चतुर्थोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

३८१४६२६जनको ह वैदेहः आसाञ्चक्रे। ४६२७अस्य सम्बन्धः — ४६२८शारीराद्यान् अष्टौ पुरुषात् निरुह्य, प्रत्युह्य पुनः हृदये, दिग्भेदेन च पुनः पञ्चधा व्यूह्य, हृदये प्रत्युह्य, हृदयं शरीरं च पुनः अन्योन्यप्रतिष्ठं प्राणादिपञ्चवृत्त्यात्मके समानाख्ये जगदात्मनि सूत्र उपसंहृत्य, जगदात्मानं शरीरहृदयसूत्रावस्थं अतिक्रान्तवान् यः औपनिषदः पुरुषः न इति न इति इति व्यपदिष्टः, सः साक्षात् च उपादानकारणस्वरूपेण च निर्दिष्टः ‘विज्ञानं आनन्दं’ इति। ४६२९तस्य एव वागादिदेवताद्वारेण पुनः अधिगमः कर्तव्यं इति अधिगमनोपायान्तरार्थोऽयं आरम्भो ब्राह्मणद्वयस्य। आख्यायिका तु आचारप्रदर्शनार्था —

३८२जनको ह वैदेहः आसाञ्चक्रे आसनं कृतवान् आस्थायिकां दत्तवान् इत्यर्थः, दर्शनकामेभ्यो राज्ञः। अथ ह तस्मिन् अवसरे याज्ञवल्क्य आवव्राज आगतवान् आत्मनो योगक्षेमार्थं, राज्ञो वा विविदिषां दृष्ट्वा अनुग्रहार्थम्। तमागतं याज्ञवल्क्यं यथावत् पूजां कृत्वा उवाच ह उक्तवान् जनकः — हे याज्ञवल्क्य किमर्थं अचारीः आगतोऽसि; किं पशूनिच्छन्पुनः अपि आहोस्वित् अण्वन्तान् सूक्ष्मान्तान् सूक्ष्मवस्तुनिर्णयान्तान् प्रश्नान् मत्तः श्रोतुं इच्छन् इति। उभयं एव पशून् प्रश्नान् च, हे सम्राट् — सम्राट् इति वाजपेययाजिनो लिङ्गं; यः च आज्ञया राज्यं प्रशास्ति, सः सम्राट्; तस्य आमन्त्रणं हे सम्राट् इति; समस्तस्य वा भारतस्य वर्षस्य राजा॥

३८३४६३०किं तु यत् ते तुभ्यं, कश्चित् अब्रवीत् आचार्यः; ४६३१अनेकाचार्यसेवी हि भवान्; तत् शृणवाम इति। इतर आह — अब्रवीत् उक्तवान् मे मम आचार्यः, जित्वा नामतः, शिलिनस्य अपत्यं शैलिनिः — वाक् वै ब्रह्म इति वाग्देवता ब्रह्म इति। आह इतरः — यथा मातृमान् माता यस्य विद्यते पुत्रस्य सम्यक् अनुशास्त्री अनुशासनकर्त्री सः मातृमान्; अतः ऊर्ध्वं पिता यस्य अनुशास्ता सः पितृमान्; उपनयनात् ऊर्ध्वं आ समावर्तनात् आचार्यो यस्य अनुशास्ता सः आचार्यवान्; एवं शुद्धित्रयहेतुसंयुक्तः सः साक्षात् आचार्यः स्वयं न कदाचित् अपि प्रामाण्यात् व्यभिचरति; सः यथा ब्रूयात् शिष्याय तथा असौ जित्वा शैलिनिः उक्तवान् — वाक् वै ब्रह्म इति; अवदतो हि किं स्यात् इति — ४६३२न हि मूकस्य इहार्थं अमुत्रार्थं वा किञ्चन स्यात्। ४६३३किं तु अब्रवीत् उक्तवान् ते तुभ्यं तस्य ब्रह्मणः आयतनं प्रतिष्ठां च — ४६३४आयतनं नाम शरीरं; प्रतिष्ठा त्रिषु अपि कालेषु यः आश्रयः। आह इतरः — न मे अब्रवीत् इति। इतर आह — यदि एवं एकपात् वै एतत्, एकः पादो यस्य ब्रह्मणः तत् इदं एकपात् ब्रह्म ४६३५त्रिभिः पादैः शून्यं उपास्यमानं इति न फलाय भवति इत्यर्थः। यदि एवं, सः त्वं विद्वान् सन् नः अस्मभ्यं ब्रूहि हे याज्ञवल्क्य इति। सः च आह — वाक् एव आयतनं, वाग्देवस्य ब्रह्मणः वाक् एव करणं आयतनं शरीरं, आकाशः अव्याकृताख्यः प्रतिष्ठा उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु। प्रज्ञा इति एनत् उपासीत — प्रज्ञेतीयमुपनिषत् ब्रह्मणः चतुर्थः पादः — प्रज्ञा इति कृत्वा एनत् ब्रह्म उपासीत। का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य, ४६३६किं स्वयं एव प्रज्ञा, उत प्रज्ञानिमित्ता — ४६३७यथा आयतनप्रतिष्ठे ब्रह्मणो व्यतिरिक्ते, तद्वत् किम्। ४६३८न; ४६३९कथं तर्हि ? वाक् एव, सम्राट्, इति ह उवाच; वाक् एव प्रज्ञा इति ह उवाच उक्तवान्, न व्यतिरिक्ता प्रज्ञा इति। कथं पुनः वाक् एव प्रज्ञा इति उच्यते — वाचा वै, सम्राट्, बन्धुः प्रज्ञायते — अस्माकं बन्धुः इति उक्ते प्रज्ञायते बन्धुः; तथा ऋग्वेदादि, इष्टं यागनिमित्तं धर्मजातं, हुतं होमनिमित्तं च, आशितं अन्नदाननिमित्तं, पायितं पानदाननिमित्तं, अयं च लोकः, इदं च जन्म, परः च लोकः, प्रतिपत्तव्यं च जन्म, सर्वाणि च भूतानि — वाचा एव, सम्राट्, प्रज्ञायन्ते; अतो वाक् वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म। न एनं यथोक्तब्रह्मविदं वाक् जहाति; सर्वाणि एनं भूतानि अभिक्षरन्ति बलिदानादिभिः; इह देवो भूत्वा पुनः शरीरपातोत्तरकालं देवान् अपि एति अपि गच्छति, यः एवं विद्वान् एतत् उपास्ते। विद्यानिष्क्रयार्थं हस्तितुल्यः ऋषभो हस्त्यृषभः यस्मिन् गोसहस्रे तत् हस्त्यृषभं सहस्रं ददामि इति ह उवाच जनको वैदेहः। सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः — अननुशिष्य शिष्यं कृतार्थं अकृत्वा शिष्यात् धनं न हरेत इति मे मम पिता — अमन्यत; ४६४०मम अपि अयं एव अभिप्रायः॥

३८४यत् एव ते कश्चित् अब्रवीत् उदङ्को नामतः शुल्बस्य अपत्यं शौल्बायनः अब्रवीत्; प्राणो वै ब्रह्म इति, प्राणो वायुः देवता — ४६४१पूर्ववत्। प्राणः एव आयतनं आकाशः प्रतिष्ठा; उपनिषत् — प्रियं इति एनत् उपासीत। कथं पुनः प्रियत्वं ? प्राणस्य वै, हे सम्राट्, कामाय प्राणस्य अर्थाय अयाज्यं याजयति पतितादिकं अपि; अप्रतिगृह्यस्य अपि उग्रादेः प्रतिगृह्णाति अपि; तत्र तस्यां दिशि वधनिमित्तं आशङ्कं — वधाशङ्का इत्यर्थः — यां दिशं एति तस्कराद्याकीर्णां च, तस्यां दिशि वधाशङ्का; तत् च एतत् सर्वं प्राणस्य प्रियत्वे भवति, प्राणस्य एव, सम्राट्, कामाय। तस्मात् प्राणो वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; न एनं प्राणो जहाति; समानं अन्यत्॥

३८५यत् एव ते कश्चित् बर्कुः इति नामतः वृष्णः अपत्यं वार्ष्णः; चक्षुः वै ब्रह्म इति — आदित्यो देवता चक्षुषि। उपनिषत् — सत्यं; ४६४२यस्मात् श्रोत्रेण श्रुतं अनृतं अपि स्यात्, न तु चक्षुषा दृष्टं, तस्मात् वै, सम्राट्, पश्यन्तं आहुः — अद्राक्षीः त्वं हस्तिनं इति, सः चेत् अद्राक्षं इत्याह, तत् सत्यं एव भवति; ४६४३यो तु अन्यः ब्रूयात् — अहं अश्रौषं इति, तत् व्यभिचरति; यत् तु चक्षुषा दृष्टं तत् अव्यभिचारित्वात् सत्यं एव भवति॥

