरकृतं; ३६०तद्भावभावितोऽपः सृष्ट्वा तेन रेतसा बीजेन अप्सु अनुप्रविश्य अण्डरूपेण गर्भीभूतः सः, संवत्सरोऽभवत्, संवत्सरकालनिर्माता संवत्सरः, प्रजापतिः अभवत्। ३६१न ह, पुरा ३६२–३६३पूर्वं, ततः तस्मात् संवत्सरकालनिर्मातुः प्रजापतेः, संवत्सरः कालो नाम, न आस न बभूव ह; तं संवत्सरकालनिर्मातारं अन्तर्गर्भं प्रजापतिं, ३६४यावान् इह प्रसिद्धः कालः एतावन्तं एतावत्संवत्सरपरिमाणं कालं अबिभः भृतवान् मृत्युः। यावान् संवत्सरः इह प्रसिद्धः, ततः परस्तात् किं कृतवान् ? तं, एतावतः कालस्य संवत्सरमात्रस्य परस्तात् ऊर्ध्वं असृजत सृष्टवान्, ३६५अण्डं अभिनत् इत्यर्थः। तं एवं कुमारं जातं अग्निं प्रथमशरीरिणं, ३६६अशनायावत्त्वात् मृत्युः अभिव्याददात् मुखविदारणं कृतवान् अत्तुं; सः च कुमारो भीतः ३६७स्वाभाविक्या अविद्यया युक्तः भाण् इति एवं शब्दं अकरोत्; सा एव वाक् अभवत्, ३६८वाक् शब्दः अभवत्॥

१७३६९सः ऐक्षत — सः, एवं भीतं कृतरवं कुमारं दृष्ट्वा, मृत्युः ऐक्षत ईक्षितवान्, ३७०अशनायावान् अपि — यदि कदाचित् वा इमं कुमारं अभिमंस्ये, ३७१अभिपूर्वो मन्यतिः हिंसार्थः, हिंसिष्ये इत्यर्थः; कनीयोऽन्नं करिष्ये, कनीयः अल्पं अन्नं करिष्ये — इति; एवं ईक्षित्वा तद्भक्षणात् उपरराम; ३७२बहु हि अन्नं कर्तव्यं दीर्घकालभक्षणाय, न कनीयः; ३७३तद्भक्षणे हि कनीयोऽन्नं स्यात्, ३७४–३७५बीजभक्षणे इव सस्याभावः। सः एवं प्रयोजनं अन्नबाहुल्यं आलोच्य, तया एव त्रय्या वाचा पूर्वोक्तया, तेन एव च आत्मना मनसा, मिथुनीभावं आलोचनं उपगम्य उपगम्य, इदं सर्वं स्थावरं जङ्गमं च असृजत, यत् इदं किञ्च यत् किञ्च इदं; ३७६किं तत् ? ऋचः, यजूंषि, सामानि, छन्दांसि च सप्त गायत्र्यादीनि — ३७७स्तोत्रशस्त्रादिकर्माङ्गभूतान् त्रिविधान् मन्त्रान् गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टान्, यज्ञान् च तत्साध्यान्, प्रजाः तत्कर्त्रीः, पशून् च ग्राम्यान् आरण्यान् कर्मसाधनभूतान्। ननु त्रय्या मिथुनीभूतया असृजत इति उक्तं; ऋगादीनि इह कथं असृजत इति ? न एषः दोषः; मनसः तु अव्यक्तोऽयं मिथुनीभावः त्रय्या; बाह्यः तु ऋगादीनां विद्यमानानां एव कर्मसु विनियोगभावेन व्यक्तीभावः सर्गः इति। सः प्रजापतिः, एवं अन्नवृद्धिं बुद्ध्वा, यत् यत् एव क्रियां क्रियासाधनं फलं वा किञ्चित् असृजत, तत्तत् अत्तुं भक्षयितुं अध्रियत धृतवान् मनः; सर्वं ३७८–३८०कृत्स्नं वै यस्मात् अत्ति, तत् तस्मात् अदितेः अदितिनाम्नो मृत्योः अदितित्वं प्रसिद्धं; ३८१तथा च मन्त्रः — ‘अदितिः द्यौः अदितिः अन्तरिक्षं अदितिः माता सः पिता’(ऋ.१.५९.१०) इत्यादिः; ३८२सर्वस्य एतस्य जगतोऽन्नभूतस्य अत्ता सर्वात्मना एव भवति, ३८३अन्यथा विरोधात्; ३८४न हि कश्चित् सर्वस्य एकः अत्ता दृश्यते; तस्मात् सर्वात्मा भवति इत्यर्थः; ३८५सर्वं अस्य अन्नं भवति; अतः एव ३८६सर्वात्मनो हि अत्तुः सर्वं अन्नं भवति इति उपपद्यते; यः एवं एतत् यथोक्तं अदितेः मृत्योः प्रजापतेः सर्वस्य अदनात् अदितित्वं वेद, तस्य एतत् फलम्॥

१८३८८सोऽकामयत इति अश्वाश्वमेधयोः निर्वचनार्थं इदं आह। भूयसा महता यज्ञेन भूयः पुनः अपि यजेय इति; ३८९जन्मान्तरकरणापेक्षया भूयःशब्दः; ३९०सः प्रजापतिः जन्मान्तरे अश्वमेधेन अयजत; ३९१सः तद्भावभावित एव कल्पादौ व्यवर्तत; ३९२सोऽश्वमेधक्रियाकारकफलात्मत्वेन निर्वृत्तः सन् न अकामयत — भूयसा यज्ञेन भूयो यजेय इति। ३९३एवं महत् कार्यं कामयित्वा लोकवत् अश्राम्यत्; ३९४सः तपोऽतप्यत; तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य इति पूर्ववत्; यशो वीर्यं उदक्रामत् इति स्वयं एव पदार्थं आह — प्राणाः चक्षुः आदयः वै यशः, ३९५यशोहेतुत्वात्, ३९६तेषु हि सत्सु ख्यातिः भवति; तथा वीर्यं बलं अस्मिन् शरीरे; ३९७न हि उत्क्रान्तप्राणो यशस्वी बलवान् वा भवति; तस्मात् प्राणाः एव यशो वीर्यं च अस्मिन् शरीरे, ३९८–३९९तत् एवं प्राणलक्षणं यशो वीर्यं उदक्रामत् उत्क्रान्तवत्। तत् एवं यशोवीर्यभूतेषु प्राणेषु उत्क्रान्तेषु, शरीरात् निष्क्रान्तेषु तत् शरीरं प्रजापतेः श्वयितुं उच्छूनभावं गन्तुं अध्रियत, अमेध्यं च अभवत्; तस्य प्रजापतेः, शरीरात् निर्गतस्य अपि, तस्मिन् एव शरीरे मनः आसीत्; यथा कस्यचित् प्रिये विषये दूरं गतस्य अपि मनो भवति, तद्वत्॥

१९४०१सः तस्मिन् एव शरीरे गतमनाः सन् किं अकरोत् इति, ४०२उच्यते — सोऽकामयत। ४०३–४०४कथं ? मेध्यं मेधार्हं यज्ञियं मे मम इदं शरीरं स्यात्; किञ्च आत्मन्वी आत्मवान् च अनेन शरीरेण शरीरवान् स्यां इति — प्रविवेश। ४०५यस्मात्, तत् शरीरं तद्वियोगात् गतयशोवीर्यं सत् अश्वत् अश्वयत्, ४०६ततः तस्मात् अश्वः समभवत्; ततोऽश्वनामा प्रजापतिः एव साक्षात् इति स्तूयते; ४०७यस्मात् च पुनः तत्प्रवेशात् गतयशोवीर्यत्वात् अमेध्यं सत् मेध्यं अभूत्, तत् एव तस्मात् एव अश्वमेधस्य अश्वमेधनाम्नः क्रतोः अश्वमेधत्वं अश्वमेधनामलाभः; ४०८क्रियाकारकफलात्मको हि क्रतुः; सः च प्रजापतिः एव इति स्तूयते॥

२०४०९क्रतुनिर्वर्तकस्य अश्वस्य प्रजापतित्वं उक्तं — ‘उषाः वा अश्वस्य मेध्यस्य’(बृ.उ.१.१.१) इत्यादिना। ४१०तस्य एव अश्वस्य मेध्यस्य प्रजापतिस्वरूपस्य अग्नेः च यथोक्तस्य क्रतुफलात्मरूपतया समस्य उपासनं विधातव्यं इति आरभ्यते। ४११पूर्वत्र क्रियापदस्य विधायकस्य अश्रुतत्वात्, क्रियापदापेक्षत्वात् च प्रकरणस्य, अयं अर्थोऽवगम्यते। ४१२एषः ह वा अश्वमेधं क्रतुं वेद यः एनं एवं वेद — यः कश्चित्, एनं अश्वं अग्निरूपं अर्कं च यथोक्तं, एवं वक्ष्यमाणेन समासेन प्रदर्श्यमानेन विशेषणेन विशिष्टं वेद, सः एषोऽश्वमेधं वेद, न अन्यः; ४१३तस्मात् एवं वेदितव्यः इत्यर्थः। ४१४कथं ? ४१५–४१६तत्र पशुविषयं एव तावत् दर्शनं आह। तत्र प्रजापतिः ‘भूयसा यज्ञेन भूयो यजेय’ इति कामयित्वा, आत्मानं एव पशुं मेध्यं कल्पयित्वा, तं पशुं, अनवरुध्य एव उत्सृष्टं पशुं अवरोधं अकृत्वा एव मुक्तप्रग्रहं, अमन्यत अचिन्तयत्। तं संवत्सरस्य पूर्णस्य परस्तात् ऊर्ध्वं आत्मने आत्मार्थं आलभत — प्रजापतिदेवताकत्वेन इति एतत् — आलभत आलम्भं कृतवान्। पशून् अन्यान् ग्राम्यान् आरण्यान् च देवताभ्यः यथादैवतं प्रत्यौहत् प्रतिगमितवान्। ४१७यस्मात् च एवं प्रजापतिः अमन्यत, तस्मात् एवं अन्योऽपि उक्तेन विधिना आत्मानं पशुं अश्वं मेध्यं कल्पयित्वा, ‘सर्वदेवत्योऽहं प्रोक्ष्यमाणः’ आलभ्यमानः तु अहं मद्देवत्यः एव स्यां; अन्यः इतरे पशवो ग्राम्य आरण्याः यथादैवतं अन्याभ्यो देवताभ्यः आलभ्यन्ते मदवयवभूताभ्यः एव’ इति विद्यात्। ४१८अतः एव इदानीं सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यं आलभन्ते याज्ञिकाः एवम्। ४१९एषः ह वा अश्वमेधो यः एषः तपति, यः तु एवं पशुसाधनकः क्रतुः सः एषः साक्षात् फलभूतो निर्दिश्यते, एषः ह वा अश्वमेधः; ४२०कोऽसौ ? यः एषः सविता तपति जगत् अवभासयति तेजसा; ४२१तस्य अस्य क्रतुफलात्मनः, संवत्सरः कालविशेषः, आत्मा शरीरं, तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरस्य; ४२२तस्य एव क्रत्वात्मनः अयं पार्थिवोऽग्निः, अर्कः, साधनभूतः; ४२३तस्य च अर्कस्य क्रतौ चित्यस्य, इमे लोकाः त्रयोऽपि, आत्मानः शरीरावयवाः; ४२४तथा च व्याख्यातं — ‘तस्य प्राची दिक्’ इत्यादिना; ४२५तावग्न्यात् इति आवेतौ यथाविशेषितौ अर्काश्वमेधौ क्रतुफले; अर्को यः पार्थिवोऽग्निः सः साक्षात् क्रतुरूपः ४२६क्रियात्मकः; क्रतोः अग्निसाध्यत्वात् तद्रूपेण एव निर्देशः; ४२७–४२८क्रतुसाध्यत्वात् च फलस्य क्रतुरूपेण एव निर्देशः — आदित्योऽश्वमेधः इति। तौ साध्यसाधनौ ४२९क्रतुफलभूतौ अग्न्यादित्यौ — सा उ, पुनः भूयः, एका एव देवता भवति; ४३०का सा ? मृत्युः एव; ४३१पूर्वं अपि एका एव आसीत् क्रियासाधनफलभेदाय विभक्ता; ४३२तथा च उक्तं ‘सः त्रेधा आत्मानं व्यकुरुत’ इति; ४३३सा पुनः अपि क्रियानिर्वृत्त्युत्तरकालं एका एव देवता भवति — मृत्युः एव फलरूपः; ४३४यः पुनः एवं एनं अश्वमेधं मृत्युं एकां देवतां वेद — अहं एव मृत्युः अस्मि अश्वमेधः एका देवता मद्रूपाश्वाग्निसाधनसाध्या इति; सोऽपजयति, पुनः मृत्युं पुनर्मरणं, सकृत् मृत्वा पुनर्मरणाय न जायते इत्यर्थः; अपजितोऽपि मृत्युः एनं पुनः आप्नुयात् इति आशङ्क्य आह — न एनं मृत्युः आप्नोति; कस्मात् ? मृत्युः, अस्य एवंविदः, आत्मा भवति; किञ्च मृत्युः एव फलरूपः सन् एतासां देवतानां एकः भवति; तस्य एतत् फलम्॥

इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

२१४३५‘द्वयाः ह’ इत्याद्यस्य कः सम्बन्धः ? ४३६कर्मणां ज्ञानसहितानां परा गतिः उक्ता ४३७मृत्य्वात्मभावः, ४३८अश्वमेधगत्युक्त्या। ४३९अथ इदानीं मृत्य्वात्मभावसाधनभूतयोः कर्मज्ञानयोः यत उद्भवः, तत्प्रकाशनार्थं उद्गीथब्राह्मणं आरभ्यते॥

२२४४०ननु मृत्य्वात्मभावः पूर्वत्र ज्ञानकर्मणोः फलं उक्तम्। उद्गीथज्ञानकर्मणोः तु मृत्य्वात्मभावातिक्रमणं फलं वक्ष्यति। अतो भिन्नविषयत्वात् फलस्य न पूर्वकर्मज्ञानोद्भवप्रकाशनार्थं इति चेत्, ४४१न अयं दोषः; अग्न्यादित्यात्मभावत्वात् उद्गीथफलस्य; पूर्वत्र अपि एतत् एव फलं उक्तं — ‘एतासां देवतानां एकः भवति’ इति। ननु ‘मृत्युं अतिक्रान्तः’ इत्यादि विरुद्धं; न, स्वाभाविकपाप्मासङ्गविषयत्वात् अतिक्रमणस्य॥४४२

२३४४३कोऽसौ स्वाभाविकः पाप्मासङ्गो मृत्युः ? कुतो वा तस्य उद्भवः ? केन वा तस्य अतिक्रमणं ? कथं वा ? — इति एतस्य अर्थस्य प्रकाशनाय आख्यायिका आरभ्यते। कथं ? —४४४

२४द्वयाः द्विप्रकाराः; ह इति पूर्ववृत्तावद्योतको निपातः; ४४६–४४७वर्तमानप्रजापतेः पूर्वजन्मनि यत् वृत्तं, तत् अवद्योतयति ह — शब्देन; प्राजापत्याः प्रजापतेः वृत्तजन्मावस्थस्य अपत्यानि प्राजापत्याः; के ते ? देवाः च असुराः च; ४४८तस्य एव प्रजापतेः प्राणाः वागादयः; ४४९कथं पुनः तेषां देवासुरत्वं ? ४५०उच्यते — शास्त्रजनितज्ञानकर्मभाविताः द्योतनात् देवाः भवन्ति; ते एव ४५१स्वाभाविकप्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजनकर्मज्ञानभाविताः असुराः, स्वेषु एव असुषु रमणात्, सुरेभ्यो वा देवेभ्योऽन्यत्वात्। ४५२यस्मात् च दृष्टप्रयोजनज्ञानकर्मभाविताः असुराः, ततः तस्मात्, कानीयसाः, कनीयांसः एव कानीयसाः, स्वार्थे अणि वृद्धिः; कनीयांसोऽल्पाः एव देवाः; ज्यायसा असुराः ज्यायांसोऽसुराः; ४५३स्वाभाविकी हि कर्मज्ञानप्रवृत्तिः महत्तरा प्राणानां ४५४शास्त्रजनितायाः कर्मज्ञानप्रवृत्तेः, दृष्टप्रयोजनत्वात्; अतः एव कनीयस्त्वं देवानां, शास्त्रजनितप्रवृत्तेरल्पत्व; ४५५अत्यन्तयत्नसाध्या हि सा; ते ४५६देवाः च असुराः च प्रजापतिशरीरस्थाः, एषु लोकेषु निमित्तभूतेषु ४५७स्वाभाविकेतरकर्मज्ञानसाध्येषु, अस्पर्धन्त स्पर्धां कृतवन्तः; ४५८देवानां च असुराणां च वृत्त्युद्भवाभिभवौ स्पर्धा। ४५९कदाचित् शास्त्रजनितकर्मज्ञानभावनारूपावृत्तिः प्राणानां उद्भवति। यदा च उद्भवति, तदा दृष्टप्रयोजना प्रत्यक्षानुमानजनितकर्मज्ञानभावनारूपा तेषां एव प्राणानां वृत्तिः आसुर्या अभिभूयते। सः देवानां जयः, असुराणां पराजयः। कदाचित् तद्विपर्ययेण देवानां वृत्तिः अभिभूयते, आसुर्या उद्भवः। सोऽसुराणां जयः, देवानां पराजयः। ४६०एवं देवानां जये धर्मभूयस्त्वात् उत्कर्षः आ प्रजापतित्वप्राप्तेः। असुरजये अधर्मभूयस्त्वात् अपकर्षः आ स्थावरत्वप्राप्तेः। उभयसाम्ये मनुष्यत्वप्राप्तिः। ४६१ते एवं कनीयस्त्वात् अभिभूयमाना असुरैः देवाः बाहूल्यात् असुराणां किं कृतवन्तः इति, उच्यते — ते देवाः, असुरैः अभिभूयमानाः, ह किल, ऊचुः उक्तवन्तः; कथं ? हन्त! इदानीं, अस्मिन् यज्ञे ज्योतिष्टोमे, ४६२उद्गीथेन ४६३उद्गीथकर्मपदार्थकर्तृस्वरूपाश्रयणेन, अत्ययाम अतिगच्छामः; असुरान् अभिभूय स्वं देवभावं शास्त्रप्रकाशितं प्रतिपद्यामहे इति उक्तवन्तोऽन्योन्यम्। उद्गीथकर्मपदार्थकर्तृस्वरूपाश्रयणं च ज्ञानकर्मभ्याम्। कर्म वक्ष्यमाणं मन्त्रजपलक्षणं, विधित्स्यमानं — ‘तत् एतानि जपेत्’(बृ.उ.१.३.२८) इति। ज्ञानं तु इदं एव निरूप्यमाणम्॥

२५४६४ननु इदं अभ्यारोहजपविधिशेषोऽर्थवादः, ४६५न ज्ञाननिरूपणपरम्। न, ‘यः एवं वेद’(बृ.उ.१.३.७) इति ४६६वचनात्। उद्गीथप्रस्तावे पुराकल्पश्रवणात् उद्गीथविधिपरं इति चेत्, न, अप्रकरणात्; ४६७उद्गीथस्य च अन्यत्र विहितत्वात्; ४६८विद्याप्रकरणत्वात् च अस्य; ४६९अभ्यारोहजपस्य च अनित्यत्वात् ४७०एवंवित्प्रयोज्यत्वात्, ४७१विज्ञानस्य च नित्यवत् श्रवणात्; ४७२‘तत् ह एतत् लोकजित् एव’(बृ.उ.१.४.२८) इति च श्रुतेः; ४७३प्राणस्य वागादीनां च शुद्ध्यशुद्धिवचनात्; ४७४न हि अनुपास्यत्वे — प्राणस्य शुद्धिवचनं, वागादीनां च सह उपन्यस्तानां अशुद्धिवचनं, वागादिनिन्दया मुख्यप्राणस्तुतिः च अभिप्रेता, — उपपद्यते — ४७५‘मृत्युं अतिक्रान्तो दीप्यते’(बृ.उ.१.३.२७) इत्यादि फलवचनं च। ४७६प्राणस्वरूपापत्तेः हि फलं तत्, यत् वागाद्यग्न्यादिभावः॥

२६४७७–४७८भवतु नाम प्राणस्य उपासनं, न तु विशुद्ध्यादिगुणवत्ता इति; ननु स्यात् श्रुतत्वात्; ४७९–४८०न स्यात्, उपास्यत्वे स्तुत्यर्थत्वोपपत्तेः। न; अविपरीतार्थप्रतिपत्तेः श्रेयःप्राप्त्युपपत्तेः, लोकवत्। ४८१यो हि अविपरीतं अर्थं प्रतिपद्यते लोके, सः इष्टं प्राप्नोति अनिष्टात् वा निवर्तते, न विपरीतार्थप्रतिपत्त्या; तथा इह अपि श्रौतशब्दजनितार्थप्रतिपत्तौ श्रेयःप्राप्तिः उपपन्ना, न विपर्यये। ४८२–४८३न च उपासनार्थश्रुतशब्दोत्थविज्ञानविषयस्य अयथार्थत्वे प्रमाणं अस्ति। न च तद्विज्ञानस्य अपवादः श्रूयते। ४८४ततः श्रेयःप्राप्तिदर्शनात् यथार्थतां प्रतिपद्यामहे। ४८५विपर्यये च अनर्थप्राप्तिदर्शनात् — यो हि विपर्ययेण अर्थं प्रतिपद्यते लोके — पुरुषं स्थाणुः इति, अमित्रं मित्रं इति वा, सोऽनर्थं प्राप्नुवन् दृश्यते। आत्मेश्वरदेवतादीनां अपि अयथार्थानां एव चेत् ग्रहणं श्रुतितः, अनर्थप्राप्त्यर्थं शास्त्रं इति ध्रुवं प्राप्नुयात् लोकवत् एव; ४८६न च एतत् इष्टम्। ४८७तस्मात् यथाभूतान् एव आत्मेश्वरदेवतादीन् ग्राहयति उपासनार्थं शास्त्रम्। नामादौ ब्रह्मदृष्टिदर्शनात् अयुक्तं इति चेत्, स्फुटं नामादेः अब्रह्मत्वं; तत्र ब्रह्मदृष्टिं स्थाण्वादौ इव पुरुषदृष्टिं विपरीतां ग्राहयत् शास्त्रं दृश्यते; तस्मात् यथार्थं एव शास्त्रतः प्रतिपत्तेः श्रेयः इति अयुक्तं इति चेत्, न; प्रतिमावत् भेदप्रतिपत्तेः। ४८८–४९१नामादौ अब्रह्मणि ब्रह्मदृष्टिं विपरीतां ग्राहयति शास्त्रं, स्थाण्वादौ इव पुरुषदृष्टिं — इति न एतत् साधु अवोचः। ४९२कस्मात् ? भेदेन हि ब्रह्मणो नामादिवस्तु प्रतिपन्नस्य नामादौ विधीयते ब्रह्मदृष्टिः, प्रतिमादौ इव विष्णुदृष्टिः। ४९३आलम्बनत्वेन हि नामादिप्रतिपत्तिः, प्रतिमादिवत् एव, न तु नामादि एव ब्रह्म इति। ४९४यथा स्थाणौ अनिर्ज्ञाते, न स्थाणुः इति, पुरुषः एव अयं इति प्रतिपद्यते विपरीतं, न तु तथा नामादौ ब्रह्मदृष्टिः विपरीता॥

२७ब्रह्मदृष्टिः एव केवला, नास्ति ४९५ब्रह्म इति चेत्; — ४९६एतेन प्रतिमाब्राह्मणादिषु विष्ण्वादिदेवपित्रादिदृष्टीनां तुल्यता — ४९७न, ४९८ऋगादिषु पृथिव्यादिदृष्टिदर्शनात्, ४९९विद्यमानपृथिव्यादिवस्तुदृष्टीनां एव ऋगादिविषये प्रक्षेपदर्शनात्। तस्मात् तत्सामान्यात् नामादिषु ब्रह्मादिदृष्टीनां विद्यमानब्रह्मादिविषयत्वसिद्धिः। ५००एतेन प्रतिमाब्राह्मणादिषु विष्ण्वादिदेवपित्रादिबुद्धीनां च सत्यवस्तुविषयत्वसिद्धिः। ५०१मुख्यापेक्षत्वात् च गौणत्वस्य; ५०२पञ्चाग्न्यादिषु च अग्नित्वादेः गौणत्वात् मुख्याग्न्यादिसद्भाववत्, नामादिषु ब्रह्मत्वस्य गौणत्वात् मुख्यब्रह्मसद्भावोपपत्तिः॥

२८५०३क्रियार्थैः च अविशेषात् विद्यार्थानाम्। ५०४यथा च, दर्शपूर्णमासादिक्रिया इदम्फला विशिष्टेतिकर्तव्यताका एवंक्रमप्रयुक्ताङ्गा च — इति एतत् अलौकिकं वस्तु ५०५प्रत्यक्षाद्यविषयं तथाभूतं च वेदवाक्यैः एव ज्ञाप्यते; तथा, परमात्मेश्वरदेवतादिवस्तु अस्थूलादिधर्मकं अशनायाद्यतीतं च इति एवमादिविशिष्टं इति वेदवाक्यैः एव ज्ञाप्यते — इति अलौकिकत्वात् तथाभूतं एव भवितुं अर्हति इति। ५०६न च क्रियार्थैः वाक्यैः ज्ञानवाक्यानां बुद्ध्युत्पादकत्वे विशेषोऽस्ति। ५०७न च अनिश्चिता विपर्यस्ता वा परमात्मादिवस्तुविषया बुद्धिः उत्पद्यते। ५०८अनुष्ठेयाभावात् अयुक्तं इति चेत्, ५०९क्रियार्थैः वाक्यैः त्र्यंशा भावनानुष्ठेया ज्ञाप्यते अलौकिकी अपि; न तथा परमात्मेश्वरादिविज्ञाने अनुष्ठेयं किञ्चित् अस्ति; अतः क्रियार्थैः साधर्म्यं इति अयुक्तं इति चेत्, ५१०न; ज्ञानस्य तथाभूतार्थविषयत्वात्। ५११न हि अनुष्ठेयस्य त्र्यंशस्य भावनाख्यस्य अनुष्ठेयत्वात् तथात्वं; किं तर्हि ? प्रमाणसमधिगतत्वात्। ५१२न च तद्विषयायाः बुद्धेः अनुष्ठेयविषयत्वात् तथार्थत्वं; किं तर्हि ? ५१३वेदवाक्यजनितत्वात् एव। वेदवाक्याधिगतस्य वस्तुनः तथात्वे सति, अनुष्ठेयत्वविशिष्टं चेत् अनुतिष्ठति; नो चेत् अनुष्ठेयत्वविशिष्टं, न अनुतिष्ठति। ५१४अननुष्ठेयत्वे वाक्यप्रमाणत्वानुपपत्तिः इति चेत्, ५१५न हि अनुष्ठेये असति पदानां संहतिः उपपद्यते; अनुष्ठेयत्वे तु सति तादर्थ्येन पदानि संहन्यन्ते; तत्र अनुष्ठेयनिष्ठं वाक्यं प्रमाणं भवति — इदं अनेन एवं कर्तव्यं इति; न तु इदं अनेन एवं इति एवंप्रकाराणां पदशतानां अपि वाक्यत्वं अस्ति, — ‘कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं भवेत् स्यात् इति पञ्चमं’ इति एवमादीनां अन्यतमे असति; अतः परमात्मेश्वरादीनां अवाक्यप्रमाणत्वं; ५१६पदार्थत्वे च प्रमाणान्तरविषयत्वं; अतोऽसत् एतत् इति चेत्, ५१७न; ‘अस्ति मेरुः वर्णचतुष्टयोपेतः’ इति एवमादि अननुष्ठेये अपि वाक्यदर्शनात्। ५१८न च, ‘मेरुः वर्णचतुष्टयोपेतः’ इति एवमादिवाक्यश्रवणे मेर्वादौ अनुष्ठेयत्वबुद्धिः उत्पद्यते। ५१९तथा अस्तिपदसहितानां परमात्मेश्वरादिप्रतिपादकवाक्यपदानां विशेषणविशेष्यभावेन संहतिः केन वार्यते। ५२०मेर्वादिज्ञानवत् परमात्मज्ञाने प्रयोजनाभावात् अयुक्तं इति चेत्, ५२१न; ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिं’(मु.उ.२.२.८) इति फलश्रवणात्, ५२२संसारबीजाविद्यादिदोषनिवृत्तिदर्शनात् च। ५२३अनन्यशेषत्वात् च तज्ज्ञानस्य, जुह्वां इव, फलश्रुतेः अर्थवादत्वानुपपत्तिः॥

२९५२४प्रतिषिद्धानिष्टफलसम्बन्धः च वेदात् एव विज्ञायते। ५२५–५२६न च अनुष्ठेयः सः। न च प्रतिषिद्धविषये प्रवृत्तक्रियस्य अकरणात् अन्यत् अनुष्ठेयं अस्ति। ५२७अकर्तव्यताज्ञाननिष्ठता एव हि परमार्थतः प्रतिषेधविधीनां स्यात्। ५२८क्षुधार्तस्य प्रतिषेधज्ञानसंस्कृतस्य, अभक्ष्ये अभोज्ये वा प्रत्युपस्थिते कलञ्जाभिशस्तान्नादौ ‘इदं भक्ष्यं’ ‘अदो भोज्यं’ इति वा ज्ञानं उत्पन्नं, तद्विषयया प्रतिषेधज्ञानस्मृत्या बाध्यते; ५२९मृगतृष्णिकायां इव पेयज्ञानं तद्विषययाथात्म्यविज्ञानेन। ५३०तस्मिन् बाधिते स्वाभाविकविपरीतज्ञाने अनर्थकरी तद्भक्षणभोजनप्रवृत्तिः न भवति। विपरीतज्ञाननिमित्तायाः प्रवृत्तेः निवृत्तिः एव, न पुनः यत्नः कार्यः तदभावे। ५३१तस्मात् प्रतिषेधविधीनां वस्तुयाथात्म्यज्ञाननिष्ठता एव, न पुरुषव्यापारनिष्ठतागन्धोऽपि अस्ति। ५३२–५३३तथा इह अपि ५३४–५३६परमात्मादियाथात्म्यज्ञानविधीनां तावन्मात्रपर्यवसानता एव स्यात्। तथा तद्विज्ञानसंस्कृतस्य, तद्विपरीतार्थज्ञाननिमित्तानां प्रवृत्तीनां, अनर्थार्थत्वेन ज्ञायमानत्वात् परमात्मादियाथात्म्यज्ञानस्मृत्या स्वाभाविके तन्निमित्तविज्ञाने बाधित, अभावः स्यात्। ननु ५३७–५३८कलञ्जादिभक्षणादेः अनर्थार्थत्ववस्तुयाथात्म्यज्ञानस्मृत्या स्वाभाविके तद्भक्ष्यत्वादिविपरीतज्ञाने निवर्तिते तद्भक्षणाद्यनर्थप्रवृत्त्यभाववत्, अप्रतिषेधविषयत्वात् शास्त्रविहितप्रवृत्त्यभावो ५३९न युक्तः इति चेत्, न; विपरीतज्ञाननिमित्तत्वानर्थार्थत्वाभ्यां तुल्यत्वात्। कलञ्जभक्षणादिप्रवृत्तेः मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वं अनर्थार्थत्वं च ५४०यथा, तथा शास्त्रविहितप्रवृत्तीनां अपि। तस्मात् परमात्मयाथात्म्यविज्ञानवतः शास्त्रविहितप्रवृत्तीनां अपि, ५४१मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वेन अनर्थार्थत्वेन च तुल्यत्वात्, परमात्मज्ञानेन विपरीतज्ञाने निवर्तिते, युक्तः एव अभावः। ननु तत्र युक्तः; नित्यानां तु केवलशास्त्रनिमित्तत्वात् अनर्थार्थत्वाभावात् च अभावो न युक्तः इति चेत्, न; अविद्यारागद्वेषादिदोषवतो विहितत्वात्। यथा स्वर्गकामादिदोषवतो दर्शपूर्णमासादीनि काम्यानि कर्माणि विहितानि, तथा सर्वानर्थबीजाविद्यादिदोषवतः तज्जनितेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहाररागद्वेषादिदोषवतः च तत्प्रेरिताविशेषप्रवृत्तेः इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थिनो नित्यानि कर्माणि विधीयन्ते; न केवलं शास्त्रनिमित्तानि एव। न च अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुबन्धसोमानां कर्मणां स्वतः काम्यनित्यत्वविवेकोऽस्ति। ५४२कर्तृगतेन हि स्वर्गादिकामदोषेण कामार्थता; तथा अविद्यादिदोषवतः स्वभावप्राप्तेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थिनः तदर्थानि एव नित्यानि — इति युक्तं; तं प्रति विहितत्वात्। ५४३न परमात्मयाथात्म्यविज्ञानवतः शमोपायव्यतिरेकेण किञ्चित् कर्म विहितं उपलभ्यते। ५४४कर्मनिमित्तदेवतादिसर्वसाधनविज्ञानोपमर्देन हि आत्मज्ञानं विधीयते। ५४५न च उपमर्दितक्रियाकारकादिविज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिः उपपद्यते, विशिष्टक्रियासाधनादिज्ञानपूर्वकत्वात् क्रियाप्रवृत्तेः। ५४६न हि देशकालाद्यनवच्छिन्नास्थूलाद्वयादिब्रह्मप्रत्ययधारिणः कर्मावसरोऽस्ति। ५४७भोजनादिप्रवृत्त्यवसरवत् स्यात् इति चेत्, ५४८न; ५४९–५५१अविद्यादिकेवलदोषनिमित्तत्वात् भोजनादिप्रवृत्तेः आवश्यकत्वानुपपत्तेः। न तु, तथा अनियतं कदाचित् क्रियते कदाचित् न क्रियते च इति, नित्यं कर्म उपपद्यते। केवलदोषनिमित्तत्वात् तु भोजनादिकर्मणोऽनियतत्वं स्यात्, दोषोद्भवाभिभवयोः अनियतत्वात्, कामानां इव काम्येषु। ५५२शास्त्रनिमित्तकालाद्यपेक्षत्वात् च नित्यानां अनियतत्वानुपपत्तिः; ५५३दोषनिमित्तत्वे सति अपि, यथा काम्याग्निहोत्रस्य शास्त्रविहितत्वात् सायम्प्रातःकालाद्यपेक्षत्वं, ५५४एवम्। ५५५तद्भोजनादिप्रवृत्तौ नियमवत् स्यात् इति चेत्, ५५६न; ५५७नियमस्य अक्रियात्वात् क्रियायाः च अप्रयोजनकत्वात् न असौ ज्ञानस्य अपवादकरः। ५५८तस्मात्, परमात्मयाथात्म्यज्ञानविधेः अपि तद्विपरीतस्थूलद्वैतादिज्ञाननिवर्तकत्वात् सामर्थ्यात् सर्वकर्मप्रतिषेधविध्यर्थत्वं सम्पद्यते ५५९कर्मप्रवृत्त्यभावस्य तुल्यत्वात्, यथा प्रतिषेधविषये। ५६०तस्मात्, प्रतिषेधविधिवत् च, वस्तुप्रतिपादनं तत्परत्वं च सिद्धं शास्त्रस्य॥

३०५६१ते देवाः, ह एवं विनिश्चित्य, वाचं ५६२वागभिमानिनीं देवतां, ऊचुः उक्तवन्तः; त्वं, नः अस्मभ्यं, उद्गाय औद्गात्रं कर्म कुरुष्व; ५६३वाग्देवतानिर्वर्त्यं औद्गात्रं कर्म दृष्टवन्तः, ५६४–५६५तां एव च देवतां जपमन्त्राभिधेयां — ‘असतो मा सत् गमय’ इति। ५६६अत्र च उपासनायाः कर्मणः च कर्तृत्वेन वागादयः एव विवक्ष्यन्ते। ५६७कस्मात् ? ५६८–५६९यस्मात् परमार्थतः तत्कर्तृकः तद्विषयः एव च सर्वो ज्ञानकर्मसंव्यवहारः। ५७०वक्ष्यति हि ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति आत्मकर्तृकत्वाभावं विस्तरतः षष्ठे। ५७१इह अपि च अध्यायान्ते उपसंहरिष्यति अव्याकृतादिक्रियाकारकफलजातं — ‘त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म’(बृ.उ.१.६.१) इति — अविद्याविषयम्। ५७२अव्याकृतात् तु यत् परं परमात्माख्यं विद्याविषयं अनामरूपकर्मात्मकं, ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति इतरप्रत्याख्यानेन उपसंहरिष्यति पृथक्। ५७३यः तु वागादिसमाहारोपाधिपरिकल्पितः संसारी आत्मा, तं च वागादिसमाहारपक्षपातिनं एव दर्शयिष्यति — ‘एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि एव अनुविनश्यति’(बृ.उ.२.४.१२) इति ५७४तस्मात् युक्ता वागादीनां एव ज्ञानकर्मकर्तृत्वफलप्राप्तिविवक्षा। ५७५तथा इति तथा अस्तु इति, देवैः उक्ता वाक् तेभ्यः अर्थिभ्यः अर्थाय, उदगायत् उद्गानं कृतवती। ५७६कः पुनः असौ देवेभ्योऽर्थाय उद्गानकर्मणा वाचा निर्वर्तितः कार्यविशेषः इति, ५७७उच्यते — यो वाचि — निमित्तभूतायां — वागादिसमुदायस्य यः उपकारो निष्पद्यते वदनादिव्यापारेण, सः एव। ५७८सर्वेषां हि असौ वाग्वदनाभिनिर्वृत्तो भोगः फलम्। ५७९तं भोगं सा त्रिषु पवमानेषु कृत्वा अवशिष्टेषु नवसु स्तोत्रेषु ५८०वाचनिकं आर्त्विज्यं फलं — यत् कल्याणं शोभनं, वदति वर्णान् अभिनिर्वर्तयति, तत् — आत्मने मह्यं एव। ५८१तत् हि असाधारणं वाग्देवातायाः कर्म, यत् सम्यक् वर्णानां उच्चारणं; अतः तत् एव विशेष्यते — ‘यत् कल्याणं वदति’ इति। ५८२यत् तु वदनकार्यं सर्वसङ्घातोपकारात्मकं, तत् याजमानं एव। ५८३तत्र कल्याणवदनात्मसम्बन्धासङ्गावसरं देवतायाः ५८४रन्ध्रं प्रतिलभ्य ते विदुः असुराः; कथं ? अनेन उद्गात्रा, नः अस्मान्, ५८५स्वाभाविकं ज्ञानं कर्म च, अभिभूय अतीत्य, ५८६शास्त्रजनितकर्मज्ञानरूपेण ५८७ज्योतिषोद्गात्रात्मना अत्येष्यन्ति अतिगमिष्यन्ति — इति एवं विज्ञाय, तं उद्गातारं, अभिद्रुत्य अभिगम्य, स्वेन आसङ्गलक्षणेन पाप्मना अविध्यन् ताडितवन्तः संयोजितवन्तः इत्यर्थः। ५८८सः यः सः पाप्मा — प्रजापतेः पूर्वजन्मावस्थस्य वाचि क्षिप्तः सः एषः प्रत्यक्षीक्रियते — कोऽसौ ? यत् एव इदं अप्रतिरूपं अननुरूपं शास्त्रप्रतिषिद्धं वदति, ५८९येन प्रयुक्तोऽसभ्यबीभत्सानृतादि अनिच्छन् अपि वदति; ५९०अनेन कार्येण अप्रतिरूपवदनेन अनुगम्यमानः प्रजापतेः कार्यभूतासु प्रजासु वाचि वर्तते; सः एवाप्रतिरूपवदनेनानुमितः, सः प्रजापतेः वाचि गतः पाप्मा; कारणानुविधायि हि कार्यं इति॥

३१अथ ह प्राणं ऊचुः त्वं न उद्गाय इति तथा इति तेभ्यः प्राणः उदगायत् यः प्राणे भोगः तं

३२५९१तथा एव घ्राणादिदेवता उद्गीथनिर्वर्तकत्वात् जपमन्त्रप्रकाश्या उपास्याः च इति क्रमेण परीक्षितवन्तः। ५९२देवानां च एतत् निश्चितं आसीत् — वागादिदेवताः क्रमेण परीक्ष्यमाणाः कल्याणविषयविशेषात्मसम्बन्धासङ्गहेतोः आसुरपाप्मसंसर्गात् उद्गीथनिर्वर्तनासमर्थाः; अतोऽनभिधेयाः, ‘असतो मा सत् गमय’ ५९३इति अनुपास्याः च; अशुद्धत्वात् इतराव्यापकत्वात् च इति। ५९४एवं उ खलु, अनुक्ता अपि एताः त्वगादिदेवताः, ५९५कल्याणाकल्याणकार्यदर्शनात्, एवं वागादिवत् एव, एनाः, पाप्मना अविध्यन् पाप्मना विद्धवन्तः ५९६इति यत् उक्तं तत्पाप्मभिः उपासृजन् पाप्मभिः संसर्गं कृतवन्तः इति एतत्॥