३८६यत् एव ते गर्दभीविपीत इति नामतः भारद्वाजो गोत्रतः; श्रोत्रं वै ब्रह्म इति — श्रोत्रे दिक् देवता। अनन्ताः इति एनत् उपासीत; का अनन्तता श्रोत्रस्य ? दिश एव श्रोत्रस्य आनन्त्यं यस्मात्, तस्मात् वै, सम्राट्, प्राचीं उदीचीं वा यां काञ्चित् अपि दिशं गच्छति, नैव अस्य अन्तं गच्छति कश्चित् अपि; अतोऽनन्ता हि दिशः; ४६४४दिशो वै सम्राट्, श्रोत्रं; तस्मात् दिगानन्त्यं एव श्रोत्रस्य आनन्त्यम्॥

३८७सत्यकाम इति नामतः जबालायाः अपत्यं जाबालः। चन्द्रमाः मनसि देवता। आनन्दः इति उपनिषत्; यस्मात् मनः एव आनन्दः, तस्मात् मनसा वै, सम्राट्, स्त्रियं अभिकामयमानः अभिहार्यते प्रार्थयत इत्यर्थः; तस्मात् यां स्त्रियं अभिकामयमानोऽभिहार्यते, तस्यां प्रतिरूपः अनुरूपः पुत्रो जायते; सः आनन्दहेतुः पुत्रः; ४६४५सः येन मनसा निर्वर्त्यते, तत् मनः आनन्दः॥

३८८विदग्धः शाकल्यः — हृदयं वै ब्रह्म इति। हृदयं वै, सम्राट्, सर्वेषां भूतानां आयतनम्। ४६४६नामरूपकर्मात्मकानि हि भूतानि हृदयाश्रयाणि इति अवोचाम शाकल्यब्राह्मणे हृदयप्रतिष्ठानि च इति। ४६४७तस्मात् हृदये हि एव, सम्राट्, सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति। तस्मात् हृदयं स्थितिः इति उपासीत; हृदये च प्रजापतिः देवता॥

इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथनं ब्राह्मणम्॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

३८९४६४८जनको ह वैदेहः। ४६४९यस्मात् सविशेषणानि सर्वाणि ब्रह्माणि जानाति याज्ञवल्क्यः, तस्मात् आचार्यकत्वं हित्वा जनकः कूर्चात् आसनविशेषात् उत्थाय उप समीपं अवसर्पन्, पादयोः निपतन् इत्यर्थः, उवाच उक्तवान् — नमः ते तुभ्यं अस्तु हे याज्ञवल्क्य; ४६५०अनु मा शाधि अनुशाधि मां इत्यर्थः; इति — शब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः। ४६५१सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः — यथा वै लोके, हे सम्राट्, महान्तं दीर्घं अध्वानं एष्यन् गमिष्यन्, रथं वा स्थलेन गमिष्यन्, नावं वा जलेन गमिष्यन् समाददीत — ४६५२एवं एव एतानि ब्रह्माणि एताभिः उपनिषद्भिः युक्तानि उपासीनः समाहितात्मा असि, अत्यन्तं एताभिः उपनिषद्भिः संयुक्तात्मा असि; न केवलं उपनिषत्समाहितः; एवं वृन्दारकः पूज्यः च आढ्यः च ईश्वरः न दरिद्रः ४६५३इत्यर्थः, अधीतवेदः अधीतो वेदो येन सः त्वं अधीतवेदः, उक्ताः च उपनिषदः आचार्यैः तुभ्यं सः त्वं उक्तोपनिषत्कः; एवं सर्वविभूतिसम्पन्नोऽपि सन् भयमध्यस्थ एव परमात्मज्ञानेन विना अकृतार्थः एव तावत् इत्यर्थः — यावत् परं ब्रह्म न वेत्सि; इतः अस्मात् देहात् विमुच्यमानः एताभिः नौरथस्थानीयाभिः समाहितः क्व कस्मिन् गमिष्यसि, ४६५४किं वस्तु प्राप्स्यसि इति। न अहं तत् वस्तु, भगवन् पूजावन्, वेद जाने, यत्र गमिष्यामि इति। ४६५५अथ ४६५६यदि एवं न जानीषे यत्र गतः कृतार्थः स्याः, अहं वै ते तुभ्यं तत् वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसि इति। ब्रवीतु भगवान् इति, यदि प्रसन्नो मां प्रति॥४६५७

३९०४६५८शृणु —

३९१४६६१इन्धो ह वै नाम। इन्धः इति एवंनामा, यः चक्षुः वै ब्रह्म इति पुरोक्त आदित्यान्तर्गतः पुरुषः सः एषः, ४६६२योऽयं दक्षिणे अक्षन् अक्षणि विशेषेण व्यवस्थितः — ४६६३सः च सत्यनामा; तं वै एतं पुरुषं, ४६६४दीप्तिगुणत्वात् प्रत्यक्षं नाम अस्य इन्धः इति, तं इन्धं सन्तं इन्द्र इति आचक्षते परोक्षेण। ४६६५यस्मात् परोक्षप्रियाः इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः प्रत्यक्षनामग्रहणं द्विषन्ति। एषः त्वं वैश्वानरं आत्मानं सम्पन्नोऽसि॥

३९२४६६८अथ एतत् वामे अक्षणि पुरुषरूपं, एषा अस्य पत्नी — यं त्वं वैश्वानरं आत्मानं सम्पन्नोऽसि तस्य अस्य इन्द्रस्य भोक्तुः भोग्या एषा पत्नी, विराट् अन्नं भोग्यत्वात् एव; ४६६९तत् एतत् अन्नं च अत्ता च एकं मिथुनं स्वप्ने। ४६७०कथं ? तयोः एषः — इन्द्राण्याः इन्द्रस्य च एषः संस्तावः, सम्भूय यत्र संस्तवं कुर्वाते अन्योन्यं सः एषः संस्तावः; कोऽसौ ? यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः — अन्तर्हृदये हृदयस्य मांसपिण्डस्य मध्ये; ४६७१अथ एनयोः एतत् वक्ष्यमाणं ४६७२अन्नं भोज्यं स्थितिहेतुः; किं तत् ? यः एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः — लोहितं एव पिण्डाकारापन्नो लोहितपिण्डः; अन्नं जग्धं द्वेधा परिणमते; यत् स्थूलं तत् अधः गच्छति; यत् अन्यत् तत् पुनः अग्निना पच्यमानं द्वेधा परिणमते — यो मध्यमो रसः सः लोहितादिक्रमेण पाञ्चभौतिकं पिण्डं शरीरं उपचिनोति; योऽणिष्ठो रसः सः एषः लोहितपिण्डः इन्द्रस्य लिङ्गात्मनो हृदये मिथुनीभूतस्य, ४६७३यं तैजसं आचक्षते; ४६७४सः तयोः इन्द्रेन्द्राण्योः हृदये मिथुनीभूतयोः सूक्ष्मासु नाडीषु अनुप्रविष्टः स्थितिहेतुः भवति — ४६७५तत् एतत् उच्यते — अथ एनयोः एतत् अन्नं इत्यादि। ४६७६किञ्च अन्यत्; अथ एनयोः एतत् प्रावरणं — ४६७७भुक्तवतोः स्वपतोः च प्रावरणं भवति लोके, तत् सामान्यं हि कल्पयति श्रुतिः; किं तत् इह प्रावरणं ? यत् एतत् अन्तर्हृदये जालकं इव अनेकनाडीछिद्रबहुलत्वात् जालकं इव। ४६७८अथ एनयोः एषा सृतिः मार्गः, सञ्चरतोऽनया इति सञ्चरणी, स्वप्नात् जागरितदेशागमनमार्गः; का सा सृतिः ? या एषा हृदयात् हृदयदेशात् ऊर्ध्वाभिमुखी सती उच्चरति नाडी; तस्याः परिमाणं इदं उच्यते — यथा लोके केशः सहस्रधा भिन्नः अत्यन्तसूक्ष्मो भवति एवं सूक्ष्मा अस्य देहस्य सम्बन्धिन्यः हिता नाम हिता इति एवं ख्याताः नाड्यः, ताः च अन्तर्हृदये मांसपिण्डे प्रतिष्ठिता भवन्ति; हृदयात् विप्ररूढाः ताः सर्वत्र कदम्बकेसरवत्; एताभिः नाडीभिः अत्यन्तसूक्ष्माभिः एतदन्नं आस्रवत् गच्छत् आस्रवति गच्छति; ४६७९तत् एतत् देवताशरीरं अनेन अन्नेन दामभूतेन उपचीयमानं तिष्ठति। तस्मात् — ४६८०यस्मात् स्थूलेन अन्नेन उपचितः पिण्डः, इदं तु देवताशरीरं लिङ्गं सूक्ष्मेण अन्नेन उपचितं तिष्ठति, पिण्डोपचयकरं अपि अन्नं प्रविविक्तं एव मूत्रपुरीषादिस्थूलं अपेक्ष्य, लिङ्गस्थितिकरं तु अन्नं ततोऽपि सूक्ष्मतरं — ४६८१अतः प्रविविक्ताहारः पिण्डः, तस्मात्प्रविविक्ताहारात् अपि प्रविविक्ताहारतरः एषः लिङ्गात्मा इव एव भवति, अस्मात् शरीरात् ४६८२शरीरं एव शारीरं तस्माच्छारीरात्, ४६८३आत्मनः वैश्वानरात् — तैजसः सूक्ष्मान्नोपचितो भवति॥

३९३४६८४सः एषः हृदयभूतः तैजसः सूक्ष्मभूतेन प्राणेन विध्रियमाणः प्राणः एव भवति; ४६८५तस्य अस्य विदुषः क्रमेण वैश्वानरात् तैजसं प्राप्तस्य हृदयात्मानं आपन्नस्य हृदयात्मनः च प्राणात्मानं आपन्नस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राग्गताः प्राणाः; तथा दक्षिणा दिक् दक्षिणे प्राणाः; तथा प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणाः; उदीची दिक् उदञ्चः प्राणाः; ऊर्ध्वा दिक् ऊर्ध्वाः प्राणाः; अवाची दिक् अवाञ्चः प्राणाः; सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः। ४६८६एवं विद्वान् क्रमेण सर्वात्मकं प्राणं आत्मत्वेन उपगतो भवति; ४६८७–४६८८तं सर्वात्मानं प्रत्यगात्मनि उपसंहृत्य द्रष्टुः हि द्रष्टृभावं न इति न इति इति आत्मानं तुरीयं प्रतिपद्यते; यं एषः विद्वान् अनेन क्रमेण प्रतिपद्यते, सः एषः न इति न इति आत्मा इत्यादि न रिष्यति इति अन्तं व्याख्यातं एतत्। ४६८९अभयं वै जन्ममरणादिनिमित्तभयशून्यं, हे जनक, प्राप्तोऽसि — इति ह एवं किल उवाच उक्तवान् याज्ञवल्क्यः। ४६९०तत् एतत् उक्तं — अथ वै ते अहं तत् वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसि इति। ४६९१सः ह उवाच जनको वैदेहः — अभयं एव त्वा त्वां अपि गच्छतात् गच्छतु, यः त्वं नः अस्मान् हे याज्ञवल्क्य भगवन् पूजावन् अभयं ब्रह्म वेदयसे ज्ञापयसि प्रापितवान् ४६९२उपाधिकृताज्ञानव्यवधानापनयनेन इत्यर्थः; ४६९३किं अन्यत् अहं विद्यानिष्क्रयार्थं प्रयच्छामि, साक्षात् आत्मानं एव दत्तवते; ४६९४अतो नमः ते अस्तु; इमे विदेहाः तव ४६९५यथेष्टं भुज्यन्तां; अयं च अहं अस्मि दासभावे स्थितः; यथेष्टं मां राज्यं च प्रतिपद्यस्व इत्यर्थः॥

इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

३९४४६९६जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम इति अस्य अभिसम्बन्धः। ४६९७विज्ञानमयः आत्मा साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म सर्वान्तरः परः एव — ४६९८‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४६९९सः एषः इह प्रविष्टः ४७००वदनादिलिङ्गः ४७०१अस्ति व्यतिरिक्त इति मधुकाण्डे अजातशत्रुसंवादे प्राणादिकर्तृत्वभोक्तृत्वप्रत्याख्यानेन अधिगतोऽपि सन्, ४७०२पुनः प्राणनादिलिङ्गं उपन्यस्य औषस्तप्रश्ने प्राणनादिलिङ्गो यः सामान्येन अधिगतः ‘प्राणेन प्राणिति’ इत्यादिना, ‘दृष्टेः द्रष्टा’ इत्यादिना अलुप्तशक्तिस्वभावोऽधिगतः। ४७०३तस्य च परोपाधिनिमित्तः संसारः — ४७०४यथा रज्जूषरशुक्तिकागगनादिषु सर्पोदकरजतमलिनत्वादि परोपाध्यारोपणनिमित्तं एव, न स्वतः, ४७०५तथा; ४७०६निरुपाधिको निरुपाख्यः ४७०७न इति न इति इति व्यपदेश्यः ४७०८साक्षात् अपरोक्षात् सर्वान्तरः आत्मा ब्रह्म ४७०९अक्षरं ४७१०अन्तर्यामी प्रशास्ता ४७११औपनिषदः पुरुषः विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म इति अधिगतम्। ४७१२–४७१३तत् एव पुनः इन्धसंज्ञः प्रविविक्ताहारः; ततोऽन्तर्हृदये लिङ्गात्मा प्रविविक्ताहारतरः; ४७१४ततः परेण जगदात्मा प्राणोपाधिः; ततोऽपि प्रविलाप्य जगदात्मानं उपाधिभूतं ४७१५रज्ज्वादौ इव सर्पादिकं विद्यया, ‘सः एषः न इति न इति —’ इति साक्षात् सर्वान्तरं ब्रह्म अधिगतम्। ४७१६एवं अभयं परिप्रापितो जनकः याज्ञवल्क्येन आगमतः सङ्क्षेपतः। ४७१७अत्र च जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ततुरीयाणि उपन्यस्तानि अन्यप्रसङ्गेन — ४७१८इन्धः, प्रविविक्ताहारतरः, सर्वे प्राणाः, सः एषः न इति न इति इति। ४७१९इदानीं जाग्रत्स्वप्नादिद्वारेण एव महता तर्केण विस्तरतोऽधिगमः कर्तव्यः; ४७२०अभयं प्रापयितव्यं; ४७२१सद्भावः च आत्मनः ४७२२विप्रतिपत्त्याशङ्कानिराकरणद्वारेण — ४७२३व्यतिरिक्तत्वं ४७२४शुद्धत्वं ४७२५स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं ४७२६अलुप्तशक्तिस्वरूपत्वं ४७२७निरतिशयानन्दस्वाभाव्यं ४७२८अद्वैतत्वं च अधिगन्तव्यं इति — इदं आरभ्यते। ४७२९आख्यायिका तु ४७३०विद्यासम्प्रदानग्रहणविधिप्रकाशनार्था, विद्यास्तुतये च विशेषतः, ४७३१वरदानादिसूचनात्॥

३९५जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम। सः च गच्छन् एवं मेने चिन्तितवान् — न वदिष्ये किञ्चित् अपि राज्ञे; ४७३३गमनप्रयोजनं तु ४७३४योगक्षेमार्थम्। ४७३५न वदिष्य इति एवंसङ्कल्पोऽपि याज्ञवल्क्यः यत् यत् जनकः पृष्टवान् तत् तत् प्रतिपेदे; तत्र को हेतुः सङ्कल्पितस्य अन्यथाकरणे — इति अत्र आख्यायिकां आचष्टे। पूर्वत्र किल जनकयाज्ञवल्क्ययोः संवादः आसीत् अग्निहोत्रे निमित्ते; तत्र जनकस्य अग्निहोत्रविषयं विज्ञानं उपलभ्य परितुष्टो याज्ञवल्क्यः तस्मै जनकाय ह किल वरं ददौ; सः च जनकः ह कामप्रश्नं एव वरं वव्रे वृतवान्; तं च वरं ह अस्मै ददौ याज्ञवल्क्यः; तेन वरप्रदानसामर्थ्येन अव्याचिख्यासुं अपि याज्ञवल्क्यं तूष्णीं स्थितं अपि सम्राट् एव जनकः पूर्वं पप्रच्छ। ४७३६तत्र एव अनुक्तिः, ब्रह्मविद्यायाः कर्मणा विरुद्धत्वात्; ४७३७विद्यायाः च स्वातन्त्र्यात् — ४७३८स्वतन्त्रा हि ब्रह्मविद्या ४७३९सहकारिसाधनान्तरनिरपेक्षा पुरुषार्थसाधना इति च॥