३३वागादिदेवता उपासीना अपि मृत्य्वतिगमनाय अशरणाः सन्तो देवाः, क्रमेण —

३४अथ अनन्तरं, ह इमं इति अभिनयप्रदर्शनार्थं, आसन्यं आस्ये भवं आसन्यं मुखान्तर्बिलस्थं प्राणं ऊचुः — ‘त्वं न उद्गाय’ इति। तथा इति एवं शरणं उपगतेभ्यः सः एषः प्राणो मुख्यः उदगायत् इत्यादि पूर्ववत्। पाप्मना अविव्यत्सन् वेधनं कर्तुं इष्टवन्तः, ते च दोषासंसर्गिणं सन्तं मुख्यं प्राणं, स्वेन आसङ्गदोषेण ५९७–५९८वागादिषु लब्धप्रसराः तदभ्यासानुवृत्त्या, संस्रक्ष्यमाणाः विनेशुः विनष्टा विध्वस्ताः; ५९९कथं इव इति दृष्टान्तः उच्यते — सः यथा सः दृष्टान्तो यथा — लोके अश्मानं पाषाणं, ऋत्वा गत्वा प्राप्य, लोष्टः पांसुपिण्डः, पाषाणचूर्णनाय अश्मनि निक्षिप्तः स्वयं विध्वंसेत विस्रंसेत विचूर्णीभवेत्; एवं ह एव यथा अयं दृष्टान्तः एवं एव, विध्वंसमानाः विशेषेण ध्वंसमानाः, विष्वञ्चः नानागतयः, विनेशुः विनष्टाः, यतः; — ततः तस्मात् आसुरविनाशात् देवत्वप्रतिबन्धभूतेभ्यः स्वाभाविकासङ्गजनितपाप्मभ्यो वियोगात्, ६००असंसर्गधर्मिमुख्यप्राणाश्रयबलात्, देवाः वागादयः प्रकृताः, अभवन्; किं अभवन् ? स्वं देवतारूपं अग्न्याद्यात्मकं वक्ष्यमाणम्। ६०१पूर्वं अपि अग्न्याद्यात्मकाः एव सन्तः ६०२स्वाभाविकेन पाप्मना तिरस्कृतविज्ञानाः पिण्डमात्राभिमानाः आसन्। ते तत्पाप्मवियोगात् उज्झित्वा पिण्डमात्राभिमानं ६०३शास्त्रसमर्पितवागाद्यग्न्याद्यात्माभिमानाः बभूवुः इत्यर्थः। ६०४किञ्च ते प्रतिपक्षभूता असुराः परा — अभवन् इति अनुवर्तते; पराभूताः विनष्टा इत्यर्थः। ६०५यथा पुराकल्पेन वर्णितः पूर्वयजमानोऽतिक्रान्तकालिकः ६०६एतां एव आख्यायिकारूपां श्रुतिं दृष्ट्वा, तेन एव क्रमेण वागादिदेवताः ६०७परीक्ष्य, ताः च अपोह्य आसङ्गपाप्मास्पददोषवत्त्वेन अदोषास्पदं मुख्यं प्राणं आत्मत्वेन उपगम्य, वागाद्याध्यात्मिकपिण्डमात्रपरिच्छिन्नात्माभिमानं हित्वा, वैराजपिण्डाभिमानं वागाद्यग्न्याद्यात्मविषयं वर्तमानप्रजापतित्वं शास्त्रप्रकाशितं प्रतिपन्नः; तथा एव अयं यजमानः तेन एव विधिना भवति प्रजापतिस्वरूपेणात्मना; परा च, अस्य प्रजापतित्वप्रतिपक्षभूतः पाप्मा द्विषन् भ्रातृव्यः, भवति; — यतोऽद्वेष्टा अपि भवति कश्चित् भ्रातृव्यो भरतादितुल्यः; यः तु इन्द्रियविषयासङ्गजनितः पाप्मा, भ्रातृव्यो द्वेष्टा च, ६०८पारमार्थिकात्मस्वरूपतिरस्करणहेतुत्वात् — सः च पराभवति विशीर्यते, लोष्टवत्, प्राणपरिष्वङ्गात्। कस्य एतत् फलं इत्याह — यः एवं वेद, ६०९यथा उक्तं प्राणं आत्मत्वेन प्रतिपद्यते पूर्वयजमानवत् इत्यर्थः॥

३५६१०फलं उपसंहृत्य अधुना आख्यायिकारूपं एव आश्रित्य आह। ६११कस्मात् च हेतोः वागादीन् मुक्त्वा मुख्यः एव प्राणः आत्मत्वेन आश्रयितव्यः इति तदुपपत्तिनिरूपणाय, यस्मात् अयं वागादीनां पिण्डादीनां च साधारणः आत्मा — इति एतं अर्थं आख्यायिकया दर्शयन्ती आह श्रुतिः —

३६६१२ते प्रजापतिप्राणाः, मुख्येन प्राणेन परिप्रापितदेवस्वरूपाः, ह ऊचुः उक्तवन्तः, फलावस्थाः; किं इत्याह — क्व नु इति वितर्के; क्व नु कस्मिन् नु, सोऽभूत्; कः ? यो नोऽस्मान्, इत्थं एवं, असक्तः सञ्जितवान् देवभावं आत्मत्वेन उपगमितवान्। ६१३स्मरन्ति हि लोके केनचित् उपकृताः उपकारिणं; ६१४लोकवत् एव स्मरन्तो विचारयमाणाः कार्यकरणसङ्घाते आत्मनि एव उपलब्धवन्तः; ६१५कथं ? अयं आस्ये अन्तः इति — आस्ये मुखे यः आकाशः तस्मिन्, अन्तः, अयं प्रत्यक्षो वर्तत इति। ६१६सर्वो हि लोको विचार्य अध्यवस्यति; ६१७तथा देवाः।

३७६१८यस्मात् अयं अन्तराकाशे वागाद्यात्मत्वेन ६१९विशेषं अनाश्रित्य वर्तमानः उपलब्धो देवैः, तस्मात् — सः प्राणोऽयास्यः; विशेषानाश्रयत्वात् च असक्तः सञ्जितवान् वागादीन्; ६२०–६२१अतः एव आङ्गिरसः आत्मा कार्यकरणानां; कथं आङ्गिरसः ? प्रसिद्धं हि एतत्, अङ्गानां कार्यकरणलक्षणानां, रसः सारः आत्मा इत्यर्थः; ६२२कथं पुनः अङ्गरसत्वं ? तदपाये शोषप्राप्तेः इति वक्ष्यामः। ६२३यस्मात् च अयं अङ्गरसत्वात् विशेषानाश्रयत्वात् च कार्यकरणानां साधारणः आत्मा विशुद्धः च, तस्मात् वागादीन् अपास्य प्राणः एव आत्मत्वेन आश्रयितव्यः इति वाक्यार्थः। ६२४आत्मा हि आत्मत्वेन उपगन्तव्यः; अविपरीतबोधात् श्रेयःप्राप्तेः, विपर्यये च अनिष्टाप्राप्तिदर्शनात्॥

३८६२५–६२६स्यात् मतं प्राणस्य विशुद्धिः असिद्धा इति; ननु परिहृतं एतत् वागादीनां कल्याणवदनाद्यासङ्गवत् प्राणस्य असङ्गास्पदाभावेन; बाढं; किं तु आङ्गिरसत्वेन वागादीनां आत्मत्वोक्त्या वागादिद्वारेण शवस्पृष्टितत्स्पृष्टेः इव अशुद्धता शङ्क्यते इति। ६२७आह — शुद्ध एव प्राणः; कुतः ? सा वा एषा देवता दूः नाम — ६२८यं प्राणं प्राप्य अश्मानं इव लोष्टवत् विध्वस्ता असुराः; तं परामृशति — सा इति; ६२९सा एव एषा, या इयं वर्तमानयजमानशरीरस्था देवैः निर्धारिता ‘अयं आस्ये अन्तः’ इति; ६३०देवता च सा स्यात्, उपासनक्रियायाः कर्मभावेन गुणभूतत्वात्; ६३१यस्मात् सा दूः नाम दूः इति एवं ख्याता — नामशब्दः ख्यापनपर्यायः — तस्मात् प्रसिद्धास्या विशुद्धिः, दूर्नामत्वात्; ६३२–६३३कुतः पुनः दूर्नामत्वं इत्याह — दूरं दूरे, हि यस्मात्, अस्याः प्राणदेवतायाः, मृत्युः आसङ्गलक्षणः पाप्मा; ६३४असंश्लेषधर्मित्वात् प्राणस्य समीपस्थस्य अपि दूरता मृत्योः; तस्मात् दूः इति एवं ख्यातिः; एवं प्राणस्य विशुद्धिः ज्ञापिता। विदुषः फलं उच्यते — दूरं ह वा अस्मात् मृत्युः भवति — अस्मात् एवंविदः, यः एवं वेद तस्मात्, एवं इति — प्रकृतं विशुद्धिगुणोपेतं प्राणं उपास्त इत्यर्थः। ६३५उपासनं नाम उपास्यार्थवादे यथा देवतादिस्वरूपं श्रुत्या ज्ञाप्यते तथा मनसा उपगम्य, आसनं चिन्तनं, ६३६–६३७लौकिकप्रत्ययाव्यवधानेन, यावत् तद्देवतादिस्वरूपात्माभिमानाभिव्यक्तिः इति लौकिकात्माभिमानवत्; — ६३८‘देवो भूत्वा देवान् अपि एति’(बृ.उ.४.१.२) ‘किन्देवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसि’(बृ.उ.३.९.२०) इति एवमादिश्रुतिभ्यः॥

३९६३९‘सा वा एषा देवता...दूरं ह वा अस्मात् मृत्युः भवति’ इति उक्तं; ६४०कथं पुनः एवंविदो दूरं मृत्युः भवति इति ? उच्यते — एवंवित्त्वविरोधात्; ६४१इन्द्रियविषयसंसर्गासङ्गजो हि पाप्मा प्राणात्माभिमानिनो हि विरुध्यते, ६४२–६४३वागादिविशेषात्माभिमानहेतुत्वात् स्वाभाविकाज्ञानहेतुत्वात् च; ६४४शास्त्रजनितो हि प्राणात्माभिमानः; तस्मात् एवंविदः पाप्मा दूरं भवति इति युक्तं, विरोधात्; — ६४५तत् एतत् प्रदर्शयति —

४०सा वा एषा देवता इति उक्तार्थम्। एतासां वागादीनां देवतानां, पाप्मानं मृत्युं — ६४६स्वाभाविकाज्ञानप्रयुक्तेन्द्रियविषयसंसर्गासङ्गजनितेन हि पाप्मना सर्वो म्रियते, सः हि अतः मृत्युः — तं, ६४७प्राणात्माभिमानरूपाभ्यो देवताभ्यः, अपच्छिद्य अपहत्य, — प्राणात्माभिमानमात्रतया एव प्राणोऽपहन्ता इत्युच्यते; ६४८विरोधात् एव तु पाप्मा एवंविदो दूरं गतो भवति; किं पुनः चकार देवतानां ६४९पाप्मानं मृत्युं अपहत्य इत्युच्यते — यत्र यस्मिन्, आसां प्राच्यादीनां दिशां, अन्तः अवसानं, तत् तत्र गमयाञ्चकार गमनं कृतवान् इति एतत्। ननु नास्ति दिशां अन्तः, कथं अन्तं गमितवान् इति; ६५०उच्यते — श्रौतविज्ञानवज्जनावधिनिमित्तकल्पितत्वात् दिशां तद्विरोधिजनाध्युषित एव देशो दिशां अन्तः, देशान्तोऽरण्यं इति यद्वत्; इति अदोषः। तत् तत्र गमयित्वा, आसां देवतानां, पाप्मनः ६५१इति द्वितीयाबहुवचनं, वि नि अदधात् विविधं न्यग्भावेन अदधात् स्थापितवती, प्राणदेवता; प्राणात्माभिमानशून्येषु अन्त्यजनेषु इति सामर्थ्यात्; ६५२इन्द्रियसंसर्गजो हि सः इति प्राण्याश्रयता अवगम्यते। ६५३तस्मात् तं अन्त्यं जनं, नेयात् न गच्छेत् सम्भाषणदर्शनादिभिः न संसृजेत्; तत्संसर्गे पाप्मना संसर्गः कृतः स्यात्; पाप्माश्रयो हि सः; तज्जननिवासं च अन्तं दिगन्तशब्दवाच्यं, नेयात् — ६५४जनशून्यं अपि, जनं अपि तद्देशवियुक्तं, इत्यभिप्रायः। ६५५न इत् इति परिभयार्थे निपातः; इत्थं जनसंसर्गे, पाप्मानं मृत्युं, अनु अवायानि इति — अनु अव अयानि इति अनुगच्छेयं इति; एवं भीतो न जनं अन्तं च इयात् इति पूर्वेण सम्बन्धः॥

४१६५६सा वा एषा देवता — तत् एतत् प्राणात्मज्ञानकर्मफलं वागादीनां अग्न्याद्यात्मत्वं उच्यते। अथ एनान् मृत्युं अत्यवहत् — ६५७यस्मात् आध्यात्मिकपरिच्छेदकरः पाप्मा मृत्युः प्राणात्मविज्ञानेन अपहतः, तस्मात् सः प्राणोऽपहन्ता पाप्मनो मृत्योः; ६५८तस्मात् सः एव प्राणः, एनान् वागादिदेवताः, प्रकृतं पाप्मानं मृत्युं, अतीत्य अवहत् प्रापयत् स्वं स्वं अपरिच्छिन्नं अग्न्यादिदेवतात्मरूपम्॥

४२६५९सः वै वाचं एव प्रथमां अत्यवहत् — सः प्राणः, वाचं एव, प्रथमां प्रधानां इति एतत् — ६६०उद्गीथकर्मणि इतरकरणापेक्षया साधकतमत्वं प्राधान्यं ६६१तस्याः — तां प्रथमां अत्यवहत् वहनं कृतवान्। तस्याः पुनः मृत्युं अतीत्य ऊढायाः किं रूपं इत्युच्यते — ६६२सा वाक्, यदा यस्मिन् काले, पाप्मानं मृत्युं, अति अमुच्यत अतीत्य अमुच्यत मोचिता स्वयं एव, तदा सः

४३अग्निः अभवत् — सा वाक् — पूर्वं अपि अग्निः एव सती मृत्युवियोगे अपि अग्निः एव अभवत्। ६६३एतावान् तु विशेषो मृत्युवियोगे — सोऽयं अतिक्रान्तोऽग्निः, परेण मृत्युं परस्तात् मृत्योः, दीप्यते; ६६४प्राक् मोक्षात् मृत्युप्रतिबद्धोऽध्यात्मवागात्मना न इदानीं इव दीप्तिमान् आसीत्; इदानीं तु मृत्युं परेण दीप्यते मृत्युवियोगात्॥

४४तथा — प्राणः घ्राणं — वायुः अभवत्; सः तु पवते मृत्युं परेण अतिक्रान्तः। सर्वं अन्यत् उक्तार्थम्॥

४५तथा चक्षुः आदित्योऽभवत्; सः तु तपति॥

४६तथा श्रोत्रं दिशोऽभवन्; दिशः प्राच्यादिविभागेन अवस्थिताः॥

४७मनः चन्द्रमाः — भाति। ६६५यथा पूर्वयजमानं वागाद्यग्न्यादिभावेन मृत्युं अत्यवहत्, एवं एनं वर्तमानयजमानं अपि, ह वै, एषा प्राणदेवता मृत्युं अतिवहति वागाद्यग्न्यादिभावेन, एवं ६६६यो वागादिपञ्चकविशिष्टं प्राणं वेद; ६६७‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’(शत.१०.५.२.२०) इति श्रुतेः॥

४८अथ आत्मने। यथा वागादिभिः आत्मार्थं आगानं कृतं; तथा मुख्योऽपि प्राणः सर्वप्राणसाधारणं प्राजापत्यफलं आगानं कृत्वा त्रिषु पवमानेषु, ६६९अथ अनन्तरं शिष्टेषु नवसु स्तोत्रेषु, आत्मने आत्मार्थं, अन्नाद्यं अन्नं च तत् आद्यं च अन्नाद्यं, आगायत्। ६७०कर्तुः कामसंयोगो वाचनिकः इति उक्तम्। ६७१कथं पुनः तत् अन्नाद्यं प्राणेन आत्मार्थं आगीतं इति गम्यते इति अत्र हेतुं आह — यत् किञ्च इति — सामान्यान्नमात्रपरामर्शार्थः; हि इति हेतौ; ६७२यस्मात् लोके प्राणिभिः यत्किञ्चित् अन्नं अद्यते भक्ष्यते तत् अनेन एव प्राणेन एव; अन इति प्राणस्य आख्या प्रसिद्धा; ६७३अनः शब्दः सान्तः शकटवाची, यः तु अन्यः स्वरान्तः सः प्राणपर्यायः; प्राणेन एव तत् अद्यते इत्यर्थः; किञ्च, न केवलं प्राणेन अद्यत एव अन्नाद्यं, तस्मिन् शरीराकारपरिणते अन्नाद्ये इह, प्रतितिष्ठति प्राणः; तस्मात् प्राणेन आत्मनः प्रतिष्ठार्थं आगीतं अन्नाद्यम्। ६७४यत् अपि प्राणेन अन्नादनं तत् अपि प्राणस्य प्रतिष्ठार्थं एव इति न वागादिषु इव कल्याणासङ्गजपाप्मसम्भवः प्राणे अस्ति॥

४९६७५ते देवाः। ६७६ननु अवधारणं अयुक्तं ‘प्राणेन एव तत् अद्यते’ इति, ६७७वागादीनां अपि अन्ननिमित्तोपकारदर्शनात्; ६७८न एषः दोषः, प्राणद्वारत्वात् तदुपकारस्य। ६७९–६८०कथं प्राणद्वारकोऽन्नकृतो वागादीनां उपकारः इति एतं अर्थं प्रदर्शयन् आह — ते वागादयो देवाः, ६८१स्वविषयद्योतनात् देवाः, अब्रुवन् उक्तवन्तो मुख्यं प्राणं — ‘इदं एतावत्, न अतः अधिकं अस्ति; ६८२वा इति स्मरणार्थः; ६८३इदं ६८४तत्सर्वमेतावत् एव; किं ? यत् अन्नं प्राणस्थितिकरं अद्यते लोके, तत् सर्वं आत्मने आत्मार्थं, आगासीः आगीतवान् असि ६८५आगानेन आत्मसात्कृतं इत्यर्थः; ६८६वयं च अन्नं अन्तरेण स्थातुं न उत्सहामहे; ६८७अतः अनु पश्चात्, नः अस्मान्, अस्मिन् अन्ने आत्मार्थे तव अन्ने, आभजस्व आभाजयस्व; ६८८णिचोऽश्रवणं छान्दसं; ६८९अस्मान् च अन्नभागिनः कुरु’। इतर आह — ‘ते यूयं यदि अन्नार्थिनः वै, मा मां, अभिसंविशत समन्ततो मां आभिमुख्येन निविशत’ — इति एवं उक्तवति प्राणे, ६९०तथा इति एवं इति, तं प्राणं परिसमन्तं परिसमन्तात्, न्यविशन्त निश्चयेन अविशन्त, तं प्राणं परिवेष्ट्य निविष्टवन्तः इत्यर्थः। तथा निविष्टानां प्राणानुज्ञया तेषां प्राणेन एव अद्यमानं प्राणस्थितिकरं सत् अन्नं तृप्तिकरं भवति; न स्वातन्त्र्येण अन्नसम्बन्धो वागादीनाम्। ६९१तस्मात् युक्तं एव अवधारणं — ‘अनेन एव तत् अद्यते’ इति। ६९२तत् एव च आह — तस्मात् यस्मात् प्राणाश्रयतया एव प्राणानुज्ञया अभिसन्निविष्टाः ६९३वागादिदेवताः तस्मात्, यत् अन्नं, अनेन प्राणेन, अत्ति लोकः, तेनान्नेन, एताः वागाद्याः, तृप्यन्ति। वागाद्याश्रयं प्राणं यो वेद — ६९४‘वागादयः च पञ्च प्राणाश्रयाः’ इति, तं अपि एवं, एवं ह वै, स्वाः ज्ञातयः, अभिसंविशन्ति वागादयः इव प्राणं; ज्ञातीनां आश्रयणीयो भवति इत्यभिप्रायः। अभिसन्निविष्टानां च स्वानां, प्राणवत् एव वागादीनां, स्वान्नेन भर्ता भवति; तथा श्रेष्ठः; पुरोऽग्रतः, एताः गन्ता, भवति, वागादीनां इव प्राणः; तथा अन्नादोऽनामयावी इत्यर्थः; अधिपतिः अधिष्ठाय च पालयिता स्वतन्त्रः पतिः प्राणवत् एव वागादीनां; यः एवं प्राणं वेद तस्य एतत् यथोक्तं फलं भवति। ६९५किञ्च यः उ ह एवंविदं प्राणविदं प्रति, स्वेषु ज्ञातीनां मध्ये, प्रतिः प्रतिकूलः, बुभूषति प्रतिस्पर्धीभवितुं इच्छति, सोऽसुराः इव प्राणप्रतिस्पर्धिनो न ह एव अलं न पर्याप्तः, भार्येभ्यः भरणीयेभ्यः, भवति, भर्तुं इत्यर्थः। ६९६अथ पुनः यः एव ज्ञातीनां मध्ये एतं एवंविदं वागादयः इव प्राणं, अनु अनुगतो भवति, यो वा एतं एवंविदं, अनु एव अनुवर्तयन् एव, आत्मीयान् भार्यान् बुभूर्षति भर्तुं इच्छति, यथा एव वागादयः प्राणानुवृत्त्यात्मबुभूर्षवः आसन्; सः ह एव अलं पर्याप्तः, भार्येभ्यो भरणीयेभ्यः, भवति भर्तुं, न इतरः स्वतन्त्रः। ६९७सर्वं एतत् प्राणगुणविज्ञानफलं उक्तम्॥

५०६९८कार्यकरणानां आत्मत्वप्रतिपादनाय प्राणस्य आङ्गिरसत्वं उपन्यस्तं — ‘सोऽयास्य आङ्गिरसः’ इति; ६९९‘अस्मात् हेतोः अयं आङ्गिरसः’ इति आङ्गिरसत्वे हेतुः न उक्तः; ७००तद्धेतुसिद्ध्यर्थं आरभ्यते। तद्धेतुसिद्ध्यायत्तं हि कार्यकरणात्मत्वं प्राणस्य॥

५१७०२अनन्तरं च वागादीनां प्राणाधीनता उक्ता; सा च कथं उपपादनीया इत्याह —

५२‘सोऽयास्य आङ्गिरसः’ इत्यादि यथोपन्यस्तं एव उपादीयते ७०३उत्तरार्थम्। ‘प्राणो वा अङ्गानां रसः’ इति एवं अन्तं वाक्यं यथाव्याख्यातार्थं एव पुनः स्मारयति। कथं ? — प्राणो वा अङ्गानां रसः इति। प्राणो हि; हि — शब्दः प्रसिद्धौ; अङ्गानां रसः; प्रसिद्धं एतत् प्राणस्य आङ्गरसत्वं न वागादीनां; तस्मात् युक्तं ७०४‘प्राणो वा’ इति स्मारणम्। ७०५कथं पुनः ७०६–७०८प्रसिद्धत्वं इति अतः आह — तस्माच्छब्द उपसंहारार्थं उपरित्वेन सम्बध्यते; यस्मात् यतोऽवयवात्, कस्मादनुक्तविशेषात्; ७०९यस्मात् कस्मात् यतः कुतश्चित् च, अङ्गाच्छरीरावयवादविशेषितात्, प्राणः उत्क्रामति अपसर्पति, तत् एव तत्र एव, तदङ्गं शुष्यति नीरसं भवति शोषं उपैति। ७१०तस्मात् एषः हि वा अङ्गानां रसः इति उपसंहारः। ७११अतः कार्यकरणानां आत्मा प्राणः इति एतत् सिद्धम्। ७१२आत्मापाये हि शोषो मरणं स्यात्। तस्मात् तेन जीवन्ति प्राणिनः सर्वे। ७१३–७१४तस्मात् अपास्य वागादीन् प्राणः एव उपास्य इति समुदायार्थः॥

५३७१५एषः उ। ७१६न केवलं कार्यकरणयोः एव आत्मा प्राणो रूपकर्मभूतयोः; किं तर्हि ? ऋग्यजुःसामन् नामभूतानां आत्मा इति सर्वात्मकतया प्राणं स्तुवन् महीकरोति उपास्यत्वाय —७१७

५४एषः उ एव प्रकृत आङ्गिरसो बृहस्पतिः। ७१८कथं बृहस्पतिः इति, ७१९उच्यते — वाक् वै ७२०बृहती बृहती छन्दः षट्त्रिंशदक्षरा। ७२१अनुष्टुप् च वाक्; कथं ? ‘वाक् वा अनुष्टुप्’(तै.सं.१.३.५) इति श्रुतेः; ७२२सा च वाक् अनुष्टुप् बृहत्यां छन्दसि अन्तर्भवति; ७२३अतो युक्तं ‘वाक् वै बृहती’ इति प्रसिद्धवत् वक्तुम्। ७२४बृहत्यां च सर्वा ऋचोऽन्तर्भवन्ति, प्राणसंस्तुतत्वात्; ७२५–७२६‘प्राणो बृहती’(ऐ.आ.२.१.६) ‘प्राण ऋचः इति एव विद्यात्’(ऐ.आ.२.२.२) इति श्रुत्यन्तरात्; ७२७वागात्मत्वात् च ऋचां प्राणे अन्तर्भावः; ७२८–७३१तत् कथं इत्याह — तस्याः वाचो बृहत्या ऋचः, एषः प्राणः, पतिः, तस्याः निर्वर्तकत्वात्; ७३२कौष्ठ्याग्निप्रेरितमारुतनिर्वर्त्या हि ऋक्; ७३३पालनात् वा वाचः पतिः; प्राणेन हि पाल्यते वाक्, अप्राणस्य शब्दोच्चारणसामर्थ्याभावात्; ७३४तस्मात् उ बृहस्पतिः ऋचां प्राणः आत्मा इत्यर्थः॥

५५तथा यजुषाम्। ७३५–७३६कथं ? एषः उ एव ब्रह्मणः पतिः। वाक् वै ब्रह्म — ब्रह्म यजुः; तत् च वाग्विशेषः एव। तस्याः वाचो यजुषो ब्रह्मणः, एषः पतिः; तस्मात् उ ब्रह्मणः पतिः — ७३७पूर्ववत्॥

५६७३८कथं पुनः एतत् अवगम्यते बृहतीब्रह्मणोर्‌ऋग्यजुष्ट्वं न पुनः अन्यार्थत्वं इति ? ७३९उच्यते — वाचः अन्ते सामसामानाधिकरण्यनिर्देशात् ‘वाक् वै साम’ इति। ७४०तथा च ‘वाक् वै बृहती’ ‘वाक् वै ब्रह्म’ इति च वाक्समानाधिकरणयोर्‌ऋग्यजुष्ट्वं युक्तम्। परिशेषात् च — ७४१साम्नि अभिहिते ऋग्यजुषी एव परिशिष्टे। ७४२वाग्विशेषत्वात् च — वाग्विशेषौ हि ऋग्यजुषी; तस्मात् तयोः वाचा समानाधिकरणता युक्ता। ७४३अविशेषप्रसङ्गात् च — ७४४‘साम’ ‘उद्गीथः’ इति च स्पष्टं विशेषाभिधानत्वं, तथा बृहतीब्रह्मशब्दयोः अपि विशेषाभिधानत्वं युक्तं; अन्यथा अनिर्धारितविशेषयोः आनर्थक्यापत्तेः च, विशेषाभिधानस्य ७४५वाङ्मात्रत्वे च उभयत्र पौनरुक्त्यात्; ऋग्यजुःसामोद्गीथशब्दानां च श्रुतिषु एवं क्रमदर्शनात्॥७४६

५७एषः उ एव साम। कथं इत्याह — वाक् वै सा यत्किञ्चित् स्त्रीशब्दाभिधेयं सा वाक्; सर्वस्त्रीशब्दाभिधेयवस्तुविषयो हि सर्वनाम — सा — शब्दः; तथा अमः एषः प्राणः; ७५१सर्वपुंशब्दाभिधेयवस्तुविषयोऽमः — शब्दः; ७५२‘केन मे पौंस्नानि नामानि आप्नोषि इति, प्राणेन इति ब्रूयात्; केन मे स्त्रीनामानि इति, वाचा’(कौ.उ.१.७) इति श्रुत्यन्तरात्; वाक्प्राणाभिधानभूतोऽयं सामशब्दः। तथा प्राणनिर्वर्त्यस्वरादिसमुदायमात्रं गीतिः सामशब्देन अभिधीयते; अतो न ७५३–७५४प्राणवाग्व्यतिरेकेण सामनाम अस्ति किञ्चित्, ७५५स्वरवर्णादेः च प्राणनिर्वर्त्यत्वात् प्राणतन्त्रत्वात् च। एषः उ एव प्राणः साम। ७५६यस्मात् साम साम इति वाक्प्राणात्मकं — सा च अमः च इति, तत् तस्मात् साम्नो गीतिरूपस्य स्वरादिसमुदायस्य सामत्वं तत् प्रगीतं भुवि॥

५८७५७यत् उ एव समः तुल्यः सर्वेण वक्ष्यमाणेन प्रकारेण, तस्मात् वा साम इति अनेन सम्बन्धः। ७५८वा — शब्दः सामशब्दलाभनिमित्तप्रकारान्तरनिर्देशसामर्थ्यलभ्यः। केन पुनः प्रकारेण प्राणस्य तुल्यत्वं इत्युच्यते — समः प्लुषिणा पुत्तिकाशरीरेण, समो मशकेन मशकशरीरेण, समो नागेन हस्तिशरीरेण, सम एभिः त्रिभिः लोकैः त्रैलोक्यशरीरेण प्राजापत्येन, समोऽनेन जगद्रूपेण हैरण्यगर्भेण। ७५९पुत्तिकादिशरीरेषु गोत्वादिवत्कार्त्स्न्येन परिसमाप्तः इति समत्वं प्राणस्य, ७६०न पुनः शरीरमात्रपरिमाणेन एव; अमूर्तत्वात् सर्वगतत्वात् च। ७६१न च घटप्रासादादिप्रदीपवत् सङ्कोचविकासितया शरीरेषु तावन्मात्रं समत्वम्। ‘ते एते सर्व एव समाः सर्वे अनन्ताः’(बृ.उ.१.५.१३) इति श्रुतेः। ७६२सर्वगतस्य तु शरीरेषु शरीरपरिमाणवृत्तिलाभो न विरुध्यते। एवं समत्वात् सामाख्यं प्राणं वेद यः श्रुतिप्रकाशितमहत्त्वं तस्य एतत् फलं — अश्नुते व्याप्नोति, साम्नः प्राणस्य, सायुज्यं सयुग्भावं समानदेहेन्द्रियाभिमानत्वं, सालोक्यं समानलोकतां वा, ७६३भावनाविशेषतः, यः एवं एतत् यथा उक्तं साम प्राणं वेद — ७६४आ प्राणात्माभिमानाभिव्यक्तेः उपास्ते इत्यर्थः॥

५९एषः उ वा उद्गीथः। ७६६उद्गीथो नाम सामावयवो भक्तिविशेषः न उद्गानं; ७६७सामाधिकारात्। ७६८कथं उद्गीथः ७६९प्राणः ? प्राणो वा उत् — प्राणेन हि यस्मात् इदं सर्वं जगत् ७७०उत्तब्धं ऊर्ध्वं स्तब्धं उत्तम्भितं विधृतं इत्यर्थः; उत्तब्धार्थावद्योतकोऽयं उच्छब्दः प्राणगुणाभिधायकः; तस्मात् उत् प्राणः; वाक् एव गीथा, शब्दविशेषत्वात् उद्गीथभक्तेः; ७७१गायतेः शब्दार्थत्वात् सा वाक् एव; ७७२न हि उद्गीथभक्तेः शब्दव्यतिरेकेण किञ्चित् रूपं उत्प्रेक्ष्यते, तस्मात् युक्तं अवधारणं वाक् एव गीथा इति। ७७३उत् च प्राणः, गीथा च प्राणतन्त्रा वाक्, इति उभयं एकेन शब्देन अभिधीयते, सः उद्गीथः॥

६०७७४उक्तार्थदार्ढ्याय आख्यायिका आरभ्यते —

६१तत् ह अपि। तत् तत्र एतस्मिन् उक्ते अर्थे, ह अपि आख्यायिका अपि श्रूयते ह स्म। ब्रह्मदत्तः नामतः; चिकितानस्य अपत्यं चैकितानः तत् अपत्यं युवा चैकितानेयः, राजानं यज्ञे सोमं, भक्षयन् उवाच; किं ? ‘अयं चमसस्थो मया भक्ष्यमाणो राजा, त्यस्य तस्य मम अनृतवादिनः, मूर्धानं शिरः, विपातयतात् विस्पष्टं पातयतु’; ७७५तोः अयं तातङादेशः, आशिषि लोट् — विपातयतात् इति; ७७६यदि अहं अनृतवादी स्यां इत्यर्थः; ७७७कथं पुनः अनृतवादित्वप्राप्तिः इति, ७७८उच्यते — ‘यत् यदि इतोऽस्मात् प्रकृतात् प्राणात् वाक्संयुक्तात्, अयास्यः — ७७९मुख्यप्राणाभिधायकेन आयास्याङ्गिरसशब्देन अभिधीयते विश्वसृजां पूर्वर्षीणां सत्रे उद्गाता — सोऽन्येन देवतान्तरेण वाक्प्राणव्यतिरिक्तेन, उदगायत् उद्गानं कृतवान्; ततोऽहं अनृतवादी स्यां; तस्य मम देवता विपरीतप्रतिपत्तुः मूर्धानं विपातयतु’ ७८०इति एवं शपथं चकार इति विज्ञाने प्रत्ययकर्तव्यतादार्ढ्यं दर्शयति। ७८१तं इमं आख्यायिकानिर्धारितं अर्थं स्वेन वचसा उपसंहरति श्रुतिः — वाचा च प्राणप्रधानया प्राणेन च स्वस्य आत्मभूतेन, सः अयास्य आङ्गिरसः उद्गाता, उदगायत् इति एषः अर्थो निर्धारितः शपथेन॥

६२तस्य ह एतस्य। ७८३तस्य इति प्रकृतं प्राणं अभिसम्बध्नाति। ह एतस्य इति मुख्यं व्यपदिशति अभिनयेन। साम्नः सामशब्दवाच्यस्य प्राणस्य, यः स्वं धनं, वेद; तस्य ह किं स्यात् ? भवति ह अस्य स्वम्। ७८४फलेन प्रलोभ्य अभिमुखीकृत्य शुश्रूषवे आह — तस्य वै साम्नः स्वः एव स्वम्। स्वः इति कण्ठगतं माधुर्यं, तत् एव अस्य स्वं विभूषणं; ७८५तेन हि भूषितं ऋद्धिमत् लक्ष्यते उद्गानं; ७८६यस्मात् एवं तस्मात् आर्त्विज्यं ऋत्विक्कर्मोद्गानं, करिष्यन्, वाचि विषये, वाचि वागाश्रितं, स्वरं, इत्छेत इच्छेत्, साम्नो धनवत्तां स्वरेण चिकीर्षुः उद्गाता। ७८७इदं तु प्रासङ्गिकं विधीयते; ७८८साम्नः सौस्वर्येण स्वरवत्त्वप्रत्यये कर्तव्ये, इच्छामात्रेण सौस्वर्यं न भवति इति, दन्तधावनतैलपानादि सामर्थ्यात् कर्तव्यं इत्यर्थः। तया एवं संस्कृतया वाचा स्वरसम्पन्नया आर्त्विज्यं कुर्यात्। तस्मात् — यस्मात् साम्नः स्वभूतः स्वरः तेन स्वेन भूषितं साम, अतो यज्ञे स्वरवन्तं उद्गातारं, दिदृक्षन्ते एव द्रष्टुं इच्छन्ति एव, धनिनं इव लौकिकाः। ७८९प्रसिद्धं हि लोके — अथो अपि, यस्य स्वं धनं भवति, तं धनिनं दिदृक्षन्ते — इति। ७९०सिद्धस्य गुणविज्ञानफलसम्बन्धस्य उपसंहारः क्रियते — भवति ह अस्य स्वं, यः एवं एतत् साम्नः स्वं वेद इति॥

६३७९२अथ अन्यो गुणः सुवर्णवत्तालक्षणो विधीयते। असौ अपि सौस्वर्यं एव। ७९३एतावान् विशेषः — पूर्वं कण्ठगतमाधुर्यं; इदं तु लाक्षणिकं ७९४सुवर्णशब्दवाच्यम्। तस्य ह एतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद, भवति ह अस्य सुवर्णं; सुवर्णशब्दसामान्यात् स्वरसुवर्णयोः। ७९५लौकिकं एव सुवर्णं गुणविज्ञानफलं ७९६भवति इत्यर्थः। तस्य वै स्वः एव सुवर्णम्। भवति ह अस्य सुवर्णं यः एवं एतत् साम्नः सुवर्णं वेद इति पूर्ववत् सर्वम्॥

६४तथा प्रतिष्ठागुणं विधित्सन् आह — तस्य ह एतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद; प्रितितिष्ठति अस्यां इति प्रतिष्ठा वाक्; तां प्रतिष्ठां साम्नो गुणं, यो वेद सः प्रतितिष्ठति ह। ७९७‘तं यथा यथा उपासते’(शत.ब्रा.१०.५.२.२०) इति श्रुतेः तद्गुणत्वं युक्तम्। पूर्ववत् फलेन प्रतिलोभिताय का प्रतिष्ठा इति शुश्रूषवः आह — तस्य वै साम्नो वाक् एव। वाक् इति जिह्वामूलादीनां स्थानानां आख्या; सा एव प्रतिष्ठा। तत् आह — ७९८वाचि हि जिह्वामूलादिषु हि यस्मात् प्रतिष्ठितः सन्नेष प्राणः एतत् गानं गीयते गीतिभावं आपद्यते, तस्मात् साम्नः प्रतिष्ठा वाक्। ७९९अन्ने प्रतिष्ठितो गीयते इति उ ह एके अन्ये आहुः; ८००–८०१इह प्रतितिष्ठति इति युक्तम्। अनिन्दितत्वात् एकीयपक्षस्य विकल्पेन प्रतिष्ठागुणविज्ञानं कुर्यात् — वाक् वा प्रतिष्ठा, अन्नं वा इति॥

६५८०३एवं प्राणविज्ञानवतो जपकर्म विधित्स्यते। ८०४यद्विज्ञानवतो जपकर्मणि अधिकारः तद्विज्ञानं उक्तम्। अथ अनन्तरं, ८०५यस्मात् च एवं विदुषा प्रयुज्यमानं देवभावाय अभ्यारोहफलं जपकर्म, अतः तस्मात् तत् विधीयते इह। ८०६तस्य च उद्गीथसम्बन्धात् सर्वत्र प्राप्तौ पवमानानां इति वचनात्, ८०७पवमानेषु त्रिषु अपि कर्तव्यतायां प्राप्तायां, पुनः कालसङ्कोचं करोति — सः वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति। सः प्रस्तोता, यत्र यस्मिन् काले, साम प्रस्तुयात् प्रारभेत, तस्मिन् काले एतानि जपेत्। ८०८अस्य च जपकर्मणि आख्या अभ्यारोहः इति। ८०९आभिमुख्येन आरोहति अनेन जपकर्मणा एवंवित् देवभावं आत्मानं इति अभ्यारोहः। ८१०एतानि इति बहुवचनात् त्रीणि यजूंषि। ८११–८१२द्वितीयानिर्देशात् ब्राह्मणोत्पन्नत्वात् च यथापठितं एव स्वरः प्रयोक्तव्यो न मान्त्रः। ८१३याजमानं जपकर्म॥

६६८१४एतानि तानि यजूंषि — ‘असतो मा सत् गमय’ ‘तमसो मा ज्योतिः गमय’ ‘मृत्योः मा अमृतं गमय’ इति। मन्त्राणां अर्थः तिरोहितो भवति इति स्वयं एव व्याचष्टे ब्राह्मणं मन्त्रार्थं — सः मन्त्रः, यत् आह यत् उक्तवान्; कोऽसौ अर्थः इत्युच्यते — ‘असतो मा सत् गमय’ इति। मृत्युः वा असत् — स्वाभाविककर्मविज्ञाने मृत्युः इति उच्येते; असत् अत्यन्ताधोभावहेतुत्वात्; सत् अमृतं — सत् शास्त्रीयकर्मविज्ञाने, अमरणहेतुत्वात् अमृतम्। तस्मात् असतः असत्कर्मणोऽज्ञानात् च, मा मां, सत् शास्त्रीयकर्मविज्ञाने, गमय, देवभावसाधनात्मभावं आपादय इत्यर्थः। तत्र वाक्यार्थं आह — अमृतं मा कुरु इति एव एतत् आह इति। तथा तमसो मा ज्योतिः गमय इति। मृत्युः वै तमः, ८१५सर्वं हि अज्ञानं आवरणात्मकत्वात् तमः, तत् एव च मरणहेतुत्वात् मृत्युः। ज्योतिः अमृतं पूर्वोक्तविपरीतं दैवं स्वरूपम्। ८१६प्रकाशात्मकत्वात् ज्ञानं ज्योतिः; तत् एव अमृतं अविनाशात्मकत्वात्; तस्मात् तमसो मा ज्योतिः गमय इति। ८१७पूर्ववत् मृत्योः मा अमृतं गमय इत्यादि; ८१८अमृतं मा कुरु इति एव एतत् आह — दैवं प्राजापत्यं फलभावं आपादय इत्यर्थः। ८१९पूर्वो मन्त्रोऽसाधनस्वभावात् साधनभावं आपादय इति; द्वितीयः तु साधनभावात् अपि अज्ञानरूपात् साध्यभावं आपादय इति। मृत्योः मा अमृतं गमय इति पूर्वयोः एव मन्त्रयोः समुच्चितोऽर्थः तृतीयेन मन्त्रेण उच्यते इति प्रसिद्धार्थता एव। न अत्र तृतीये मन्त्रे तिरोहितं अन्तर्हितं इव अर्थरूपं ८२०पूर्वयोः इव मन्त्रयोः अस्ति; यथाश्रुत एव अर्थः॥

६७८२१याजमानं उद्गानं कृत्वा पवमानेषु त्रिषु, अथ अनन्तरं यानि इतराणि शिष्टानि स्तोत्राणि, तेषु आत्मने अन्नाद्यं आगायेत् — ८२२प्राणवित् उद्गाता ८२३प्राणभूतः प्राणवत् एव। ८२४यस्मात् सः एषः उद्गाता एवं प्राणं यथा उक्तं वेत्ति, अतः प्राणवत् एव तं कामं साधयितुं समर्थः; ८२५तस्मात् यजमानः तेषु स्तोत्रेषु प्रयुज्यमानेषु वरं वृणीत; यं कामं कामयेत तं कामं वरं वृणीत प्रार्थयेत। ८२६यस्मात् सः एषः एवंवित् उद्गाता इति तस्मात् शब्दात् प्राक् एव सम्बध्यते। आत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते इच्छति उद्गाता, तं आगायति आगानेन साधयति॥

६८८२७एवं तावत् ज्ञानकर्मभ्यां प्राणात्मापत्तिः इति उक्तं; ८२८तत्र नास्ति आशङ्कासम्भवः। ८२९अतः कर्मापाये प्राणापत्तिः भवति वा न वा इति आशङ्क्यते; तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं आह — तत् ह एतत् लोकजित् एव इति। तत् ह तत् एतत् प्राणदर्शनं कर्मवियुक्तं केवलं अपि, लोकजित् एव इति लोकसाधनं एव। न ह एव अलोक्यतायै ८३०अलोकार्हत्वाय, आशा आशंसनं प्रार्थनं, नैव अस्ति ह। ८३१–८३२न हि प्राणात्मनि उत्पन्नात्माभिमानस्य तत्प्राप्त्याशंसनं सम्भवति। न हि ग्रामस्थः कदा ग्रामं प्राप्नुयां इति अरण्यस्थ इव आशास्ते। ८३३असन्निकृष्टविषये हि अनात्मनि आशंसनं, न तत् स्वात्मनि सम्भवति। तस्मात् न आशास्ति — कदाचित् प्राणात्मभावं न प्रतिपद्येय इति॥

६९८३४कस्य एतत्। ८३५यः एवं एतत् साम प्राणं यथा उक्तं निर्धारितमहिमानं वेद — ८३६‘अहं अस्मि प्राण ८३७इन्द्रियविषयासङ्गैः आसुरैः पाप्मभिः अधर्षणीयो विशुद्धः; ८३८वागादिपञ्चकं च मदाश्रयत्वात् अग्न्याद्यात्मरूपं ८३९स्वाभाविकविज्ञानोत्थेन्द्रियविषयासङ्गजनितासुरपाप्मदोषवियुक्तं; ८४०सर्वभूतेषु च मदाश्रयान्नाद्योपयोगबन्धनं; ८४१आत्मा च अहं सर्वभूतानां, आङ्गिरसत्वात्; ८४२ऋग्यजुःसामोद्गीथभूतायाः च वाचः आत्मा, तद्व्याप्तेः तन्निर्वर्तकत्वात् च; ८४३मम साम्नो ८४४गीतिभावं आपद्यमानस्य बाह्यं धनं भूषणं सौस्वर्यं; ततोऽपि अन्तरतरं सौवर्ण्यं लाक्षणिकं सौस्वर्यं; गीतिभावं आपद्यमानस्य मम कण्ठादिस्थानानि प्रतिष्ठा; ८४५एवं गुणोऽहं पुत्तिकादिशरीरेषु कार्त्स्न्येन परिसमाप्तः, अमूर्तत्वात् सर्वगतत्वात् च’ — इति आ एवं अभिमानाभिव्यक्तेः वेद उपास्ते इत्यर्थः॥८४६

इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

७०८५१आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्। ज्ञानकर्मभ्यां समुच्चिताभ्यां प्रजापतित्वप्राप्तिः व्याख्याता; केवलप्राणदर्शनेन च — ‘तत् ह एतत् लोकजित् एव’ इत्यादिना। ८५२प्रजापतेः फलभूतस्य सृष्टिस्थितिसंहारेषु जगतः स्वातन्त्र्यादिविभूत्युपवर्णनेन ज्ञानकर्मणोः वैदिकयोः फलोत्कर्षो वर्णयितव्यः इति एवं अर्थं आरभ्यते। ८५३तेन च कर्मकाण्डविहितज्ञानकर्मस्तुतिः कृता ८५४भवेत् सामर्थ्यात्। ८५५विवक्षितं तु एतत् — सर्वं अपि एतत् ज्ञानकर्मफलं संसारः एव, ८५६भयारत्यादियुक्तत्वश्रवणात् कार्यकरणलक्षणत्वात् च ८५७–८५९स्थूलव्यक्तानित्यविषयत्वात् च इति। ८६०ब्रह्मविद्यायाः केवलायाः वक्ष्यमाणायाः मोक्षहेतुत्वं इति उत्तरार्थं च इति। ८६१न हि संसारविषयात् साध्यसाधनादिभेदलक्षणात् अविरक्तस्य आत्मैकत्वज्ञानविषये अधिकारः, अतृषितस्य इव पाने। तस्मात् ज्ञानकर्मफलोत्कर्षोपवर्णनं उत्तरार्थम्। ८६२तथा च वक्ष्यति — ८६३‘तत् एतत् पदनीयं अस्य’(बृ.उ.१.४.७) ‘तत् एतत् प्रेयः पुत्रात्’(बृ.उ.१.४.८) इत्यादि॥

७१८६४आत्मा एव आत्मा इति प्रजापतिः प्रथमोऽण्डजः शरीरी अभिधीयते। ८६५वैदिकज्ञानकर्मफलभूतः सः एव — किं ? इदं शरीरभेदजातं ८६६तेन प्रजापतिशरीरेण अविभक्तं आत्मा एव आसीत् अग्रे प्राक् शरीरान्तरोत्पत्तेः। ८६७सः च पुरुषविधः पुरुषप्रकारः शिरःपाण्यादिलक्षणो विराट्; ८६८सः एव प्रथमः सम्भूतोऽनुवीक्ष्य अन्वालोचनं कृत्वा — ‘कोऽहं किंलक्षणो वा अस्मि’ इति, ८६९न अन्यत् वस्त्वन्तरं, आत्मनः प्राणपिण्डात्मकात् कार्यकरणरूपात्, न अपश्यत् न ददर्श। ८७०केवलं तु आत्मानं एव सर्वात्मानं अपश्यत्। ८७१तथा पूर्वजन्मश्रौतविज्ञानसंस्कृतः ‘सोऽहं प्रजापतिः, सर्वात्मा अहं अस्मि’ इति अग्रे व्याहरत् व्याहृतवान्। ८७२ततः तस्मात्, यतः पूर्वज्ञानसंस्कारात् आत्मानं एव अहं इति अभ्यधात् अग्रे तस्मात्, अहन्नामा अभवत्; ८७३तस्य उपनिषत् अहं इति श्रुतिप्रदर्शितं एव नाम वक्ष्यति; तस्मात्, यस्मात् कारणे प्रजापतौ एवं वृत्तं तस्मात्, तत्कार्यभूतेषु प्राणिषु एतर्हि एतस्मिन् अपि काले, आमन्त्रितः कः त्वं इति उक्तः सन्, ‘अहं अयं’ इति एव अग्रे उक्त्वा कारणात्माभिधानेन आत्मानं अभिधाय अग्रे, पुनः विशेषनामजिज्ञासवे अथ अनन्तरं विशेषपिण्डाभिधानं ‘देवदत्तः’ ‘यज्ञदत्तः’ वा इति प्रब्रूते कथयति — यत् नाम अस्य विशेषपिण्डस्य मातापितृकृतं भवति, तत् कथयति। ८७४–८७५सः च प्रजापतिः, अतिक्रान्तजन्मनि सम्यक् कर्मज्ञानभावनानुष्ठानैः साधकावस्थायां, यत् यस्मात्, कर्मज्ञानभावनानुष्ठानैः प्रजापतित्वं प्रतिपित्सूनां पूर्वः प्रथमः सन्, अस्मात् प्रजापतित्वप्रतिपित्सुसमुदायात् सर्वस्मात्, आदौ औषत् अदहत्; किं ? आसङ्गाज्ञानलक्षणान् सर्वान् पाप्मनः प्रजापतित्वप्रतिबन्धकारणभूतान्; ८७६यस्मात् एवं तस्मात् पुरुषः — पूर्वं औषत् इति पुरुषः। ८७७यथा अयं प्रजापतिः ओषित्वा प्रतिबन्धकान् पाप्मनः सर्वान्, पुरुषः प्रजापतिः अभवत्; एवं अन्योऽपि ज्ञानकर्मभावनानुष्ठानवह्निना केवलं ज्ञानबलात् वा ओषति भस्मीकरोति ह वै सः तं — कं ? योऽस्मात् विदुषः पूर्वः प्रथमः प्रजापतिः बुभूषति भवितुं इच्छति तं इत्यर्थः। ८७८तं दर्शयति — यः एवं वेद इति; ८७९सामर्थ्यात् ज्ञानभावनाप्रकर्षवान्। ८८०ननु अनर्थाय प्राजापत्यप्रतिपित्सा, एवंविदा चेत् दह्यते; ८८१न एषः दोषः, ज्ञानभावनोत्कर्षाभावात् प्रथमं प्रजापतित्वप्रतिपत्त्यभावमात्रत्वात् दाहस्य। ८८२उत्कृष्टसाधनः प्रथमं प्रजापतित्वं प्राप्नुवन् न्यूनसाधनो न प्राप्नोति इति, सः तं दहति इत्युच्यते; न पुनः प्रत्यक्षं उत्कृष्टसाधनेन इतरः दह्यते — ८८३यथा लोके आजिसृतां यः प्रथमं आजिं उपसर्पति तेन इतरे दग्धा इव अपहृतसामर्थ्याः भवन्ति, तद्वत्॥

७२८८५यत् इदं तुष्टूषितं कर्मकाण्डविहितज्ञानकर्मफलं प्राजापत्यलक्षण, नैव तत्संसारविषयं अत्यक्रामत् इति इमं अर्थं प्रदर्शयिष्यन् आह —

७३सोऽबिभेत्। सः प्रजापतिः, योऽयं प्रथमः शरीरी पुरुषविधो व्याख्यातः सः, अबिभेत् भीतवान् अस्मदादिवत् एव इत्याह। ८८६यस्मात् अयं पुरुषविधः शरीरकरणवान् आत्मनाशविषयविपरीतदर्शनवत्त्वात् अबिभेत्, तस्मात् तत्सामान्यात् अद्यत्वे अपि एकाकी बिभेति। ८८७किञ्च अस्मदादिवत् एव भयहेतुविपरीतदर्शनापनोदकारणं यथाभूतात्मदर्शनम्। सोऽयं प्रजापतिः ईक्षां ईक्षणं चक्रे कृतवान् ह। ८८८कथं इत्याह — यत् यस्मात् मत्तोऽन्यत् आत्मव्यतिरेकेण वस्त्वन्तरं प्रतिद्वन्द्वीभूतं नास्ति, तस्मिन् आत्मविनाशहेत्वभावे, कस्मात् नु बिभेमि इति। ८८९तत एव यथाभूतात्मदर्शनात् अस्य प्रजापतेः भयं वीयाय विस्पष्टं अपगतवत्। ८९०तस्य प्रजापतेः यत् भयं तत् केवलाविद्यानिमित्तं एव परमार्थदर्शने अनुपपन्नं इत्याह — कस्मात् हि अभेष्यत् ? किं इति असौ भीतवान् ? परमार्थनिरूपणायां भयं अनुपपन्नं एव इत्यभिप्रायः। ८९१यस्मात् द्वितीयात् वस्त्वन्तरात् वै भयं भवति; ८९२द्वितीयं च वस्त्वन्तरं अविद्याप्रत्युपस्थापितं एव। ८९३न हि अदृश्यमानं द्वितीयं भयजन्मनो हेतुः, ८९४‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इति मन्त्रवर्णात्। ८९५यत् च एकत्वदर्शनेन भयं अपनुनोद, तत् युक्तं; कस्मात् ? द्वितीयात् वस्त्वन्तरात् वै भयं भवति; तत् एकत्वदर्शनेन द्वितीयदर्शनं अपनीतं इति नास्ति यतः॥

७४८९६अत्र चोदयन्ति — ८९७कुतः प्रजापतेः एकत्वदर्शनं जातं ? ८९८को वा अस्मै उपदिदेश ? ८९९अथ अनुपदिष्टं एव प्रादुः अभूत्; ९००अस्मदादेः अपि तथा प्रसङ्गः। ९०१अथ जन्मान्तरकृतसंस्कारहेतुकं; ९०२एकत्वदर्शनानर्थक्यप्रसङ्गः। ९०३यथा प्रजापतेः अतिक्रान्तजन्मावस्थस्य एकत्वदर्शनं विद्यमानं अपि अविद्याबन्धकारणं न अपनिन्ये, ९०४यतोऽविद्यासंयुक्त ९०५एव अयं जातोऽबिभेत्, एवं सर्वेषां एकत्वदर्शनानर्थक्यं प्राप्नोति। ९०६अन्त्यं एव निवर्तकं इति चेत्, ९०७न; पूर्ववत् पुनः प्रसङ्गेन अनैकान्त्यात्। ९०८तस्मात् अनर्थकं एव एकत्वदर्शनं इति॥

७५९०९न एषः दोषः; उत्कृष्टहेतूद्भवत्वात् लोकवत्। ९१०यथा पुण्यकर्मोद्भवैः विविक्तैः कार्यकरणैः संयुक्ते जन्मनि सति प्रज्ञामेधास्मृतिवैशारद्यं दृष्टं, तथा प्रजापतेः धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यविपरीतहेतुसर्वपाप्मदाहात् विशुद्धैः कार्यकरणैः संयुक्तं उत्कृष्टं जन्म; ९११तदुद्भवं च अनुपदिष्टं एव युक्तं एकत्वदर्शनं प्रजापतेः। ९१२तथा च स्मृतिः — ‘ज्ञानं अप्रतिघं यस्य वैराग्यं च प्रजापतेः। ऐश्वर्यं चैव धर्मः च सहसिद्धं चतुष्टयं’ इति॥ ९१३सहसिद्धत्वे भयानुपपत्तिः इति चेत् — ९१४–९१५न हि आदित्येन सह तमः उदेति — न, अन्यानुपदिष्टार्थत्वात् सहसिद्धवाक्यस्य। ९१६श्रद्धातात्पर्यप्रणिपातादीनां अहेतुत्वं इति चेत् — स्यात् मतं — ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत् परः संयतेन्द्रियः’(भ.गी.४.३९) ‘तत् विद्धि प्रणिपातेन’(भ.गी.४.३४) इति एवं आदीनां श्रुतिस्मृतिविहितानां ज्ञानहेतूनां अहेतुत्वं, ९१७प्रजापतेः इव जन्मान्तरकृतधर्महेतुत्वे ज्ञानस्य इति चेत्, ९१८न; निमित्तविकल्पसमुच्चयगुणवदगुणवत्त्वभेदोपपत्तेः। ९१९लोके हि नैमित्तिकानां कार्याणां निमित्तभेदोऽनेकधा विकल्प्यते। तथा निमित्तसमुच्चयः। तेषां च विकल्पितानां समुच्चितानां च पुनः गुणवदगुणवत्त्वकृतो भेदो भवति। ९२०तत् यथा — रूपज्ञान एव तावत् नैमित्तिके कार्ये ९२१तमसि विना आलोकेन चक्षूरूपसन्निकर्षो नक्तञ्चराणां रूपज्ञाने निमित्तं भवति; मनः एव केवलं रूपज्ञाननिमित्तं योगिनां; ९२२अस्माकं तु सन्निकर्षालोकाभ्यां सह ९२३तथा आदित्यचन्द्राद्यालोकभेदैः समुच्चिताः निमित्तभेदाः भवन्ति; तथा आलोकविशेषगुणवदगुणवत्त्वेन भेदाः स्युः। ९२४एवं एव आत्मैकत्वज्ञाने अपि ९२५क्वचित् जन्मान्तरकृतं कर्म निमित्तं भवति; यथा प्रजापतेः। क्वचित् तपो निमित्तं; ‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व’(तै.उ.३.२.१) इति श्रुतेः। क्वचित् ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छा.उ.६.१४.२) ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानं’(भ.गी.४.३९) ‘तत् विद्धि प्रणिपातेन’ ‘आचार्यात् ह एव’(छा.उ.४.९.३) ‘ज्ञातव्यो द्रष्टव्यः श्रोतव्यः’(बृ.उ.२.४.५), इति श्रुतिस्मृतिभ्यः एकान्तज्ञानलाभनिमित्तत्वं श्रद्धाप्रभृतीनां ९२६अधर्मादिनिमित्तवियोगहेतुत्वात्; ९२७वेदान्तश्रवणमनननिदिध्यासनानां च साक्षात् ज्ञेयविषयत्वात्; ९२८पापादिप्रतिबन्धक्षये च आत्ममनसोः, भूतार्थज्ञाननिमित्तस्वाभाव्यात्। ९२९तस्मात् अहेतुत्वं न जातु ज्ञानस्य श्रद्धाप्रणिपातादीनां इति॥

७६९३२इतः च संसारविषयः एव प्रजापतित्वं, ९३३यतः सः प्रजापतिः वै नैव रेमे रतिं न अन्वभवत् — अरत्याविष्टोऽभूत् इत्यर्थः — अस्मदादिवत् एव यतः; ९३४इदानीं अपि तस्मात् एकाकित्वादिधर्मवत्त्वात् एकाकी न रमते रतिं न अनुभवति। ९३५–९३६रतिः नाम इष्टार्थसंयोगजा क्रीडा। तत्प्रसङ्गिनः इष्टवियोगात् मनसि आकुलीभावोऽरतिः इत्युच्यते। सः तस्याः अरतेः अपनोदाय द्वितीयं अरत्यपघातसमर्थं स्त्रीवस्तु ऐच्छत् गृद्धिं अकरोत्। तस्य च एवं स्त्रीविषयं गृध्यतः स्त्रिया ९३७परिष्वक्तस्य इव आत्मनो भावो बभूव। सः तेन ९३८–९३९सति ईप्सुत्वात् एतावान् एतत्परिमाणः आस बभूव ह। किम्परिमाण इत्याह — यथा लोके स्त्रीपुमांसौ अरत्यपनोदाय सम्परिष्वक्तौ यत्परिमाणौ स्यातां, तथा तत्परिमाणः, बभूव इत्यर्थः। ९४०सः तथा तत्परिमाणं एव इमं आत्मानं द्वेधा द्विप्रकारं अपातयत् पातितवान्। ९४१इमं एव इति अवधारणं मूलकारणात् विराजो विशेषणार्थम्। ९४२न क्षीरस्य सर्वोपमर्देन दधिभावापत्तिवत् विराट् सर्वोपमर्देन एतावान् आस; ९४३किं तर्हि ? आत्मना व्यवस्थितस्य एव विराजः सत्यसङ्कल्पत्वात् आत्मव्यतिरिक्तं स्त्रीपुंसपरिष्वक्तपरिमाणं शरीरान्तरं बभूव। ९४४सः एव च विराट् तथाभूतः — ‘सः ह एतावान् आस’ इति सामानाधिकरण्यात्। ततः तस्मात् पातनात् पतिः च पत्नी च अभवतां इति दम्पत्योः निर्वचनं ९४५लौकिकयोः; अतः एव तस्मात् — यस्मात् आत्मनः एव अर्धः पृथग्भूतः — या इयं स्त्री — तस्मात् — इदं शरीरं आत्मनोऽर्धबृगलं — अर्धं च तत् बृगलं विदलं च तत् अर्धबृगलं, अर्धविदलं इव इत्यर्थः। ९४६प्राक्स्त्र्युद्वहनात्कस्यार्धबृगलमित्युच्यते — स्व आत्मनः इति। ९४७एवं आह स्म उक्तवान् किल, याज्ञवल्क्यः — यज्ञस्य वल्को वक्ता यज्ञवल्कः तस्य अपत्यं याज्ञवल्क्यो दैवरातिः इत्यर्थः; ब्रह्मणो वा अपत्यम्। ९४८यस्मात् अयं पुरुषार्ध आकाशः स्त्र्यर्धशून्यः, पुनः उद्वहनात् तस्मात् पूर्यते स्त्र्यर्धेन, पुनः सम्पुटीकरणेन इव विदलार्धः। तां सः प्रजापतिः मन्वाख्यः शतरूपाख्यां आत्मनो दुहितरं पत्नीत्वेन कल्पितां समभवत् मैथुनं उपगतवान्। ततः तस्मात् तदुपगमनात् मनुष्याः अजायन्त उत्पन्नाः॥

७७सा शतरूपा उ ह इयं — सा इयं दुहितृगमने स्मार्तं प्रतिषेधं अनुस्मरन्ती ईक्षां चक्रे। ९४९‘कथं नु इदं अकृत्यं, यत् मा मां आत्मनः एव जनयित्वा उत्पाद्य सम्भवति उपगच्छति; ९५०यदि अपि अयं निर्घृणः, अहं हन्त इदानीं तिरोऽसानि जात्यन्तरेण तिरस्कृता भवानि’ इति एवं ईक्षित्वा असौ गौः अभवत्। ९५१उत्पाद्य प्राणिकर्मभिः चोद्यमानायाः पुनः पुनः सा एव मतिः शतरूपायाः मनोः च अभवत्। ततः च ऋषभः इतरः। तां समेवाभवत् इत्यादि पूर्ववत्। ततो गावोऽजायन्त। तथा बडबा इतरा अभवत् अश्ववृषः इतरः। तथा गर्दभी इतरा गर्दभः इतरः। तत्र बडबाश्ववृषादीनां सङ्गमात् तत एकशफ एकखुर अश्वाश्वतरगर्दभाख्य त्रयमजायत। तथा अजाः इतरा अभवत्, बस्तः छागः इतरः। तथा अविः इतरा, मेषः इतरः। तां समा एव अभवत्। तां ९५२तां इति वीप्सा। ९५३तां अजां तां अविं च इति समभवत् एव इत्यर्थः। ततोऽजाः च अवयः च अजावयोऽजायन्त। ९५४एवं एव यत् इदं किञ्च यत् किञ्च इदं मिथुनं स्त्रीपुंसलक्षण द्वन्द्वं, आ पिपीलिकाभ्यः पिपीलिकाभिः सह अनेन एव न्यायेन तत् सर्वं असृजत जगत् सृष्टवान्॥९५५

७८९५६–९५७सः प्रजापतिः सर्वं इदं जगत् सृष्ट्वा अवेत्। कथं ? अहं वाव अहं एव, सृष्टिः — ९५८सृज्यते इति सृष्टं जगत् उच्यते सृष्टिः इति — ९५९यत् मया सृष्टं जगत् ९६०मदभेदत्वात् अहं एव अस्मि, ९६१न मत्तो व्यतिरिच्यते; ९६२कुतः एतत् ? अहं हि ९६३यस्मात्, इदं सर्वं जगत् असृक्षि सृष्टवान् अस्मि, तस्मात् इत्यर्थः। यस्मात् सृष्टिशब्देन आत्मानं एव अभ्यधात् प्रजापतिः ततः तस्मात् सृष्टिः अभवत् सृष्टिनाम अभवत् ९६४सृष्ट्यां जगति ह अस्य प्रजापतेः एतस्यां एतस्मिन् जगति, सः प्रजापतिवत् स्रष्टा भवति, स्वात्मनोऽनन्यभूतस्य जगतः; कः ? यः एवं ९६५प्रजापतिवत् यथोक्तं स्वात्मनोऽनन्यभूतं जगत् ‘साध्यात्माधिभूताधिदैव जगत् अहं अस्मि’ इति वेद॥

७९९७२एवं सः प्रजापतिः जगत् इदं मिथुनात्मक सृष्ट्वा ब्राह्मणादिवर्णनियन्त्री देवताः सिसृक्षुः आदौ — अथ — इति — शब्दद्वयं अभिनयप्रदर्शनार्थं — ९७३अनेन प्रकारेण मुखे हस्तौ प्रक्षिप्य अभ्यमन्थत् आभिमुख्येन मन्थनं अकरोत्। सः मुखं हस्ताभ्यां मथित्वा, मुखात् च योनेः हस्ताभ्यां च योनिभ्यां, अग्निं ब्राह्मणजातेः अनुग्रहकर्तारं, असृजत सृष्टवान्। ९७४यस्मात् दाहकस्य अग्नेः योनिः एतत् उभयं — हस्तौ मुखं च, तस्मात् उभयं अपि एतत् अलोमकं लोमविवर्जितं; ९७५किं सर्वं एव ? न, अन्तरतः अभ्यन्तरतः। ९७६अस्ति हि योन्या सामान्यं उभयस्य अस्य। किं ? अलोमका हि योनिः अन्तरतः स्त्रीणाम्। ९७७तथा ब्राह्मणोऽपि मुखात् एव जज्ञे प्रजापतेः। ९७८तस्मात् एकयोनित्वात् ज्येष्ठेन इव अनुजोऽनुगृह्यते, अग्निना ब्राह्मणः। तस्मात् ब्राह्मणोऽग्निदेवत्यो मुखवीर्यः च इति श्रुतिस्मृतिसिद्धम्। ९७९तथा बलाश्रयाभ्यां बाहुभ्यां बलभिदादिक क्षत्रियजातिनियन्तारं क्षत्त्रियं च। ९८०तस्मात् ऐन्द्रं क्षत्त्रं बाहुवीर्य च इति श्रुतौ स्मृतौ च अवगतम्। तथा ऊरु तत् ईहा चेष्टा तदाश्रयात् वस्वादिलक्षण विशो नियन्तारं विशं च। तस्मात् कृष्यादिपरो वस्वादिदेवत्यः च वैश्यः। तथा पूषणं पृथ्वीदैवत शूद्रं च पद्भ्यां परिचरणक्षमं असृजत इति — श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धि। ९८१तत्र क्षत्रादिदेवतासर्गं इह अनुक्तं वक्ष्यमाणं अपि उक्तवत् उपसंहरति सृष्टिसाकल्यानुकीर्ति। ९८२यथा इयं श्रुतिः व्यवस्थिता तथा प्रजापतिः एव सर्वे देवाः इति निश्चितोऽर्थः; ९८३स्रष्टुः अनन्यत्वात् सृष्टानां, ९८४प्रजापतिना एव तु सृष्टत्वात् देवानाम्। अथ एवं प्रकरणार्थ व्यवस्थिते तत्स्तुत्यभिप्रायेण अविद्वन्मतान्तरनिन्दोपन्यासः। ९८५अन्यनिन्दा अन्यस्तुति। तत् तत्र कर्मप्रकरणे, केवलयाज्ञिकाः यागकाल, यत् इदं वच आहुः — ‘अमुमग्निं यजामुं इन्द्रं यज’ इत्यादि — ९८६नामशस्त्रस्तोत्रकर्मादिभिन्नत्वात् भिन्नं एव अग्न्यादिदेवं एकैकं मन्यमानाः आहुः इत्यभिप्रायः — ९८७तत् न तथा विद्यात्; यस्मात् एतस्य एव प्रजापतेः सा विसृष्टिः देवभेदः सर्वः; एषः उ हि एव प्रजापतिः एव ९८८प्राणः सर्वे देवाः॥

८०९८९अत्र विप्रतिपद्यन्ते — परः एव हिरण्यगर्भः इति एके; संसारी इति अपरे। ९९०परः एव तु मन्त्रवर्णात् — ‘इन्द्रं मित्रं वरुणं अग्निं आहुः’(ऋ.१.१९४.४६) इति श्रुतेः; ९९१‘एषः ब्रह्म एषः इन्द्र एषः प्रजापतिः एते सर्वे देवाः’(ऐ.उ.३.१.३) इति च श्रुतेः; स्मृतेः च — ‘एतं एके वदन्ति अग्निं मनुं अन्ये प्रजापतिं’(मनु.१२.१२३) इति, ९९२–९९३‘योऽसौ अतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः ९९४–९९५सनातनः। सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः ९९६सः एव स्वयं उद्बभौ’(मनु१.७) इति च। ९९७संसारी एव वा स्यात् — ‘सर्वान् पाप्मनः औषत्’(बृ.उ.१.४.१) इति श्रुतेः; ९९८न हि असंसारिणः पाप्मदाहप्रसङ्गोऽस्ति; ९९९भयारतिसंयोगश्रवणात् च; ‘अथ यत् मर्त्यः सन् अमृतान् असृजत’(बृ.उ.१.४.६) इति च, १०००‘हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं’(श्वे.४.१२) इति च मन्त्रवर्णात्; १००१स्मृतेः च कर्मविपाकप्रक्रियायां — ‘ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महान् अव्यक्तं एव च। उत्तमां सात्त्विकीं एतां गतिं आहुः मनीषिणः’(मनु.१२.५०) इति। अथ एवं विरुद्धार्थानुपपत्ति प्रामाण्यव्याघातः इति चेत् —

८११००२न, कल्पनान्तरोपपत्तेः अविरोधात्। १००३उपाधिविशेषसम्बन्धात् विशेषकल्पनान्तरं उपपद्यते। १००४‘आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः। १००५कः तं मदामदं देवं मत् अन्यो ज्ञातुं अर्हति’(कः.उ.१.२.२१) इति एवमादिश्रुतिभ्यः १००६उपाधिवशात् संसारित्वं, न परमार्थतः। १००७स्वतोऽसंसारी एव। १००८एवं एकत्वं नानात्वं च हिरण्यगर्भस्य। १००९तथा सर्वजीवानां, १०१०‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति श्रुतेः। १०११हिरण्यगर्भः तु उपाधिशुद्ध्यतिशयापेक्षया प्रायशः परः एव इति श्रुतिस्मृतिवादाः प्रवृत्ताः। १०१२संसारित्वं तु क्वचित् एव दर्शयन्ति। १०१३जीवानां तु उपाधिगताशुद्धिबाहुल्यात् संसारित्वं एव प्रायशोऽभिलप्यते। १०१४व्यावृत्तकृत्स्नोपाधिभेदापेक्षया तु सर्वः परत्वेन अभिधीयते श्रुतिस्मृतिवादैः॥

८२१०१५तार्किकैः तु परित्यक्तागमबलैः अस्ति नास्ति कर्ता अकर्ता इत्यादि विरुद्धं बहु तर्कयद्भिः आकुलीकृतः शास्त्रार्थः। तेन अर्थनिश्चयो दुर्लभः। १०१६ये तु केवलशास्त्रानुसारिन् शान्तदर्पाः तेषां प्रत्यक्षविषयः इव निश्चितः शास्त्रार्थो देवतादिविषयः॥

८३१०१७तत्र प्रजापतेः एकस्य देवस्य अत्र अद्यलक्षणो भेदो विवक्षितं इति — १०१८तत्र अग्निः उक्तोऽत्ता, आद्यः सोमः इदानीं उच्यते। अथ यत् किञ्च इदं लोके आर्द्रं द्रवात्मकं, तत् रेतसः आत्मनो बीजात् असृजत; ‘रेतसः आपः’(ऐ.उ.१.१.४) इति श्रुतेः। १०१९द्रवात्मकः च सोमः। १०२०तस्मात् यत् आर्द्रं प्रजापतिना रेतसः सृष्टं, तत् उ सोम एव। १०२१एतावत् वै एतावत् एव, न अतः अधिकं, इदं सर्वम्। किं तत् ? अन्नं चैव सोमो द्रवात्मकत्वात् आप्यायकं, अन्नादः च अग्निः औष्ण्यात् रूक्षत्वात् च।

८४तत्र एवं अवध्रियते — सोमः एव अन्नं, यत् अद्यते तत् एव सोमः इत्यर्थः; यः एव अत्ता सः एव अग्निः; १०२२अर्थबलात् हि अवधारणम्। १०२३अग्निः अपि क्वचित् हूयमानः सोमपक्षस्य एव; सोमोऽपि इज्यमानोऽग्निः एव, अत्तृत्वात्। १०२४एवं अग्नीषोमात्मकं जगदात्मत्वेन पश्यन् न केनचित् दोषेण लिप्यते; प्रजापतिः च भवति। १०२५सा एषा ब्रह्मणः प्रजापतेः अतिसृष्टिः आत्मनोऽपि अतिशया। का सा इत्याह — यत् श्रेयसः प्रशस्यतरान् आत्मनः सकाशात् यस्मादसृजत देवान्, तस्मात् देवसृष्टिः अतिसृष्टिः। १०२६–१०२७कथं पुनः आत्मनोऽतिशया सृष्टिः इति अतः आह — अथ यत् यस्मात् मर्त्यः सन् मरणधर्मा सन्, अमृतान् अमरणधर्मिणो देवान्, कर्मज्ञानवह्निना सर्वान् आत्मनः पाप्मनः ओषित्वा, असृजत; १०२८तस्मात् इयं अतिसृष्टिः उत्कृष्टज्ञानस्य फलं इत्यर्थः। तस्मात् एतां अतिसृष्टिं प्रजापतेः आत्मभूतां यो वेद, सः एतस्यां अतिसृष्ट्यां प्रजापतिः इव भवति प्रजापतिवत् एव स्रष्टा भवति॥

८५१०२९तत् हि एतत् तर्हि अव्याकृतं आसीत्। सर्वं वैदिकं साधनं १०३०ज्ञानकर्मलक्षणं १०३१कर्त्राद्यनेककारकापेक्षं १०३२प्रजापतित्वफलावसानं १०३३साध्यं एतावत् एव, यत् एतत् व्याकृतं जगत्संसारः। अथ एतस्य एव साध्यसाधनलक्षणस्य व्याकृतस्य जगतो व्याकरणात् प्राक् बीजावस्था या, तां निर्दिदिक्षति अङ्कुरादिकार्यानुमितां इव वृक्षस्य, १०३४कर्मबीजोऽविद्याक्षेत्रो हि असौ संसारवृक्षः समूलं उद्धर्तव्यः इति; १०३५तदुद्धरणे हि पुरुषार्थपरिसमाप्तिः; १०३६तथा च उक्तं — ‘ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखः’(कः.उ.२.३.१) इति काठके; गीतासु च ‘ऊर्ध्वमूलं अधःशाखं’(भ.गी.१५.१) इति; पुराणे च — ‘ब्रह्मवृक्षः सनातनः’ इति॥

८६१०४८तत् ह इदम्। तत् इति बीजावस्थं १०४९जगत् प्राक् उत्पत्तेः, तर्हि तस्मिन् काले; परोक्षत्वात् सर्वनाम्ना अप्रत्यक्षाभिधानेन अभिधीयते — १०५०भूतकालसम्बन्धित्वात् अव्याकृतभाविनो जगतः; १०५१सुखग्रहणार्थं ऐतिह्यप्रयोगो ह — शब्दः; एवं ह तदा आसीत् इति उच्यमाने सुखं तां परोक्षां अपि जगतो बीजावस्थां प्रतिपद्यते — युधिष्ठिरो ह १०५२किल राजा आसीत् इति उक्ते यद्वत्; इदं इति व्याकृतनामरूपात्मकं साध्यसाधनलक्षणं यथावर्णितं अभिधीयते; तदिदंशब्दयोः परोक्षप्रत्यक्षावस्थजगद्वाचकयोः सामानाधिकरण्यात् एकत्वं एव परोक्षप्रत्यक्षावस्थस्य जगतोऽवगम्यते; १०५३तत् एव इदं, इदं एव च तदव्याकृतमासीत् इति।

८७१०५४अथ एवं सति न असतः उत्पत्तिः न सतो विनाशः कार्यस्य इति अवधृतं भवति। १०५५तदेवंभूतं जगत् अव्याकृतं सत् नामरूपाभ्यां एव १०५६नाम्ना रूपेण एव च, व्याक्रियत। १०५७–१०५८व्याक्रियते इति कर्मकर्तृप्रयोगात् तत् स्वयं एव आत्मा एव व्याक्रियत — वि आ अक्रियत — विस्पष्टं नामरूपविशेषावधारणमर्यादं व्यक्तीभावं आपद्यत — १०५९–१०६०सामर्थ्यात् आक्षिप्तनियन्तृकर्तृसाधनक्रियानिमित्तम्। असौ नाम इति सर्वनाम्ना अविशेषाभिधानेन नाममात्रं व्यपदिशति। देवदत्तो यज्ञदत्तः इति वा नाम अस्य इति असौ नामा अयम्। १०६१तथा इदं इति शुक्लकृष्णादीनां अविशेषः। इदं शुक्लं इदं कृष्णं वा रूपमस्येतीदंरूपः। १०६२तत् इदं अव्याकृतं वस्तु, एतर्हि एतस्मिन् अपि काले, नामरूपाभ्यां एव व्याक्रियते — असौ नामा अयं इदंरूपः इति। १०६३यदर्थः सर्वशास्त्रारम्भः, १०६४–१०६५यस्मिन् अविद्यया १०६६स्वाभाविक्या १०६७कर्तृक्रियाफलाध्यारोपणा कृता, १०६८यः कारणं सर्वस्य जगतः, १०६९यदात्मके नामरूपे १०७०सलिलात् इव १०७१स्वच्छात् मलं इव फेनं अव्याकृते व्याक्रियेते, १०७२यः च १०७३ताभ्यां नामरूपाभ्यां विलक्षणः स्वतो १०७४–१०७६नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः — १०७७सः १०७८एषः १०७९अव्याकृते १०८०आत्मभूते नामरूपे व्याकुर्वन्, १०८१ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देहेष्विह १०८२कर्मफलाश्रयेषु अशनायादिमत्सु १०८३प्रविष्टः॥

८८१०८४–१०८५ननु अव्याकृतं स्वयं एव व्याक्रियते इति उक्तं; कथं इदं इदानीं उच्यते — परः एव तु आत्मा अव्याकृतं व्याकुर्वन् इह प्रविष्टः इति। न एषः दोषः — परस्य अपि आत्मनोऽव्याकृतजगदात्मत्वेन विवक्षितत्वात्। १०८६आक्षिप्तनियन्तृकर्तृक्रियानिमित्तं हि जगत् अव्याकृतं व्याक्रियते इति अवोचाम। १०८७इदंशब्दसामानाधिकरण्यात् च अव्याकृतशब्दस्य। १०८८यथा इदं १०८९जगन्नियन्त्राद्यनेककारकनिमित्तादिविशेषवत् व्याकृतं, तथा अपरित्यक्तान्यतमविशेषवत् एव तत् अव्याकृतम्। व्याकृताव्याकृतमात्रं तु विशेषः। १०९०दृष्टः च लोके विवक्षातः शब्दप्रयोगो ग्रामे आगतो ग्रामः शून्य इति — १०९१कदाचित् ग्रामशब्देन निवासमात्रविवक्षायां ग्रामः शून्य इति शब्दप्रयोगो भवति; कदाचित् निवासिजनविवक्षायां ग्रामे आगतः इति; कदाचित् उभयविवक्षायां अपि ग्रामशब्दप्रयोगो भवति ग्रामं च न प्रविशेत् इति यथा — १०९२तद्वत् इह अपि जगत् इदं व्याकृतं अव्याकृतं च इति अभेदविवक्षायां आत्मानात्मनोः भवति व्यपदेशः। १०९३तथा इदं जगदुत्पत्तिविनाशात्मकं इति केवलजगद्व्यपदेशः। १०९४तथा ‘महान् अजः आत्मा’ ‘अस्थूलोऽनणुः’ ‘सः एषः न इति न इति’ इत्यादि केवलात्मव्यपदेशः॥