३९६४७४०हे याज्ञवल्क्य इति एवं सम्बोध्य अभिमुखीकरणाय, किं ज्योतिः अयं पुरुषः इति — किं अस्य पुरुषस्य ज्योतिः, येन ज्योतिषा व्यवहरति ? सोऽयं किं ज्योतिः ? अयं प्राकृतः कार्यकरणसङ्घातरूपः शिरःपाण्यादिमान् पुरुषः पृच्छ्यते — ४७४१किं अयं स्वावयवसङ्घातबाह्येन ज्योतिः अन्तरेण व्यवहरति, आहोस्वित् स्वावयवसङ्घातमध्यपातिना ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यं अयं पुरुषो निर्वर्तयति एतत् — इति एतत् अभिप्रेत्य — पृच्छति। ४७४२किञ्च अतः, यदि व्यतिरिक्तेन यदि वा अव्यतिरिक्तेन ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यं निर्वर्तयति एतत् ? ४७४३शृणु तत्र कारणं — ४७४४यदि ४७४५–४७४६व्यतिरिक्तेन एव ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यनिर्वर्तकत्वं अस्य स्वभावो निर्धारितो भवति, ततः अदृष्टज्योतिष्कार्यविषये अपि अनुमास्यामहे व्यतिरिक्तज्योतिर्निमित्तं एव इदं कार्यं इति; ४७४७अथ अव्यतिरिक्तेन एव स्वात्मना ज्योतिषा व्यवहरति, ततः अप्रत्यक्षे अपि ज्योतिषि ज्योतिष्कार्यदर्शने ४७४८अव्यतिरिक्तं एव ज्योतिः अनुमेयं; अथ अनियमः एव — व्यतिरिक्तं अव्यतिरिक्तं वा ज्योतिः पुरुषस्य व्यवहारहेतुः, ४७४९ततः अनध्यवसायः एव ज्योतिर्विषये — ४७५०–४७५१इति एवं मन्वानः पृच्छति जनको याज्ञवल्क्यं — किं ज्योतिः अयं पुरुषः इति। ननु एवं अनुमानकौशले जनकस्य किं प्रश्नेन, ४७५२स्वयं एव कस्मात् न प्रतिपद्यत इति — ४७५३सत्यं एतत्; ४७५४तथापि लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धविशेषाणां अत्यन्तसौक्ष्म्यात् दुरवबोधतां मन्यते ४७५५बहूनां अपि पण्डितानां, किं उत एकस्य; ४७५६अतः एव हि धर्मसूक्ष्मनिर्णये परिषद्व्यापारः इष्यते, पुरुषविशेषः च अपेक्ष्यते — ४७५७दशावरा परिषत्, त्रयो वा एको वा इति; ४७५८तस्मात् यद्यपि अनुमानकौशलं राज्ञः, तथापि तु युक्तो याज्ञवल्क्यः प्रष्टुं, ४७५९विज्ञानकौशलतारतम्योपपत्तेः पुरुषाणाम्। ४७६०अथवा श्रुतिः स्वयं एव आख्यायिकाव्याजेन अनुमानमार्गं उपन्यस्य अस्मान् बोधयति पुरुषमतिं अनुसरन्ती। ४७६१याज्ञवल्क्योऽपि जनकाभिप्रायाभिज्ञतया व्यतिरिक्तं आत्मज्योतिः बोधयिष्यन् जनकं व्यतिरिक्तप्रतिपादकं एव लिङ्गं प्रतिपेदे, यथा — प्रसिद्धं आदित्यज्योतिः सम्राट् इति ह उवाच। ४७६२कथं ? ४७६३आदित्येन एव ४७६४स्वावयवसङ्घातव्यतिरिक्तेन ४७६५चक्षुषोऽनुग्राहकेण ज्योतिषा अयं प्राकृतः पुरुषः आस्ते उपविशति, पल्ययते पर्येति क्षेत्रं अरण्यं वा, तत्र गत्वा कर्म कुरुते, विपल्येति विपर्येति च यथागतम्। ४७६६अत्यन्तव्यतिरिक्तज्योतिष्ट्वप्रसिद्धताप्रदर्शनार्थं अनेकविशेषणं; बाह्यानेकज्योतिःप्रदर्शनं च लिङ्गस्य अव्यभिचारित्वप्रदर्शनार्थम्। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥४७६७

३९७तथा अस्तमिते आदित्ये, याज्ञवल्क्य, किं ज्योतिः एव अयं पुरुषः इति — चन्द्रमाः एव अस्य ज्योतिः॥

३९८अस्तमित आदित्ये, चन्द्रमसि अस्तमिते अग्निः ज्योतिः॥

३९९शान्ते अग्नौ वाक् ज्योतिः; ४७६९वाक् इति शब्दः परिगृह्यते; ४७७०शब्देन विषयेण श्रोत्रं इन्द्रियं दीप्यते; ४७७१श्रोत्रेन्द्रिये सम्प्रदीप्ते, मनसि विवेकः उपजायते; ४७७२तेन मनसा बाह्यां चेष्टां प्रतिपद्यते — ४७७३‘मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति’(बृ.उ.१.५.३) इति ब्राह्मणम्। कथं पुनः वाक् ज्योतिः इति, वाचो ज्योतिष्ट्वं अप्रसिद्धं इति अतः आह — तस्मात् वै सम्राट्, यस्मात् वाचा ज्योतिषा अनुगृहीतोऽयं पुरुषो व्यवहरति, तस्मात् प्रसिद्धं एतत् वाचो ज्योतिष्ट्वं; ४७७४–४७७६कथं ? अपि — यत्र यस्मिन् काले प्रावृषि प्रायेण मेघान्धकारे सर्वज्योतिःप्रत्यस्तमये स्वोऽपि पाणिः हस्तः न विस्पष्टं निर्ज्ञायते — अथ तस्मिन् काले सर्वचेष्टानिरोधे प्राप्ते बाह्यज्योतिषोऽभावात् यत्र वाक् उच्चरति, श्वा वा भषति, गर्दभो वा रौति, उप एव तत्र न्येति — ४७७७तेन शब्देन ज्योतिषा श्रोत्रमनसोः नैरन्तर्यं भवति, तेन ज्योतिष्कार्यत्वं वाक् प्रतिपद्यते, तेन वाचा ज्योतिषा उपनीय इति एव उपगच्छति एव तत्र सन्निहितो भवति इत्यर्थः; तत्र च कर्म कुरुते, विपल्येति। तत्र वाग्ज्योतिषो ग्रहणं गन्धादीनां उपलक्षणार्थं; ४७७८गन्धादिभिः अपि हि घ्राणादिषु अनुगृहीतेषु प्रवृत्तिनिवृत्त्यादयो भवन्ति; तेन तैः अपि अनुग्रहो भवति कार्यकरणसङ्घातस्य। ४७७९एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥

४००शान्तायां पुनः वाचि, गन्धादिषु अपि च शान्तेषु बाह्येषु अनुग्राहकेषु, सर्वप्रवृत्तिनिरोधः प्राप्तोऽस्य पुरुषस्य। ४७८०एतत् उक्तं भवति — जाग्रद्विषये बहिर्मुखानि करणानि चक्षुरादीनि आदित्यादिज्योतिर्भिः अनुगृह्यमाणानि यदा, तदा स्फुटतरः संव्यवहारोऽस्य पुरुषस्य भवति इति; ४७८१एवं तावत् जागरिते स्वावयवसङ्घातव्यतिरिक्तेन एव ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यसिद्धिः अस्य पुरुषस्य दृष्टा; ४७८२तस्मात् ते वयं मन्यामहे — सर्वबाह्यज्योतिःप्रत्यस्तमये अपि स्वप्नसुषुप्तकाले जागरिते च तादृगवस्थायां स्वावयवसङ्घातव्यतिरिक्तेन एव ज्योतिषा ज्योतिष्कार्यसिद्धिः अस्य इति; ४७८३दृश्यते च स्वप्ने ज्योतिष्कार्यसिद्धिः — बन्धुसङ्गमनवियोगदर्शनं देशान्तरगमनादि च; ४७८४सुषुप्तात् च उत्थानं — सुखं अहं अस्वाप्सं न किञ्चित् अवेदिषं इति; ४७८५तस्मात् अस्ति व्यतिरिक्तं किं अपि ज्योतिः; ४७८६किं पुनः तत् शान्तायां वाचि ज्योतिः भवति इति। ४७८७उच्यते — आत्मा एव अस्य ज्योतिः भवति इति। आत्मा इति कार्यकरणस्वावयवसङ्घातव्यतिरिक्तं कार्यकरणावभासकं ४७८८आदित्यादिबाह्यज्योतिर्वत् स्वयं अन्येन अनवभास्यमानं अभिधीयते ज्योतिः; अन्तःस्थं च तत् पारिशेष्यात् — ४७८९कार्यकरणव्यतिरिक्तं तत् इति तावत् सिद्धं; ४७९०यत् च कार्यकरणव्यतिरिक्तं कार्यकरणसङ्घातानुग्राहकं च ज्योतिः तत् बाह्यैः चक्षुरादिकरणैः उपलभ्यमानं दृष्टं; न तु तथा तत् चक्षुरादिभिः उपलभ्यते, आदित्यादिज्योतिष्षु उपरतेषु; ४७९१कार्यं तु ज्योतिषो दृश्यते ४७९२यस्मात्, तस्मात् आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति इति; तस्मात् नूनं अन्तःस्थं ज्योतिः इति अवगम्यते। ४७९३किञ्च आदित्यादिज्योतिर्विलक्षणं तत् अभौतिकं च; सः एव हेतुः यत् चक्षुराद्यग्राह्यत्वं, आदित्यादिवत्॥