८९१०९५ननु परेण व्याकर्त्रा व्याकृतं सर्वतो व्याप्तं सर्वदा जगत्; सः कथं इह प्रविष्टः परिकल्प्यते; १०९६अप्रविष्टो हि देशः परिच्छिन्नेन प्रवेष्टुं शक्यते, यथा पुरुषेण ग्रामादिः; न आकाशेन किञ्चित्, नित्यप्रविष्टत्वात्। पाषाणसर्पादिवत् धर्मान्तरेण इति चेत् — अथ अपि स्यात् — न परः आत्मा स्वेन एव रूपेण प्रविवेश; किं तर्हि ? तत्स्थ एव धर्मान्तरेण उपजायते; तेन प्रविष्टः इति उपचर्यते; यथा १०९७–१०९८पाषाणे सहजोऽन्तस्थः सर्पः, नारिकेले वा तोयं — १०९९न, ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.६) इति श्रुतेः। ११००यः स्रष्टा सः भावान्तरं अनापन्नः एव कार्यं सृष्ट्वा पश्चात् प्राविशत् इति हि श्रूयते। ११०१यथा ‘भुक्त्वा गच्छति’ इति भुजिगमिक्रिययोः पूर्वापरकालयोः इतरेतरविच्छेदः, अविशिष्टः च कर्ता, तद्वत् इह अपि स्यात्; ११०२न तु तत्स्थस्य एव भावान्तरोपजनन एतत् सम्भवति। ११०३न च स्थानान्तरेण वियुज्य स्थानान्तरसंयोगलक्षणः प्रवेशो निरवयवस्य अपरिच्छिन्नस्य दृष्टः। ११०४सावयव एव प्रवेशश्रवणात् इति चेत्, ११०५न; ‘दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः’(मु.उ.२.१.२) ‘निष्कलं निष्क्रियं’(श्वे.६.१९) इत्यादिश्रुतिभ्यः, सर्वव्यपदेश्यधर्मविशेषप्रतिषेधश्रुतिभ्यः च। ११०६प्रतिबिम्बप्रवेशवत् इति चेत्, ११०७न; वस्त्वन्तरेण विप्रकर्षानुपपत्तेः। ११०८द्रव्ये गुणप्रवेशवत् इति चेत्, ११०९–१११०न; अनाश्रितत्वात्। नित्यपरतन्त्रस्य एव आश्रितस्य गुणस्य द्रव्ये प्रवेशः उपचर्यते; न तु ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यश्रवणात् तथा प्रवेशः उपपद्यते। फले बीजवत् इति चेत्, न; सावयवत्ववृद्धिक्षयोत्पत्तिविनाशादिधर्मवत्त्वप्रसङ्गात्। ११११न च एवं धर्मवत्त्वं ब्रह्मणः, ‘अजोऽजरः’(बृ.उ.४.४.२५) इत्यादिश्रुतिन्यायविरोधात्। १११२अन्यः एव संसारी परिच्छिन्न इह प्रविष्टः इति चेत्, १११३न; ‘सा इयं देवता ऐक्षत’(छा.उ.६.३.२) इति आरभ्य ‘नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति तस्याः एव प्रवेशव्याकरणकर्तृत्वश्रुतेः। १११४तथा ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’ १११५‘सः एतं एव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’(ऐ.उ.१.३.१२) १११६‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) १११७‘त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि’(श्वे.४.३) १११८‘पुरः चक्रे द्विपदः’(बृ.उ.२.५.१८) ‘रूपं रूपं’(बृ.उ.२.५.१९), इति च १११९मन्त्रवर्णात् न परात् अन्यस्य प्रवेशः। ११२०प्रविष्टानां इतरेतरभेदात् परानेकत्वं इति चेत्, न। ‘एको देवो बहुधा सन्निविष्टः’(तै.आ.३.१४.१) ‘एकः सन् बहुधा विचार’(तै.आ.३.११.१) ‘त्वं एकः असि बहून् अनुप्रविष्टः’(तै.आ.३.१४.१३) ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा’(श्वे.६.११) इत्यादिश्रुतिभ्यः॥११२१

९०११२२प्रवेशः उपपद्यते न उपपद्यते इति — तिष्ठतु तावत्; प्रविष्टानां ११२३संसारित्वात् तदनन्यत्वात् च परस्य संसारित्वं इति चेत्, ११२४न; अशनायाद्यत्ययश्रुतेः। ११२५–११२६सुखित्वदुःखित्वादिदर्शनात् न इति चेत्, न; ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.१.३.११) इति श्रुतेः। ११२७–११२८प्रत्यक्षादिविरोधात् अयुक्तं इति चेत्, न; उपाध्याश्रयजनितविशेषविषयत्वात् प्रत्यक्षादेः। ११२९‘न दृष्टेः द्रष्टारं पश्येः’(बृ.उ.३.४.२) ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४), ‘अविज्ञातं विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११) इत्यादिश्रुतिभ्यो न आत्मविषयं विज्ञानं; ११३०किं तर्हि ? बुद्ध्याद्युपाध्यात्मप्रतिच्छायाविषयं एव ‘सुखितोऽहं’ ‘दुःखितोऽहं’ इति एवमादि प्रत्यक्षविज्ञानं; ११३१‘अयं अहं’ इति विषयेण विषयिणः सामानाधिकरण्योपचारात्; ११३२‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) इति अन्यात्मप्रतिषेधात् च। ११३३देहावयवविशेष्यत्वात् च सुखदुःखयोः विषयधर्मत्वम्। ११३४‘आत्मनः तु कामाय’(बृ.उ.२.४.५), इति आत्मार्थत्वश्रुतेः अयुक्तं इति चेत्, ११३५न; ११३६‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात्’(बृ.उ.४.३.३१) इति अविद्याविषयात्मार्थत्वाभ्युपगमात्, ११३७‘तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४), ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(बृ.उ.४.४.१९), ‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इत्यादिना विद्याविषये तत्प्रतिषेधात् च न आत्मधर्मत्वम्। ११३८तार्किकसमयविरोधात् अयुक्तं इति चेत्, ११३९न; युक्त्या अपि आत्मनो दुःखित्वानुपपत्तेः। ११४०न हि दुःखेन प्रत्यक्षविषयेण आत्मनो विशेष्यत्वं, प्रत्यक्षाविषयत्वात्। ११४१–११४२आकाशस्य शब्दगुणवत्त्ववत् आत्मनो दुःखित्वं इति चेत्, न; एकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः। ११४३न हि सुखग्राहकेण प्रत्यक्षविषयेण प्रत्ययेन नित्यानुमेयस्य आत्मनो विषयीकरणं उपपद्यते। ११४४तस्य च विषयीकरण आत्मनः एकत्वात् विषय्यभावप्रसङ्गः। ११४५एकस्य एव विषयविषयित्वं, दीपवत् इति चेत्, ११४६–११४७न; युगपत् असम्भवात्, आत्मनि अंशानुपपत्तेः च। ११४८एतेन विज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकत्वं प्रत्युक्तम्। ११४९प्रत्यक्षानुमानविषययोः च दुःखात्मनोः गुणगुणित्वे न अनुमानं; ११५०दुःखस्य नित्यं एव प्रत्यक्षविषयत्वात्; ११५१रूपादिसामानाधिकरण्यात् च; ११५२मनःसंयोगजत्वे अपि आत्मनि दुःखस्य, सावयवत्वविक्रियावत्त्वानित्यत्वप्रसङ्गात्। ११५३न हि अविकृत्य संयोगि द्रव्यं गुणः कश्चित् उपयन् अपयन् वा दृष्टः क्वचित्। ११५४–११५५न च निरवयवं विक्रियमाणं दृष्टं क्वचित्, ११५६अनित्यगुणाश्रयं वा नित्यम्। ११५७न चाकाश आगमवादिभिः नित्यतया अभ्युपगम्यते। ११५८न च अन्यो दृष्टान्तोऽस्ति। ११५९विक्रियमाणं अपि तत्प्रत्ययानिवृत्तेः नित्यं एव इति चेत्, ११६०न; द्रव्यस्य अवयवान्यथात्वव्यतिरेकेण विक्रियानुपपत्तेः। ११६१सावयवत्वे अपि नित्यत्वं इति चेत्, ११६२न; सावयवस्य अवयवसंयोगपूर्वकत्वे सति विभागोपपत्तेः। ११६३वज्रादिषु अदर्शनात् न इति चेत्, न; अनुमेयत्वात् संयोगपूर्वत्वस्य। ११६४तस्मात् न आत्मनो दुःखाद्यनित्यगुणाश्रयत्वोपपत्तिः। ११६५–११६६परस्य अदुःखित्वे अन्यस्य च दुःखिनोऽभावे दुःखोपशमनाय शास्त्रारम्भानर्थक्यं इति चेत्, न; अविद्याध्यारोपितदुःखित्वभ्रमापोहार्थत्वात् — ११६७आत्मनि प्रकृतसङ्ख्यापूरणभ्रमापोहवत्; ११६८कल्पितदुःख्यात्माभ्युपगमात् च॥

९१११६९जलसूर्यादिप्रतिबिम्बवत् ११७०आत्मप्रवेशः च प्रतिबिम्बवत् व्याकृते कार्ये उपलभ्यत्वम्। ११७१प्राक् उत्पत्तेः अनुपलब्ध आत्मा पश्चात् कार्ये च सृष्टे व्याकृते बुद्धेः अन्तः उपलभ्यमानः, सूर्यादिप्रतिबिम्बवज् जलादौ, कार्यं सृष्ट्वा प्रविष्टः इव लक्ष्यमाणो निर्दिश्यते — ‘सः एषः इह प्रविष्टः’ ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.६) ‘सः एतं एव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’(ऐ.उ.१.३.१२) ‘सा इयं देवता ऐक्षत हन्त अहं इमाः तिस्रः देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य’(छा.उ.६.३.२) इति एवमादिभिः। ११७२न तु सर्वगतस्य निरवयवस्य दिग्देशकालान्तरापक्रमणप्राप्तिलक्षणः प्रवेशः कदाचित् अपि उपपद्यते। ११७३न च परात् आत्मनोऽन्योऽस्ति द्रष्टा, ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’ ‘न अन्यत् अतः अस्ति श्रोतृ’(बृ.उ.३.८.१) इत्यादिश्रुतेः — इति अवोचाम। ११७४उपलब्ध्यर्थत्वात् च सृष्टिप्रवेशस्थित्यप्ययवाक्यानां; ११७५उपलब्धेः पुरुषार्थत्वश्रवणात् — ‘आत्मानं एव अवेत् तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘सः यो ह वै तत् परं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः; ‘ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तत् अनन्तरं’(भ.गी.१८.५५) ‘तत् हि अग्र्यं सर्वविद्यानां ११७६प्राप्यते हि अमृतं ततः’(मनु.१२.८५) इत्यादिस्मृतिभ्यः च। ११७७भेददर्शनापवादात् च, सृष्ट्यादिवाक्यानां आत्मैकत्वदर्शनार्थपरत्वोपपत्तिः। ११७८तस्मात् कार्यस्थस्य उपलभ्यत्वं एव प्रवेशः इति उपचर्यते॥

९२११७९आ ११८०नखाग्रेभ्यः — नखाग्रमर्यादं आत्मनः चैतन्यं उपलभ्यते। ११८१तत्र कथं इव प्रविष्टः इत्याह — ११८२यथा ११८३लोके, क्षुरधाने क्षुरो धीयते अस्मिन् इति क्षुरधानं तस्मिन् नापितोपस्कराधाने, क्षुरः ११८४अन्तस्थ उपलभ्यते — अवहितः प्रवेशितः, स्यात्; यथा वा विश्वम्भरः अग्निः — ११८५विश्वस्य भरणात् विश्वम्भरः कुलाये नीडे अग्निः काष्ठादौ, अवहितः स्यात् इति अनुवर्तते; ११८६–११८७तत्र हि सः मथ्यमान उपलभ्यते। यथा च क्षुरः क्षुरधान एकदेशे अवस्थितः, यथा च अग्निः काष्ठादौ सर्वतो व्याप्य अवस्थितः, एवं सामान्यतो विशेषतः च देहं संव्याप्य अवस्थित आत्मा; तत्र हि सः प्राणनादिक्रियावान् दर्शनादिक्रियावान् च उपलभ्यते। ११८८तस्मात् तत्र एवं प्रविष्टं ११८९तं आत्मानं प्राणनादिक्रियाविशिष्टं, न पश्यन्ति ११९०न उपलभन्ते। ११९१ननु अप्राप्तप्रतिषेधोऽयं — ‘तं ११९२न पश्यन्ति’ इति, दर्शनस्य अप्रकृतत्वात्; न एषः दोषः; सृष्ट्यादिवाक्यानां आत्मैकत्वप्रतिपत्त्यर्थपरत्वात् प्रकृतं एव तस्य दर्शनं; ११९३‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तत् अस्य रूपं प्रतिचक्षणाय’(बृ.उ.२.५.१९) इति मन्त्रवर्णात्। ११९४तत्र प्राणनादिक्रियाविशिष्टस्य दर्शने हेतुं आह — अकृत्स्नः असमस्तः, हि यस्मात्, सः प्राणनादिक्रियाविशिष्टः। ११९५कुतः पुनः अकृत्स्नत्वं इति, ११९६उच्यते — प्राणन् एव प्राणनक्रियां एव कुर्वन्, प्राणो नाम प्राणसमाख्यः प्राणाभिधानो भवति; ११९७प्राणनक्रियाकर्तृत्वात् हि प्राणः प्राणिति इत्युच्यते, ११९८न अन्यां क्रियां कुर्वन् — यथा लावकः पाचक इति; ११९९तस्मात् क्रियान्तरविशिष्टस्य अनुपसंहारात् अकृत्स्नो हि सः। १२००तथा वदन् वदनक्रियां कुर्वन्, वक्ति इति वाक्, पश्यन् चक्षुः, चष्टे इति चक्षुः द्रष्टा, शृण्वन् शृणोति इति श्रोत्रम्। १२०१‘प्राणन् एव प्राणो वदन् वाक्’ इति आभ्यां क्रियाशक्त्युद्भवः प्रदर्शितो भवति। १२०२‘पश्यन् चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं’ इति आभ्यां विज्ञानशक्त्युद्भवः प्रदर्श्यते, १२०३नामरूपविषयत्वात् विज्ञानशक्तेः। श्रोत्रचक्षुषी विज्ञानस्य साधने, विज्ञानं तु नामरूपसाधनं; न हि नामरूपव्यतिरिक्तं विज्ञेयं अस्ति; तयोः च उपलम्भे करणं चक्षुश्रोत्रे। १२०४क्रिया च नामरूपसाध्या प्राणसमवायिनी; तस्याः प्राणाश्रयायाः अभिव्यक्तौ वाक् करणं; तथा पाणिपादपायूपस्थाख्यानि; सर्वेषां उपलक्षणार्था वाक्। १२०५एतत् एव हि सर्वं व्याकृतं — १२०६‘त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म’(बृ.उ.१.६.१) इति हि वक्ष्यति। १२०७मन्वानो मनः — मनुते इति; १२०८ज्ञानशक्तिविकासानां साधारणं करणं मनः — मनुते अनेन इति; पुरुषः तु कर्ता सत् मन्वानो मनः इत्युच्यते। १२०९तानि एतानि प्राणादीनि, अस्यात्मनः कर्मनामानि, कर्मजानि नामानि कर्मनामानि एव, न तु वस्तुमात्रविषयाणि; अतो न कृत्स्नात्मवस्त्ववद्योतकानि — १२१०एवं हि असौ आत्मा प्राणनादिक्रियया तत्तत्क्रियाजनितप्राणादिनामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणोऽवद्योत्यमानोऽपि। १२११सः योऽतः अस्मात् प्राणनादिक्रियासमुदायात्, एकैकं प्राणं चक्षुः इति वा विशिष्टं अनुपसंहृतेतरविशिष्टक्रियात्मकं, मनसा अयं आत्मा इति उपास्ते चिन्तयति, न सः वेद न सः जानाति ब्रह्म। १२१२कस्मात् ? अकृत्स्नोऽसमस्तः हि यस्मात् एषः आत्मा, अस्मात् प्राणनादिसमुदायात्, अतः प्रविभक्तः, एकैकेन विशेषणेन विशिष्टः, इतरधर्मान्तरानुपसंहारात् — भवति। १२१३यावत् अयं एवं वेद — १२१४‘पश्यामि’ ‘शृणोमि’ ‘स्पृशामि’ इति वा स्वभावप्रवृत्तिविशिष्टं वेद, तावत् अञ्जसा कृत्स्नं आत्मानं न वेद॥

९३१२१५कथं पुनः पश्यन् वेद इत्याह — १२१६आत्मा इति एव आत्मा इति — प्राणादीनि विशेषणानि यानि उक्तानि तानि यस्य सः — आप्नुवन् तानि आत्मा इत्युच्यते। १२१७सः तथा कृत्स्नविशेषोपसंहारी सन् कृत्स्नो भवति। १२१८वस्तुमात्ररूपेण हि प्राणाद्युपाधिविशेषक्रियाजनितानि विशेषणानि व्याप्नोति। १२१९तथा च वक्ष्यति — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति। १२२०तस्मात् आत्मा इति एव उपासीत। १२२१एवं कृत्स्नो हि असौ १२२२स्वेन वस्तुरूपेण गृह्यमाणो भवति। १२२३कस्मात् कृत्स्न इति आशङ्क्य आह — अत्र अस्मिन् आत्मनि, हि यस्मात्, निरुपाधिके, जलसूर्यप्रतिबिम्बभेदाः इव आदित्ये, प्राणाद्युपाधिकृताः विशेषाः प्राणादिकर्मजनामाभिधेयाः यथा उक्ता हि एते, एकमभिन्नतां, भवन्ति प्रतिपद्यन्ते॥

९४१२२४‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति न अपूर्वविधिः, पक्षे प्राप्तत्वात्। १२२५‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’(बृ.उ.३.४.१), ‘कतमः आत्मा इति — योऽयं विज्ञानमयः’(बृ.उ.४.३.७) इति एवमाद्यात्मप्रतिपादनपराभिः श्रुतिभिः आत्मविषयं विज्ञानं उत्पादितं; १२२६तत्र आत्मस्वरूपविज्ञानेन एव तद्विषयानात्माभिमानबुद्धिः कारकादिक्रियाफलाध्यारोपणात्मिका अविद्या निवर्तिता; १२२७तस्यां निवर्तितायां कामादिदोषानुपपत्तेः अनात्मचिन्तानुपपत्तिः; १२२८पारिशेष्यात् आत्मचिन्ता एव। १२२९तस्मात् तदुपासनं अस्मिन् पक्षे न विधातव्यं, प्राप्तत्वात्॥

९५१२३०तिष्ठतु तावत् — पाक्षिकी आत्मोपासनप्राप्तिः नित्या वा इति। अपूर्वविधिः स्यात्, १२३१ज्ञानोपासनयोः एकत्वे सत्यप्राप्तत्वात्; १२३२‘न सः वेद’ इति विज्ञानं प्रस्तुत्य ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति अभिधानात् वेदोपासनशब्दयोः एकार्थता अवगम्यते। १२३३‘अनेन हि एतत् सर्वं वेद’ ‘आत्मानं एव अवेत्’(बृ.उ.१.४.१०) इत्यादिश्रुतिभ्यः च विज्ञानं उपासनम्। तस्य च अप्राप्तत्वात् विध्यर्हत्वम्। १२३४न च स्वरूपान्वाख्याने पुरुषप्रवृत्तिः उपपद्यते। १२३५तस्मात् अपूर्वविधिः एव अयम्। १२३६कर्मविधिसामान्यात् च — यथा ‘यजेत’ ‘जुहुयात्’ इत्यादि कर्मविधयः, न तैः अस्य ‘आत्मा इति एव उपासीत’ ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.२.४.५), इत्याद्यात्मोपासनविधेः विशेषोऽवगम्यते। १२३७मानसक्रियात्वात् च विज्ञानस्य — १२३८यथा ‘यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेत् वषट्करिष्यन्’(ऐ.ब्रा.३.८.१) इत्याद्याः मानसी क्रिया विधीयते, १२३९तथा ‘आत्मा इति एव उपासीत’ ‘मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५), इत्याद्याः क्रिया एव विधीयते ज्ञानात्मिका। तथा अवोचाम वेदोपासनशब्दयोः एकार्थत्वं इति। १२४०भावनांशत्रयोपपत्तेः च — १२४१यथा हि ‘यजेत’ इति अस्यां भावनायां, किं ? केन ? कथं ? इति भाव्याद्याकाङ्क्षापनयकारणं अंशत्रयं अवगम्यते, १२४२तथा ‘उपासीत’ इति अस्यां अपि भावनायां विधीयमानायां, किं उपासीत ? केन उपासीत ? कथं उपासीत ? इति अस्यां आकाङ्क्षायां, ‘आत्मानं उपासीत मनसा त्यागब्रह्मचर्यशमदमोपरमतितिक्षादीतिकर्तव्यतासंयुक्तः’ इत्यादिशास्त्रेण एव समर्थ्यते अंशत्रयम्। १२४३–१२४४यथा च कृत्स्नस्य दर्शपूर्णमासादिप्रकरणस्य दर्शपूर्णमासादिविध्युद्देशत्वेन उपयोगः; एवं औपनिषदात्मोपासनप्रकरणस्य आत्मोपासनविध्युद्देशत्वेन एव उपयोगः। ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ‘अस्थूलं’(बृ.उ.३.८.८) ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘अशनायाद्यतीतः’(बृ.उ.३.५.१) इति एवमादिवाक्यानां उपास्यात्मस्वरूपविशेषसमर्पणेन उपयोगः। १२४५फलं च मोक्षोऽविद्यानिवृत्तिः वा॥

९६१२४६अपरे वर्णयन्ति — उपासनेन आत्मविषयं विशिष्टं विज्ञानान्तरं भावयेत्; १२४७तेन आत्मा ज्ञायते; अविद्यानिवर्तकं च तत् एव, न आत्मविषयं वेदवाक्यजनितं विज्ञानं इति। १२४८एतस्मिन् अर्थे वचनानि अपि — ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’(बृ.उ.४.४.२१) ‘द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५), ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’(छा.उ.८.७.१) इत्यादीनि॥

९७१२४९न, अर्थान्तराभावात्। १२५०न च ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति अपूर्वविधिः; १२५१कस्मात् ? आत्मस्वरूपकथनानात्मप्रतिषेधवाक्यजनितविज्ञानव्यतिरेकेण अर्थान्तरस्य कर्तव्यस्य मानसस्य बाह्यस्य वा अभावात्। १२५२तत्र हि विधेः साफल्यं, यत्र विधिवाक्यश्रवणमात्रजनितविज्ञानव्यतिरेकेण पुरुषप्रवृत्तिः गम्यते — यथा ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत’ इति एवं आदौ। १२५३न हि दर्शपूर्णमासविधिवाक्यजनितविज्ञानं एव दर्शपूर्णमासानुष्ठानम्। १२५४–१२५५तत् च अधिकाराद्यपेक्षानुभावि। न तु ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इत्याद्यात्मप्रतिपादकवाक्यजनितविज्ञानव्यतिरेकेण दर्शपूर्णमासादिवत् पुरुषव्यापारः सम्भवति; सर्वव्यापारोपशमहेतुत्वात् तद्वाक्यजनितविज्ञानस्य। १२५६न हि उदासीनविज्ञानं प्रवृत्तिजनकं; १२५७अब्रह्मानात्मविज्ञाननिवर्तकत्वात् च ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति एवमादिवाक्यानाम्। १२५८–१२५९न च तन्निवृत्तौ प्रवृत्तिः उपपद्यते, विरोधात्। वाक्यजनितविज्ञानमात्रात् न अब्रह्मानात्मविज्ञाननिवृत्तिः इति चेत्, न; ‘तत् त्वं असि’ ‘न इति न इति’ ‘आत्मा एव इदं’(छा.उ.७.२५.२) ‘एकं एव अद्वितीयं’ ‘ब्रह्म एव इदं अमृतं’(मु.उ.२.२.११) ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) ‘तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि’(के.उ.१.५) इत्यादिवाक्यानां तद्वादित्वात्। १२६०द्रष्टव्यविधेः विषयसमर्पकाणि एतानि इति चेत्, १२६१न; अर्थान्तराभावात् इति उक्तोत्तरत्वात् — १२६२आत्मवस्तुस्वरूपसमर्पकैः एव वाक्यैः ‘तत् त्वं असि’ इत्यादिभिः श्रवणकालः एव तद्दर्शनस्य कृतत्वात् द्रष्टव्यविधेः न अनुष्ठानान्तरं कर्तव्यं इति उक्तोत्तरं एतत्। १२६३आत्मस्वरूपान्वाख्यानमात्रेण आत्मविज्ञाने विधिं अन्तरेण न प्रवर्तते इति चेत्, न; १२६४आत्मवादिवाक्यश्रवणेन आत्मविज्ञानस्य जनितत्वात् — किं भोः कृतस्य करणम्। १२६५तच्छ्रवणे अपि १२६६न प्रवर्तते इति चेत्, न; अनवस्थाप्रसङ्गात् — यथा आत्मवादिवाक्यार्थश्रवणे विधिं अन्तरेण न प्रवर्तते, तथा विधिवाक्यार्थश्रवणे अपि विधिं अन्तरेण न प्रवर्तिष्यत इति विध्यन्तरापेक्षा; तथा तदर्थश्रवणे अपि इति अनवस्था प्रसज्येत। १२६७वाक्यजनितात्मज्ञानस्मृतिसन्ततेः श्रवणविज्ञानमात्रात् अर्थान्तरत्वं इति चेत्, १२६८न; अर्थप्राप्तत्वात् — १२६९यदा एव आत्मप्रतिपादकवाक्यश्रवणात् आत्मविषयं विज्ञानं उत्पद्यते, तदा एव तत् उत्पद्यमानं तद्विषयं मिथ्याज्ञानं निवर्तयत् एव उत्पद्यते; आत्मविषयमिथ्याज्ञाननिवृत्तौ च तत्प्रभवाः स्मृतयो न भवन्ति स्वाभाविक्योऽनात्मवस्तुभेदविषयाः; अनर्थत्वावगतेः च — आत्मावगतौ हि सत्यां अन्यत् वस्तु १२७०–१२७१अनर्थत्वेन अवगम्यते, अनित्यदुःखाशुद्ध्यादिबहुदोषवत्त्वात् १२७२आत्मवस्तुनः च तद्विलक्षणत्वात्; १२७३तस्मात् अनात्मविज्ञानस्मृतीनां आत्मावगतेः अभावप्राप्तिः; पारिशेष्यात् आत्मैकत्वविज्ञानस्मृतिसन्ततेः अर्थत एव भावात् न विधेयत्वम्। १२७४शोकमोहभयायासादिदुःखदोषनिवर्तकत्वात् च तत्स्मृतेः — १२७५विपरीतज्ञानप्रभवो हि शोकमोहादिदोषः; १२७६तथा च ‘तत्र को मोहः’(ई.उ.७) ‘विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’(मु.उ.२.२.८) इत्यादिश्रुतयः। १२७७निरोधः तर्हि अर्थान्तरं इति चेत् — १२७८अथ अपि स्यात् चित्तवृत्तिनिरोधस्य वेदवाक्यजनितात्मविज्ञानात् अर्थान्तरत्वात्, १२७९तन्त्रान्तरेषु च कर्तव्यतया अवगतत्वात् विधेयत्वं इति चेत् — १२८०न, मोक्षसाधनत्वेन अनवगमात्। न हि वेदान्तेषु ब्रह्मात्मविज्ञानात् अन्यत् परमपुरुषार्थसाधनत्वेन अवगम्यते — ‘आत्मानं एव अवेत् तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘सः यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) ‘अभयं हि वै ब्रह्म भवति। यः एवं वेद’(बृ.उ.४.४.२५) इति एवमादिश्रुतिशतेभ्यः। १२८१अनन्यसाधनत्वात् च निरोधस्य — न हि आत्मविज्ञानतत्स्मृतिसन्तानव्यतिरेकेण चित्तवृत्तिनिरोधस्य साधनं अस्ति। १२८२अभ्युपगम्य इदं उक्तं; न तु ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण अन्यत् मोक्षसाधनं अवगम्यते। १२८३आकाङ्क्षाभावात् च भावनाभावः। १२८४यत् उक्तं ‘यजेत’ इत्यादौ किं ? केन ? कथं ? इति भावनाकाङ्क्षायां फलसाधनेतिकर्तव्यताभिः आकाङ्क्षापनयनं यथा, तद्वत् इह अपि आत्मविज्ञानविधौ अपि उपपद्यत इति — १२८५तत् असत्; ‘एकं एव अद्वितीयं’ ‘तत् त्वं असि’ ‘न इति न इति’ ‘अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) इत्यादिवाक्यार्थविज्ञानसमकालं एव सर्वाकाङ्क्षाविनिवृत्तेः। १२८६न च वाक्यार्थविज्ञाने विधिप्रयुक्तः प्रवर्तते। १२८७विध्यन्तरप्रयुक्तौ च अनवस्थादोषं अवोचाम। १२८८न च ‘एकं एव अद्वितीयं ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु विधिः अवगम्यते, आत्मस्वरूपान्वाख्यानेन एव अवसितत्वात्। १२८९वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वात् अप्रामाण्यं इति चेत् — १२९०अथ अपि स्यात्, यथा ‘सोऽरोदीत् यत् अरोदीत् तत् रुद्रस्य रुद्रत्वं’(तै.सं.१.५.१.१) इति एवं आदौ वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वात् अप्रामाण्यं, एवं आत्मार्थवाक्यानां अपि इति चेत् — १२९१न, विशेषात्। १२९२न वाक्यस्य वस्त्वन्वाख्यानं क्रियान्वाख्यानं वा प्रामाण्याप्रामाण्यकारणं; १२९३किं तर्हि, निश्चितफलवद्विज्ञानोत्पादकत्वं; १२९४तत् यत्र अस्ति तत् प्रमाणं वाक्यं; यत्र नास्ति तत् अप्रमाणम्। १२९५किं च, भोः! पृच्छामः त्वां — आत्मस्वरूपान्वाख्यानपरेषु वाक्येषु फलवत् निश्चितं च विज्ञानं उत्पद्यते, न वा ? १२९६उत्पद्यते चेत्, कथं अप्रामाण्यं इति। १२९७किं वा न पश्यसि अविद्याशोकमोहभयादिसंसारबीजदोषनिवृत्तिं विज्ञानफलं ? न शृणोषि वा किं — ‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७), ‘मन्त्रवित् एव अस्मि न आत्मवित् सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु’(छा.उ.७.१.३) इति एवमाद्युपनिषद्वाक्यशतानि ? एवं विद्यते किं ‘सोऽरोदीत्’ इत्यादिषु निश्चितं फलवत् च विज्ञानं ? १२९८न चेत् विद्यते, अस्तु अप्रामाण्यं; १२९९तदप्रामाण्ये, फलवन्निश्चितविज्ञानोत्पादकस्य किं इति अप्रामाण्यं स्यात् ? १३००–१३०१तदप्रामाण्ये च दर्शपूर्णमासादिवाक्येषु को विश्रम्भः ? ननु दर्शपूर्णमासादिवाक्यानां पुरुषप्रवृत्तिविज्ञानोत्पादकत्वात् प्रामाण्यं, १३०२आत्मविज्ञानवाक्येषु तत् नास्ति इति; १३०३सत्यं एवं; १३०४न एषः दोषः, प्रामाण्यकारणोपपत्तेः। प्रामाण्यकारणं च यथोक्तं एव, न अन्यत्। १३०५अलङ्कारः च अयं, यत् सर्वप्रवृत्तिबीजनिरोधफलवद्विज्ञानोत्पादकत्वं आत्मप्रतिपादकवाक्यानां, न अप्रामाण्यकारणम्। १३०६यत् तु उक्तं — ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’(बृ.उ.४.४.२१) इत्यादिवचनानां वाक्यार्थविज्ञानव्यतिरेकेण उपासनार्थत्वं इति, १३०७सत्यं एतत्; १३०८किन्तु न अपूर्वविध्यर्थता; १३०९पक्षे प्राप्तस्य नियमार्थता एव। १३१०कथं पुनः उपासनस्य पक्षप्राप्तिः, १३११यावता पारिशेष्यात् आत्मविज्ञानस्मृतिसन्ततिः नित्या एव इति अभिहितं ? १३१२बाढं — १३१३यदि अपि एवं, १३१४शरीरारम्भकस्य कर्मणो नियतफलत्वात्, सम्यग्ज्ञानप्राप्तौ अपि अवश्यंभाविनी प्रवृत्तिः वाङ्मनःकायानां, १३१५लब्धवृत्तेः कर्मणो बलीयस्त्वात् — मुक्तेष्वादिप्रवृत्तिवत्; १३१६तेन पक्षे प्राप्तं ज्ञानप्रवृत्तिदौर्बल्यम्। १३१७–१३१८तस्मात् त्यागवैराग्यादिसाधनबलावलम्बेन आत्मविज्ञानस्मृतिसन्ततिः नियन्तव्या भवति; न तु अपूर्वा कर्तव्या; प्राप्तत्वात् — इति अवोचाम। तस्मात् प्राप्तविज्ञानस्मृतिसन्ताननियमविध्यर्थानि ‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत’ इत्यादिवाक्यानि, १३१९अन्यार्थासम्भवात्। ननु १३२०अनात्मोपासनं इदं, इति — शब्दप्रयोगात्; यथा ‘प्रियं इति एतत् उपासीत’(बृ.उ.४.१.३) इत्यादौ न प्रियादिगुणाः एव उपास्याः, किं तर्हि, प्रियादिगुणवत् प्राणादि एव उपास्यं; तथा इह अपि इति — परात्मशब्दप्रयोगात् १३२१आत्मगुणवत् अनात्मवस्तु उपास्यं इति गम्यते; आत्मोपास्यत्ववाक्यवैलक्षण्यात् च — १३२२परेण च वक्ष्यति — ‘आत्मानं एव लोकं उपासीत’(बृ.उ.१.४.१५) इति; तत्र च वाक्ये आत्मा एव उपास्यत्वेन अभिप्रेतः, द्वितीयाश्रवणात् ‘आत्मानं एव’ इति; १३२३इह तु न द्वितीया श्रूयते, १३२४इति — परः च आत्मशब्दः — ‘आत्मा इति एव उपासीत’ इति; १३२५अतो १३२६न आत्मोपास्यः, आत्मगुणः च अन्यः — इति तु अवगम्यते। न, वाक्यशेषे आत्मनः उपास्यत्वेन अवगमात्; १३२७अस्य एव वाक्यस्य शेषे आत्मा एव उपास्यत्वेन अवगम्यते — ‘तत् एतत् पदनीयं अस्य सर्वस्य, यत् अयं आत्मा’, ‘अन्तरतरं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.१.४.८), ‘आत्मानं एव अवेत्’(बृ.उ.१.४.१०) इति। १३२८प्रविष्टस्य दर्शनप्रतिषेधात् अनुपास्यत्वं इति चेत् — १३२९यस्य आत्मनः प्रवेशः उक्तः, तस्य एव दर्शनं वार्यते — ‘तं न पश्यन्ति’ इति १३३०प्रकृतोपादानात्; १३३१तस्मात् आत्मनोऽनुपास्यत्वं एव इति चेत् — १३३२न, अकृत्स्नत्वदोषात्। १३३३दर्शनप्रतिषेधोऽकृत्स्नत्वदोषाभिप्रायेण, न आत्मोपास्यत्वप्रतिषेधाय; १३३४प्राणनादिक्रियाविशिष्टत्वेन विशेषणात्; १३३५–१३३६आत्मनः चेत् उपास्यत्वं अनभिप्रेतं, प्राणनाद्येकैकक्रियाविशिष्टस्य आत्मनोऽकृत्स्नत्ववचनं अनर्थकं स्यात् — ‘अकृत्स्नो हि एषः अत एकैकेन भवति’ इति। अतः अनेकैकविशिष्टः तु आत्मा कृत्स्नत्वात् उपास्यः एव इति सिद्धम्। १३३७यः तु आत्मशब्दस्य इति — परः प्रयोगः, आत्मशब्दप्रत्यययोः आत्मतत्त्वस्य परमार्थतोऽविषयत्वज्ञापनार्थं; १३३८अन्यथा ‘आत्मानं उपासीत’ इति एवं अवक्ष्यत्; १३३९तथा च अर्थात् आत्मनि शब्दप्रत्ययौ अनुज्ञातौ स्यातां; १३४०तत् च अनिष्टं — ‘न इति न इति’ ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४), ‘अविज्ञातं विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११) ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.९.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १३४१यत् तु ‘आत्मानं एव लोकं उपासीत’ इति, तत् अनात्मोपासनप्रसङ्गनिवृत्तिपरत्वात् न वाक्यान्तरम्॥

९८१३४२अनिर्ज्ञातत्वसामान्यात् आत्मा ज्ञातव्यः, अनात्मा च। तत्र कस्मात् आत्मोपासन एव यत्नः आस्थीयते — ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति, न इतरविज्ञाने इति; १३४३अत्र उच्यते — तत् एतत् एव प्रकृतं, पदनीयं गमनीयं, न अन्यत्; अस्य सर्वस्य इति निर्धारणार्था षष्ठी; १३४४अस्मिन् सर्वस्मिन् इत्यर्थः; यत् अयं आत्मा यत् एतत् आत्मतत्त्वं; १३४५किं १३४६न विज्ञातव्यं एव अन्यत् ? न; १३४७किं तर्हि, १३४८ज्ञातव्यत्वे अपि न पृथक् ज्ञानान्तरं अपेक्षते आत्मज्ञानात्; १३४९कस्मात् ? १३५०अनेन आत्मना ज्ञातेन, हि यस्मात्, एतत् सर्वं अनात्मजातं अन्यत् यत् तत् सर्वं समस्तं, वेद जानाति। १३५१ननु अन्यज्ञानेन अन्यत् न ज्ञायते इति; १३५२अस्य परिहारं दुन्दुभ्यादिग्रन्थेन वक्ष्यामः। १३५३कथं पुनः एतत् पदनीयं इति, १३५४उच्यते — यथा ह वै लोके, पदेन — गवादिखुराङ्कितो देशः पदं इत्युच्यते, तेन पदेन — नष्टं विवित्सितं पशुं पदेन अन्वेषमाणः अनुविन्देत् लभेत; एवमात्मनि लब्धे सर्वं अनुलभते इत्यर्थः॥

९९१३५५ननु आत्मनि ज्ञाते सर्वं अन्यत् ज्ञायते इति ज्ञाने प्रकृते, कथं लाभोऽप्रकृत उच्यते इति; १३५६न, ज्ञानलाभयोः एकार्थत्वस्य विवक्षितत्वात्। १३५७आत्मनो हि अलाभोऽज्ञानं एव; तस्मात् ज्ञानं एव आत्मनो लाभः; १३५८न अनात्मलाभवत् अप्राप्तप्राप्तिलक्षण आत्मलाभः, लब्धृलब्धव्ययोः भेदाभावात्। १३५९यत्र हि आत्मनोऽनात्मा लब्धव्यो भवति, तत्र आत्मा लब्धा, लब्धव्योऽनात्मा। १३६०सः च अप्राप्तः १३६१उत्पाद्यादिक्रियाव्यवहितः, १३६२कारकविशेषोपादानेन क्रियाविशेषं उत्पाद्य लब्धव्यः। १३६३सः तु अप्राप्तप्राप्तिलक्षणोऽनित्यः, १३६४मिथ्याज्ञानजनितकामक्रियाप्रभवत्वात् — स्वप्ने पुत्रादिलाभवत्। १३६५अयं तु तद्विपरीत आत्मा। १३६६आत्मत्वात् एव न उत्पाद्यादिक्रियाव्यवहितः। १३६७नित्यलब्धस्वरूपत्वे अपि अविद्यामात्रं व्यवधानम्। यथा गृह्यमाणायाः अपि शुक्तिकायाः विपर्ययेण रजताभासायाः अग्रहणं विपरीतज्ञानव्यवधानमात्रं, तथा ग्रहणं ज्ञानमात्रं एव, विपरीतज्ञानव्यवधानापोहार्थत्वात् ज्ञानस्य; एवं इह अपि आत्मनोऽलाभः अविद्यामात्रव्यवधानं; १३६८–१३६९तस्मात् विद्यया तदपोहनमात्रं एव लाभः, न अन्यः कदाचित् अपि उपपद्यते। तस्मात् आत्मलाभे ज्ञानात् अर्थान्तरसाधनस्य आनर्थक्यं वक्ष्यामः। तस्मात् निराशङ्कं एव ज्ञानलाभयोः एकार्थत्वं विवक्षन् आह — ज्ञानं प्रकृत्य — ‘अनुविन्देत्’ इति; विन्दतेः लाभार्थत्वात्॥

१००गुणविज्ञानफलं इदं उच्यते — यथा — अयं आत्मा नामरूपानुप्रवेशेन ख्यातिं गतः आत्मा इत्यादिनामरूपाभ्यां, प्राणादिसंहतिं च श्लोकं प्राप्तवान् — इति — एवं, यो वेद; सः कीर्तिं ख्यातिं, श्लोकं च सङ्घातं इष्टैः सह, विन्दते लभते। यत् वा यथा उक्तं वस्तु यो वेद; मुमुक्षूणां अपेक्षितं कीर्तिशब्दितं ऐक्यज्ञानं, तत् फलं श्लोकशब्दितां मुक्तिं आप्नोति — इति मुख्यं एव फलम्॥१३७०

१०११३७१कुतः च आत्मतत्त्वं एव ज्ञेयं अनादृत्य अन्यत् इत्याह — तत् एतत् आत्मतत्त्वं, प्रेयः प्रियतरं, पुत्रात्; १३७२पुत्रो हि लोके प्रियः प्रसिद्धः, तस्मात् अपि प्रियतरं — इति निरतिशयप्रियत्वं दर्शयति; १३७३–१३७४तथा वित्तात् हिरण्यरत्नादि; तथा अन्यस्मात् यत् यत् लोके प्रियत्वेन प्रसिद्धं तस्मात्सर्वस्मात् इत्यर्थः। १३७५तत् कस्मात् आत्मतत्त्वं एव प्रियतरं न प्राणादि इति, १३७६उच्यते — अन्तरतरं — बाह्यात् पुत्रवित्तादि प्राणपिण्डसमुदायो हि अन्तरः अभ्यन्तरः सन्निकृष्टः आत्मनः; तस्मात् अपि अन्तरात् अन्तरतरं, १३७७यत् अयं आत्मा यत् एतत् आत्मतत्त्वम्। १३७८यो हि लोके निरतिशयप्रियः सः सर्वप्रयत्नेन लब्धव्यो भवति; तथा अयं आत्मा सर्वलौकिकप्रियेभ्यः प्रियतमः; तस्मात् तत् लाभे महान् यत्नः आस्थेयः इत्यर्थः — १३७९कर्तव्यताप्राप्तं अपि अन्यप्रियलाभे यत्नं उज्झित्वा। १३८०कस्मात् पुनः आत्मानात्मप्रिययोः अन्यतरप्रियहानेन इतरप्रियोपादानप्राप्तौ, आत्मप्रियोपादानेन एव इतरहानं क्रियते, न विपर्ययः — इति, १३८१–१३८२उच्यते — सः यः कश्चित्, अन्यं अनात्मविशेषं पुत्रादिकं, प्रियतरं आत्मनः सकाशात्, ब्रुवाणं, ब्रूयादात्मप्रियवादी — किं ? प्रियं तव अभिमतं पुत्रादिलक्षणं, रोत्स्यति आवरणं प्राणसंरोधं प्राप्स्यति विनङ्क्ष्यति इति; १३८३सः कस्मात् एवं ब्रवीति ? १३८४यस्मादीश्वरः समर्थः पर्याप्तोऽसौ एवं वक्तुं ह; यस्मात् तस्मात् तथा एव स्यात्; यत् तेन उक्तं — ‘प्राणसंरोधं प्राप्स्यति’; १३८५यथाभूतवादी हि सः, तस्मात् सः ईश्वरो वक्तुम्। १३८६ईश्वरशब्दः क्षिप्रवाची इति केचित्; भवेत् यदि प्रसिद्धिः स्यात्। १३८७तस्मात् उज्झित्वा अन्यत् प्रियं, आत्मानं एव प्रियं उपासीत। १३८८सः यः आत्मानं एव प्रियं उपास्ते — आत्मा एव प्रियो न अन्योऽस्ति इति प्रतिपद्यते, अन्यत् लौकिकं प्रियं अपि अप्रियं एव इति निश्चित्य, उपास्ते चिन्तयति, न ह अस्य एवंविदः प्रियं प्रमायुकं प्रमरणशीलं भवति। १३८९नित्यानुवादमात्रं एतत्, आत्मविदोऽन्यस्य प्रियस्य अप्रियस्य च अभावात्; १३९०आत्मप्रियग्रहणस्तुत्यर्थं वा; १३९१प्रियगुणफलविधानार्थं वा मन्दात्मदर्शिनः, १३९२ताच्छील्यप्रत्ययोपादानात्॥

१०२१३९५सूत्रिता ब्रह्मविद्या — ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति, १३९६यदर्था उपनिषत् कृत्स्ना अपि; १३९७तस्य एतस्य सूत्रस्य व्याचिख्यासुः प्रयोजनाभिधित्सया उपोज्जिघांसति — १३९८तत् इति वक्ष्यमाणं अनन्तरवाक्ये अवद्योत्यं वस्तु — आहुः — ब्राह्मणाः १३९९ब्रह्म विविदिषवः १४००जन्मजरामरणप्रबन्धचक्रभ्रमणकृतायासदुःखोदकापारमहोदधिप्लवभूतं गुरुं आसाद्य तत् तीरं उत्तितीर्षवः १४०१धर्माधर्मसाधनतत्फललक्षणात् साध्यसाधनरूपात् निर्विण्णाः १४०२तद्विलक्षणनित्यनिरतिशयश्रेयःप्रतिपित्सवः; किं आहुः इत्याह — १४०३यत् ब्रह्मविद्यया; ब्रह्म परमात्मा, तत् यया वेद्यते सा ब्रह्मविद्या तया ब्रह्मविद्यया, सर्वं निरवशेषं, भविष्यन्तः भविष्याम इति एवं, १४०४–१४०५मनुष्याः यत् मन्यन्ते; मनुष्यग्रहणं विशेषतोऽधिकारज्ञापनार्थं; मनुष्याः एव हि विशेषतोऽभ्युदयनिःश्रेयससाधने अधिकृताः इत्यभिप्रायः; १४०६यथा कर्मविषये फलप्राप्तिं ध्रुवां कर्मभ्यो मन्यन्ते, तथा ब्रह्मविद्यायाः सर्वात्मभावफलप्राप्तिं ध्रुवां एव मन्यन्ते, वेदप्रामाण्यस्य उभयत्र अविशेषात्; १४०७तत्र विप्रतिषिद्धं वस्तु लक्ष्यते; अतः पृच्छामः — किं उ तत् ब्रह्म, १४०८यस्य विज्ञानात् सर्वं भविष्यन्तो मनुष्याः मन्यन्ते ? १४०९तत् किं अवेत्, १४१०यस्मात् विज्ञानात् तत् ब्रह्म सर्वं अभवत् ? १४११ब्रह्म च सर्वं इति श्रूयते, तत् यदि अविज्ञाय किञ्चित् सर्वं अभवत्, तथा अन्येषां अपि अस्तु; किं ब्रह्मविद्यया ? १४१२अथ विज्ञाय सर्वं अभवत्, १४१३विज्ञानसाध्यत्वात् कर्मफलेन तुल्यं एव इति अनित्यत्वप्रसङ्गः सर्वभावस्य ब्रह्मविद्याफलस्य; १४१४अनवस्थादोषः च — तत् अपि अन्यत् विज्ञाय सर्वं अभवत्, ततः पूर्वं अपि अन्यत् विज्ञाय इति। १४१५न तावत् अविज्ञाय सर्वं अभवत्, शास्त्रार्थवैरूप्यदोषात्। १४१६फलानित्यत्वदोषः तर्हि ? १४१७न एकः अपि दोषः, १४१८अर्थविशेषोपपत्ति॥

१०३यदि किं अपि विज्ञाय एव तत् ब्रह्म सर्वं अभवत्, पृच्छामः — किं उ तत् ब्रह्म अवेत् यस्मात् तत् सर्वं अभवत् इति। एवं च उदिते सर्वदोषानागन्धितं प्रतिवचनं आह —१४३४

१०४ब्रह्म अपरं, १४३५सर्वभावस्य साध्यत्वोपपत्ति; १४३६न हि परस्य ब्रह्मणः १४३७सर्वभावापत्तिः विज्ञानसाध्या; विज्ञानसाध्यां च सर्वभावापत्तिं आह — ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ इति; तस्मात् ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत् इति अपरं ब्रह्म इह भवितुं अर्हति॥

१०५१४३८मनुष्याधिकारात् वा तद्भावी ब्राह्मणः स्यात्; ‘सर्वं भविष्यन्तो मनुष्याः मन्यन्ते’ इति हि मनुष्याः प्रकृताः; तेषां च अभ्युदयनिःश्रेयससाधने विशेषतोऽधिकारः इति उक्तं, न परस्य ब्रह्मणो न अपि अपरस्य प्रजापतेः; १४३९अतो द्वैतैकत्वापरब्रह्मविद्या कर्मसहितया अपरब्रह्मभावं उपसम्पन्नो भोज्यात् अपावृत्तः सर्वप्राप्त्या उच्छिन्नकामकर्मबन्धनः परब्रह्मभावी ब्रह्मविद्याहेतोः ब्रह्म इति अभिधीयते; १४४०दृष्टः च लोके भाविनीं वृत्तिं आश्रित्य शब्दप्रयोगः — यथा ‘ओदनं पचति’ इति, शास्त्रे च — ‘परिव्राजकः सर्वभूताभयदक्षिणां’ इत्यादि, तथा इह — इति केचित् — ब्रह्म ब्रह्मभावी पुरुषो ब्राह्मणः इति व्याचक्षते॥

१०६१४४१तत् न, सर्वभावापत्तेः अनित्यत्वदोषात्। १४४२न हि सोऽस्ति लोके परमार्थतः, यो निमित्तवशात् भावान्तरं आपद्यते नित्यः च इति। १४४३तथा ब्रह्मविज्ञाननिमित्तकृता चेत् सर्वभावापत्तिः, नित्या च इति विरुद्धम्। १४४४अनित्यत्वे च कर्मफलतुल्यता इति उक्तो दोषः। १४४५अविद्याकृतासर्वत्वनिवृत्तिं चेत् सर्वभावापत्तिं ब्रह्मविद्याफलं मन्यसे, ब्रह्मभाविपुरुषकल्पना व्यर्था स्यात्। १४४६प्राक् ब्रह्मविज्ञानात् अपि सर्वो जन्तुः ब्रह्मत्वात् नित्यं एव सर्वभावापन्नः परमार्थतः; अविद्यया तु अब्रह्मत्वं असर्वत्वं च अध्यारोपितं — यथा शुक्तिकायां रजतं, व्योम्नि वा तलमलवत्त्वादि; तथा इह ब्रह्मणि अध्यारोपितं अविद्यया अब्रह्मत्वं असर्वत्वं च ब्रह्मविद्यया निवर्त्यते — इति मन्यसे यदि, १४४७तदा युक्तं — यत् परमार्थतः आसीत् परं ब्रह्म, ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थभूतं ‘ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत्’ इति अस्मिन् वाक्ये उच्यते इति वक्तुं; १४४८यथाभूतार्थवादित्वात् वेदस्य। १४४९न तु इयं कल्पना युक्ता — ब्रह्मशब्दार्थविपरीतो ब्रह्मभावी पुरुषो ब्रह्म इत्युच्यते इति, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनायाः अन्याय्यत्वात् — १४५०महत्तरे प्रयोजनान्तरे असति १४५१अविद्याकृतव्यतिरेकेण अब्रह्मत्वं असर्वत्वं च विद्यते एव इति चेत्, १४५२न, तस्य ब्रह्मविद्यया अपोहानुपपत्तेः। १४५३–१४५४न हि क्वचित् साक्षात् वस्तुधर्मस्य अपोढ्री दृष्टा कर्त्री वा ब्रह्मविद्या, १४५५अविद्यायाः तु सर्वत्र एव निवर्तिका दृश्यते; १४५६तथा इह अपि अब्रह्मत्वं असर्वत्वं च अविद्याकृतं एव निवर्त्यतां ब्रह्मविद्यया; १४५७न तु पारमार्थिकं वस्तु कर्तुं निवर्तयितुं वा अर्हति ब्रह्मविद्या। १४५८तस्मात् व्यर्था एव श्रुतहान्यश्रुतकल्पना॥

१०७ब्रह्मणि अविद्यानुपपत्तिः इति चेत्, न, १४५९ब्रह्मणि विद्याविधानात्। न हि शुक्तिकायां रजताध्यारोपणे असति शुक्तिकात्वं ज्ञाप्यते — चक्षुर्गोचरापन्नायां — ‘इयं शुक्तिका न रजतं’ इति। तथा ‘सत् एव इदं सर्वं’(छा.उ.६.८.७) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘न इदं द्वैतं अस्ति अब्रह्म’ इति ब्रह्मणि एकत्वविज्ञानं न विधातव्यं, ब्रह्मणि अविद्याध्यारोपणायां असत्याम्। १४६०–१४६२न ब्रूमः — शुक्तिकायां इव ब्रह्मणि अतद्धर्माध्यारोपणा नास्ति इति; किं तर्हि न ब्रह्म स्वात्मनि अतद्धर्माध्यारोपनिमित्तं अविद्याकर्तृ च इति — १४६३भवति एवं न अविद्याकर्तृ भ्रान्तं च ब्रह्म। १४६४किन्तु नैव अब्रह्म अविद्यकर्ता चेतनो भ्रान्तोऽन्यः इष्यते — १४६५‘न अन्योऽतोऽस्ति विज्ञाता’(बृ.उ.३.७.२३) ‘न अन्यत् अतः अस्ति विज्ञातृ’(बृ.उ.३.८.११) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति, न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) इत्यादिश्रुतिभ्यः; स्मृतिभ्यः च — ‘समं सर्वेषु भूतेषु’(भ.गी.१३.२७) ‘अहं आत्मा गुडाकेश’(भ.गी.१०.२०) ‘शुनि चैव श्वपाके च’(भ.गी.५.१८); १४६६‘यः तु सर्वाणि भूतानि’(ई.उ.६) ‘यस्मिन् सर्वाणि भूतानि’(ई.उ.७) इति च मन्त्रवर्णात्। १४६७ननु एवं शास्त्रोपदेशानर्थक्यं इति; १४६८बाढं एवं, अवगते अस्तु एव आनर्थक्यम्। १४६९अवगमानर्थक्यं अपि इति चेत्, १४७०न, अनवगमनिवृत्तेः दृष्टत्वात्। १४७१तन्निवृत्तेः अपि अनुपपत्तिः एकत्व इति चेत्, १४७२न, दृष्टविरोधात्; दृश्यते हि एकत्वविज्ञानात् एव अनवगमनिवृत्तिः; १४७३दृश्यमानं अपि अनुपपन्नं इति ब्रुवतो दृष्टविरोधः स्यात्; १४७४–१४७५न च दृष्टविरोधः केनचित् अपि अभ्युपगम्यते; न च दृष्टे अनुपपन्नं नाम, दृष्टत्वात् एव। १४७६दर्शनानुपपत्तिः इति चेत्, १४७७तत्र अपि एषा एव युक्तिः॥

१०८१४७८‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति’(बृ.उ.३.२.१३) ‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते’(बृ.उ.४.४.२) ‘मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः’(प्र.उ.४.९) इति एवमादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः परस्मात् विलक्षणोऽन्यः संसारी अवगम्यते; १४७९तद्विलक्षणः च परः ‘सः एषः न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ‘अशनायादि अत्येति’(बृ.उ.३.५.१) ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः’(छा.उ.८.७.१) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने’(बृ.उ.३.८.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः; १४८०कणादाक्षपादादितर्कशास्त्रेषु च १४८१संसारिविलक्षणः ईश्वरः उपपत्तितः साध्यते; संसारदुःखापनयार्थित्वप्रवृत्तिदर्शनात् स्फुटं अन्यत्वं ईश्वरात् संसारिणोऽवगम्यते; १४८२‘अवाक्य अनादरः’(छा.उ.३.४.२) ‘न मे पार्थास्ति’(भ.गी.३.३२) इति श्रुतिस्मृतिभ्यः; १४८३‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’(छा.उ.८.७.१) ‘तं विदित्वा न लिप्यते’(बृ.उ.४.४.२३) ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं एतत्’(बृ.उ.४.४.२०) ‘यो वा एतत् अक्षरं गार्ग्य अविदित्वा’(बृ.उ.३.८.१०) ‘तं एव धीरो विज्ञाय’(बृ.उ.४.४.२१) ‘प्रणवो धनुः, शरो हि आत्मा, ब्रह्म तत् लक्ष्यं उच्यते’(मु.उ.२.२.४) इत्यादिकर्मकर्तृनिर्देशात् च; १४८४मुमुक्षोः च गतिमार्गविशेषदेशोपदेशात्; १४८५असति भेदे कस्य कुतो गतिः स्यात् ? १४८६तत् अभावे च दक्षिणोत्तरमार्गविशेषानुपपत्तिः गन्तव्यदेशानुपपत्तिः च इति; १४८७भिन्नस्य तु परस्मात् आत्मनः सर्वं एतत् उपपन्नं; १४८८कर्मज्ञानसाधनोपदेशात् च — १४८९भिन्नः चेत् ब्रह्मणः संसारी स्यात्, युक्तः तं प्रति अभ्युदयनिःश्रेयससाधनयोः कर्मज्ञानयोः उपदेशः, न ईश्वरस्य आप्तकामत्व; १४९०तस्मात् युक्तं ब्रह्म इति ब्रह्मभावी पुरुषः उच्यते इति चेत् — १४९१न, ब्रह्मोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात् — १४९२संसारी चेत् ब्रह्मभावी अब्रह्म सन्, विदित्वा आत्मानं एव अहं ब्रह्म अस्मि इति, सर्वं अभवत्; तस्य संसार्यात्मविज्ञानात् एव सर्वात्मभावस्य फलस्य सिद्धत्वात् परब्रह्मोपदेशस्य ध्रुवं आनर्थक्यं प्राप्तम्। १४९३तद्विज्ञानस्य १४९४क्वचित् पुरुषार्थसाधने अविनियोगात् संसारिण एव — अहं ब्रह्म अस्मि इति — ब्रह्मत्वसम्पादनार्थः उपदेशः इति चेत् — १४९५–१४९६अनिर्ज्ञाते हि ब्रह्मस्वरूपे किं सम्पादयेत् — अहं ब्रह्म अस्मि इति ? निर्ज्ञातलक्षणे हि ब्रह्मणि शक्या सम्पत् कर्तुं — १४९७न ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’‘यः आत्मा’(बृ.उ.३.४.१) ‘तत् सत्यं सः आत्मा’(छा.उ.६.८.७) ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’ इति प्रकृत्य ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः’(तै.उ.२.१.१) इति सहस्रशो ब्रह्मात्मशब्दयोः सामानाधिकरण्यात् एकार्थत्वं एव इति अवगम्यते; १४९८अन्यस्य वै अन्यत्र सम्पत् क्रियते, न एकत्वे; १४९९‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति च प्रकृतस्य एव द्रष्टव्यस्य आत्मन एकत्वं दर्शयति; तस्मात् न आत्मनो ब्रह्मत्वसम्पदुपपत्तिः। १५००न च अपि अन्यत् प्रयोजनं ब्रह्मोपदेशस्य गम्यते; ‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘अभयं हि जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) ‘अभयं हि वै ब्रह्म भवति’(बृ.उ.४.४.२५) इति च तदापत्तिश्रवणात्। १५०१सम्पत्तिः चेत्, तदापत्तिः न स्यात्। न हि अन्यस्य अन्यभाव उपपद्यते। १५०२वचनात्, सम्पत्तेः अपि तद्भावापत्तिः स्यात् इति चेत्, न, सम्पत्तेः प्रत्ययमात्रत्वात्। १५०३विज्ञानस्य च मिथ्याज्ञाननिवर्तकत्वव्यतिरेकेण अकारकत्वं इति अवोचाम। १५०४न च वचनं वस्तुनः सामर्थ्यजनकम्। ज्ञापकं हि शास्त्रं न कारकं इति स्थितिः। १५०५‘सः एषः इह प्रविष्टः’(बृ.उ.१.४.७) इत्यादिवाक्येषु च परस्य एव प्रवेशः इति स्थितम्। तस्मात् ब्रह्म इति न ब्रह्मभाविपुरुषकल्पना साध्वी। १५०६इष्टार्थबाधनात् च — १५०७सैन्धवघनवत् अनन्तरं अबाह्यं एकरसं ब्रह्म — इति विज्ञानं सर्वस्यां उपनिषदि प्रतिपिपादयिषितार्थः — १५०८काण्डद्वये अपि अन्ते अवधारणात् — अवगम्यते — १५०९‘इति अनुशासनं’(बृ.उ.२.५.१९) १५१०‘एतावत् अरे खलु अमृतत्वं’(बृ.उ.४.५.१५) इति; १५११तथा सर्वशाखोपनिषत्सु च ब्रह्मैकत्वविज्ञानं निश्चितोऽर्थः; १५१२तत्र यदि संसारी ब्रह्मणोऽन्य आत्मानं एव अवेत् — इति कल्प्येत, इष्टस्य अर्थस्य बाधनं स्यात्, १५१३तथा च शास्त्रं उपक्रमोपसंहारयोः विरोधात् असमञ्जसं कल्पितं स्यात्। १५१४व्यपदेशानुपपत्तेः च — यदि च १५१५–१५१६‘आत्मानं एव अवेत्’ इति संसारी कल्प्येत, ‘ब्रह्मविद्या’ इति व्यपदेशो न स्यात् आत्मानं एव अवेत् इति, संसारिणः एव वेद्यत्वोपपत्तेः। ‘आत्मा’ इति वेत्तुः अन्यत् उच्यत इति चेत्, न, ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ इति विशेषणात्; १५१७अन्यः चेत् वेद्यः स्यात्, ‘अयं असौ’ इति वा विशेष्येत, न तु ‘अहं अस्मि’ इति। ‘अहं अस्मि’ इति विशेषणात् ‘आत्मानं एव अवेत्’ इति च अवधारणात् निश्चितं आत्मा एव ब्रह्म इति अवगम्यते; १५१८तथा च सति उपपन्नो ब्रह्मविद्याव्यपदेशः, न अन्यथा; १५१९संसारिविद्या हि अन्यथा स्यात्; १५२०–१५२१न च ब्रह्मत्वाब्रह्मत्वे हि एकस्य उपपन्ने परमार्थतः तमःप्रकाशौ इव भानोः विरुद्धत्वात्; न च उभयनिमित्तत्वे ब्रह्मविद्या इति निश्चितो व्यपदेशो युक्तः, १५२२तदा ब्रह्मविद्या संसारिविद्या च स्यात्; १५२३न च वस्तुनोऽर्धजरतीयत्वं कल्पयितुं युक्तं तत्त्वज्ञानविवक्षायां, १५२४श्रोतुः संशयो हि तथा स्यात्; १५२५निश्चितं च ज्ञानं पुरुषार्थसाधनं इष्यते — ‘यस्य स्यात् अद्धा न विचिकित्सा अस्ति’(छा.उ.३.१४.४) ‘संशयात्मा विनश्यति’(भ.गी.४.४०) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम्। १५२६अतो न संशयितो वाक्यार्थो वाच्यः परहितार्थिना॥

१०९१५२७ब्रह्मणि साधकत्वकल्पना अस्मदादिषु इव, अपेशला — ‘तत् आत्मानं एव अवेत् तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ इति — इति चेत्, १५२८न, शास्त्रोपालम्भात्; न हि अस्मत्कल्पना इयं; शास्त्रकृता तु; तस्मात् शास्त्रस्य अयं उपालम्भः; १५२९–१५३०न च ब्रह्मणे इष्टं चिकीर्षुणा शास्त्रार्थविपरीतकल्पनया स्वार्थपरित्यागः कार्यः। न च एतावती एव अक्षमा युक्ता भवतः; सर्वं हि नानात्वं ब्रह्मणि कल्पितं एव १५३१‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.२०) ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(बृ.उ.४.४.१९) ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.४.५.१५) ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इत्यादिवाक्यशतेभ्यः, १५३२सर्वो हि लोकव्यवहारो ब्रह्मणि एव कल्पितो न परमार्थः सन् — इति अत्यल्पं इदं उच्यते — इयं एव कल्पनापेशला इति॥१५३३

११०तस्मात् — यत् प्रविष्टं स्रष्टृ ब्रह्म, तत् ब्रह्म, १५३४वै — शब्दोऽवधारणार्थः, इदं शरीरस्थं यत् गृह्यते, अग्रे १५३५प्राक् प्रतिबोधात् अपि, ब्रह्म एव आसीत्, १५३६सर्वं च इदं; १५३७किन्तु अप्रतिबोधात् ‘अब्रह्म अस्मि असर्वं च’ इति आत्मनि अध्यारोपात् ‘कर्ता अहं क्रियावान् फलानां च भोक्ता सुखी दुःखी संसारी’ इति च अध्यारोपयति; १५३८परमार्थः तु ब्रह्म एव तद्विलक्षणं सर्वं च। १५३९तत् कथञ्चित् आचार्येण दयालुना प्रतिबोधितं ‘न असि संसारी’ इति आत्मानं एव अवेत् स्वाभाविकं; १५४०अविद्याध्यारोपितविशेषवर्जितं इति एव — शब्दस्य अर्थः॥

११११५४१ब्रूहि कोऽसौ आत्मा स्वाभाविकः, १५४२–१५४३यं आत्मानं विदितवत् ब्रह्म। ननु न स्मरसि आत्मानं; दर्शितो हि असौ, यः इह प्रविश्य प्राणिति अपानिति व्यानिति उदानिति समानिति इति। ननु असौ गौः असौ अश्वः इति एवं असौ व्यपदिश्यते भवता, न आत्मानं प्रत्यक्षं दर्शयसि; १५४४–१५४५एवं तर्हि द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सः आत्मा इति। ननु अत्र अपि दर्शनादिक्रियाकर्तुः स्वरूपं न प्रत्यक्षं दर्शयसि; १५४६न हि गमिः एव गन्तुः स्वरूपं छिदिः वा छेत्तुः; १५४७–१५४८एवं तर्हि दृष्टेः द्रष्टा श्रुतेः श्रोता मतेः मन्ता विज्ञातेः विज्ञाता सः आत्मा इति। ननु अत्र को विशेषो द्रष्टरि; १५४९यदि दृष्टेः द्रष्टा, यदि वा घटस्य द्रष्टा, सर्वथा अपि द्रष्टा एव; १५५०द्रष्टव्य एव तु भवान् विशेषं आह दृष्टेः द्रष्टा इति; १५५१द्रष्टा तु यदि दृष्टेः, यदि वा घटस्य, द्रष्टा द्रष्टा एव। १५५२न, विशेषोपपत्तेः — १५५३अस्ति अत्र विशेषः; १५५४यो दृष्टेः द्रष्टा सः दृष्टिः चेत् भवति नित्यं एव पश्यति दृष्टिं, न कदाचित् अपि दृष्टिः न दृश्यते द्रष्ट्रा; १५५५तत्र द्रष्टुः दृष्ट्या नित्यया भवितव्यं; १५५६अनित्या चेत् द्रष्टुः दृष्टिः, तत्र दृश्या या दृष्टिः सा कदाचित् न दृश्येत अपि — १५५७यथा अनित्यया दृष्ट्या घटादि वस्तु; १५५८न च तद्वत् दृष्टेः द्रष्टा कदाचित् अपि न पश्यति दृष्टिम्। १५५९किं द्वे दृष्टी द्रष्टुः — नित्या अदृश्या अन्या अनित्या दृश्या इति ? १५६०बाढं; १५६१प्रसिद्धा तावत् अनित्या दृष्टिः, अन्धानन्धत्वदर्शनात्; १५६२नित्या एव चेत्, सर्वोऽनन्धः एव स्यात्; द्रष्टुः तु नित्या दृष्टिः — ‘न हि १५६३द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इति श्रुतेः; १५६४अनुमानात् च — १५६५अन्धस्य अपि घटाद्याभासविषया स्वप्ने दृष्टिः उपलभ्यते; सा तर्हि इतरदृष्टिनाशे न नश्यति; सा द्रष्टुः दृष्टिः; तया १५६६अविपरिलुप्तया नित्यया दृष्ट्या स्वरूपभूतया १५६७स्वयञ्ज्योतिःसमाख्यया १५६८इतरां अनित्यां दृष्टिं स्वप्नान्तबुद्धान्तयोः वासनाप्रत्ययरूपां नित्यं एव पश्यन् दृष्टेः द्रष्टा भवति। १५६९एवं च सति दृष्टिः एव स्वरूपं अस्य अग्न्यौष्ण्यवत्, न काणादानां इव दृष्टिव्यतिरिक्तः अन्यः चेतनः द्रष्टा॥

११२१५७०–१५७१तत् ब्रह्म आत्मानं एव नित्यदृग्रूपं अध्यारोपितानित्यदृष्ट्यादिवर्जितं एव अवेत् विदितवत्। ननु विप्रतिषिद्धं — १५७२‘न विज्ञातेः विज्ञातारं विजानीयाः’(बृ.उ.३.४.२) इति श्रुतेः — विज्ञातुः विज्ञानम्। न, १५७३एवं विज्ञानात् न विप्रतिषेधः; १५७४एवं दृष्टेः द्रष्टा इति विज्ञायते एव; १५७५अन्यज्ञानानपेक्षत्वात् च — १५७६न च द्रष्टुः नित्या एव दृष्टिः इति एवं विज्ञाते द्रष्टृविषयां दृष्टिं अन्यां आकाङ्क्षते; १५७७निवर्तते हि द्रष्टृविषयदृष्ट्याकाङ्क्षा तत् असम्भवात् एव; १५७८न हि अविद्यमाने विषये आकाङ्क्षा कस्यचित् उपजायते; १५७९–१५८०न च दृश्या दृष्टिः द्रष्टारं विषयीकर्तुं उत्सहते, यतः तां आकाङ्क्षेत; न च स्वरूपविषयाकाङ्क्षा स्वस्य एव; तस्मात् अज्ञानाध्यारोपणनिवृत्तिः एव आत्मानं एव अवेत् इति उक्तं, न आत्मनो विषयीकरणम्॥

११३१५८१तत् कथं अवेत् इत्याह — अहं १५८२दृष्टेः द्रष्टा आत्मा ब्रह्म अस्मि भवामि इति। १५८३ब्रह्म इति — यत् साक्षात् अपरोक्षात् सर्वान्तरं आत्मा अशनायाद्यतीतो न इति न इति अस्थूलं अनणु इति एवमादिलक्षणं, १५८४तत् एव अहं अस्मि, न अन्यः संसारी, १५८५यथा भवान् आह इति। तस्मात् एवं विज्ञानात् तत् ब्रह्म सर्वं अभवत् — १५८६अब्रह्माध्यारोपणापगमात् तत्कार्यस्य असर्वत्वस्य निवृत्त्या सर्वं अभवत्। १५८७तस्मात् युक्तं एव मनुष्याः मन्यन्ते — यत् ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्याम इति। १५८८यत् पृष्टं — किं उ तत् ब्रह्म अवेत् यस्मात् तत् सर्वं अभवत् इति, तत् निर्णीतं — ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत् तत् आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि इति तस्मात् तत् सर्वं अभवत् इति॥

११४१५८९तत् तत्र, यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत प्रतिबुद्धवान् आत्मानं यथोक्तेन विधिना, सः एव प्रतिबुद्धः आत्मा तत् ब्रह्म अभवत्; तथा ऋषीणां, तथा मनुष्याणां च मध्ये। १५९०देवानां इत्यादि लोकदृष्ट्यपेक्षया न ब्रह्मत्वबुद्ध्या उच्यते; १५९१पुरः पुरुष आविशत् इति सर्वत्र ब्रह्म एव अनुप्रविष्टं इति अवोचाम; १५९२अतः शरीराद्युपाधिजनितलोकदृष्ट्यपेक्षया देवानां इत्यादि उच्यते; १५९३परमार्थतः तु तत्र तत्र ब्रह्म एव अग्रे आसीत् प्राक् प्रतिबोधात् देवादिशरीरेषु १५९४अन्यथा एव विभाव्यमानं, १५९५तत् आत्मानं एव अवेत्, तथा एव च सर्वं अभवत्॥

११५१५९६–१५९७अस्याः ब्रह्मविद्यायाः सर्वभावापत्तिः फलं इति एतस्य अर्थस्य द्रढिम्ने मन्त्रान् उदाहरति श्रुतिः। कथं ? तत् ब्रह्म एतत् आत्मानं एव अहं अस्मि इति पश्यन् एतस्मात् एव ब्रह्मणो दर्शनात् ऋषिः वामदेवाख्यः प्रतिपेदे ह प्रतिपन्नवान् किल; सः एतस्मिन् ब्रह्मात्मदर्शने अवस्थितः एतान् मन्त्रान् ददर्श — अहं मनुः अभवं सूर्यः च इत्यादीन्। १५९८तत् एतत् ब्रह्म १५९९पश्यन् इति ब्रह्मविद्या परामृश्यते; अहं मनुः अभवं सूर्यः च इत्यादिना सर्वभावापत्तिं ब्रह्मविद्याफलं परामृशति; पश्यन् सर्वात्मभावं फलं प्रतिपेदे इति अस्मात् प्रयोगात् ब्रह्मविद्यासहायसाधनसाध्यं मोक्षं दर्शयति — १६००भुञ्जानः तृप्यति इति यद्वत्। १६०१सा इयं ब्रह्मविद्यया सर्वभावापत्तिः आसीत् महतां देवादीनां वीर्यातिशयात्, न इदानीं ऐदंयुगीनानां विशेषतो मनुष्याणां, अल्पवीर्यत्वात् — इति स्यात् कस्यचित् बुद्धिः, १६०२तद्व्युत्थापनाय आह — तत् इदं प्रकृतं ब्रह्म १६०३यत् सर्वभूतानुप्रविष्टं १६०४दृष्टिक्रियादिलिङ्गं, एतर्हि एतस्मिन् अपि वर्तमानकाले यः कश्चित् व्यावृत्तबाह्यौत्सुक्यः आत्मानं एव एवं वेद अहं ब्रह्म अस्मि इति — १६०५–१६०६अपोह्य उपाधिजनितभ्रान्तिविज्ञानाध्यारोपितान् विशेषान् १६०७–१६०८संसारधर्मैः अनागन्धितं अनन्तरं अबाह्यं ब्रह्म एव अहं अस्मि केवलं इति — सः अविद्याकृतासर्वत्वनिवृत्तेः ब्रह्मविज्ञानात् इदं सर्वं भवति। १६०९न हि महावीर्येषु वामदेवादिषु हीनवीर्येषु वा १६१०–१६११वार्तमानिकेषु मनुष्येषु ब्रह्मणो विशेषः तद्विज्ञानस्य वा अस्ति। वार्तमानिकेषु पुरुषेषु तु ब्रह्मविद्याफले अनैकान्तिकता शङ्क्यते इति अतः आह — तस्य ह ब्रह्मविज्ञातुः यथोक्तेन विधिना देवाः महावीर्याः, चन अपि, अभूत्यै अभवनाय ब्रह्मसर्वभावस्य, न ईशते न पर्याप्ताः, १६१२किं उत अन्ये॥

११६१६१३ब्रह्मविद्याफलप्राप्तौ विघ्नकरणे देवादयः ईशते इति का शङ्का इति — १६१४उच्यते — देवादीन् प्रति ऋणवत्त्वात् मर्त्यानां; १६१५‘ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः’(तै.सं.६.३.१०) इति हि जायमानं एव ऋणवन्तं पुरुषं दर्शयति श्रुतिः; १६१६पशुनिदर्शनात् च १६१७‘अथो अयं वा...’(बृ.उ.१.४.१६) इत्यादिलोकश्रुतेः च १६१८आत्मनो वृत्तिपरिपिपालयिषया अधमर्णान् इव देवाः परतन्त्रान् मनुष्यान् प्रति अमृतत्वप्राप्तिं प्रति विघ्नं कुर्युः इति न्याय्या एव एषा शङ्का। १६१९स्वपशून् स्वशरीराणि इव च रक्षन्ति देवाः; १६२०महत्तरां हि वृत्तिं कर्माधीनां दर्शयिष्यति देवादीनां बहुपशुसमतया एकैकस्य पुरुषस्य; १६२१‘तस्मात् एषां तत् न प्रियं यत् एतत् मनुष्याः विद्युः’ इति हि वक्ष्यति, १६२२‘यथा ह वै स्वाय लोकाय अरिष्टिं इच्छेत् एवं ह एवंविदे सर्वाणि भूतानि अरिष्टिं इच्छन्ति’(बृ.उ.१.४.१६) इति च; १६२३ब्रह्मवित्त्वे पारार्थ्यनिवृत्तेः न स्वलोकत्वं पशुत्वं चेत् अभिप्रायो अप्रियारिष्टिवचनाभ्यां अवगम्यते; १६२४तस्मात् ब्रह्मविदो ब्रह्मविद्याफलप्राप्तिं प्रति कुर्युः एव विघ्नं देवाः। १६२५प्रभाववन्तः च हि ते॥

११७१६२६ननु एवं सत्सु अन्यासु अपि कर्मफलप्राप्तिषु देवानां विघ्नकरणं पेयपानसमं; १६२७हन्त तर्हि अविस्रम्भोऽभ्युदयनिःश्रेयससाधनानुष्ठानेषु; १६२८तथा ईश्वरस्य अचिन्त्यशक्तित्वात् विघ्नकरणे प्रभुत्वं; १६२९तथा कालकर्ममन्त्रौषधितपसां; १६३०एषां हि फलसम्पत्तिविपत्तिहेतुत्वं शास्त्रे लोके च प्रसिद्धं; १६३१अतोऽपि अनाश्वासः शास्त्रार्थानुष्ठाने। १६३२न; सर्वपदार्थानां नियतनिमित्तोपादानात् जगद्वैचित्र्यदर्शनात् च, स्वभावपक्षे च तदुभयानुपपत्तेः, १६३३सुखदुःखादिफलनिमित्तं कर्म इति एतस्मिन् पक्षे स्थिते वेदस्मृतिन्यायलोकपरिगृहीते, देवेश्वरकालाः तावत् न कर्मफलविपर्यासकर्तारः, १६३४कर्मणां काङ्क्षितकारकत्वात् — १६३५कर्म हि शुभाशुभं पुरुषाणां देवकालेश्वरादिकारकं अनपेक्ष्य न आत्मानं प्रति लभते, १६३६लब्धात्मकं अपि फलदाने असमर्थं, १६३७क्रियायाः हि कारकाद्यनेकनिमित्तोपादानस्वाभाव्यात्; तस्मात् क्रियानुगुणा हि देवेश्वरादयः इति कर्मसु तावत् न फलप्राप्तिं प्रति अविस्रम्भः। १६३८कर्मणां अपि एषां वशानुगत्वं क्वचित्, १६३९स्वसामर्थ्यस्य अप्रणोद्यत्वात्। १६४०कर्मकालदैवद्रव्यादिस्वभावानां गुणप्रधानभावः तु अनियतो १६४१दुर्विज्ञेयः च इति तत्कृतो मोहो लोकस्य — १६४२कर्म एव कारकं न अन्यत् फलप्राप्तौ इति केचित्; दैवं एव इति अपरे; कालः इति एके; द्रव्यादिस्वभावः इति केचित्; सर्व एते संहता एव इति अपरे। १६४३तत्र कर्मणः प्राधान्यं अङ्गीकृत्य वेदस्मृतिवादाः — १६४४‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ.उ.३.२.१३) इत्यादि। १६४५यद्यपि एषां स्वविषये कस्यचित् प्राधान्योद्भवः इतरेषां तत्कालीनप्राधान्यशक्तिस्तम्भः, तथापि न कर्मणः फलप्राप्तिं प्रति अनैकान्तिकत्वं, शास्त्रन्यायनिर्धारितत्वात् कर्मप्राधान्यस्य॥१६४६

११८न, अविद्यापगममात्रत्वात् ब्रह्मप्राप्तिफलस्य — १६४७यत् उक्तं ब्रह्मप्राप्तिफलं प्रति देवाः विघ्नं कुर्युः इति, तत्र न देवानां विघ्नकरणे सामर्थ्यं; १६४८–१६४९कस्मात् ? विद्याकालानन्तरितत्वात् ब्रह्मप्राप्तिफलस्य; कथं; यथा लोके द्रष्टुः चक्षुषः आलोकेन संयोगो यत्कालः, तत्कालः एव रूपाभिव्यक्तिः, एवं आत्मविषयं विज्ञानं यत्कालं, तत्कालः एव तद्विषयाज्ञानतिरोभावः स्यात्; १६५०अतो ब्रह्मविद्यायां सत्यां अविद्याकार्यानुपपत्तेः, प्रदीपः इव तमःकार्यस्य, केन कस्य विघ्नं कुर्युः देवाः — १६५१यत्र आत्मत्वं एव देवानां ब्रह्मविदः। १६५२तत् एतत् आह — आत्मा स्वरूपं ध्येयं यत् तत् सर्वशास्त्रैः विज्ञेयं ब्रह्म, हि यस्मात्, एषां देवानां, सः ब्रह्मवित्, भवति ब्रह्मविद्यासमकालं एव — १६५३अविद्यामात्रव्यवधानापगमात् शुक्तिकायाः इव रजताभासायाः शुक्तिकात्वं इति अवोचाम। १६५४अतो न आत्मनः प्रतिकूलत्वे देवानां प्रयत्नः सम्भवति। १६५५यस्य हि अनात्मभूतं फलं देशकालनिमित्तान्तरितं, तत्र अनात्मविषये सफलः प्रयत्नो विघ्नाचरणाय देवानां; १६५६न तु इह विद्यासमकालः आत्मभूते देशकालनिमित्तानन्तरिते, १६५७अवसरानुपपत्तेः॥

११९१६५८एवं तर्हि विद्याप्रत्ययसन्तत्यभावात् विपरीतप्रत्ययतत्कार्ययोः च दर्शनात् अन्त्यः एव आत्मप्रत्ययोऽविद्यानिवर्तकः, न तु पूर्वः इति। १६५९न, प्रथमेन अनैकान्तिकत्वात् — १६६०यदि हि प्रथमः आत्मविषयः प्रत्ययोऽविद्यां न निवर्तयति, तथा अन्त्योऽपि, तुल्यविषयत्वात्। १६६१एवं तर्हि सन्ततोऽविद्यानिवर्तकः १६६२न विच्छिन्नः इति। न, जीवनादौ सति सन्तत्यनुपपत्तेः — न हि जीवनादिहेतुके प्रत्यये सति विद्याप्रत्ययसन्ततिः उपपद्यते, १६६३विरोधात्। १६६४अथ जीवनादिप्रत्ययतिरस्करणेन एव आ मरणान्तात् विद्यासन्ततिः इति चेत्, १६६५न, प्रत्ययेयत्तासन्तानानवधारणात् शास्त्रार्थानवधारणदोषात् — १६६६इयतां प्रत्ययानां १६६७–१६६८सन्ततिः अविद्यायाः निवर्तिका इति अनवधारणात् शास्त्रार्थो न अवध्रियेत; तत् च अनिष्टम्। सन्ततिमात्रत्वे अवधारिते एव इति चेत्, न, आद्यन्तयोः अविशेषात् — प्रथमा विद्याप्रत्ययसन्ततिः मरणकालान्ता वा इति विशेषाभावात्, आद्यन्तयोः प्रत्यययोः पूर्वोक्तौ दोषौ प्रसज्येयाताम्। १६६९एवं तर्हि अनिवर्तकः एव इति चेत्, १६७०न ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ इति श्रुतेः, ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’(मु.उ.२.२.९) ‘तत्र को मोहः’(ई.उ.७) इत्यादिश्रुतिभ्यः च॥