४०१४७९४–४७९५न, समानजातीयेन एव उपकारदर्शनात् — यत् आदित्यादिविलक्षणं ज्योतिरान्तरं सिद्धं इति, एतत् असत्; ४७९६कस्मात् ? उपक्रियमाणसमानजातीयेन एव आदित्यादिज्योतिषा कार्यकरणसङ्घातस्य भौतिकस्य भौतिकेन एव उपकारः क्रियमाणो दृश्यते; ४७९७यथादृष्टं च इदं अनुमेयं; ४७९८यदि नाम कार्यकरणात् अर्थान्तरं तत् उपकारकं आदित्यादिवत् ज्योतिः, तथापि कार्यकरणसङ्घातसमानजातीयं एव अनुमेयं, कार्यकरणसङ्घातोपकारकत्वात्, आदित्यादिज्योतिर्वत्। ४७९९–४८००यत् पुनः अन्तःस्थत्वात् अप्रत्यक्षत्वात् च वैलक्षण्यं उच्यते, तत् चक्षुरादिज्योतिर्भिः अनैकान्तिकं; यतः अप्रत्यक्षाणि अन्तःस्थानि च चक्षुरादिज्योतींषि भौतिकानि एव। ४८०१तस्मात् तव मनोरथमात्रं — विलक्षणं आत्मज्योतिः सिद्धं इति। ४८०२कार्यकरणसङ्घातभावभावित्वात् च सङ्घातधर्मत्वं अनुमीयते ज्योतिषः। ४८०३–४८०४सामान्यतो दृष्टस्य च अनुमानस्य व्यभिचारित्वात् अप्रामाण्यं; सामान्यतो दृष्टबलेन हि भवान् आदित्यादिवत् व्यतिरिक्तं ज्योतिः साधयति कार्यकरणेभ्यः; ४८०५न च प्रत्यक्षं अनुमानेन बाधितुं शक्यते; ४८०६अयं एव तु कार्यकरणसङ्घातः प्रत्यक्षं पश्यति शृणोति मनुते विजानाति च; ४८०७यदि नाम ज्योतिरन्तरं अस्य उपकारकं स्यात् आदित्यादिवत्, न तत् आत्मा स्यात् ज्योतिरन्तरं आदित्यादिवत् एव; ४८०८यः एव तु ४८०९–४८१०प्रत्यक्षं दर्शनादिक्रियां करोति, सः एव आत्मा स्यात् कार्यकरणसङ्घातः, न अन्यः, प्रत्यक्षविरोधे अनुमानस्य अप्रामाण्यात्। ननु अयं एव चेत् दर्शनादिक्रियाकर्ता आत्मा सङ्घातः, कथं अविकलस्य एव अस्य दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वं कदाचित् भवति, कदाचित् न इति — ४८११न एषः दोषः, दृष्टत्वात्; ४८१२न हि दृष्टे अनुपपन्नं नाम; न हि खद्योते प्रकाशाप्रकाशकत्वेन दृश्यमाने कारणान्तरं अनुमेयं; ४८१३अनुमेयत्वे च ४८१४केनचित् सामान्यात् सर्व सर्वत्र अनुमेयं स्यात्; तत् च अनिष्टं; न च पदार्थस्वभावो नास्ति; न हि अग्ने उष्णस्वाभाव्यं अन्यनिमित्तं, उदकस्य वा शैत्यं; ४८१५–४८१६प्राणिधर्माधर्माद्यपेक्षं इति चेत्, धर्माधर्मादेः निमित्तान्तरापेक्षस्वभावप्रसङ्गः; ४८१७अस्तु इति चेत्, न, तदनवस्थाप्रसङ्गः; सः च अनिष्टः॥

४०२४८१८न, स्वप्नस्मृत्योः दृष्टस्य एव दर्शनात् — ४८१९यत् उक्तं स्वभाववादिना, देहस्य एव दर्शनादिक्रिया न व्यतिरिक्तस्य इति, तत् न; ४८२०यदि हि देहस्य एव दर्शनादिक्रिया, स्वप्ने दृष्टस्य एव दर्शनं न स्यात्; ४८२१अन्धः स्वप्नं पश्यन् दृष्टपूर्वं एव पश्यति, न शाकद्वीपादिगतमदृष्टरूपं; ४८२२ततः च एतत् सिद्धं भवति — यः स्वप्ने पश्यति दृष्टपूर्वं वस्तु, सः एव पूर्वं विद्यमाने चक्षुषि अद्राक्षीत्, न देहे इति; ४८२३देहः चेत् द्रष्टा, सः येन अद्राक्षीत् तस्मिन् उद्धृते चक्षुषि स्वप्ने तत् एव दृष्टपूर्वं न पश्येत्; ४८२४अस्ति च लोके प्रसिद्धिः — पूर्वं दृष्टं मया हिमवतः शृङ्गं अद्य अहं स्वप्ने अद्राक्षं इति उद्धृतचक्षुषां अन्धानां अपि; ४८२५तस्मात् अनुद्धृते अपि चक्षुषि, यः स्वप्नदृक् सः एव द्रष्टा, न देहे इति अवगम्यते। ४८२६तथा स्मृतौ द्रष्टृस्मर्त्रोः एकत्वे सति, यः एव द्रष्टा सः एव स्मर्ता; ४८२७यदा च एवं तदा निमीलिताक्षोऽपि स्मरन् दृष्टपूर्वं यद्रूपं तत् दृष्टवत् एव पश्यति इति; ४८२८तस्मात् यत् निमीलितं तत् न द्रष्टृ; यत् निमीलिते चक्षुषि स्मरत् रूपं पश्यति, तत् एव अनिमीलिते अपि चक्षुषि द्रष्टृ आसीत् इति अवगम्यते। ४८२९मृते च देहे अविकलस्य एव च रूपादिदर्शनाभावात् — ४८३०देहस्य एव द्रष्टृत्वे मृते अपि दर्शनादिक्रिया स्यात्। ४८३१तस्मात् यदपाये देहे दर्शनं न भवति, यद्भावे च भवति, तत् दर्शनादिक्रियाकर्तृ, न देहे इति अवगम्यते। ४८३२चक्षुरादीनि एव दर्शनादिक्रियाकर्तॄणि इति चेत्, ४८३३न, यत् अहं अद्राक्षं तत् स्पृशामि इति भिन्नकर्तृकत्वे प्रतिसन्धानानुपपत्तेः। ४८३४मनः तर्हि इति चेत्, ४८३५न, मनसोऽपि विषयत्वात् रूपादिवत् द्रष्टृत्वाद्यनुपपत्तिः। ४८३६तस्मात् अन्तःस्थं व्यतिरिक्तं आदित्यादिवत् इति सिद्धम्। ४८३७यत् उक्तं — कार्यकरणसङ्घातसमानजातीयं एव ज्योतिरन्तरं अनुमेयं, ४८३८आदित्यादिभिः तत्समानजातीयैः एव उपक्रियमाणत्वात् इति — ४८३९तत् असत्, उपकार्योपकारकभावस्य अनियमदर्शनात्; ४८४०कथं ? पार्थिवैः इन्धनैः पार्थिवत्वसमानजातीयैः तृणोलपादिभिः अग्नेः प्रज्वलनोपकारः क्रियमाणो दृश्यते; ४८४१न च तावता तत्समानजातीयैः एव अग्नेः प्रज्वलनोपकारः सर्वत्र अनुमेयः स्यात्, ४८४२येन उदकेन अपि प्रज्वलनोपकारः भिन्नजातीयेन वैद्युतस्य अग्नेः जाठरस्य च क्रियमाणो दृश्यते; ४८४३तस्मात् उपकार्योपकारकभावे समानजातीयासमानजातीयनियमो नास्ति; ४८४४कदाचित् समानजातीयाः मनुष्याः मनुष्यैः एव उपक्रियन्ते, कदाचित् स्थावरपश्वादिभिः च भिन्नजातीयैः; ४८४५तस्मात् अहेतुः कार्यकरणसङ्घातसमानजातीयैः एव आदित्यादिज्योतिर्भिः उपक्रियमाणत्वात् इति। ४८४६यत् पुनः आत्थ — चक्षुरादिभिः आदित्यादिज्योतिर्वत् अदृश्यत्वात् इति अयं हेतुः ज्योतिरन्तरस्य अन्तःस्थत्वं वैलक्षण्यं च न साधयति, चक्षुरादिभिः अनैकान्तिकत्वात् इति — तत् असत्, चक्षुरादिकरणेभ्योऽन्यत्वे सति इति हेतोः विशेषणत्वोपपत्तेः। ४८४७कार्यकरणसङ्घातधर्मत्वं ज्योतिषः इति यत् उक्तं, तत् न, अनुमानविरोधात्; ४८४८आदित्यादिज्योतिर्वत् कार्यकरणसङ्घातात् अर्थान्तरं ज्योतिः इति हि अनुमानं उक्तं; तेन विरुध्यते इयं प्रतिज्ञा — कार्यकरणसङ्घातधर्मत्वं ज्योतिषः इति। ४८४९तद्भावभावित्वं तु असिद्धं, मृते देहे ज्योतिषः अदर्शनात्। ४८५०सामान्यतो दृष्टस्य अनुमानस्य अप्रामाण्ये सति ४८५१पानभोजनादिसर्वव्यवहारलोपप्रसङ्गः; सः च अनिष्टः; पानभोजनादिषु हि क्षुत्पिपासादिनिवृत्तिं उपलब्धवतः तत् सामान्यात् पानभोजनाद्युपादानं दृश्यमानं लोके न प्राप्नोति; ४८५२दृश्यन्ते हि उपलब्धपानभोजनाः सामान्यतः पुनः पानभोजनान्तरैः क्षुत्पिपासादिनिवृत्तिं अनुमिन्वन्तः तादर्थ्येन प्रवर्तमानाः। ४८५३यत् उक्तं — अयं एव तु देहो दर्शनादिक्रियाकर्ता इति, तत् प्रथमं एव परिहृतं — स्वप्नस्मृत्योः देहात् अर्थान्तरभूतो द्रष्टा इति। ४८५४अनेन एव ज्योतिरन्तरस्य अनात्मत्वं अपि प्रत्युक्तम्। यत् पुनः खद्योतादेः कादाचित्कं प्रकाशाप्रकाशकत्वं, तत् असत्, पक्षाद्यवयवसङ्कोचविकासनिमित्तत्वात् प्रकाशाप्रकाशकत्वस्य। ४८५५–४८५६यत् पुनः उक्तं, धर्माधर्मयोः अवश्यं फलदातृत्वं स्वभावोऽभ्युपगन्तव्यः इति — तदभ्युपगमे भवतः सिद्धान्तहानात्। ४८५७एतेन अनवस्थादोषः प्रत्युक्तः। ४८५८तस्मात् अस्ति व्यतिरिक्तं च अन्तःस्थं ज्योतिः आत्मा इति॥