१२०१६७१अर्थवादः इति चेत्, १६७२न, सर्वशाखोपनिषदां अर्थवादत्वप्रसङ्गात्; १६७३एतावन्मात्रार्थत्वोपक्षीणा हि सर्वशाखोपनिषदः। १६७४–१६७५प्रत्यक्षप्रमितात्मविषयत्वात् अस्ति एव इति चेत्, न, उक्तपरिहारत्वात् — १६७६अविद्याशोकमोहभयादिदोषनिवृत्तेः प्रत्यक्षत्वात् इति च उक्तः परिहारः। तस्मात् आद्यः अन्त्यः सन्ततः असन्ततः च इति अचोद्यं एतत्, १६७७अविद्यादिदोषनिवृत्तिफलावसानत्वात् विद्यायाः — यः एव अविद्यादिदोषनिवृत्तिफलकृत्प्रत्ययः आद्यः अन्त्यः सन्ततः असन्ततो वा, सः एव विद्या इति अभ्युपगमात् न चोद्यस्य अवतारगन्धोऽपि अस्ति। १६७८यत् तु उक्तं विपरीतप्रत्ययतत्कार्ययोः च दर्शनात् इति, १६७९न, तच्छेषस्थितिहेतुत्वात् — १६८०येन कर्मणा शरीरं आरब्धं तत्, १६८१विपरीतप्रत्ययदोषनिमित्तत्वात् तस्य तथाभूतस्य एव विपरीतप्रत्ययदोषसंयुक्तस्य फलदाने सामर्थ्यं इति, यावत् शरीरपातः तावत्फलोपभोगाङ्गतया विपरीतप्रत्ययं रागादिदोषं च तावन्मात्रं आक्षिपति एव — १६८२मुक्तेषुवत् प्रवृत्तफलत्वात् तद्धेतुकस्य कर्मणः। १६८३तेन न तस्य निवर्तिका विद्या, १६८४अविरोधात्; १६८५किं तर्हि १६८६स्वाश्रयात् एव स्वात्मविरोधि अविद्याकार्यं यत् उत्पित्सु तत् निरुणद्धि, १६८७अनागतत्वात्; अतीतं हि इतरत्। १६८८किञ्च न च विपरीतप्रत्ययो विद्यावतः उत्पद्यते, निर्विषयत्वात् — १६८९अनवधृतविषयविशेषस्वरूपं हि सामान्यमात्रं आश्रित्य विपरीतप्रत्ययः उत्पद्यमानः उत्पद्यते, यथा शुक्तिकायां रजतं इति; १६९०सः च विषयविशेषावधारणवतो अशेषविपरीतप्रत्ययाशयस्य उपमर्दितत्वात् १६९१न पूर्ववत् सम्भवति, १६९२शुक्तिकादौ सम्यक्प्रत्ययोत्पत्तौ पुनः अदर्शनात्। १६९३क्वचित् तु विद्यायाः पूर्वोत्पन्नविपरीतप्रत्ययजनितसंस्कारेभ्यो विपरीतप्रत्ययावभासाः स्मृतयो जायमाना विपरीतप्रत्ययभ्रान्तिं अकस्मात् कुर्वन्ति — यथा विज्ञातदिग्विभागस्य अपि अकस्मात् दिग्विपर्ययविभ्रमः। १६९४सम्यग्ज्ञानवतोऽपि चेत् पूर्ववत् विपरीतप्रत्यय उत्पद्यते, सम्यग्ज्ञाने अपि अविस्रम्भात् शास्त्रार्थविज्ञानादौ प्रवृत्तिः असमञ्जसा स्यात्, १६९५सर्वं च प्रमाणं अप्रमाणं सम्पद्येत, प्रमाणाप्रमाणयोः विशेषानुपपत्तेः। १६९६एतेन सम्यग्ज्ञानानन्तरं एव शरीरपाताभावः कस्मात् इति एतत् परिहृतम्। १६९७ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् ऊर्ध्वं तत्कालजन्मान्तरसञ्चितानां च कर्मणां अप्रवृत्तफलानां विनाशः सिद्धो भवति फलप्राप्तिविघ्ननिषेधश्रुतेः एव; १६९८‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि’(मु.उ.२.२.८) ‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) ‘सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते’(छा.उ.५.२४.३) ‘तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन’(बृ.उ.४.४.२३) ‘एतं उ ह एव एते न तरतः’(बृ.उ.४.४.२२) ‘न एनं कृताकृते तपतः’(बृ.उ.४.४.२२) ‘एतं ह वाव न तपति’(तै.उ.२.९.१) ‘न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः च; ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते’(भ.गी.४.३७) इत्यादिस्मृतिभ्यः च॥

१२११६९९यत् तु ऋणैः प्रतिबध्यते इति, तत् न अविद्यावद्विषयत्वात् — १७००अविद्यावान् हि ऋणी, तस्य कर्तृत्वाद्युपपत्तेः, १७०१‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात् तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत्’(बृ.उ.४.३.३१) इति हि वक्ष्यति — १७०२अनन्यत् सद्वस्तु आत्माख्यं यत्र अविद्यायां सत्यां अन्यत् इव स्यात् तिमिरकृतद्वितीयचन्द्रवत् तत्र अविद्याकृतानेककारकापेक्षं दर्शनादिकर्म तत्कृतं फलं च दर्शयति, तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत् इत्यादिना; १७०३यत्र पुनः विद्यायां सत्यां अविद्याकृतानेकत्वभ्रमप्रहाणं, ‘तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.३.३१) इति कर्मासम्भवं दर्शयति, १७०४तस्मात् अविद्यावद्विषय एव ऋणित्वं, कर्मसम्भवात्, न इतरत्र। १७०५एतत् च उत्तरत्र व्याचिख्यासिष्यमाणैः एव वाक्यैः विस्तरेण प्रदर्शयिष्यामः॥

१२२तत् यथा इह एव तावत् — अथ यः कश्चित् अब्रह्मवित्, अन्यां आत्मनो व्यतिरिक्तां यां काञ्चित् देवतां, उपास्ते स्तुतिनमस्कारयागबल्युपहारप्रणिधानध्यानादिना उप आस्ते तस्याः गुणभावं उपगम्य आस्ते — १७०६–१७०७अन्योऽसौ अनात्मा मत्तः पृथक्, अन्योऽहं अस्मि अधिकृतः, मया अस्मै ऋणिवत् प्रतिकर्तव्यं — इति एवं प्रत्ययः सन् उपास्ते, १७०८न सः इत्थं प्रत्ययः वेद विजानाति तत्त्वम्। १७०९न सः केवलं एवंभूतः अविद्वान् अविद्यादोषवान् एव, किं तर्हि, यथा पशुः गवादिः वाहनदोहनाद्युपकारैः उपभुज्यते, एवं सः इज्याद्यनेकोपकारैः उपभोक्तव्यत्वात् एकैकेन देवादीनां; १७१०अतः पशुः इव सर्वार्थेषु कर्मसु अधिकृत इत्यर्थः। १७११एतस्य हि अविदुषो वर्णाश्रमादिप्रविभागवतोऽधिकृतस्य कर्मणो विद्यासहितस्य केवलस्य च शास्त्रोक्तस्य कार्यं मनुष्यत्वादिको ब्रह्मान्तः उत्कर्षः; शास्त्रोक्तविपरीतस्य च स्वाभाविकस्य कार्यं मनुष्यत्वादिकः एव स्थावरान्तोऽपकर्षः; १७१२यथा च एतत् तथा ‘अथ त्रयो वाव लोकाः’(बृ.उ.१.५.१६) इत्यादिना वक्ष्यामः कृत्स्नेन एव अध्यायशेषेण। १७१३विद्यायाः च कार्यं सर्वात्मभावापत्तिः इति एतत् सङ्क्षेपतो दर्शितम्। १७१४सर्वा हि इयं उपनिषत् विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन एव उपक्षीणा। १७१५यथा च एषोऽर्थः कृत्स्नस्य शास्त्रस्य तथा प्रदर्शयिष्यामः॥

१२३१७१६–१७१७यस्मात् एवं, तस्मात् अविद्यावन्तं पुरुषं प्रति देवाः ईशते एव विघ्नं कर्तुं अनुग्रहं च इति एतत् दर्शयति — यथा ह वै लोके, बहवो गोऽश्वादयः पशवः मनुष्यं स्वामिनं आत्मनः अधिष्ठातारं भुञ्ज्युः पालयेयुः, एवं बहुपशुस्थानीयः एकैकः अविद्वान् पुरुषः देवान् — देवानिति पित्राद्युपलक्षणार्थं — भुनक्ति पालयति इति — १७१८इमे इन्द्रादयः अन्ये मत्तो मम ईशितारः भृत्यः इव अहं एषां स्तुतिनमस्कारेज्यादिना आराधनं कृत्वा अभ्युदयं निःश्रेयसं च तत् प्रत्तं फलं प्राप्स्यामि इति एवं अभिसन्धिः। १७१९तत्र लोके बहुपशुमतो यथा एकस्मिन् एव पशौ आदीयमाने व्याघ्रादिना अपह्रियमाणे महदप्रियं भवति, तथा बहुपशुस्थानीयः एकस्मिन् पुरुषे पशुभावात् व्युत्तिष्ठति, अप्रियं भवति इति — किं चित्रं — देवानां, बहुपश्वपहरण इव कुटुम्बिनः। १७२०तस्मात् एषां तत् न प्रियं; किं तत् ? यत् एतत् ब्रह्मात्मतत्त्वं कथञ्चन मनुष्याः विद्युः विजानीयुः। १७२१तथा च स्मरणं अनुगीतासु भगवतो व्यासस्य — ‘क्रियावद्भिः हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः। न च एतत् इष्टं देवानां मर्त्यैः उपरिवर्तनं’(अश्व.१९.६१) इति। १७२२अतो देवाः पशून् इव व्याघ्रादिभ्यः, ब्रह्मविज्ञानात् विघ्नं आचिकीर्षन्ति — १७२३अस्मदुपभोग्यत्वात् मा व्युत्तिष्ठेयुः इति। १७२४यं तु मुमोचयिषन्ति, तं श्रद्धादिभिः योक्ष्यन्ति, १७२५–१७२६विपरीतं अश्रद्धादिभिः। तस्मात् मुमुक्षुः देवाराधनपरः श्रद्धाभक्तिपरः प्रणेयोऽप्रमादी स्यात् विद्याप्राप्तिं प्रति १७२७विद्यां प्रतीतिः वा १७२८काक्वा एतत् प्रदर्शितं भवति देवाप्रियवाक्येन॥

१२४१७२९सूत्रितः शास्त्रार्थ — ‘आत्मा इति एव उपासीत’ इति; १७३०तस्य च व्याचिख्यासितस्य सार्थवादेन ‘तत् आहुः यत् ब्रह्मविद्यया’ इत्यादिना सम्बन्धप्रयोजने अभिहिते १७३१अविद्यायाः च संसाराधिकारकारणत्वं उक्तं — ‘अथ योऽन्यां देवतां उपास्ते’(बृ.उ.१.४.१०) इत्यादिना; १७३२तत्र अविद्वान् ऋणी पशुवत् देवादिकर्मकर्तव्यतया परतन्त्र इति उक्तम्। १७३३किं पुनः देवादिकर्मकर्तव्यत्वे निमित्तं ? वर्णाः आश्रमाः च; तत्र के वर्णाः इति अतः इदं आरभ्यते — १७३४यन्निमित्तसम्बद्धेषु कर्मसु अयं परतन्त्र एव अधिकृतः संसरति। १७३५एतस्य एव अर्थस्य प्रदर्शनाय अग्निसर्गानन्तरं इन्द्रादिसर्गो न उक्तः; १७३६अग्नेः तु सर्गः प्रजापते सृष्टिपरिपूरणाय प्रदर्शितः; १७३७अयं च इन्द्रादिसर्गः तत्र एव द्रष्टव्यः, तच्छेषत्वात्; १७३८इह तु सः एव अभिधीयते अविदुषः कर्माधिकारहेतुप्रदर्शनाय॥

१२५ब्रह्म वा १७४३इदं अग्रे आसीत् — यत् अग्निं सृष्ट्वा अग्निरूपापन्नं ब्रह्म — ब्राह्मणजात्यभिमानात् ब्रह्म इति अभिधीयते — वै, इदं क्षत्रादिजातं, ब्रह्म एव, अभिन्नं आसीत्, एकं एव — न आसीत् क्षत्रादिभेदः। १७४४तत् ब्रह्मैकं क्षत्रादिपरिपालयित्रादिशून्यं सत्, न व्यभवत् न विभूतवत् कर्मणे न अलं आसीत् इत्यर्थः। ततः तत् ब्रह्म — ब्राह्मणोऽस्मि मम इत्थं कर्तव्यं इति ब्राह्मणजातिनिमित्तं कर्म चिकीर्षुः आत्मनः कर्मकर्तृत्वविभूत्यै, श्रेयोरूपं प्रशस्तरूपं, अति असृजत अतिशयेन असृजत सृष्टवत्। १७४५किं पुनः तत्, यत् सृष्टं ? क्षत्रं १७४६क्षत्रियजातिः; १७४७तद्व्यक्तिभेदेन प्रदर्शयति — यानि एतानि प्रसिद्धानि लोके, देवत्रा देवेषु, क्षत्त्राणि इति — जात्याख्यायां पक्षे बहुवचनस्मरणात् व्यक्तिबहुत्वात् वा भेदोपचारेण — बहुवचनम्। १७४८कानि पुनः तानि इत्याह — तत्र अभिषिक्ताः एव विशेषतो निर्दिश्यन्ते — इन्द्रो देवानां राजा, वरुणो यादसां, सोमो ब्राह्मणानां, रुद्रः पशूनां, पर्जन्यो विद्युदादीनां, यमः पितॄणां, मृत्युः रोगादीनां, ईशानो भासां — इति एवं आदीनि देवेषु क्षत्राणि। १७४९तत् अनु इन्द्रादिक्षत्रदेवताधिष्ठितानि मनुष्यक्षत्राणि सोमसूर्यवंश्यानि पुरूरवःप्रभृतीनि सृष्टानि एव द्रष्टव्यानि; १७५०तदर्थः एव हि देवक्षत्रसर्गः प्रस्तुतः। १७५१यस्मात् ब्रह्मणा अतिशयेन सृष्टं क्षत्रं, तस्मात् क्षत्रात् परं नास्ति ब्राह्मणजातेः अपि नियन्तृ; १७५२तस्मात् ब्राह्मणः कारणभूतोऽपि क्षत्रियस्य क्षत्रियं अधस्तात् व्यवस्थितः सन् उपरि स्थितं उपास्ते — क्व ? १७५३राजसूये। क्षत्रं एव तत् आत्मीयं यशः ख्यातिरूपं — ब्रह्म इति — दधाति स्थापयति; राजसूयाभिषिक्तेन आसन्द्यां स्थितेन राज्ञा आमन्त्रितो ब्रह्मन् इति ऋत्विक् पुनः तं प्रत्याह — त्वं राजन् ब्रह्म असि इति; तत् एतत् अभिधीयते — क्षत्रं एव तत् यशो दधाति इति। १७५४सा एषा प्रकृता क्षत्रस्य योनिः एव, यत् ब्रह्म। तस्मात् यद्यपि राजा परमतां राजसूयाभिषेकगुणं गच्छति आप्नोति — ब्रह्म एव ब्राह्मणजातिं एव, अन्ततः अन्ते कर्मपरिसमाप्तौ, उपनिश्रयति आश्रयति स्वां योनिं — पुरोहितं पुरो निधत्ते इत्यर्थः। १७५५यः तु पुनः बलाभिमानात् स्वां योनिं ब्राह्मणजातिं ब्राह्मणं — यः उ एनं — हिनस्ति हिंसति न्यग्भावेन पश्यति, स्वामात्मीयां एव सः योनिं ऋच्छति — स्वं प्रसवं विच्छिनत्ति विनाशयति। सः एतत् कृत्वा पापीयान् पापतरो भवति; १७५६पूर्वं अपि क्षत्रियः पाप एव क्रूरत्वात्, आत्मप्रसवहिंसया सुतरां; यथा लोके श्रेयांसं प्रशस्ततरं हिंसित्वा परिभूय पापतरो भवति, तद्वत्॥

१२६१७५७क्षत्रे सृष्टे अपि, सः नैव व्यभवत्, १७५८कर्मणे ब्रह्म तथा न व्यभवत्, वित्तोपार्जयितुः अभावात्; १७५९सः विशं असृजत कर्मसाधनवित्तोपार्जनाय; कः पुनः असौ विट् ? यानि एतानि देवजातानि — स्वार्थे निष्ठा, यः एते देवजातिभेदाः इत्यर्थः — १७६०गणशः गणं गणं, आख्यायन्ते कथ्यन्ते — गणप्रायाः हि विशः; १७६१प्रायेण संहता हि वित्तोपार्जने समर्थाः, न एकैकशः — वसवः अष्टसङ्ख्यो गणः, तथा एकादश रुद्राः; द्वादश आदित्याः, विश्वे देवाः त्रयोदश विश्वायाः अपत्यानि — सर्वे वा देवाः, मरुतः सप्त सप्त गणाः॥

१२७सः परिचारकाभावात् पुनः अपि नैव व्यभवत्; १७६२सः शौद्रं वर्णं असृजत — शूद्रः एव शौद्रः, स्वार्थे अणि वृद्धिः। कः पुनः असौ शौद्रो वर्णः, यः सृष्टः ? पूषणं — पुष्यति इति पूषा। कः पुनः असौ पूषा इति १७६३विशेषतः तत् निर्दिशति — इयं पृथिवी पूषा; १७६४स्वयं एव निर्वचनं आह — इयं हि इदं सर्वं पुष्यति यत् इदं किञ्च॥

१२८१७६६सः चतुरः सृष्ट्वा अपि वर्णान् नैव व्यभवत् उग्रत्वात् क्षत्रस्य अनियताशङ्कया; तत् श्रेयोरूपं अत्यसृजत — किं तत् ? धर्मं; तत् एतत् श्रेयोरूपं सृष्टं क्षत्रस्य क्षत्रं क्षत्रस्य अपि नियन्तृ, उग्रात् अपि उग्रं — यद्धर्मः यो धर्मः; तस्मात् क्षत्रस्य अपि नियन्तृत्वात् धर्मात् परं नास्ति, तेन हि नियम्यन्ते सर्वे। १७६७तत् कथं इति १७६८उच्यते — अथो अपि अबलीयान् दुर्बलतरः बलीयांसमात्मनो बलवत्तरं अपि आशंसते कामयते जेतुं धर्मेण बलेन — १७६९यथा लोके राज्ञा सर्वबलवत्तमेन अपि कुटुम्बिकः, एवं; तस्मात् सिद्धं धर्मस्य सर्वबलवत्तरत्वात् सर्वनियन्तृत्वम्। १७७०यो वै सः धर्मो व्यवहारलक्षणो लौकिकैः व्यवह्रियमाणः सत्यं वै तत्; सत्यं इति यथाशास्त्रार्थता; १७७१सः एव अनुष्ठीयमानो धर्मनामा भवति; शास्त्रार्थत्वेन ज्ञायमानः तु सत्यं भवति। १७७२यस्मात् एवं तस्मात्, सत्यं यथाशास्त्रं वदन्तं व्यवहारकालः आहुः समीपस्थाः उभयविवेकज्ञाः — धर्मं वदति इति, १७७३प्रसिद्धं १७७४लौकिकं न्यायं वदति इति; तथा विपर्ययेण धर्मं वा लौकिकं व्यवहारं वदन्तं आहुः — सत्यं वदति, १७७५शास्त्रात् अनपेतं वदति इति। १७७६एतत् यत् उक्तं उभयं ज्ञायमानं अनुष्ठीयमानं च एतत् धर्मः एव भवति। १७७७तस्मात् सः धर्मो ज्ञानानुष्ठानलक्षणः शास्त्रज्ञान् इतरान् च सर्वान् एव नियमयति; तस्मात् सः क्षत्रस्य अपि क्षत्रं; १७७८अतः तदभिमानोऽविद्वान् तद्विशेषानुष्ठानाय ब्रह्मक्षत्रविट्छूद्रनिमित्तविशेषं अभिमन्यते; १७७९तानि च निसर्गतः एव कर्माधिकारनिमित्तानि॥

१२९तत् एतत् चातुर्वर्ण्यं सृष्टं — ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः इति; १७८६उत्तरार्थः उपसंहारः। १७८७यत् तत् स्रष्टृ ब्रह्म, तत् अग्निना एव, न अन्येन रूपेण, देवेषु ब्रह्म ब्राह्मणजातिः, अभवत्; ब्राह्मणः ब्राह्मणस्वरूपेण, मनुष्येषु ब्रह्म अभवत्; इतरेषु वर्णेषु विकारान्तरं प्राप्य, क्षत्रियेण — क्षत्रियोऽभवत् १७८८इन्द्रादिदेवताधिष्ठितः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः। १७८९यस्मात् क्षत्रादिषु विकारापन्नं, अग्नौ ब्राह्मणः एव च अविकृतं स्रष्टृ ब्रह्म, तस्मात् अग्नौ एव देवेषु देवानां मध्ये लोकं कर्मफलं, इच्छन्ति, अग्निसम्बद्धं कर्म कृत्वा इत्यर्थः; १७९०तत् अर्थं एव हि तत् ब्रह्म कर्माधिकरणत्वेन अग्निरूपेण व्यवस्थितं; तस्मात् तस्मिन् अग्नौ कर्म कृत्वा तत् फलं प्रार्थयन्त इति एतत् उपपन्नम्। ब्राह्मणे मनुष्येषु — १७९१मनुष्याणां पुनः मध्ये कर्मफलेच्छायां न अग्न्यादिनिमित्तक्रियापेक्षा, किं तर्हि जातिमात्रस्वरूपप्रतिलम्भेन एव पुरुषार्थसिद्धिः; १७९२यत्र तु देवाधीना पुरुषार्थसिद्धिः, तत्र एव अग्न्यादिसम्बद्धक्रियापेक्षा; १७९३स्मृतेः च — ‘जप्येन एव तु संसिध्येत् ब्राह्मणो न अत्र संशयः। कुर्यात् अन्यत् न वा १७९४कुर्यात् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते’(मनु२.८७) इति। १७९५पारिव्राज्यदर्शनात् च। १७९६तस्मात् ब्राह्मणत्व एव मनुष्येषु लोकं कर्मफलं इच्छन्ति। १७९७यस्मात् एताभ्यां हि ब्राह्मणाग्निरूपाभ्यां कर्मकर्त्रधिकरणरूपाभ्यां यत् स्रष्टृ ब्रह्म साक्षात् अभवत्॥

१३०१७९८अत्र तु परमात्मलोकं अग्नौ ब्राह्मणे चेत् इच्छन्ति इति केचित्। १७९९तत् असत्, अविद्याधिकारे कर्माधिकारार्थं वर्णविभागस्य प्रस्तुतत्वात्, १८००परेण च विशेषणात्; १८०१यदि हि अत्र लोकशब्देन परः एव आत्मा उच्येत, परेण विशेषणं अनर्थकं स्यात् — ‘स्वं लोकं अदृष्ट्वा’ इति; १८०२स्वलोकव्यतिरिक्तः चेत् अग्न्यधीनतया प्रार्थ्यमानः प्रकृतो लोकः, ततः स्वं इति युक्तं विशेषणं, प्रकृतपरलोकनिवृत्त्यर्थत्वात्; १८०३स्वत्वेन च अव्यभिचारात् परमात्मलोकस्य, १८०४अविद्याकृतानां च स्वत्वव्यभिचारात् — १८०५ब्रवीति च कर्मकृतानां व्यभिचारं — ‘क्षीयते एव’ इति॥

१३११८०६ब्रह्मणा सृष्टा वर्णाः कर्मार्थं; १८०७–१८०८तत् च कर्म धर्माख्यं सर्वान् एव कर्तव्यतया नियन्तृ पुरुषार्थसाधनं च; तस्मात् ते नैव चेत् कर्मणा स्वो लोकः परमात्माख्यः अविदितोऽपि प्राप्यते, किं तस्य एव पदनीयत्वेन क्रियते इति अतः आह — अथ इति, पूर्वपक्षविनिवृत्त्यर्थः; यः कश्चित्, ह वै अस्मात् सांसारिकात् पिण्डग्रहणलक्षणात् १८०९अविद्याकामकर्महेतुकात् १८१०अग्न्यधीनकर्माभिमानतया वा ब्राह्मणजातिमात्रकर्माभिमानतया वा आगन्तुकात् अस्वभूतात् लोकात्, स्वं लोकमात्माख्यं १८११आत्मत्वेन अव्यभिचारित्वात्, अदृष्ट्वा — अहं ब्रह्म अस्मि इति, प्रैति म्रियते; १८१२सः यद्यपि स्वो लोकः, अविदितः अविद्यया व्यवहितः १८१३अस्व इव अज्ञातः, एनं — १८१४–१८१५सङ्ख्यापूरण इव लौकिकः आत्मानं — न भुनक्ति न पालयति शोकमोहभयादिदोषापनयेन यथा लोके च वेदः अननूक्तः अनधीतः कर्माद्यवबोधकत्वेन न भुनक्ति, अन्यत् वा लौकिकं कृष्यादि कर्म अकृतं स्वात्मना अनभिव्यञ्जितं आत्मीयफलप्रदानेन न भुनक्ति, एवं आत्मा स्वो लोकः स्वेन एव नित्यात्मस्वरूपेण अनभिव्यञ्जितः अविद्यादिप्रहाणेन न भुनक्ति एव। ननु किं स्वलोकदर्शननिमित्तपरिपालनेन ? कर्मणः फलप्राप्तिध्रौव्यात् १८१६इष्टफलनिमित्तस्य च कर्मणो बाहुल्यात् १८१७तत् निमित्तं पालनं अक्षयं भविष्यति — तत् न, कृतस्य क्षयवत्त्वात् इति एतत् आह — यत् इह वै संसारे १८१८अद्भुतवत् कश्चित् महात्मा अपि अनेवंवित् स्वं लोकं यथोक्तेन विधिना अविद्वान् महत् बहु अश्वमेधादि पुण्यं कर्म इष्टफलं एव १८१९नैरन्तर्येण करोति — १८२०अनेन एव आनन्त्यं मम भविष्यति इति, १८२१तत् कर्म ह अस्य अविद्यावतः अविद्याजनितकामहेतुत्वात् स्वप्नदर्शनविभ्रमोद्भूतविभूतवत् अन्ततः अन्ते फलोपभोगस्य क्षीयते एव; १८२२तत्कारणयोः अविद्याकामयोः चलत्वात् कृतक्षयध्रौव्योपपत्तिः। तस्मात् न पुण्यकर्मफलपालनानन्त्याशा अस्ति एव। १८२३अतः आत्मानं एव स्वं लोकं — आत्मानं इति स्वं लोकं इति अस्मिन् अर्थे, १८२४स्वं लोकं इति प्रकृतत्वात् १८२५इह च स्वशब्दस्य अप्रयोगात् — उपासीत। १८२६सः यः आत्मानं एव लोकं उपास्ते — तस्य किं इत्युच्यते — न ह अस्य १८२७कर्म क्षीयते, कर्माभावात् एव — इति नित्यानुवादः; १८२८यथा अविदुषः कर्मक्षयलक्षणं संसारदुःखं सन्ततं एव, न तथा तत् अस्य विद्यते इत्यर्थः — १८२९‘मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किञ्चन’(मो.ध.१७८.२) इति यद्वत्॥

१३२१८३०स्वात्मलोकोपासकस्य विदुषो विद्यासंयोगात् कर्म एव न क्षीयते इति अपरे वर्णयन्ति; १८३१लोकशब्दार्थं च कर्मसमवायिनं द्विधा परिकल्पयन्ति किल — १८३२एको व्याकृतावस्थः कर्माश्रयो लोको हैरण्यगर्भाख्यः, तं कर्मसमवायिनं लोकं व्याकृतं परिच्छिन्नं यः उपास्ते, तस्य किल परिच्छिन्नकर्मात्मदर्शिनः कर्म क्षीयते; १८३३तं एव कर्मसमवायिनं लोकं अव्याकृतावस्थं कारणरूपं आपाद्य यः तु उपास्ते, तस्य अपरिच्छिन्नकर्मात्मदर्शित्वात् तस्य कर्म न क्षीयते इति। भवति इयं शोभना कल्पना, न तु श्रौती, १८३४स्वलोकशब्देन प्रकृतस्य परमात्मनोऽभिहितत्वात्, १८३५स्वं लोकं इति प्रस्तुत्य स्वशब्दं विहाय आत्मशब्दप्रक्षेपेण पुनः तस्य एव प्रतिनिर्देशात् — आत्मानं एव लोकं उपासीत इति; १८३६तत्र कर्मसमवायिलोककल्पनायाः अनवसरः एव। १८३७परेण च केवलविद्याविषयेण विशेषणात् — ‘किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति; १८३८पुत्रकर्मापरविद्याकृतेभ्यो हि लोकेभ्यो विशिनष्टि — अयं आत्मा नो लोके इति, ‘न ह अस्य केनचन कर्मणा लोको मीयते एषोऽस्य परमो लोकः’(कौ.उ.३.१) इति च। १८३९तैः सविशेषणैः अस्य एकवाक्यता युक्ता, १८४०इह अपि स्वं लोकं इति विशेषणदर्शनात्। अस्मात् कामयत इति अयुक्तं इति चेत् — इह स्वो लोकः परमात्मा; तदुपासनात् सः एव भवति इति स्थिते, यत् यत् कामयते तत् तत् अस्मात् आत्मनः सृजत इति१८४१

१३३तदात्मप्राप्तिव्यतिरेकेण फलवचनं अयुक्तं इति चेत्, १८४२न। स्वलोकोपासनस्तुतिपरत्वात्; १८४३स्वस्मात् एव लोकात् सर्वं इष्टं सम्पद्यते इत्यर्थः, न अन्यत् अतः प्रार्थनीयं, आप्तकामत्व — १८४४‘आत्मतः प्राण आत्मतः आशा’(छा.उ.७.२६.१) इत्यादि श्रुत्यन्तरे यथा; १८४५सर्वात्मभावप्रदर्शनार्थो वा १८४६पूर्ववत्। १८४७यदि हि परः एव आत्मा सम्पद्यते, तदा युक्तः ‘अस्मात् हि एव आत्मनः’ इति आत्मशब्दप्रयोगः — स्वस्मात् एव प्रकृतात् आत्मनो लोकात् इति एवं अर्थः; १८४८अन्यथा अव्याकृतावस्थात् कर्मणो लोकात् इति सविशेषणं अवक्ष्यत् प्रकृतपरमात्मलोकव्यावृत्तये व्याकृतावस्थाव्यावृत्तये च; १८४९न हि अस्मिन् प्रकृते विशेषिते अश्रुतान्तरालावस्था प्रतिपत्तुं शक्यते॥

१३४अथो अयं वा आत्मा। अत्र अविद्वान् वर्णाश्रमाद्यभिमानो धर्मेण नियम्यमानो देवादिकर्मकर्तव्यतया पशुवत् परतन्त्र इति उक्तम्। कानि पुनः तानि कर्माणि, यत्कर्तव्यतया पशुवत् परतन्त्रो भवति; के वा ते देवादयः, येषां कर्मभिः पशुवत् उपकरोति — इति तत् उभयं प्रपञ्चयति —

१३५१८५२अथो इति अयं वाक्योपन्यासार्थः। अयं यः प्रकृतो १८५३गृही कर्माधिकृतः अविद्वान् शरीरेन्द्रियसङ्घातादिविशिष्टः पिण्डः आत्मा इत्युच्यते, १८५४सर्वेषां देवादीनां पिपीलिकान्तानां भूतानां लोको भोग्यं आत्मा इत्यर्थः, सर्वेषां वर्णाश्रमादिविहितैः कर्मभिः उपकारित्वात्। १८५५कैः पुनः कर्मविशेषैः उपकुर्वन् केषां भूतविशेषाणां लोकः इत्युच्यते — सः गृही यत् जुहोति १८५६यत् यजते यागो देवतां उद्दिश्य स्वत्वपरित्यागः, सः एव आसेचनाधिको होमः — तेन होमयागलक्षणेन कर्मणा अवश्यकर्तव्यत्वेन देवानां पशुवत् परतन्त्रत्वेन प्रतिबद्धः इति लोकः; अथ यत् अनुब्रूते स्वाध्यायं अधीते अहरहः तेन ऋषीणां लोकः; अथ यत् पितृभ्यो निपृणाति प्रयच्छति पिण्डोदकादि, यत् च प्रजां इच्छते प्रजार्थं उद्यमं करोति — इच्छा च उत्पत्त्युपलक्षणार्था — प्रजां च उत्पादयति इत्यर्थः, तेन कर्मणा अवश्यकर्तव्यत्वेन पितृणां लोकः पितॄणां भोग्यत्वेन परतन्त्रो लोकः; अथ यत् मनुष्यान् वासयते भूम्युदकादिदानेन गृहे, यत् च तेभ्यो वसद्भ्योऽवसद्भ्यो वा अर्थिभ्यः अशनं ददाति, तेन मनुष्याणां; अथ यत् पशुभ्यः तृणोदकं विन्दति लम्भयति, तेन पशूनां; यत् अस्य गृहेषु श्वापदाः वयांसि च पिपीलिकाभिः सह कणबलिभाण्डक्षालनादि उपजीवन्ति, तेन तेषां लोकः। १८५७यस्मात् अयं एतानि कर्माणि कुर्वन् उपकरोति देवादिभ्यः, तस्मात्, यथा ह वै लोके स्वाय लोकाय स्वस्मै देहाय अरिष्ठिं अविनाशं स्वत्वभावाप्रच्युतिं इच्छेत् स्वत्वभावप्रच्युतिभयात् पोषणरक्षणादिभिः सर्वतः परिपालयेत्; एवं ह, एवंविदे — सर्वभूतभोग्योऽहं अनेन प्रकारेण मया अवश्यं ऋणिवत् प्रतिकर्तव्यं — इति एवं आत्मानं परिकल्पितवते, सर्वाणि भूतानि देवादीनि यथा उक्तानि, अरिष्ठिं अविनाशं इच्छन्ति स्वत्वाप्रच्युत्यै सर्वतः संरक्षन्ति कुटुम्बिनः इव पशून् — १८५८–१८५९‘तस्मात् एषां तत् न प्रियं’(बृ.उ.१.४.१०) इति उक्तम्। १८६०तत् वा एतत् तत् एतत् यथोक्तानां कर्मणां ऋणवत् अवश्यकर्तव्यत्वं पञ्चमहायज्ञप्रकरणे विदितं कर्तव्यतया मीमांसितं विचारितं च अवदानप्रकरणे॥

१३६१८६१–१८६२आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्। ब्रह्म विद्वान् चेत् तस्मात् पशुभावात् कर्तव्यताबन्धनरूपात् प्रतिमुच्यते, केन अयं कारितः कर्मबन्धनाधिकारे अवशः इव प्रवर्तते, न पुनः तत् विमोक्षणोपाये विद्याधिकारः इति। ननु उक्तं देवाः रक्षन्ति इति; १८६३बाढं — १८६४कर्माधिकारस्वगोचरारूढान् एव ते अपि रक्षन्ति, १८६५अन्यथा अकृताभ्यागमकृतनाशप्रसङ्गात्, १८६६न तु सामान्यं पुरुषमात्रं विशिष्टाधिकारानारूढं; १८६७तस्मात् भवितव्यं तेन, येन प्रेरितोऽवशः एव बहिर्मुखो भवति स्वस्मात् लोकात्। १८६८ननु अविद्यया सा; १८६९अविद्वान् हि बहिर्मुखीभूतः प्रवर्तते — १८७०सा अपि नैव प्रवर्तिका; वस्तुस्वरूपावरणात्मिका हि सा; १८७१–१८७२प्रवर्तकबीजत्वं तु प्रतिपद्यते अन्धत्वं इव गर्तादिपतनप्रवृत्तिहेतुः। एतं तर्हि उच्यतां किं तत्, यत् प्रवृत्तिहेतुः इति; १८७३तत् इह अभिधीयते — एषणा कामः सः, १८७४स्वाभाविक्यां अविद्यायां वर्तमानाः बालाः पराचः कामान् अनुयन्ति इति काठकश्रुतौ, १८७५स्मृतौ च — ‘कामः एषः क्रोधः एषः’(भ.गी.३.३७) इत्यादि, १८७६मानवे च — सर्वा प्रवृत्तिः कामहेतुकी एव इति। १८७७सः एषोऽर्थः सविस्तरः प्रदर्श्यते इह आ अध्यायपरिसमाप्तेः॥

१३७१८८४आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्। आत्मा एव — स्वाभाविकः अविद्वान् कार्यकरणसङ्घातलक्षणो वर्णी अग्रे प्राक् दारसम्बन्धात् आत्मा इति अभिधीयते; तस्मात् आत्मनः पृथग्भूतं काम्यमानं जायादिभेदरूपं न आसीत्; सः एव एकः आसीत् — जायाद्येषणाबीजभूताविद्यावान् एकः एव आसीत्। १८८५स्वाभाविक्या स्वात्मनि कर्त्रादिकारकक्रियाफलात्मकताध्यारोपलक्षणया अविद्यावासनया वासितः सः अकामयत कामितवान्। १८८६कथं ? जाया कर्माधिकारहेतुभूता मे मम कर्तुः स्यात्; १८८७तया विना अहं अनधिकृतः एव कर्मणि; अतः कर्माधिकारसम्पत्तये भवेत् जाया; अथाहं प्रजायेय प्रजारूपेण अहं एव उत्पद्येय; अथ वित्तं मे स्यात् कर्मसाधनं गवादिलक्षणं; अथाहमभ्युदयनिःश्रेयससाधनं कर्म कुर्वीय — १८८८येन अहं अनृणी भूत्वा देवादीनां लोकान् प्राप्नुयां, तत् कर्म कुर्वीय, १८८९काम्यानि च पुत्रवित्तस्वर्गादिसाधनानि एतावान् वै कामः एतावद्विषयपरिच्छिन्न इत्यर्थः; एतावान् एव हि कामयितव्यो विषयः — यत् उत जायापुत्रवित्तकर्माणि १८९०साधनलक्षणा एषणा, लोकाः च त्रयः — मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोकः इति — फलभूताः साधनैषणायाः च अस्याः; १८९१–१८९२तत् अर्थाः हि जायापुत्रवित्तकर्मलक्षणा साधनैषणा; तस्मात् सा एका एव एषणा, या लोकैषणा; सा एका एव सती एषणा साधनापेक्षा इति द्विधा; १८९३अतोऽवधारयिष्यति ‘उभे हि एते एषणे एव’(बृ.उ.३.५.१) इति। १८९४फलार्थत्वात् सर्वारम्भस्य लोकैषणा अर्थप्राप्ता उक्ता एव इति — एतावान् वै एतावान् एव कामः इति अवध्रियते; १८९५भोजने अभिहिते तृप्तिः न हि पृथक् अभिधेया, तदर्थत्वात् भोजनस्य। १८९६ते एते एषणे साध्यसाधनलक्षणे कामः, येन प्रयुक्तः अविद्वान् अवशः एव कोशकारवत् आत्मानं वेष्टयति — १८९७कर्ममार्गः एव आत्मानं प्रणिदधत् बहिर्मुखीभूतः न स्वं लोकं प्रतिजानाति; तथा च तैत्तिरीयके — ‘अग्निमुग्धो ह एव धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.ब्रा.३.१०.११) इति। १८९८कथं पुनः एतावत्त्वं अवधार्यते कामानां, अनन्तत्वात्; अनन्ताः हि कामाः — इति एतत् आशङ्क्य हेतुं आह — यस्मात् — न — इच्छन् — चन — इच्छन् अपि, अतः अस्मात् फलसाधनलक्षणात्, भूयः अधिकतरं, न विन्देत् न लभेत; १८९९न हि लोके फलसाधनव्यतिरिक्तं दृष्टं अदृष्टं वा १९००लब्धव्यं अस्ति; लब्धव्यविषयो हि कामः; तस्य च एतद्व्यतिरेकेण अभावात् युक्तं वक्तुं — एतावान् वै कामः इति। १९०१एतत् उक्तं भवति — दृष्टार्थं अदृष्टार्थं वा साध्यसाधनलक्षणं अविद्यावत्पुरुषाधिकारविषयं एषणाद्वयं कामः; अतोऽस्मात् विदुषा व्युत्थातव्यं इति। १९०२यस्मात् एवं अविद्वान् अनात्मकामी पूर्वः कामयामास, तथा पूर्वतरोऽपि; एषा लोकस्थितिः; १९०३प्रजापतेः च एवं एषः सर्गः आसीत् — १९०४–१९०५सोऽबिभेत् अविद्यया, ततः कामप्रयुक्तः एकाकी अरममाणोऽरत्युपघाताय स्त्रियं ऐच्छत्, तां समभवत्, ततः सर्गोऽयं आसीत् इति हि उक्तं — तस्मात् तत्सृष्टौ एतर्हि एतस्मिन् अपि काले एकाकी सन् प्राक् दारक्रियातः कामयते — जाया मे स्यात्, अथ प्रजायेय, अथ वित्तं मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीय इति उक्तार्थं वाक्यम्। सः — एवं कामयमानः सम्पादयन् च जायादीन् यावत् सः एतेषां यथोक्तानां जायादीनां एकैकं अपि न प्राप्नोति, अकृत्स्नः असम्पूर्णोऽहं इति एव तावत् आत्मानं मन्यते; १९०६पारिशेष्यात् समस्तान् एव एतान् सम्पादयति १९०७यदा, तदा तस्य कृत्स्नता। यदा तु न शक्नोति कृत्स्नतां सम्पादयितुं तदा अस्य कृत्स्नत्वसम्पादनाय आह — तस्य उ तस्य अकृत्स्नत्वाभिमानिनः कृत्स्नता इयं एवं भवति; १९०८कथं ? १९०९अयं कार्यकरणसङ्घातः प्रविभज्यते; १९१०तत्र मनोऽनुवृत्ति हि इतरत् सर्वं कार्यकरणजातं इति मनः प्रधानत्वात् आत्मा इव आत्मा — १९११यथा जायादीनां कुटुम्बपतिः आत्मा इव तदनुकारित्वात् जायादिचतुष्टयस्य, एवं इह अपि १९१२मनः आत्मा परिकल्प्यते कृत्स्नतायै। तथा वाक् जाया मनोऽनुवृत्तित्वसामान्यात् वाचः। १९१३वाक् इति शब्दः चोदनादिलक्षणो मनसा श्रोत्रद्वारेण गृह्यते अवधार्यते प्रयुज्यते च इति मनसो जाया इव वाक्। १९१४ताभ्यां च वाङ्मनसाभ्यां जायापतिस्थानीयाभ्यां प्रसूयते प्राणः कर्मार्थं इति प्राणः प्रजा इव। १९१५तत्र प्राणचेष्टादिलक्षण कर्म चक्षुर्दृष्टवित्तसाध्य भवति इति चक्षुर्मानुषं वित्तं; तत् द्विविधं वित्तं — मानुषं इतरत् च; अतो विशिनष्टि इतरवित्तनिवृत्त्यर्थं मानुषं इति; १९१६गवादि हि मनुष्यसम्बन्धिवित्त चक्षुर्ग्राह्य कर्मन् साधन; तस्मात् तत्स्थानीयं, १९१७तेन सम्बन्धात् चक्षुर्मानुषं वित्तं; १९१८चक्षुषा हि यस्मात् तन्मानुषं वित्तं विन्दते गवादि उपलभत इत्यर्थः। १९१९–१९२१किं पुनः इतरत् वित्तं ? श्रोत्रं दैव — देवविषयत्वात् विज्ञानस्य विज्ञानं दैवं वित्तं; तत् इह श्रोत्रं एव सम्पत्तिविषय; कस्मात् ? श्रोत्रेण हि यस्मात् तत् दैवं वित्तं विज्ञानं शृणोति; अतः श्रोत्राधीनत्वात् विज्ञानस्य श्रोत्रं एव तत् इति। किं पुनः एतैः आत्मादिवित्तान्तैः इह निर्वर्त्य कर्म इत्युच्यते — आत्मा एव — आत्मा इति शरीरं उच्यते; १९२२कथं पुनः आत्मा कर्मस्थानीयः ? अस्य कर्महेतुत्वात्। कथं कर्महेतुत्वं ? आत्मना हि शरीरेण यतः कर्म करोति। १९२३तस्य अकृत्स्नत्वाभिमानिनः एवं कृत्स्नता सम्पन्ना — यथा बाह्याः जायादिलक्षणा एवम्। तस्मात् सः एषः पाङ्क्तः पञ्चभिः निर्वृत्तः पाङ्क्तः यज्ञः दर्शनमात्रनिर्वृत्तः अकर्मिणोऽपि। कथं पुनः अस्य पञ्चत्वसम्पत्तिमात्रेण यज्ञत्वं ? उच्यते — यस्मात् बाह्योऽपि यज्ञः पशुपुरुषसाध्यः, सः च पशुः पुरुषः च पाङ्क्तः एव, यथोक्तमनआदिपञ्चत्वयोगात्; तत् आह — पाङ्क्तः पशुः गवादिः, पाङ्क्तः पुरुषः — १९२४पशुत्वे अपि अधिकृतत्वेन अस्य विशेषः पुरुषस्य इति पृथक्पुरुषग्रहणम्। १९२५किं बहुना पाङ्क्तं इदं सर्वं कर्मसाधनं फलं च, यत् इदं किञ्च यत् किञ्चित् इदं सर्वम्। एवं पाङ्क्तं यज्ञं आत्मानं यः सम्पादयति सः तत् इदं सर्वं जगत् आत्मत्वेन आप्नोति — १९२६यः एवं वेद॥

इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

१३८१९२७–१९२८यत् सप्त अन्नानि मेधया। अविद्या प्रस्तुता; तत्र अविद्वान् अन्यां देवतां उपास्ते अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति; सः वर्णाश्रमाभिमानः कर्मकर्तव्यतया नियतो जुहोत्यादिकर्मभिः १९२९कामप्रयुक्तो देवादीनां उपकुर्वन् सर्वेषां भूतानां लोके इति उक्तम्। १९३०यथा च स्वकर्मभिः एकैकेन सर्वैः भूतैः असौ लोको भोज्यत्वेन सृष्टः, १९३१एवं असौ अपि जुहोत्यादिपाङ्क्तकर्मभिः सर्वाणि भूतानि सर्वं च जगत् आत्मभोज्यत्वेन असृजत; एवं एकैकः स्वकर्मविद्यानुरूप्येण १९३२सर्वस्य जगतो भोक्ता भोज्यं च, सर्वस्य सर्वः कर्ता कार्यं चेत्यर्थः; १९३३एतत् एव च विद्याप्रकरणे मधुविद्यायां वक्ष्यामः — सर्वं सर्वस्य कार्यं मधु इति १९३४आत्मैकत्वविज्ञानार्थम्। १९३५यत् असौ जुहोत्यादिना पाङ्क्तेन काम्येन कर्मणा आत्मभोज्यत्वेन जगत् असृजत विज्ञानेन च, तत् जगत् सर्वं सप्तधा प्रविभज्यमानं कार्यकारणत्वेन सप्तान्नानि उच्यन्ते, १९३६भोज्यत्वात्; तेन असौ पिता तेषां अन्नानाम्। १९३७एतेषां अन्नानां सविनियोगानां सूत्रभूताः सङ्क्षेपतः प्रकाशकत्वात् इमे मन्त्राः॥

१३९१९४८यत् सप्त अन्नानि — यत् अजनयत् इति क्रियाविशेषणं; मेधया प्रज्ञया विज्ञानेन तपसा च कर्मणा; १९४९ज्ञानकर्मणी एव हि मेधातपःशब्दवाच्ये, तयोः प्रकृतत्वात्; न इतरे मेधातपसी, अप्रकरणात्; १९५०पाङ्क्तं हि कर्म जायादिसाधनं; ‘यः एवं वेद’ इति च अनन्तरं एव ज्ञानं प्रकृतं; तस्मात् न प्रसिद्धयोः मेधातपसोः आशङ्का कार्या; १९५१अतः यानि सप्तान्नानि ज्ञानकर्मभ्यां जनितवान् पिता, तानि प्रकाशयिष्यामः इति वाक्यशेषः। १९५२तत्र मन्त्राणां अर्थः तिरोहितत्वात् प्रायेण दुर्विज्ञेयो भवति इति तदर्थव्याख्यानाय ब्राह्मणं प्रवर्तते। १९५३तत्र यत् सप्त अन्नानि मेधया तपसा अजनयत् पिता इति अस्य कोऽर्थः ? उच्यते इति — हि — शब्देन एव व्याचष्टे प्रसिद्धार्थावद्योतकेन; १९५४प्रसिद्धो हि अस्य मन्त्रस्य अर्थः इत्यर्थः; १९५५यत् अजनयत् इति च अनुवादस्वरूपेण मन्त्रेण प्रसिद्धार्थता एव प्रकाशिता; १९५६अतः ब्राह्मणं अविशङ्कया एव आह — मेधया हि तपसा अजनयत् पिता इति॥

१४०ननु कथं प्रसिद्धता अस्य अर्थस्य इति, १९५७उच्यते — जायादिकर्मान्तानां लोकफलसाधनानां पितृत्वं तावत् प्रत्यक्षं एव; १९५८अभिहितं च — ‘जाया ते स्यात्’ इत्यादिना। १९५९तत्र च दैवं वित्तं विद्या कर्म पुत्रः च फलभूतानां लोकानां साधनं स्रष्टृत्वं प्रति इति अभिहितं; १९६०वक्ष्यमाणं च प्रसिद्धं एव। १९६१तस्मात् युक्तं वक्तुं मेधया इत्यादि। १९६२एषणा हि फलविषया प्रसिद्धा एव च लोके; १९६३एषणा च जायादि इति उक्तं ‘एतावान् वै कामः’ इति अनेन; १९६४ब्रह्मविद्याविषये च सर्वैकत्वात् कामानुपपत्तेः। १९६५एतेन अशास्त्रीयप्रज्ञातपोभ्यां स्वाभाविकाभ्यां जगत्स्रष्टृत्वं उक्तं एव भवति; १९६६स्थावरान्तस्य च अनिष्टफलस्य कर्मविज्ञाननिमित्तत्वात्। १९६७विवक्षितः तु शास्त्रीय एव साध्यसाधनभावः, १९६८ब्रह्मविद्याविधित्सया तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात् — १९६९सर्वो हि अयं व्यक्ताव्यक्तलक्षणः संसारोऽशुद्धोऽनित्यः साध्यसाधनरूपो दुःखोऽविद्याविषयः इति एतस्मात् विरक्तस्य ब्रह्मविद्या आरब्धव्या इति॥

१४११९७०–१९७१तत्र अन्नानां विभागेन विनियोगः उच्यते — एकं अस्य साधारणं इति मन्त्रपदं; तस्य व्याख्यानं — इदं एव अस्य तत्साधारणमन्नं इति उक्तं; भोक्तृसमुदायस्य; किं तत् ? यत् इदं अद्यते भुज्यते सर्वैः प्राणिभिः अहनि अहनि, तत् साधारणं सर्वभोक्त्रर्थं अकल्पयत् पिता सृष्ट्वा अन्नम्। १९७२सः यः एतत्साधारणं सर्वप्राणभृत्स्थितिकरं भुज्यमानं अन्नं उपास्ते — तत् परो भवति इत्यर्थः — १९७३उपासनं हि नाम तात्पर्यं दृष्टं लोके ‘गुरुं उपास्ते’ ‘राजानं उपास्ते’ इत्यादौ — तस्मात् शरीरस्थित्यर्थान्नोपभोगप्रधानः न अदृष्टार्थकर्मप्रधानः इत्यर्थः; सः एवंभूतो न पाप्मनोऽधर्मात् व्यावर्तते — न विमुच्यते इति एतत्। १९७४तथा च मन्त्रवर्णः — ‘मोघं अन्नं विन्दते’(ऋ.१०.९७.६) इत्यादिः; १९७५स्मृतिः अपि —’न आत्मार्थं पाचयेत् अन्नं’ ‘अप्रदाय एभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेनः एव सः’(भ.गी.३.१३) ‘अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि’(मनु.८.१३७) इत्यादिः। १९७६कस्मात् पुनः पाप्मनो न व्यावर्तते ? मिश्रं हि एतत् — सर्वेषां हि स्वं तत् अप्रविभक्तं यत् प्राणिभिः भुज्यते, सर्वभोज्यत्वात् एव १९७७यो मुखे प्रक्षिप्यमाणोऽपि ग्रासः परस्य पीडाकरो दृश्यते — १९७८मम इदं स्यात् इति हि सर्वेषां तत्र आशा प्रतिबद्धा; तस्मात् न परं अपीडयित्वा ग्रसितुं अपि शक्यते। १९७९‘दुष्कृतं हि मनुष्याणां’ इत्यादिस्मरणात् च॥

१४२१९८०गृहिणा वैश्वदेवाख्यं अन्नं यत् अहनि निरूप्यते इति केचित्। १९८१तत् न। सर्वभोक्तृसाधारणत्व वैश्वदेवाख्यस्य अन्नस्य न सर्वप्राणभृद्भुज्यमानान्नवत् प्रत्यक्षम्। १९८२न अपि यत् इदं अद्यते इति तद्विषयं वचनं अनुकूलम्। १९८३सर्वप्राणभृद्भुज्यमानान्नान्तःपातित्वात् च १९८४वैश्वदेवाख्यस्य युक्तं श्वचाण्डालाद्याद्यस्य अन्नस्य ग्रहणं, वैश्वदेवव्यतिरेकेण अपि श्वचाण्डालाद्याद्यान्नदर्शनात्, १९८५तत्र युक्तं यत् इदं अद्यते इति वचनम्। १९८६यदि हि तत् न गृह्येत साधारणशब्देन पित्रा असृष्टत्वाविनियुक्तत्वे तस्य प्रसज्येयाताम्। १९८७इष्यते हि तत्सृष्टत्व तद्विनियुक्तत्व च सर्वस्य अन्नजातस्य। १९८८न च वैश्वदेवाख्य शास्त्रोक्त कर्म कुर्वतः पाप्मनोऽविनिवृत्तिः युक्ता। १९८९–१९९०न च तस्य प्रतिषेधोऽस्ति। न च मत्स्यबन्धनादिकर्मवत् स्वभावजुगुप्सितं एतत्, शिष्टनिर्वर्त्यत्वात्, १९९१अकरणे च प्रत्यवायश्रवणात्। १९९२इतरत्र च प्रत्यवायोपपत्तेः, १९९३‘अहं अन्नं अन्नं अदन्तं अद्मि’(तै.उ.३.१०.६) इति मन्त्रवर्णात्॥

१४३१९९४द्वे देवान् अभाजयत् इति मन्त्रपदं; ये द्वे अन्ने सृष्ट्वा देवान् अभाजयत्, के ते द्वे इत्युच्यते — हुतं च प्रहुतं च। हुतं इति अग्नौ हवनं, प्रहुतं हुत्वा बलिहरणम्। १९९५यस्मात् द्वे एते अन्ने हुतप्रहुते देवान् अभाजयत् पिता, तस्मात् एतर्हि अपि गृहिणः काले देवेभ्यो जुह्वति देवेभ्यः इदं अन्नं अस्माभिः दीयमानं इति मन्वानाः जुह्वति, प्रजुह्वति च हुत्वा बलिहरणं च कुर्वते इत्यर्थः। १९९६अथो अपि अन्ये आहुः — द्वे अन्ने पित्रा देवेभ्यः प्रत्ते न हुतप्रहुते, किं तर्हि दर्शपूर्णमासौ इति। १९९७द्वित्वश्रवणाविशेषात् अत्यन्तप्रसिद्धत्वात् च हुतप्रहुते इति प्रथमः पक्षः। १९९८यद्यपि द्वित्व हुतप्रहुतयोः सम्भवति, तथापि श्रौतयोः एव तु दर्शपूर्णमासयोः देवान्नत्वं प्रसिद्धतरं, १९९९मन्त्रप्रकाशितत्वात्; २०००गुणप्रधानप्राप्तौ च प्रधाने प्रथमतरा अवगतिः; २००१दर्शपूर्णमासयोः च प्राधान्यं हुतप्रहुतापेक्षया; तस्मात् तयोः एव ग्रहणं युक्तं — द्वे देवान् अभाजयत् इति। २००२यस्मात् देवार्थं एते पित्रा प्रक्लृप्ते दर्शपूर्णमासाख्ये अन्ने, तस्मात् तयोः देवार्थत्वाविघाताय न इष्टियाजुकः इष्टियजनशीलः; २००३इष्टिशब्देन किल काम्या इष्टयः; २००४शातपथी इयं प्रसिद्धिः; २००५ताच्छील्यप्रत्ययप्रयोगात् काम्येष्टियजनप्रधानो न स्यात् इत्यर्थः॥

१४४२००६पशुभ्यः एकं प्रायच्छत् इति — यत् पशुभ्यः एकं प्रायच्छत् पिता, किं पुनः तत् अन्नं ? तत् पयः। २००७कथं पुनः अवगम्यते पशवोऽस्य अन्नस्य स्वामिन् इति अतः आह — पयो हि २००८अग्रे प्रथमं यस्मात् मनुष्याः च पशवः च पयः एव उपजीवन्ति इति; उचित हि तेषां तत् अन्नं, २००९अन्यथा कथं तत् एव अग्रे नियमेन उपजीवेयुः। २०१०कथं अग्रे तत् एव उपजीवन्ति इति २०११उच्यते — २०१२मनुष्याः च पशवः च यस्मात् तेन एव अन्नेन वर्तन्ते अद्यत्वे अपि, यथा पित्रा आदौ विनियोगः कृतः तथा; तस्मात् कुमारं बालं जातं घृतं वा त्रैवर्णिकाः जातकर्मणि जातरूपसंयुक्तं प्रतिलेहयन्ति प्राशयन्ति; स्तनं वा अनुधापयन्ति पश्चात् पाययन्ति २०१३यथासम्भवं अन्येषां; २०१४स्तनं एव अग्रे धापयन्ति मनुष्येभ्योऽन्येषां पशूनाम्। २०१५अथ वत्सं जातं आहुः कियत्प्रमाणो वत्स इति एवं पृष्टाः सन्तः — अतृणात् इति — २०१६न अद्यापि तृणं अत्ति, अति इव बालः पयसा एव अद्यापि वर्तत इत्यर्थः। २०१७यत् च अग्रे जातकर्मादौ घृतं उपजीवन्ति, यत् च इतरे पयः एव, तत् सर्वथा अपि पयः एव उपजीवन्ति; २०१८घृतस्य अपि पयोविकारत्वात् पयस्त्वं एव। २०१९कस्मात् पुनः सप्तमं सत् पश्वन्नं चतुर्थत्वेन व्याख्यायते ? २०२०कर्मसाधनत्वात्; २०२१कर्म हि पयःसाधनाश्रयं अग्निहोत्रादि; २०२२तत् च कर्म साधनं वित्तसाध्यं वक्ष्यमाणस्य अन्नत्रयस्य साध्यस्य, २०२३यथा दर्शपूर्णमासौ पूर्वोक्तौ अन्ने; अतः कर्मपक्षत्वात् कर्मणा सह पिण्डीकृत्य उपदेशः; २०२४साधनत्वाविशेषात् अर्थसम्बन्धात् आनन्तर्यं अकारणं इति च; २०२५व्याख्याने प्रतिपत्तिसौकर्यात् च — २०२६सुखं हि नैरन्तर्येण व्याख्यातुं शक्यन्ते अन्नानि २०२७व्याख्यातानि च सुखं प्रतीयन्ते। २०२८तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यत् च प्राणिति यत् च न इति अस्य कोऽर्थः इत्युच्यते — तस्मिन् पश्वन्ने पयसि, सर्वं अध्यात्माधिभूताधिदैवलक्षणं कृत्स्नं जगत् प्रतिष्ठितं — यत् च प्राणिति प्राणचेष्टावत्, यत् च न स्थावरं शैलादि। २०२९तत्र हि — शब्देन एव प्रसिद्धावद्योतकेन व्याख्यातम्। २०३०कथं पयोद्रव्यस्य सर्वप्रतिष्ठात्वं ? २०३१कारणत्वोपपत्तेः; २०३२कारणत्वं च २०३३अग्निहोत्रादिकर्मसमवायित्वं; अग्निहोत्राद्याहुतिविपरिणामात्मकं च जगत् कृत्स्नं इति श्रुतिस्मृतिवादाः शतशो व्यवस्थिताः; २०३४अतो युक्तं एव हि — शब्देन व्याख्यानम्। २०३५यत् तत् ब्राह्मणान्तरेषु इदं आहुः — संवत्सरं पयसा जुह्वत् अप पुनः मृत्युं जयति इति; २०३६संवत्सरेण किल त्रीणि षष्टिशतानि आहुतीनां २०३७सप्त च शतानि विंशतिः च इति २०३८याजुष्मतीः इष्टकाः अभिसम्पद्यमानाः २०३९संवत्सरस्य च अहोरात्राणि, २०४०संवत्सरं अग्निं प्रजापतिं आप्नुवन्ति; २०४१एवं कृत्वा संवत्सरं जुह्वत् अपजयति पुनः मृत्युं — इतः प्रेत्य देवेषु सम्भूतः पुनः न म्रियत इत्यर्थः — २०४२इति एवं ब्राह्मणवादाः आहुः। न तथा विद्यात् न तथा द्रष्टव्यं; यत् अहः एव जुहोति तत् अहः पुनर्मृत्युं अपजयति न संवत्सराभ्यासं अपेक्षते; एवं विद्वान् सन् — २०४३–२०४४यत् उक्तं, पयसि हि इदं सर्वं प्रतिष्ठितं पयआहुतिविपरिणामात्मकत्वात् सर्वस्य इति, तत् — एकेन एव अह्ना जगदात्मत्वं प्रतिपद्यते; २०४५तत् उच्यते — अपजयति पुनः मृत्युं पुनर्मरणं, सकृत् मृत्वा विद्वान् शरीरेण वियुज्य सर्वात्मन् भवति न पुनर्मरणाय परिच्छिन्नं शरीरं गृह्णाति इत्यर्थः। २०४६कः पुनः हेतुः, सर्वात्माप्त्या मृत्युं अपजयति इति ? उच्यते — सर्वं समस्तं हि यस्मात् देवेभ्यः सर्वेभ्यः अन्नाद्यं अन्नं एव तत् आद्यं च सायम्प्रातराहुतिप्रक्षेपेण प्रयच्छति। तत् युक्तं — सर्वं आहुतिमयं आत्मानं कृत्वा सर्वदेवान्नरूपेण सर्वैः देवैः एकात्मभावं गत्वा सर्वदेवमयो भूत्वा पुनः न म्रियत इति। २०४७अथ एतत् अपि उक्तं ब्राह्मणेन — ‘ब्रह्म वै स्वयम्भु तपोऽतप्यत, २०४८तत् ऐक्षत न वै तपसि आनन्त्यं अस्ति २०४९हन्त अहं भूतेषु आत्मानं जुहवानि भूतानि च आत्मनि इति, २०५०तत् सर्वेषु भूतेषु आत्मानं हुत्वा भूतानि च आत्मनि सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं २०५१स्वाराज्यं आधिपत्यं पर्येत्’(शत.ब्रा.१३.७.१.१) इति॥

१४५२०५२कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा इति। २०५३यदा पित्रा अन्नानि सृष्ट्वा सप्त पृथक्पृथग्भोक्तृभ्यः प्रत्तानि, तदा प्रभृति एव तैः भोक्तृभिः अद्यमानानि — २०५४तन्निमित्तत्वात् तेषां स्थितेः — सर्वदा नैरन्तर्येण; २०५५कृतक्षयोपपत्तेः च युक्तः तेषां क्षयः; २०५६न च तानि क्षीयमाणानि, जगतोऽविभ्रष्टरूपेण एव अवस्थानदर्शनात्; २०५७भवितव्यं च अक्षयकारणेन; तस्मात् कस्मात् पुनः तानि न क्षीयन्ते इति प्रश्नः। २०५८तस्य इदं प्रतिवचनं — पुरुषो वा अक्षितिः। यथा असौ पूर्वं अन्नानां स्रष्टा आसीत् पिता २०५९मेधया जायादिसम्बद्धेन च पाङ्क्तकर्मणा भोक्ता च तथा येभ्यो दत्तानि अन्नानि ते अपि तेषां अन्नानां भोक्तारोऽपि सन्तः पितरः एव — मेधया तपसा च यतो जनयन्ति तानि अन्नानि। २०६०–२०६१तत् एतत् अभिधीयते पुरुषो वै योऽन्नानां भोक्ता सः अक्षितिः अक्षयहेतुः। कथं अस्य अक्षितित्वं इत्युच्यते — सः हि यस्मात् इदं भुज्यमानं सप्तविधं कार्यकरणलक्षणं क्रियाफलात्मकं पुनः पुनः भूयो भूयः जनयते उत्पादयति, धिया धिया तत्तत्कालभाविन्या तया तया प्रज्ञया, कर्मभिः च वाङ्मनःकायचेष्टितैः; यत् यदि ह यदि एतत् सप्तविधं अन्नं उक्तं क्षणमात्रं अपि न कुर्यात् प्रज्ञया कर्मभिः च, ततो विच्छिद्येत भुज्यमानत्वात् सातत्येन क्षीयेत ह। तस्मात् यथा एव अयं पुरुषो भोक्ता अन्नानां नैरन्तर्येण यथाप्रज्ञं यथाकर्म च करोति अपि; तस्मात् पुरुषोऽक्षितिः, सातत्येन कर्तृत्वात्; तस्मात् भुज्यमानानि अपि अन्नानि न क्षीयन्ते इत्यर्थः। २०६२अतः प्रज्ञाक्रियालक्षणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः साध्यसाधनलक्षणः क्रियाफलात्मकः २०६३संहतानेकप्राणिकर्मवासनासन्तानावष्टब्धत्वात् क्षणिकः अशुद्धः असारः २०६४नदीस्रोतःप्रदीपसन्तानकल्पः २०६५–२०६६कदलीस्तम्भवत् असारः फेनमायामरीच्यम्भःस्वप्नादिसमः २०६७तदात्मगतदृष्टीनां अविकीर्यमाणो नित्यः सारवान् इव लक्ष्यते; २०६८तत् एतत् वैराग्यार्थं उच्यते — धिया धिया जनयते कर्मभिः यत् ह एतत् न कुर्यात् क्षीयेत ह इति — २०६९विरक्तानां हि अस्मात् ब्रह्मविद्या आरब्धव्या चतुर्थप्रमुखेन इति। २०७०यो वा एतां अक्षितिं वेद इति। वक्ष्यमाणानि अपि त्रीणि अन्नानि अस्मिन् अवसरे व्याख्यातानि एव इति कृत्वा तेषां याथात्म्यविज्ञानफलं उपसंह्रियते — यो वा एतां अक्षितिं अक्षयहेतुं यथा उक्तं वेद — २०७१पुरुषो वा अक्षितिः सः हि इदं अन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः यत् ह एतत् न कुर्यात् क्षीयेत ह इति — २०७२सोऽन्नं अत्ति प्रतीकेन इति अस्यार्थ उच्यते — मुखं मुख्यत्वं प्राधान्यं इति एतत्, प्राधान्येन एव, अन्नानां पितुः पुरुषस्य अक्षितित्वं यो वेद, सोऽन्नं अत्ति, न अन्नं प्रति गुणभूतः सन्, यथा अज्ञः न तथा विद्वान् २०७३अन्नानां आत्मभूतः — २०७४भोक्ता एव भवति न भोज्यतां आपद्यते। २०७५सः देवान् अपि गच्छति सः ऊर्जं उपजीवति — देवान् अपि गच्छति देवात्मभावं प्रतिपद्यते, ऊर्जं अमृतं च उपजीवति इति यत् उक्तं, सा प्रशंसा; न अपूर्वार्थोऽन्योऽस्ति॥

१४६२०७८पाङ्क्तस्य कर्मणः फलभूतानि यानि २०७९त्रीणि अन्नानि उपक्षिप्तानि तानि कार्यत्वात् विस्तीर्णविषयत्वात् च पूर्वेभ्योऽन्नेभ्यो पृथक् उत्कृष्टानि; २०८०तेषां व्याख्यानार्थं उत्तरो ग्रन्थः आ ब्राह्मणपरिसमाप्तेः। त्रीणि आत्मने अकुरुत इति कोऽस्य अर्थः इत्युच्यते — मनः वाक् प्राणः, एतानि त्रीणि अन्नानि; तानि मनः वाचं प्राणं च आत्मने आत्मार्थं अकुरुत कृतवान् सृष्ट्वा आदौ पिता। तेषां मनसोऽस्तित्वं स्वरूपं च प्रति संशयः इति अतः आह — २०८१अस्ति तावत् मनः २०८२श्रोत्रादिबाह्यकरणव्यतिरिक्तं; यतः एवं प्रसिद्धं — बाह्यकरणविषयात्मसम्बन्धे सति अपि अभिमुखीभूतं विषयं न गृह्णाति, २०८३किं दृष्टवान् असि इदं रूपं इति उक्तो वदति — अन्यत्र मे गतं मनः आसीत् सोऽहं अन्यत्रमनाः आसं न अदर्शं, तथा इदं श्रुतवान् असि मदीयं वच इति उक्तः अन्यत्रमनाः अभूवं न अश्रौषं न श्रुतवान् अस्मि इति। तस्मात् यस्य असन्निधौ रूपादिग्रहणसमर्थस्य अपि सतः चक्षुरादेः स्वस्वविषयसम्बन्धे रूपशब्दादिज्ञानं न भवति, यस्य च भावे भवति, तत् अन्यत् अस्ति मनो न अमा अन्तःकरणं २०८४सर्वकरणविषययोगी इति अवगम्यते। तस्मात् सर्वो हि लोको मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति, २०८५तद्व्यग्रत्वे दर्शनाद्यभावात्॥

१४७२०८६अस्तित्वे सिद्धे मनसः स्वरूपार्थं इदं उच्यते — कामः स्त्रीव्यतिकराभिलाषादिः, सङ्कल्पः प्रत्युपस्थितविषयविकल्पनं शुक्लनीलादिभेदेन, विचिकित्सा संशयज्ञानं, श्रद्धा अदृष्टार्थेषु कर्मसु आस्तिक्यबुद्धिः देवतादिषु च, अश्रद्धा तद्विपरीता बुद्धिः, धृतिः धारणं देहाद्यवसाने उत्तम्भनं, अधृतिः तद्विपर्ययः, ह्रीः लज्जा, धीः प्रज्ञा, भीः भयं २०८७इति एतत् एवमादिकं सर्वं मनः एव; मनसोऽन्तःकरणस्य रूपाणि एतानि। २०८८मनोऽस्तित्वं प्रति अन्यत् च कारणं उच्यते — तस्मात् मनो न अमा अस्ति अन्तःकरणं, २०८९यस्मात् चक्षुषो हि अगोचरे पृष्ठतोऽपि उपस्पृष्टः केनचित् हस्तस्य अयं स्पर्शः जानोः अयं इति विवेकेन प्रतिपद्यते; २०९०यदि विवेककृत् मनो नाम नास्ति तर्हि त्वङ्मात्रेण कुतो विवेकप्रतिपत्तिः स्यात्; २०९१यत् तत् विवेकप्रतिपत्तिकारणं तत् मनः॥

१४८२०९२अस्ति तावत् मनः, स्वरूपं च तस्य अधिगतम्। २०९३–२०९४त्रीणि अन्नानि इह फलभूतानि कर्मणां मनोवाक्प्राणाख्यानि अध्यात्मं अधिभूतं अधिदैवं च व्याचिख्यासितानि। तत्र आध्यात्मिकानां वाङ्मनःप्राणानां मनो व्याख्यातम्। अथ इदानीं वाक् वक्तव्या इति आरम्भः — यः कश्चित् लोके शब्दो ध्वनिः ताल्वादिव्यङ्ग्यः प्राणिभिः वर्णादिलक्षणः इतरो वा वादित्रमेघादिनिमित्तः सर्वो ध्वनिः वाक् एव सा। २०९५इदं तावत् वाचः स्वरूपं उक्तम्। अथ तस्याः कार्यं उच्यते — २०९६एषा वाक् हि यस्मात् अन्तं अभिधेयावसानं अभिधेयनिर्णयं आयत्ता अनुगता। एषा पुनः स्वयं न अभिधेयवत् प्रकाश्या अभिधेयप्रकाशिका एव प्रकाशात्मकत्वात् प्रदीपादिवत्; २०९७न हि प्रदीपादिप्रकाशः प्रकाशान्तरेण प्रकाश्यते; २०९८तद्वत् वाक् प्रकाशिका एव स्वयं न प्रकाश्या — इति अनवस्थां श्रुतिः परिहरति — एषा हि न प्रकाश्या, प्रकाशकत्वं एव वाचः कार्यं इत्यर्थः॥

१४९२०९९अथ प्राणः उच्यते — प्राणः मुखनासिकासञ्चारी हृदयवृत्तिः २१००प्रणयनात् प्राणः, अपनयनात् मूत्रपुरीषादेः अपानः अधोवृत्तिः आ नाभिस्थानः, व्यानः व्यायमनकर्मा व्यानः प्राणापानयोः सन्धिः वीर्यवत्कर्महेतुः च, उदानः उत्कर्षोर्ध्वगमनादिहेतुः आपादतलमस्तकस्थान ऊर्ध्ववृत्तिः, समान समं नयनात् भुक्तस्य पीतस्य च कोष्ठस्थानोऽन्नपक्ता, २१०१अन इति एषां वृत्तिविशेषाणां सामान्यभूता सामान्यदेहचेष्टाभिसम्बन्धिनी वृत्तिः — एवं यथा उक्तं प्राणादिवृत्तिजातं एतत् सर्वं प्राणः एव। २१०२प्राणः इति वृत्तिमान् आध्यात्मिकः अन उक्तः; २१०३कर्म च अस्य वृत्तिभेदप्रदर्शनेन एव व्याख्यातं; २१०४व्याख्यातानि आध्यात्मिकानि मनोवाक्प्राणाख्यानि अन्नानि; एतन्मय एतद्विकारः २१०५प्राजापत्यैः एतैः वाङ्मनःप्राणैः आरब्धः। २१०६कोऽसौ अयं कार्यकरणसङ्घातः ? आत्मा पिण्डः २१०७आत्मस्वरूपत्वेन अभिमतोऽविवेकिभिः — २१०८अविशेषेण एतन्मय इति उक्तस्य विशेषेण वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः इति स्फुटीकरणम्॥

१५०२१०९तेषां एव प्राजापत्यानां अन्नानां आधिभौतिको विस्तारोऽभिधीयते —

१५१त्रयो लोकाः भूर्भुवःस्वः इति आख्याः एते एव वाङ्मनःप्राणाः; तत्र विशेषः — वाक् एव अयं लोकः, मनोऽन्तरिक्षलोकः, प्राणोऽसौ लोकः॥

१५२तथा त्रयो वेदाः इत्यादीनि वाक्यानि ऋज्वर्थानि॥२११०

१५३विज्ञातं विजिज्ञास्यं २१११अविज्ञातं एते एव; तत्र विशेषः यत् किञ्च विज्ञातं विस्पष्टं ज्ञातं वाचः तद्रूपं; तत्र स्वयं एव हेतुं आह — वाक् हि विज्ञाता, प्रकाशात्मकत्वात्; २११२कथं अविज्ञाता भवेत् या अन्यान् अपि विज्ञापयति; २११३‘वाचा एव सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते’(बृ.उ.४.१.२) इति हि वक्ष्यति। वाग्विशेषविद इदं फलं उच्यते — वाक् एव एनं यथोक्तवाग्विभूतिविदं तत् विज्ञातं भूत्वा अवति पालयति, विज्ञातरूपेण एव अस्य अन्नं भोज्यतां प्रतिपद्यत इत्यर्थः॥

१५४तथा यत् किञ्च विजिज्ञास्यं, विस्पष्टं ज्ञातुं इष्टं विजिज्ञास्यं, तत् सर्वं मनसो रूपं; मनः हि यस्मात् सन्दिह्यमानाकारत्वात् विजिज्ञास्यम्। पूर्ववत् मनोविभूतिविदः फलं — मनः एनं तत् विजिज्ञास्यं भूत्वा अवति विजिज्ञास्यस्वरूपेण एव अन्नत्वं आपद्यते॥

१५५तथा यत् किञ्च २११४अविज्ञातं विज्ञानागोचरं न च सन्दिह्यमानं, प्राणस्य तत् रूपं; प्राणो हि अविज्ञातः अविज्ञातरूपः हि यस्मात् प्राणः — अनिरुक्तश्रुतेः। विज्ञातविजिज्ञास्याविज्ञातभेदेन वाङ्मनःप्राणविभागे स्थिते त्रयो लोकाः इत्यादयो वाचनिका एव। २११५सर्वत्र विज्ञातादिरूपदर्शनात् वचनात् एव नियमः स्मर्तव्यः। २११६प्राणः एनं तत् भूत्वा अवति — अविज्ञातरूपेण एव अस्य प्राणोऽन्नं भवति इत्यर्थः। २११७शिष्यपुत्रादिभिः सन्दिह्यमानाविज्ञातोपकारा अपि आचार्यपित्रादयो दृश्यन्ते; तथा मनःप्राणयोः अपि सन्दिह्यमानाविज्ञातयोः अन्नत्वोपपत्तिः॥

१५६२११८व्याख्यातो वाङ्मनःप्राणानां आधिभौतिको विस्तारः; अथ अयं आधिदैविकार्थः आरम्भः —

१५७तस्यै २११९तस्याः वाचः प्रजापतेः अन्नत्वेन प्रस्तुतायाः पृथिवी शरीरं बाह्य आधारः, ज्योतीरूपं प्रकाशात्मकं करणं पृथिव्याः आधेयभूतं अयं पार्थिवोऽग्निः। २१२०द्विरूपा हि प्रजापतेः वाक् कार्यं आधारः अप्रकाशः, करणं च आधेयं प्रकाशः २१२१तत् उभयं पृथिव्यग्नी वाक् एव प्रजापतेः। २१२२तत् तत्र यावती एव यावत्परिमाणा एव अध्यात्माधिभूतभेदभिन्ना सती वाक् भवति, तत्र सर्वत्र आधारत्वेन पृथिवी व्यवस्थिता तावती एव भवति कार्यभूता; तावान् अयं अग्निः २१२३आधेयः — करणरूपो ज्योतीरूपेण पृथिवीं अनुप्रविष्टः तावान् एव भवति। समानं उत्तरम्॥

१५८अथ एतस्य प्राजापत्यान्नोक्तस्य एव मनसः द्यौः द्युलोकः शरीरं कार्यं आधारः, ज्योतीरूपं करणं आधेयः असौ आदित्यः। २१२४तत् तत्र यावत्परिमाणं एव अध्यात्मं अधिभूतं वा मनः, २१२५तावती तावद्विस्तारा तावत्परिमाणा मनसो ज्योतीरूपस्य करणस्य आधारत्वेन व्यवस्थिता द्यौः; तावान् असौ आदित्यो ज्योतीरूपं करणं आधेयं; तावग्न्यात् इति अौ २१२६वाङ्मनसे आधिदैविके मातापितरौ मिथुनं मैथुन्यं इतरेतरसंसर्गं समैतां समगच्छेतां — मनसा आदित्येन प्रसूतं पित्रा, वाचा अग्निना मात्रा प्रकाशितं २१२७कर्म करिष्यामि इति — अन्तरा रोदस्योः। २१२८ततः तयोः एव सङ्गमनात् प्राणो वायुरजायत परिस्पन्दाय कर्मणे। २१२९यो जातः सः इन्द्रः परमेश्वरः; न केवलं इन्द्र एव, असपत्नः अविद्यमानः सपत्नो यस्य; कः पुनः सपत्नो नाम ? द्वितीयो वै २१३०प्रतिपक्षत्वेन उपगतः सः द्वितीयः सपत्नः इत्युच्यते। २१३१तेन द्वितीयत्वे अपि सति वाङ्मनसे न सपत्नत्वं भजेते; प्राणं प्रति गुणभावोपगते एव हि ते अध्यात्मं इव। २१३२तत्र प्रासङ्गिकासपत्नविज्ञानफलं इदं — न अस्य विदुषः सपत्नः प्रतिपक्षो भवति, यः एवं यथा उक्तं प्राणं असपत्नं वेद॥

१५९अथ एतस्य प्रकृतस्य प्राजापत्यान्नस्य प्राणस्य, २१३३न प्रजोक्तस्य अनन्तरनिर्दिष्टस्य, आपः शरीरं कार्यं करणाधारः; पूर्ववत् ज्योतीरूपं असौ चन्द्रः; २१३४तत्र यावान् एव प्राणः यावत्परिमाणः अध्यात्मादिभेदेषु, तावद्व्याप्तिमत्य आपः तावत्परिमाणाः; तावान् असौ २१३५चन्द्र अबाधेयः तासु अप्सु अनुप्रविष्टः करणभूतः अध्यात्मं अधिभूतं च तावद्व्याप्तिमान् एव। २१३६तानि एतानि पित्रा पाङ्क्तेन कर्मणा सृष्टानि त्रीणि अन्नानि वाङ्मनः प्राणाख्यानि; अध्यात्मं अधिभूतं च जगत् समस्तं एतैः व्याप्तं; न एतेभ्योऽन्यत् अतिरिक्तं किञ्चित् अस्ति २१३७कार्यात्मकं करणात्मकं वा। २१३८समस्तानि तु एतानि प्रजापतिः २१३९ते एते वाङ्मनःप्राणाः सर्व एव समाः तुल्याः व्याप्तिमन्तः २१४०यावत्प्राणिगोचरं साध्यात्माधिभूतं व्याप्य व्यवस्थिताः; २१४१अतः एव अनन्ता यावत्संसारभाविनो हि ते। २१४२न हि २१४३कार्यकरणप्रत्याख्यानेन संसारोऽवगम्यते; कार्यकरणात्मका हि ते इति उक्तम्। २१४४सः यः कश्चित् ह एतान् प्रजापतेः आत्मभूतान् अन्तवतः परिच्छिन्नान् अध्यात्मरूपेण वा अधिभूतरूपेण वा उपास्ते, सः च तदुपासनानुरूपं एव फलं अन्तवन्तं लोकं जयति, परिच्छिन्न एव जायते, न एतेषां आत्मभूतो भवति इत्यर्थः। अथ पुनः यः ह एतान् अनन्तान् सर्वात्मकान् सर्वप्राण्यात्मभूतान् अपरिच्छिन्नान् उपास्ते, सोऽनन्तं एव लोकं जयति॥२१४५