४०३४८६४यद्यपि व्यतिरिक्तत्वादि सिद्धं, तथापि समानजातीयानुग्राहकत्वदर्शननिमित्तभ्रान्त्या करणानां एव अन्यतमः व्यतिरिक्तो वा इति अविवेकतः पृच्छति — कतमः इति; ४८६५न्यायसूक्ष्मतायाः दुर्विज्ञेयत्वात् उपपद्यते भ्रान्तिः। ४८६६अथवा शरीरव्यतिरिक्ते सिद्धे अपि करणानि सर्वाणि विज्ञानवन्ति इव, विवेकतः आत्मनः अनुपलब्धत्वात्; अतोऽहं पृच्छामि — कतमः आत्मा इति; ४८६७कतमोऽसौ देहेन्द्रियप्राणमनःसु, यः त्वया उक्तः आत्मा, ४८६८येन ज्योतिषा आस्ते इति उक्तम्। ४८६९अथवा योऽयं आत्मा त्वया अभिप्रेतो विज्ञानमयः, ४८७०सर्व इमे प्राणाः विज्ञानमयः इव, एषु प्राणेषु कतमः — ४८७१यथा समुदितेषु ब्राह्मणेषु, सर्व इमे तेजस्विनः कतमः एषु षडङ्गवित् इति। ४८७२पूर्वस्मिन् व्याख्याने कतमः आत्मेत्येतावत् एव प्रश्नवाक्यं, योऽयं विज्ञानमयः इति प्रतिवचनं; द्वितीये तु व्याख्याने प्राणेषु इति एवं अन्तं प्रश्नवाक्यम्। ४८७३अथवा सर्वं एव प्रश्नवाक्यं — ४८७४विज्ञानमयो हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः कतमः इति एतदन्तम्। योऽयं विज्ञानमयः इति एतस्य शब्दस्य निर्धारितार्थविशेषविषयत्वं, कतमः आत्मा इति इतिशब्दस्य प्रश्नवाक्यपरिसमाप्त्यर्थत्वं — व्यवहितसम्बन्धं अन्तरेण युक्तं इति कृत्वा, कतमः आत्मेति इति एवमन्तं एव प्रश्नवाक्यं, योऽयं इत्यादि परं सर्वं एव प्रतिवचनं इति निश्चीयते॥

४०४४८७५योऽयं इति आत्मनः प्रत्यक्षत्वात् निर्देशः; विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः ४८७६–४८७७बुद्धिविज्ञानोपाधिसम्पर्काविवेकात् विज्ञानमयः इत्युच्यते — बुद्धिविज्ञानसम्पृक्तः एव हि यस्मात् उपलभ्यते, राहुः इव चन्द्रादित्यसम्पृक्तः; ४८७८बुद्धिः हि सर्वार्थकरणं, तमसि इव प्रदीपः पुरोवस्थितः; ४८७९‘मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति’(बृ.उ.१.५.३) इति हि उक्तं; ४८८०बुद्धिविज्ञानालोकविशिष्टं एव हि सर्वं विषयजातं उपलभ्यते, पुरोवस्थितप्रदीपालोकविशिष्टं इव तमसि; ४८८१द्वारमात्राणि तु अन्यानि करणानि बुद्धेः; ४८८२तस्मात् तेन एव विशेष्यते — विज्ञानमयः इति। ४८८३येषां परमात्मविज्ञप्तिविकार इति व्याख्यानं, ४८८४तेषां ‘विज्ञानमयः’, ‘मनोमयः’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादौ विज्ञानमयशब्दस्य अन्यार्थदर्शनात् अश्रौतार्थता अवसीयते; ४८८५सन्दिग्धः च पदार्थः अन्यत्र ४८८६निश्चितप्रयोगदर्शनात् निर्धारयितुं शक्यः, वाक्यशेषात्, निश्चितन्यायबलात् वा; ४८८७–४८८८सधीः इति च उत्तरत्र पाठात्। ‘हृदि अन्तः’ इति वचनात् युक्तं विज्ञानप्रायत्वं एव। ४८८९प्राणेषु इति व्यतिरेकप्रदर्शनार्था सप्तमी — यथा वृक्षेषु पाषाणः इति सामीप्यलक्षणा; प्राणेषु हि व्यतिरेकाव्यतिरेकता सन्दिह्यते आत्मनः; प्राणेषु प्राणेभ्यो व्यतिरिक्त इत्यर्थः; ४८९०यो हि येषु भवति, सः तद्व्यतिरिक्तो भवति एव — यथा पाषाणेषु वृक्षः। हृदि — तत्र एतत् स्यात्, प्राणेषु प्राणजातीया एव बुद्धिः स्यात् इति, अतः आह — हृदि अन्तः इति। हृच्छब्देन पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः, तात्स्थ्यात् बुद्धिः हृत्, तस्यां, हृदि बुद्धौ। ४८९१अन्तः इति बुद्धिवृत्तिव्यतिरेकप्रदर्शनार्थम्। ४८९२ज्योतिः अवभासात्मकत्वात् आत्मा उच्यते। ४८९३तेन हि अवभासकेन आत्मना ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते, चेतनावान् इव हि अयं कार्यकरणपिण्डः — ४८९४यथा आदित्यप्रकाशस्थो घटः; ४८९५यथा वा मरकतादिः मणिः क्षीरादिद्रव्ये प्रक्षिप्तः परीक्षणाय, आत्मच्छायां एव तत् क्षीरादिद्रव्यं करोति, तादृक् एतत् आत्मज्योतिः बुद्धेः अपि हृदयात् सूक्ष्मत्वात् हृदि अन्तःस्थं अपि हृदयादिकं कार्यकरणसङ्घातं च एकीकृत्य आत्मज्योतिश्छायां करोति, ४८९६पारम्पर्येण सूक्ष्मस्थूलतारतम्यात्, सर्वान्तरतमत्वात्। ४८९७बुद्धिः तावत् स्वच्छत्वात् आनन्तर्यात् च आत्मचैतन्यज्योतिःप्रतिच्छाया भवति; ४८९८तेन हि विवेकिनां अपि तत्र ४८९९आत्माभिमानबुद्धिः प्रथमा; ततोऽपि आनन्तर्यात् मनसि चैतन्यावभासता, बुद्धिसम्पर्कात्; तत इन्द्रियेषु, मनस्संयोगात्; ततोऽनन्तरं शरीरे, इन्द्रियसम्पर्कात्। ४९००एवं पारम्पर्येण कृत्स्नं कार्यकरणसङ्घात आत्मा चैतन्यस्वरूपज्योतिषा अवभासयति। ४९०१तेन हि सर्वस्य लोकस्य कार्यकरणसङ्घाते तद्वृत्तिषु च अनियतात्माभिमानबुद्धिः यथाविवेकं जायते। ४९०२तथा च भगवता उक्तं गीतासु — ‘यथा प्रकाशयति एकः कृत्स्नं लोकं इमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत’(भ.गी.१३.३३) ‘यत् आदित्यगतं तेजः -’(भ.गी.१५.१२) इत्यादि च। ४९०३‘नित्योऽनित्यानां चेतनः चेतनानां’(कः.उ.२.२.१३) इति च काठके, ‘तं एव भान्तं अनुभाति सर्वं ४९०४तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(कः.उ.२.२.१५) इति च। ४९०५‘येन सूर्यः तपति तेजसा इद्धः’(तै.ब्रा.३.१२.९.७) इति च मन्त्रवर्णः। ४९०६तेन अयं हृदि अन्तर्ज्योतिः। ४९०७पुरुषः — आकाशवत् सर्वगतत्वात् पूर्णः इति पुरुषः; ४९०८निरतिशयं च अस्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं, सर्वावभासकत्वात् स्वयं अन्यानवभास्यत्वात् च; ४९०९सः एषः पुरुषः स्वयं एव ज्योतिःस्वभावः, यं त्वं पृच्छसि — कतमः आत्मा इति॥

४०५४९१०बाह्यानां ज्योतिषां सर्वकरणानुग्राहकाणां प्रत्यस्तमये अन्तःकरणद्वारेण हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः आत्मा अनुग्राहकः करणानां इति उक्तम्। ४९११यदा अपि बाह्यकरणानुग्राहकाणां आदित्यादिज्योतिषां भावः, तदा अपि आदित्यादिज्योतिषां परार्थत्वात् कार्यकरणसङ्घातस्य अचैतन्ये स्वार्थानुपपत्तेः स्वार्थज्योतिषः आत्मनः अनुग्रहाभावे अयं कार्यकरणसङ्घातः न व्यवहाराय कल्पते; ४९१२आत्मज्योतिरनुग्रहेण एव हि सर्वदा सर्वः संव्यवहारः, ४९१३‘यत् एतत् हृदयं मनः च एतत् संज्ञानं’(ऐ.उ.३.१.२) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्; ४९१४साभिमानो हि सर्वप्राणिसंव्यवहारः; ४९१५अभिमानहेतुं च मरकतमणिदृष्ठान्तेन अवोचाम। ४९१६यदि अपि एवं एतत्, तथापि जाग्रद्विषये ४९१७सर्वकरणागोचरत्वात् आत्मज्योतिषः बुद्ध्यादिबाह्याभ्यन्तरकार्यकरणव्यवहारसन्निपातव्याकुलत्वात् न शक्यते तत् ज्योतिः आत्माख्यं मुञ्जेषीकावत् निष्कृष्य दर्शयितुं इति अतः स्वप्ने दिदर्शयिषुः प्रक्रमते — सः समानः सन् उभौ लोकौ अनुसञ्चरति। यः पुरुषः स्वयं एव ज्योतिः आत्मा, सः समानः सदृशः सन् — ४९१८केन ? ४९१९प्रकृतत्वात् ४९२०सन्निहितत्वात् च हृदयेन; ‘हृदि’ इति च हृच्छब्दवाच्या बुद्धिः प्रकृता सन्निहिता च; ४९२१तस्मात् तया एव सामान्यम्। ४९२२किं पुनः सामान्यं ? अश्वमहिषवत् विवेकतोऽनुपलब्धिः; अवभास्या बुद्धिः, अवभासकं तत् आत्मज्योतिः, आलोकवत्; अवभास्यावभासकयोः विवेकतोऽनुपलब्धिः प्रसिद्धा; विशुद्धत्वात् हि आलोकः ४९२३–४९२६अवभास्येन सदृशो भवति; ४९२७यथा रक्तं अवभासयन् रक्तसदृशो रक्ताकारो भवति, यथा हरितं नीलं लोहितं च अवभासयन् आलोकः तत्समानो भवति, ४९२८तथा बुद्धिं अवभासयन् बुद्धिद्वारेण कृत्स्नं क्षेत्रं अवभासयति — ४९२९इति उक्तं मरकतमणिनिदर्शनेन। ४९३०तेन सर्वेण समानः ४९३१बुद्धिसामान्यद्वारेण; ४९३२‘सर्वमयः’(बृ.उ.४.४.५) इति च अतः एव वक्ष्यति। ४९३३तेन असौ कुतश्चित् प्रविभज्य मुञ्जेषीकावत् स्वेन ज्योतीरूपेण दर्शयितुं न शक्यते ४९३४इति, सर्वव्यापारं तत्र अध्यारोप्य नामरूपगतं, ज्योतिर्धर्मं च नामरूपयोः, नामरूपे च आत्मज्योतिषि, सर्वो लोकः मोमुह्यते — ४९३५अयं आत्मा न अयं आत्मा, ४९३६एवंधर्मा न एवन्धर्मा, ४९३७–४९३८कर्ता अकर्ता, शुद्धः अशुद्धः, बद्धः मुक्तः, स्थितः गतः आगतः, अस्ति नास्ति — इत्यादिविकल्पैः। अतः समानः सन् उभौ लोकौ प्रतिपन्नप्रतिपत्तव्यौ इहलोकपरलोकौ उपात्तदेहेन्द्रियादिसङ्घातत्यागान्योपादानसन्तानप्रबन्धशतसन्निपातैः अनुक्रमेण सञ्चरति। धीसादृश्यं एव उभयलोकसञ्चरणहेतुः, न स्वतः इति — ४९३९तत्र नामरूपोपाधिसादृश्यं भ्रान्तिनिमित्तं यत् तत् एव हेतुः, न स्वतः — इति एतत् उच्यते — यस्मात् सः समानः सन् उभौ लोकौ अनुक्रमेण सञ्चरति — तत् एतत् प्रत्यक्षं इति एतत् दर्शयति — यतः ध्यायति इव ४९४०ध्यानव्यापारं करोति इव, चिन्तयति इव, ध्यानव्यापारवतीं बुद्धिं सः तत्स्थेन चित्स्वभावज्योतीरूपेण अवभासयन् तत्सदृशः तत्समानः सन् ध्यायति इव, ४९४१आलोकवत् एव — ४९४२अतः भवति चिन्तयति इति भ्रान्तिः लोकस्य; ४९४३न तु परमार्थतो ध्यायति। ४९४४तथा लेलायति इव अत्यर्थं चलति इव, ४९४५तेषु एव करणेषु बुद्ध्यादिषु वायुषु च चलत्सु तदवभासकत्वात् तत्सदृशं तत् इति — लेलायति इव, न तु परमार्थतः चलनधर्मकं तत् आत्मज्योतिः। कथं पुनः एतत् अवगम्यते, ४९४६–४९४८तत्समानत्वभ्रान्तिः एव उभयलोकसञ्चरणादिहेतुः न स्वतः — इति अस्य अर्थस्य प्रदर्शनाय हेतुः उपदिश्यते — सः आत्मा, हि यस्मात् स्वप्नो भूत्वा — सः यया धिया समानः, सा धीः यत् यत् भवति, तत् तत् असौ अपि भवति इव; तस्मात् यदा असौ स्वप्नो भवति स्वापवृत्तिं प्रतिपद्यते धीः, तदा सोऽपि स्वप्नवृत्तिं प्रतिपद्यते; यदा धीः जिजागरिषति, तदा असौ अपि; ४९४९अतः आह — स्वप्नो भूत्वा स्वप्नवृत्तिं अवभासयन् धियः स्वापवृत्त्याकारो भूत्वा इमं लोकं जागरितव्यवहारलक्षणं कार्यकरणसङ्घातात्मकं लौकिकशास्त्रीयव्यवहारास्पदं, अतिक्रामति अतीत्य क्रामति विविक्तेन स्वेन आत्मज्योतिषा स्वप्नात्मिकां धीवृत्तिं अवभासयन् अवतिष्ठते ४९५०यस्मात् — तस्मात् स्वयञ्ज्योतिःस्वभावः एव असौ, विशुद्धः सः कर्तृक्रियाकारकफलशून्यः परमार्थतः, धीसादृश्यं एव तु उभयलोकसञ्चारादिसंव्यवहारभ्रान्तिहेतुः। ४९५१मृत्यो रूपाणि — मृत्युः कर्माविद्यादिः, न तस्य अन्यत् रूपं स्वतः, कार्यकरणानि एव अस्य रूपाणि, अतः तानि मृत्यो रूपाणि अतिक्रामति क्रियाफलाश्रयाणि॥