१६०२१४७पिता पाङ्क्तेन कर्मणा सप्तान्नानि सृष्ट्वा त्रीणि अन्नानि आत्मार्थं अकरोत् इति उक्तं; तानि एतानि पाङ्क्तकर्मफलभूतानि व्याख्यातानि; २१४८तत्र कथं पुनः पाङ्क्तस्य कर्मणः फलं एतानि इति २१४९उच्यते — २१५०यस्मात् तेषु अपि त्रिषु अन्नेषु पाङ्क्तता अवगम्यते, २१५१वित्तकर्मणोः अपि २१५२तत्र सम्भवात्; तत्र पृथिव्यग्नी माता, दिवा आदित्यौ पिता, योऽयं अनयोः अन्तरा प्राणः सः प्रजा इति व्याख्यातम्। २१५३तत्र वित्तकर्मन् सम्भावयितव्ये इति आरम्भः —

१६१सः एषः संवत्सरः — २१५४योऽयं त्र्यन्नात्मा प्रजापतिः प्रकृतः, सः एषः संवत्सरात्मना विशेषतो निर्दिश्यते। षोडशकलः षोडश कला अवयवाः अस्य सोऽयं षोडशकलः संवत्सरः संवत्सरात्मा कालरूपः। तस्य च कालात्मनः प्रजापतेः रात्रयः एव अहोरात्राणि — तिथयः इत्यर्थः — पञ्चदशाः कलाः। ध्रुवा एव नित्या एव व्यवस्थिता अस्य प्रजापतेः षोडशी षोडशानां पूरणी कला। रात्रिभिः एव तिथिभिः कलोक्ताभिः आपूर्यते च अपक्षीयते च २१५५प्रतिपदाद्याभिः हि चन्द्रमाः प्रजापतिः शुक्लपक्षे आपूर्यते कलाभिः उपचीयमानाभिः वर्धते यावत् सम्पूर्णमण्डलः पौर्णमास्यां; ताभिः एव अपचीयमानाभिः कलाभिः अपक्षीयते कृष्णपक्षे २१५६–२१५७यावत् ध्रुवा एका कला व्यवस्थिता अमावास्यायाम्। २१५८सः प्रजापतिः कालात्मा अमावास्यां अमावास्यायां रात्रिं रात्रौ या व्यवस्थिता ध्रुवा कलोक्ता एतया षोडश्या कलया सर्वं इदं प्राणभृत् प्राणिजातं अनुप्रविश्य — २१५९यत् अपः पिबति यत् च ओषधीः अश्नाति तत् सर्वं एव ओषध्यात्मना सर्वं व्याप्य — अमावास्यां रात्रिं अवस्थाय ततोऽपरेद्युः प्रातः जायते द्वितीयया कलया संयुक्तः। एवं पाङ्क्तात्मकोऽसौ प्रजापतिः — २१६०दिवा आदित्यौ मनः पिता, पृथिव्यग्नी वाक् जाया माता, तयोः च प्राणः प्रजा, चान्द्रमस्यः तिथयः कला वित्तं — २१६१उपचयापचयधर्मित्वात् वित्तवत्, तासां च कलानां कालावयवानां जगत्परिणामहेतुत्वं कर्म; २१६२एवं एषः कृत्स्नः प्रजापतिः — जाया मे स्यात्, अथ २१६३प्रजायेय, अथ वित्तं मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीय — इति एषणानुरूप एव पाङ्क्तस्य कर्मणः फलभूतः संवृत्तः; २१६४कारणानुविधायि हि कार्यं इति लोके अपि स्थितिः। २१६५यस्मात् एषः चन्द्रः एतां रात्रिं सर्वप्राणिजातं अनुप्रविष्टो ध्रुवया कलया वर्तते, तस्मात् हेतोः एताममावास्यां रात्रिं प्राणभृतः प्राणिनः प्राणं न विच्छिन्द्यात् — प्राणिनं न प्रमापयेत् इति एतत् — अपि कृकलासस्य — २१६६कृकलासो हि पापात्मा स्वभावेन एव हिंस्यते प्राणिभिः २१६७दृष्टोऽपि अमङ्गलः इति कृत्वा। ननु प्रतिषिद्धा एव प्राणिहिंसा ‘अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः’ इति; बाढं प्रतिषिद्धा, तथापि न अमावास्यायाः अन्यत्र प्रतिप्रसवार्थं २१६८वचनं हिंसायाः कृकलासविषये वा, किं तर्हि एतस्याः सोमदेवतायाः अपचित्यै पूजार्थम्॥२१६९

१६२२१७३यो वै परोक्षाभिहितः संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलः, सः नैव अत्यन्तं परोक्षो मन्तव्यः, यस्मादयं एव सः प्रत्यक्षः उपलभ्यते; २१७४कोऽसौ अयं ? यो यथा उक्तं त्र्यन्नात्मकं प्रजापतिं आत्मभूतं वेत्ति सः एवंवित्पुरुषः; २१७५केन सामान्येन प्रजापतिः इति तत् उच्यते — तस्य एवंविदः पुरुषस्य गवादिवित्तं एव पञ्चदश कलाः, उपचयापचयधर्मित्वात् — वित्तसाध्यं च कर्म; तस्य कृत्स्नतायै — आत्मा एव पिण्डः एव अस्य विदुषः षोडशी कला ध्रुवस्थानीया; २१७६सः चन्द्रवत् वित्तेन एव आपूर्यते च अपक्षीयते च; २१७७तत् एतत् लोके प्रसिद्धं; तत् एतत् नभ्यं नाभ्यै हितं नभ्यं नाभिं वा अर्हति इति — २१७८किं तत् ? यत् अयं योऽयं आत्मा पिण्डः; प्रधिः वित्तं परिवारस्थानीयं बाह्यं — चक्रस्य इव अरनेम्यादि। तस्मात् यद्यपि सर्वज्यानिं सर्वस्वापहरणं जीयते हीयते ग्लानिं प्राप्नोति, आत्मना चक्रनाभिस्थानीयेन चेत् यदि जीवति, प्रधिना बाह्येन परिवारेण अयं अगात् क्षीणोऽयं — यथा चक्रं अरनेमिविमुक्तं — एवं आहुः; २१७९जीवन् चेत् अरनेमिस्थानीयेन वित्तेन पुनः उपचीयते इत्यभिप्रायः॥

१६३२१८१एवं पाङ्क्तेन दैववित्तविद्यासंयुक्तेन कर्मणा त्र्यन्नात्मक प्रजापतिः भवति इति व्याख्यातं; अनन्तरं च जायादिवित्तं परिवारस्थानीयं इति उक्तम्। २१८२तत्र पुत्रकर्मापरविद्यानां लोकप्राप्तिसाधनत्वमात्रं सामान्येन अवगतं; न पुत्रादीनां लोकप्राप्तिफलं प्रति विशेषसम्बन्धनियम। सोऽयं पुत्रादीनां साधनानां साध्यविशेषसम्बन्धो वक्तव्यः इति उत्तरकण्डिका प्रणीयते —

१६४अथ इति वाक्योपन्यासार्थः। त्रयः — वाव इति अवधारणार्थः — २१८३त्रयः एव शास्त्रोक्तसाधनार्हा लोकाः, न न्यूना न अधिका वा; २१८४के ते इत्युच्यते — मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोकः इति। तेषां सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेण एव साधनेन जय्यः जेतव्यः २१८५साध्यः — २१८६यथा च पुत्रेण जेतव्यः तथा उत्तरत्र वक्ष्यामः — २१८७न अन्येन २१८८कर्मणा, विद्यया वा इति वाक्यशेषः। कर्मणा अग्निहोत्रादिलक्षणेन केवलेन पितृलोको जेतव्यः, न पुत्रेण न अपि विद्यया। विद्यया देवलोकः, न पुत्रेण न अपि कर्मणा। देवलोको वै लोकानां त्रयाणां श्रेष्ठः प्रशस्यतमः; तस्मात् तत्साधनत्वात् विद्यां प्रशंसन्ति॥

१६५२१९०एवं साध्यलोकत्रयफलभेदेन विनियुक्तानि पुत्रकर्मविद्याख्यानि त्रीणि साधनानि; २१९१जाया तु पुत्रकर्मार्थत्वात् न पृथक् साधनं इति पृथक् न अभिहिता; वित्तं च कर्मसाधनत्वात् न पृथक् साधनं; २१९२विद्याकर्मणोः लोकजयहेतुत्वं स्वात्मप्रतिलाभेन एव भवति इति प्रसिद्धं; पुत्रस्य तु अक्रियात्मकत्वात् केन प्रकारेण लोकजयहेतुत्वं इति न ज्ञायते; २१९३अतः तत् वक्तव्यं इति अथ अनन्तरं आरभ्यते — सम्प्रत्तिः सम्प्रदानं; २१९४–२१९५सम्प्रत्तिः इति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयं; २१९६पुत्रे हि स्वात्मव्यापारसम्प्रदानं करोति अनेन प्रकारेण पिता, तेन सम्प्रत्तिसंज्ञकं इदं कर्म। तत् कस्मिन् काले कर्तव्यं इत्याह — २१९७सः पिता यदा यस्मिन् काले प्रैष्यन् मरिष्यन् मरिष्यामि इति अरिष्टादिदर्शनेन मन्यते, अथ तदा पुत्रं आहूय आह — त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञः त्वं लोके इति। सः एवं उक्तः पुत्रः प्रत्याह; सः तु पूर्वं एव अनुशिष्टो जानाति मया एतत् कर्तव्यं इति; तेन आह — अहं ब्रह्म अहं यज्ञः अहं लोके इति एतत् वाक्यत्रयम्। २१९८एतस्य अर्थः तिरोहितः इति मन्वानाः श्रुतिः व्याख्यानाय प्रवर्तते — यत् वै किञ्च यत् किञ्च अवशिष्टं अनूक्तं अधीतं अनधीतं च, तस्य सर्वस्य एव ब्रह्म इति एतस्मिन् पदे एकता एकत्वं; २१९९योऽध्ययनव्यापारो मम कर्तव्यं आसीत् एतावन्तं कालं वेदविषयः, सः इतः ऊर्ध्वं त्वं ब्रह्म त्वत्कर्तृकोऽस्तु इत्यर्थः। २२००तथा ये वै के च यज्ञाः अनुष्ठेयाः सन्तो मया अनुष्ठिताः च अननुष्ठिताः च, तेषां सर्वेषां यज्ञः इति एतस्मिन् पदे एकता एकत्वं; २२०१मत्कर्तृका यज्ञाः यः आसन्; ते २२०२–२२०३इतः ऊर्ध्वं त्वं यज्ञः त्वत्कर्तृका भवन्तु इत्यर्थः। ये वै के च लोकाः मया जेतव्याः सन्तो जिता अजिताः च, तेषां सर्वेषां लोके इति एतस्मिन् पदे एकता; इतः ऊर्ध्वं त्वं लोकः त्वया जेतव्याः ते। इतः ऊर्ध्वं मया अध्ययनयज्ञलोकजयकर्तव्यक्रतुः त्वयि समर्पितः, अहं तु मुक्तोऽस्मि कर्तव्यताबन्धनविषयात् क्रतोः। २२०४सः च सर्वं तथा एव प्रतिपन्नवान् पुत्रः अनुशिष्टत्वात्। तत्र इमं पितुः अभिप्रायं मन्वानाः आचष्टे श्रुतिः — एतावत् एतत् परिमाणं वै इदं सर्वं — यत् गृहिणा कर्तव्यं, यत् उत वेदाः अध्येतव्याः, यज्ञाः यष्टव्याः, लोकाः च जेतव्याः; एतत् मा सर्वं सन् अयं — २२०५सर्वं हि इमं भारं मदधीनं मत्तोऽपच्छिद्य आत्मनि निधाय इतः अस्मात् लोकात् मा मां अभुनजत् पालयिष्यति इति — लृडर्थे लङ्, २२०६छन्दसि कालनियमाभावात्। २२०७यस्मात् एवं सम्पन्नः पुत्रः पितरं अस्मात् लोकात् कर्तव्यताबन्धनतो मोचयिष्यति, तस्मात् पुत्रं अनुशिष्टं लोक्यं लोकहितं पितुः आहुः ब्राह्मणाः। अतः एव हि एनं पुत्रं अनुशासति लोक्योऽयं नः स्यात् इति — पितरः। २२०८सः पिता यदा यस्मिन् काले एवंवित् पुत्रसमर्पितकर्तव्यताक्रतुः अस्मात् लोकात् प्रैति म्रियते, अथ तदा एभिः एव प्रकृतैः वाङ्मनःप्राणैः पुत्रं आविशति पुत्रं व्याप्नोति। २२०९–२२१०अध्यात्मपरिच्छेदहेत्वपगमात् पितुः वाङ्मनःप्राणाः स्वेन आधिदैविकेन रूपेण पृथिव्यग्न्याद्यात्मना भिन्नघटप्रदीपप्रकाशवत् सर्वं आविशन्ति; तैः प्राणैः सह पिता अपि आविशति वाङ्मनःप्राणात्मभावित्वात् पितुः; २२११अहं अस्मि अनन्ताः वाङ्मनःप्राणाः अध्यात्मादिभेदविस्ताराः — इति एवंभावितो हि पिता; तस्मात् प्राणानुवृत्तित्वं पितुः भवति इति युक्तं उक्तं — एभिः एव प्राणैः सह पुत्रं आविशति इति; २२१२सर्वेषां हि असौ आत्मा भवति पुत्रस्य च। २२१३एतत् उक्तं भवति — यस्य पितुः एवं अनुशिष्टः पुत्रो भवति सोऽस्मिन् एव लोके वर्तते पुत्ररूपेण २२१४नैव मृतो मन्तव्य इत्यर्थः; २२१५–२२१६तथा च श्रुत्यन्तरे — ‘सोऽस्य अयं इतरः आत्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते’(ऐ.उ.२.१.४) इति। अथ इदानीं पुत्रनिर्वचनं आह — सः पुत्रः यदि कदाचित् अनेन पित्रा अक्ष्णया कोणच्छिद्रतोऽन्तरा अकृतं भवति कर्तव्यं, तस्मात् कर्तव्यतारूपात् पित्रा अकृतात् सर्वस्मात् लोकप्राप्तिप्रतिबन्धरूपात् पुत्रो मुञ्चति मोचयति तत् सर्वं स्वयं अनुतिष्ठन् पूरयित्वा; तस्मात् २२१७पूरणेन त्रायते सः पितरं यस्मात्, तस्मात्, पुत्रो नाम; २२१८इदं तत्पुत्रस्य पुत्रत्वं — यत् पितुः छिद्रं पूरयित्वा त्रायते। २२१९सः पिता एवंविधेन पुत्रेण मृतोऽपि सन् अमृतः अस्मिन् एव लोके प्रतितिष्ठति २२२०एवं असौ पिता पुत्रेण इमं मनुष्यलोकं जयति; २२२१न तथा विद्याकर्मभ्यां देवलोकपितृलोकौ, २२२२स्वरूपलाभसत्तामात्रेण; २२२३न हि विद्याकर्मणी स्वरूपलाभव्यतिरेकेण पुत्रवत् व्यापारान्तरापेक्षया लोकजयहेतुत्वं प्रतिपद्येते। २२२४अथ कृतसम्प्रत्तिकं पितरं एनं एते वागादयः प्राणाः दैवाः हैरण्यगर्भाः अमृताः अमरणधर्माणः आविशन्ति॥

१६६२२२५कथं इति वक्ष्यति — पृथिव्यै च एनं इत्यादि। २२२६एवं पुत्रकर्मापरविद्यानां मनुष्यलोकपितृलोकदेवलोकसाध्यार्थता प्रदर्शिता श्रुत्या स्वयं एव; अत्र केचित् वावदूकाः २२२७श्रुत्युक्तविशेषार्थानभिज्ञाः सन्तः पुत्रादिसाधनानां मोक्षार्थतां वदन्ति; २२२८तेषां मुखापिधानं श्रुत्या इदं कृतं — २२२९जाया मे स्यात् इत्यादि पाङ्क्तं काम्यं कर्म इति उपक्रमेण, पुत्रादीनां च साध्यविशेषविनियोगोपसंहारेण च; २२३०तस्मात् ऋणश्रुतिः अविद्वद्विषया न परमात्मविद्विषया इति सिद्धं; २२३१वक्ष्यति च — ‘किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति -

१६७२२३२केचित् तु पितृलोकदेवलोकजयोऽपि पितृलोकदेवलोकाभ्यां व्यावृत्तिः एव; २२३३तस्मात् पुत्रकर्मापरविद्याभिः समुच्चित्य अनुष्ठिताभिः त्रिभ्यः एतेभ्यो लोकेभ्यो व्यावृत्तः परमात्मविज्ञानेन मोक्षं अधिगच्छति इति परम्परया मोक्षार्थानि एव पुत्रादिसाधनानि इच्छन्ति; २२३४तेषां अपि मुखापिधानाय इयं एव श्रुतिः उत्तरा २२३५कृतसम्प्रत्तिकस्य पुत्रिणः कर्मिणः त्र्यन्नात्मविद्याविदः फलप्रदर्शनाय प्रवृत्ता। २२३६न च इदं एव फलं मोक्षफलं इति शक्यं वक्तुं, त्र्यन्नसम्बन्धात् २२३७मेधातपःकार्यत्वात् च अन्नानां २२३८पुनः पुनः जनयत इति दर्शनात्, २२३९‘यत् ह एतत् न कुर्यात् क्षीयेत ह’(बृ.उ.१.५.२) इति च क्षयश्रवणात्, २२४०शरीरं ज्योतीरूपं इति च कार्यकरणत्वोपपत्तेः, २२४१‘त्रयं वा इदं’(बृ.उ.१.६.१) इति च नामरूपकर्मात्मकत्वेन उपसंहारात्। २२४२न च इदं एव साधनत्रयं संहतं सत् कस्यचित् मोक्षार्थं कस्यचित् त्र्यन्नात्मफलं इति अस्मात् एव वाक्यात् अवगन्तुं शक्यं, पुत्रादिसाधनानां त्र्यन्नात्मफलदर्शनेन एव उपक्षीणत्वात् वाक्यस्य॥

१६८पृथिव्यै २२४३पृथिव्याः च २२४४एनं अग्नेः च दैवी अधिदैवात्मिका वाक् एनं कृतसम्प्रत्तिकं आविशति; २२४५सर्वेषां हि वाचः उपादानभूता दैवी वाक् पृथिव्यग्निलक्षणा; २२४६सा हि आध्यात्मिकासङ्गादिदोषैः निरुद्धा। विदुषः तद्दोषापगमे आवरणभङ्गः इव उदकं प्रदीपप्रकाशवत् च व्याप्नोति; तत् एतत् उच्यते — पृथिव्याः अग्नेः च एनं दैवी वाक् आविशति इति। २२४७सा च दैवी वाक् अनृतादिदोषरहिता शुद्धा, यया वाचा दैव्या यत् यत् एव आत्मने परस्मै वा वदति तत् तत् भवति — २२४८अमोघा अप्रतिबद्धा अस्य वाग्भवति इत्यर्थः॥

१६९२२४९तथा दिवः च एनं आदित्यात् च दैवं मनः आविशति — तत् च दैवं मनः, स्वभावनिर्मलत्वात्; २२५०येन मनसा असौ आनन्दी एव भवति सुखी एव भवति; अथो अपि न शोचति, शोकादिनिमित्तासंयोगात्॥

१७०२२५२तथा अद्भ्यः च एनं चन्द्रमसः च दैवः प्राणः आविशति। २२५३सः वै दैवः प्राणः किंलक्षणः इत्युच्यते — यः सञ्चरन् प्राणिभेदेषु असञ्चरन् समष्टिव्यष्टिरूपेण — अथवा सञ्चरन् जङ्गमेषु असञ्चरन् स्थावरेषु — न व्यथते न दुःखनिमित्तेन भयेन युज्यते; अथो अपि न रिष्यति न विनश्यति न हिंसां आपद्यते। सः — यो यथोक्तं एवं वेत्ति त्र्यन्नात्मदर्शनं सः — सर्वेषां भूतानां आत्मा भवति, सर्वेषां भूतानां प्राणो भवति, सर्वेषां भूतानां मनो भवति, सर्वेषां भूतानां वाक् भवति — इति एवं सर्वभूतात्मतया सर्वज्ञो भवति इत्यर्थः — सर्वकृत् च। यथा एषा पूर्वसिद्धा हिरण्यगर्भदेवता एवं एव न अस्य सर्वज्ञत्वे सर्वकृत्त्वे वा क्वचित् प्रतिघातः; सः इति दार्ष्टान्तिकनिर्देशः। किञ्च यथा एतां हिरण्यगर्भदेवतां इज्यादिभिः सर्वाणि भूतानि अवन्ति पालयन्ति पूजयन्ति, एवं ह एवंविदं सर्वाणि भूतानि अवन्ति — इज्यादिलक्षणां पूजां सततं प्रयुञ्जत इत्यर्थः॥२२५४

१७१२२५५अथ इदं आशङ्क्यते — सर्वप्राणिनां आत्मा भवति इति उक्तं; तस्य च सर्वप्राणिकार्यकरणात्मत्वे सर्वप्राणिसुखदुःखैः सम्बध्येते इति — २२५६तत् न। २२५७अपरिच्छिन्नबुद्धित्वात् — परिच्छिन्नात्मबुद्धीनां हि आक्रोशादौ दुःखसम्बन्धो दृष्टः -, अनेन अहं आक्रुष्टः इति; अस्य तु सर्वात्मनो यः आक्रुश्यते यः च आक्रोशति तयोः आत्मत्वबुद्धिविशेषाभावात् न तत् निमित्तं दुःखं उपपद्यते। २२५८मरणदुःखवत् च निमित्ताभावात् — २२५९यथा हि कस्मिंश्चित् मृते कस्यचित् दुःखं उत्पद्यते — मम असौ पुत्रो भ्राता च इति — पुत्रादिनिमित्तं, तन्निमित्ताभावे तन्मरणदर्शिनोऽपि नैव दुःखं उपजायते, २२६०तथा ईश्वरस्य अपि अपरिच्छिन्नात्मनो ममतवतादिदुःखनिमित्तमिथ्याज्ञानादिदोषाभावात् नैव दुःखं उपजायते। २२६१तत् एतत् उच्यते — यत् उ किञ्च यत् किञ्च इमाः प्रजाः शोचन्ति अमा एव सह एव प्रजाभिः तच्छोकादिनिमित्तं दुःखं संयुक्तं भवति आसां प्रजानां परिच्छिन्नबुद्धिजनितत्वात्; सर्वात्मनः तु केन सह किं संयुक्तं भवेत् वियुक्तं वा। अमुं तु प्राजापत्ये पदे वर्तमानं पुण्यं एव शुभं एव — २२६२फलं अभिप्रेतं पुण्यं इति — २२६३निरतिशयं हि तेन पुण्यं कृतं, तेन तत्फलं एव गच्छति; न ह वै देवान् पापं गच्छति, पापफलस्य अवसराभावात् — पापफलं दुःखं न गच्छति इत्यर्थः॥

१७२‘ते एते सर्व एव समाः सर्वे अनन्ताः’(बृ.उ.१.५.१३) इति अविशेषेण वाङ्मनःप्राणानां उपासनं उक्तं, न अन्यतमगतो विशेषः उक्तः; किं एवं एव प्रतिपत्तव्यं, किं वा विचार्यमाणे कश्चित् विशेषो व्रतं उपासनं प्रति प्रतिपत्तुं शक्यते इत्युच्यते —

१७३अथ अतः २२६७अनन्तरं व्रतमीमांसा उपासनकर्मविचारणा इत्यर्थः; २२६८एषां प्राणानां कस्य कर्म व्रतत्वेन धारयितव्यं इति मीमांसा प्रवर्तते। २२६९तत्र प्रजापतिः ह — ह — शब्दः किलार्थे — प्रजापतिः किल प्रजाः सृष्ट्वा कर्माणि करणानि वागादीनि — २२७०कर्मार्थानि हि २२७१–२२७२तानि इति कर्माणि इति उच्यन्ते — ससृजे सृष्टवान् वागादीनि करणानि इत्यर्थः। तानि पुनः सृष्टानि अन्योन्येन इतरेतरं अस्पर्धन्त स्पर्धां सङ्घर्षं चक्रुः; कथं ? वदिष्यामि एव स्वव्यापारात् वदनात् अनुपरता एव अहं स्यां इति वाग्व्रतं दध्रे धृतवती — यदि अन्योऽपि मत्समोऽस्ति स्वव्यापारात् अनुपरन्तुं शक्तः, सोऽपि दर्शयतु आत्मनो वीर्यं इति; तथा द्रक्ष्यामि अहं इति चक्षुः; श्रोष्यामि अहं इति श्रोत्रं; एवं अन्यानि कर्माणि करणानि यथाकर्म — यत् यत् यस्य कर्म यथाकर्म — तानि करणानि मृत्युः मारकः श्रमः श्रमरूपी भूत्वा उपयेमे सञ्जग्राह। कथं ? तानि करणानि स्वव्यापारे प्रवृत्तानि आप्नोत् श्रमरूपेण आत्मानं दर्शितवान्; आप्त्वा च तानि अवारुन्ध अवरोधं कृतवान् मृत्युः — स्वकर्मभ्यः प्रच्यावितवान् इत्यर्थः। २२७३तस्मात् अद्यत्वे अपि वदने स्वकर्मणि प्रवृत्ता वाक् श्राम्यति एव श्रमरूपिणा मृत्युना संयुक्ता स्वकर्मतः प्रच्यवते; तथा श्राम्यति चक्षुः; श्राम्यति श्रोत्रम्। अथ इमं एव मुख्यं प्राणं न आप्नोत् न प्राप्तवान् मृत्युः श्रमरूपी — योऽयं मध्यमः प्राणः तम्। २२७४तेन अद्यत्वे अपि अश्रान्त एव स्वकर्मणि प्रवर्तते। तानीतराणि करणानि तं ज्ञातुं दध्रिरे धृतवन्ति मनः; २२७५अयं वै नः अस्माकं मध्ये श्रेष्ठः प्रशस्यतमः अभ्यधिकः, यस्मात् यः सञ्चरन् च असञ्चरन् च न व्यथते, अथो न रिष्यति — २२७६हन्त इदानीं अस्य एव प्राणस्य सर्वे वयं रूपं असाम प्राणं आत्मत्वेन प्रतिपद्येमहि — २२७७एवं विनिश्चित्य ते एतस्य एव सर्वे रूपं अभवन् प्राणरूपं एव आत्मत्वेन प्रतिपन्नाः प्राणव्रतं एव दध्रिरे — अस्मद्व्रतानि न मृत्योः वारणाय पर्याप्तानि इति। २२७८यस्मात् प्राणेन रूपेण रूपवन्ति इतराणि करणानि चलनात्मना स्वेन च प्रकाशात्मना; २२७९न हि प्राणात् अन्यत्र २२८०चलनात्मकत्वोपपत्तिः; चलनव्यापारपूर्वकाणि एव हि सर्वदा स्वव्यापारेषु लक्ष्यन्ते — तस्मात् एते वागादयः एतेन प्राणाभिधानेन आख्यायन्ते अभिधीयन्ते — प्राणाः इति एवम्। २२८१यः एवं प्राणात्मतां सर्वकरणानां वेत्ति प्राणशब्दाभिधेयत्वं च, तेन ह वाव तेन एव विदुषा तत् कुलं आचक्षते लौकिकाः, २२८२यस्मिन् कुले सः विद्वान् जातो भवति — तत् कुलं विद्वन्नाम्ना एव प्रथितं भवति — अमुष्य इदं कुलं इति — यथा तापत्यः इति। यः एवं यथा उक्तं वेद वागादीनां प्राणरूपतां प्राणाख्यत्वं च, तस्य एतत् फलम्। २२८३किञ्च यः कश्चित् उ ह एवंविदा प्राणात्मदर्शिना स्पर्धते तत्प्रतिपक्षी सन् सः अस्मिन् एव शरीरे अनुशुष्यति शोषं उपगच्छति; अनुशुष्य ह एव शोषं गत्वा एव अन्ततः अन्ते म्रियते, न सहसा अनुपद्रुतो म्रियते। २२८४इति एवं उक्तं अध्यात्मं प्राणात्मदर्शनं इति उक्तोपसंहारः अधिदैवतप्रदर्शनार्थः॥

१७४२२८६अथ अनन्तरं अधिदैवतं देवताविषयं दर्शनं उच्यते। २२८७कस्य देवताविशेषस्य व्रतधारणं श्रेयः इति मीमांस्यते। २२८८–२२८९अध्यात्मवत् सर्वम्। ज्वलिष्यामि एव अहं इति अग्निः दध्रे; तप्स्यामि अहं इत्यादित्यः; भास्यामि अहं इति चन्द्रमाः; एवं अन्या देवता यथादैवतम्। सः अध्यात्मं वागादीनां एषां प्राणानां मध्ये मध्यमः प्राणो मृत्युना अनाप्तः स्वकर्मणो न प्रच्यावितः स्वेन प्राणव्रतेन अभग्नव्रतो यथा, एवं एतासां अग्न्यादीनां देवतानां वायुः अपि। २२९०म्लोचन्ति अस्तं यन्ति स्वकर्मभ्यः उपरमन्ते — यथा अध्यात्मं वागादयोऽन्याः देवता अग्न्याद्याः; न वायुः अस्तं याति — यथा मध्यमः प्राणः; अतः सा एषा अनस्तमिता देवता यत् वायुः योऽयं वायुः। एवं अध्यात्मं अधिदैवं च मीमांसित्वा निर्धारितं — प्राणवाय्वात्मनोः व्रतं अभग्नं इति॥

१७५२२९३अथ एतस्य एव अर्थस्य प्रकाशकः एषः श्लोको मन्त्रो भवति। यतः च यस्मात् वायोः उदेति उद्गच्छति सूर्यः, अध्यात्मं च चक्षुरात्मना प्राणात् — अस्तं च यत्र वायौ प्राणे च गच्छति अपरसन्ध्यासमये स्वापसमये च पुरुषस्य — २२९४तं देवाः तं धर्मं देवाः चक्रिरे २२९५–२२९६धृतवन्तः वागादयोऽग्न्यादयो च प्राणव्रतं वायुव्रतं च पुरा विचार्य। सः एव अद्य इदानीं श्वोऽपि भविष्यति अपि काले अनुवर्त्यते अनुवर्तिष्यते च देवैः इत्यभिप्रायः। तत्र इमं मन्त्रं सङ्क्षेपतो व्याचष्टे ब्राह्मणं — प्राणात् वा एषः सूर्यः उदेति प्राणे अस्तं एति। तं देवाः चक्रिरे धर्मं सः एव अद्य सः उ श्वः इति अस्य कोऽर्थः इत्युच्यते — यत् वै एते व्रतं अमुः हि अमुष्मिन् काले वागादयोऽग्न्यादयो च प्राणव्रतं वायुव्रतं च अध्रियन्त, तत् एव अद्यापि कुर्वन्ति अनुवर्तन्ते अनुवर्तिष्यन्ते च; व्रतं तयोः अभग्नं एव। २२९७यत् तु वागादिव्रतं अग्न्यादिव्रतं च तत् भग्नं एव, तेषां अस्तमयकाले स्वापकाले च वायौ प्राणे च निम्लुक्तिदर्शनात्। २२९८–२३००अथ एतत् अन्यत्र उक्तं — ‘यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वाक् अपि एति प्राणं मनः प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं यदा प्रबुध्यते प्राणात् एव अधि पुनः जायन्ते इति अध्यात्मं अथ अधिदैवतं यदा वा अग्निः अनुगच्छति वायुं तर्हि अनूद्वाति २३०१तस्मात् एनं उदवासीत् इति आहुः वायुं हि अनूद्वाति यदा आदित्योऽस्तं एति वायुं तर्हि प्रविशति वायुं चन्द्रमाः वायौ दिशः प्रतिष्ठिता वायोः एव अधि पुनः जायन्ते’(शत.ब्रा.१०.३.३.६,८) इति। यस्मात् एतत् एव व्रतं वागादिषु अग्न्यादिषु च अनुगतं यत् एतत् वायोः च प्राणस्य च परिस्पन्दात्मकत्वं सर्वैः देवैः अनुवर्त्यमानं व्रतं — तस्मात् अन्योऽप्येकं एव व्रतं चरेत्; किं तत् ? प्राण्यात् प्राणनव्यापारं कुर्यात् अपान्यात् अपाननव्यापारं च; न हि प्राणापानव्यापारस्य प्राणनापाननलक्षणस्य उपरमोऽस्ति; तस्मात् तत् एव एकं व्रतं चरेत् २३०२हित्वा इन्द्रियान्तरव्यापारं — न इत् मा मां पाप्मा मृत्युः श्रमरूपी आप्नुवत् आप्नुयात् — नेच्छब्दः परिभये — २३०३–२३०४यदि अहं अस्मात् व्रतात् प्रच्युतः स्यां, ग्रस्तः एव अहं मृत्युना इति एवं त्रस्तो धारयेत् प्राणव्रतं इत्यभिप्रायः। यदि कदाचित् उ चरेत् प्रारभेत प्राणव्रतं, समापिपयिषेत् समापयितुं इच्छेत्; २३०५यदि हि अस्मात् व्रतात् उपरमेत् प्राणः परिभूतः स्यात् देवाः च; तस्मात् समापयेत् एव। २३०६तेन उ तेन अनेन व्रतेन प्राणात्मप्रतिपत्त्या २३०७सर्वभूतेषु — वागादयः अग्न्यादयः च मदात्मकाः २३०८एव, अहं प्राणः आत्मा सर्वपरिस्पन्दकृत् एवं तेन अनेन व्रतधारणेन एतस्याः एव प्राणदेवतायाः सायुज्यं सयुग्भावं एकात्मत्वं सलोकतां समानलोकतां वा एकस्थानत्वं — २३०९विज्ञानमान्द्यापेक्षं एतत् — जयति प्राप्नोति इति॥

इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

१७६२३११यत् एतत् अविद्याविषयत्वेन प्रस्तुतं साध्यसाधनलक्षणं व्याकृतं जगत् प्राणात्मप्राप्त्यन्तोत्कर्षवत् अपि फलं, २३१२या च एतस्य व्याकरणात् प्राक् अवस्था अव्याकृतशब्दवाच्या — वृक्षबीजवत् २३१३सर्वं एतत् त्रयं; २३१४किं तत् त्रयं इत्युच्यते — नाम रूपं कर्म च इति २३१५अनात्मा एव — न आत्मा २३१६यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म; तस्मात् अस्मात् विरज्येत इति एवं अर्थः त्रयं वा इत्यादि आरम्भः। २३१७न हि अस्मात् अनात्मनः अव्यावृत्तचित्तस्य आत्मानं एव लोकं अहं ब्रह्म अस्मि इति उपासितुं बुद्धिः प्रवर्तते, २३१८बाह्यप्रत्यगात्मप्रवृत्त्योः विरोधात्। २३१९तथा च काठके — ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन्। २३२०कश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानं ऐक्षत् आवृत्तचक्षुः अमृतत्वं इच्छन्’(कः.२.१.१) इत्यादि॥

१७७२३२१कथं पुनः अस्य व्याकृताव्याकृतस्य क्रियाकारकफलात्मनः संसारस्य नामरूपकर्मात्मकता एव, न पुनः आत्मत्वं — इति एतत् सम्भावयितुं शक्यते इति। २३२२अत्र उच्यते — २३२३तेषां नाम्नां यथा उपन्यस्तानां — वाक् इति २३२४शब्दसामान्यं उच्यते, २३२५‘यः कः च शब्दो वाक् एव सा’(बृ.उ.१.५.३) इति उक्तत्वात् वाक् इति एतस्य शब्दस्य यो अर्थः शब्दसामान्यमात्रं एतत् एतेषां नामविशेषाणां उक्थं कारणं उपादानं, सैन्धवलवणकणानां इव सैन्धवाचलः; २३२६तत् आह — अतो हि अस्मात् नामसामान्यात् सर्वाणि नामानि यज्ञदत्तो देवदत्तः इति एवमादिप्रविभगानि उत्तिष्ठन्ति उत्पद्यन्ते प्रविभज्यन्ते, लवणाचलात् इव लवणकणाः; २३२७कार्यं च कारणेन अव्यतिरिक्तम्। २३२८तथा विशेषाणां च सामान्ये अन्तर्भावात् — २३२९कथं सामान्यविशेषभावः इति — एतत् शब्दसामान्यं एषां नामविशेषाणां साम, समत्वात् साम, सामान्यं इत्यर्थः; एतत् हि यस्मात् सर्वैः नामभिः आत्मविशेषैः समम्। २३३०किञ्च आत्मलाभाविशेषात् च नामविशेषाणां — २३३१यस्य च यस्मात् आत्मलाभो भवति, सः तेन अप्रविभक्तो दृष्टः, यथा घटादीनां मृदा; २३३२कथं नामविशेषाणां आत्मलाभो वाचः इत्युच्यते — यतः एतत् एषां वाक्शब्दवाच्यं वस्तु ब्रह्म आत्मा, २३३३–२३३४ततो हि आत्मलाभो नाम्नां, शब्दव्यतिरिक्तस्वरूपानुपपत्तेः; तत् प्रतिपादयति — एतत् शब्दसामान्यं हि यस्मात् शब्दविशेषान् सर्वाणि नामानि बिभर्ति धारयति स्वरूपप्रदानेन। एवं कार्यकारणत्वोपपत्तेः सामान्यविशेषोपपत्तेः आत्मप्रदानोपपत्तेः च नामविशेषाणां शब्दमात्रता सिद्धा। २३३५–२३३६एवं उत्तरयोः अपि सर्वं योज्यं यथोक्तम्॥

१७८अथ इदानीं रूपाणां सितासितप्रभृतीनां — चक्षुः इति चक्षुर्विषयसामान्यं चक्षुःशब्दाभिधेयं रूपसामान्यं प्रकाश्यमात्रं अभिधीयते। अतो हि सर्वाणि रूपाणि उत्तिष्ठन्ति, एतत् एषां साम, एतत् हि सर्वैः रूपैः समं, एतत् एषां ब्रह्म, एतत् हि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति॥

१७९२३३९अथ इदानीं सर्वकर्मविशेषाणां मननदर्शनात्मकानां चलनात्मकानां च क्रियासामान्यमात्रे अन्तर्भाव उच्यते; कथं ? सर्वेषां कर्मविशेषाणां, आत्मा शरीरं सामान्यं आत्मा — आत्मनः कर्म आत्मा इत्युच्यते; २३४०आत्मना हि शरीरेण कर्म करोति — इति उक्तं; २३४१शरीरे च सर्वं कर्म अभिव्यज्यते; २३४२अतः तात्स्थ्यात् तच्छब्दं कर्म — कर्मसामान्यमात्रं सर्वेषां उक्थं इत्यादि पूर्ववत्। २३४३तत् एतत् यथोक्तं नाम रूपं कर्म त्रयं २३४४–२३४५इतरेतराश्रयं इतरेतराभिव्यक्तिकारणं २३४६इतरेतरप्रलयं संहतं — त्रिदण्डविष्टम्भवत् — सत् एकम्। २३४७केन आत्मना एकत्वं इत्युच्यते — अयं आत्मा अयं पिण्डः कार्यकरणात्मसङ्घातः २३४८तथा अन्नत्रये व्याख्यातः — ‘एतन्मयो वा अयं आत्मा’(बृ.उ.१.५.३) इत्यादिना; २३४९–२३५०एतावत् हि इदं सर्वं व्याकृतं अव्याकृतं च यत् उत २३५१नाम रूपं कर्म इति; आत्मा उ एकोऽयं कार्यकरणसङ्घातः सन् अध्यात्माधिभूताधिदैवभावेन व्यवस्थितं एतत् एव त्रयं नाम रूपं कर्म इति। तत् एतत् वक्ष्यमाणं; अमृतं सत् त्येन च्छन्नं इति एतस्य वाक्स्य अर्थं आह — प्राणो वा अमृतं करणात्मकः अन्तः उपष्टम्भकः आत्मभूतः अमृतः अविनाशी; नामरूपे सत् त्यं कार्यात्मके शरीरावस्थे; २३५२क्रियात्मकः तु प्राणः तयोः उपष्टम्भकः बाह्याभ्यां शरीरात्मकाभ्यां उपजनापायधर्मिभ्यां मर्त्याभ्यां छन्नः अप्रकाशीकृतः। २३५३एतत् एव संसारसतत्त्वं अविद्याविषयं प्रदर्शितं; २३५४अतः ऊर्ध्वं विद्याविषय आत्मा अधिगन्तव्य इति चतुर्थ आरभ्यते॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः॥