४०६४९५२ननु नास्ति एव धिया समानं अन्यत् धियोऽवभासकं आत्मज्योतिः, ४९५३धीव्यतिरेकेण प्रत्यक्षेण वा अनुमानेन वा अनुपलम्भात् — ४९५४–४९५५यथा अन्या तत्कालः एव द्वितीया धीः। यत् तु अवभास्यावभासकयोः अन्यत्वे अपि विवेकानुपलम्भात् सादृश्यं इति घटाद्यालोकयोः — ४९५६तत्र भवतु, अन्यत्वेन आलोकस्य उपलम्भात् घटादेः, संश्लिष्टयोः सादृश्यं भिन्नयोः एव; न च तथा इह घटादेः इव धियोऽवभासकं ज्योतिरन्तरं प्रत्यक्षेण वा अनुमानेन वा उपलभामहे; ४९५७धीः एव हि चित्स्वरूपावभासकत्वेन स्वाकारा विषयाकारा च; ४९५८तस्मात् न अनुमानतः न अपि प्रत्यक्षतः धियोऽवभासकं ज्योतिः शक्यते प्रतिपादयितुं व्यतिरिक्तम्। ४९५९यत् अपि दृष्टान्तरूपं अभिहितं — अवभास्यावभासकयोः भिन्नयोः एव घटाद्यालोकयोः संयुक्तयोः सादृश्यं इति — ४९६०तत्र अभ्युपगममात्रं अस्माभिः उक्तं; न तु तत्र घटाद्यवभास्यावभासकौ भिन्नौ; ४९६१परमार्थतः तु घटादिः एव अवभासात्मकः सालोकः; ४९६२अन्यः अन्यः हि घटादिः उत्पद्यते; ४९६३विज्ञानमात्रं एव सालोकघटादिविषयाकारं अवभासते; ४९६४–४९६५यदा एवं, ४९६६तदा न बाह्यो दृष्टान्तोऽस्ति, विज्ञानस्वलक्षणमात्रत्वात् सर्वस्य। एवं तस्य एव विज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकाकारतां अलं परिकल्प्य, तस्य एव पुनः विशुद्धिं परिकल्पयन्ति। तत् ग्राह्यग्राहकविनिर्मुक्तं विज्ञानं स्वच्छीभूतं क्षणिकं व्यवतिष्ठत इति केचित्। ४९६७तस्य अपि शान्तिं केचित् इच्छन्ति; ४९६८तत् अपि विज्ञानं संवृतं ग्राह्यग्राहकांशविनिर्मुक्तं शून्यं एव घटादिबाह्यवस्तुवत् इति अपरे माध्यमिकाः आचक्षते॥

४०७४९६९सर्वा एताः कल्पनाः बुद्धिविज्ञानावभासकस्य व्यतिरिक्तस्य आत्मज्योतिषोऽपह्नवात् अस्य श्रेयोमार्गस्य प्रतिपक्षभूता वैदिकस्य। ४९७०तत्र येषां बाह्योऽर्थः अस्ति, तान् प्रति उच्यते — ४९७१न तावत् स्वात्मावभासकत्वं घटादेः; ४९७२तमसि अवस्थितः घटादिः तावत् न कदाचित् अपि स्वात्मना अवभास्यते, प्रदीपाद्यालोकसंयोगेन तु नियमेन एव अवभास्यमानो दृष्टः ४९७३सालोको घटः इति — ४९७४संश्लिष्टयोः अपि घटालोकयोः अन्यत्वं एव, पुनः पुनः संश्लेषे विश्लेषे च विशेषदर्शनात्, रज्जुघटयोः इव; ४९७५अन्यत्वे च व्यतिरिक्तावभासकत्वं; न स्वात्मना एव स्वं आत्मानं अवभासयति। ननु प्रदीपः स्वात्मानं एव अवभासयन् दृष्ट इति — न हि घटादिवत् प्रदीपदर्शनाय प्रकाशान्तरं उपाददते लौकिकाः; तस्मात् प्रदीपः ४९७६स्वात्मानं प्रकाशयति — ४९७७–४९७९न, अवभास्यत्वाविशेषात् — ४९८०यद्यपि प्रदीपः अन्यस्य अवभासकः स्वयं अवभासात्मकत्वात्, तथापि व्यतिरिक्तचैतन्यावभास्यत्वं न व्यभिचरति, घटादिवत् एव; ४९८१यदा च एवं, तदा व्यतिरिक्तावभास्यत्वं तावत् अवश्यंभावि। ननु यथा घटः चैतन्यावभास्यत्वे अपि व्यतिरिक्तं आलोकान्तरं अपेक्षते, न तु एवं प्रदीपः अन्यं आलोकान्तरं अपेक्षते; तस्मात् प्रदीपः अन्यावभास्योऽपि सन् ४९८२आत्मानं घटं च अवभासयति — ४९८३न, स्वतः परतो वा विशेषाभावात् — ४९८४–४९८५यथा चैतन्यावभास्यत्वं घटस्य, तथा प्रदीपस्य अपि चैतन्यावभास्यत्वं अविशिष्टम्। यत् तु उच्यते, प्रदीपः आत्मानं घटं च अवभासयति इति, तत् असत्; कस्मात् ? यदा आत्मानं न अवभासयति, तदा कीदृशः स्यात्; ४९८६न हि तदा प्रदीपस्य स्वतो वा परतो वा विशेषः कश्चित् उपलभ्यते; ४९८७सः हि अवभास्यो भवति, यस्य अवभासकसन्निधौ असन्निधौ च विशेषः उपलभ्यते; ४९८८न हि प्रदीपस्य स्वात्मसन्निधिः असन्निधिः वा शक्यः कल्पयितुं; ४९८९असति च कादाचित्के विशेषे, आत्मानं प्रदीपः प्रकाशयति इति मृषा एव उच्यते। ४९९०चैतन्यग्राह्यत्वं तु घटादिभिः अविशिष्टं प्रदीपस्य। ४९९१तस्मात् विज्ञानस्य आत्मग्राह्यग्राहकत्वे न प्रदीपो दृष्टान्तः। ४९९२चैतन्यग्राह्यत्वं च विज्ञानस्य बाह्यविषयैः अविशिष्टं; ४९९३–४९९४चैतन्यग्राह्यत्वे च विज्ञानस्य, किं ग्राह्यविज्ञानग्राह्यता एव किं वा ग्राहकविज्ञानग्राह्यता इति तत्र सन्दिह्यमाने वस्तुनि, योऽन्यत्र दृष्टो न्यायः, सः कल्पयितुं युक्तः, न तु दृष्टविपरीतः; ४९९५तथा च सति यथा व्यतिरिक्तेन एव ग्राहकेण बाह्यानां प्रदीपानां ग्राह्यत्वं दृष्टं, तथा विज्ञानस्य अपि चैतन्यग्राह्यत्वात् प्रकाशकत्वे सति अपि प्रदीपवत् व्यतिरिक्तचैतन्यग्राह्यत्वं युक्तं कल्पयितुं, न तु अनन्यग्राह्यत्वं; ४९९६यः च अन्यः विज्ञानस्य ग्रहीता, सः आत्मा ज्योतिरन्तरं विज्ञानात्। ४९९७तदा अनवस्था इति चेत्, ४९९८न; ४९९९ग्राह्यत्वमात्रं हि तद्ग्राहकस्य वस्त्वन्तरत्वे लिङ्गं उक्तं न्यायतः; ५०००न तु एकान्ततो ग्राहकत्वे तद्ग्राहकान्तरास्तित्वे वा कदाचित् अपि लिङ्गं सम्भवति; तस्मात् न तदनवस्थाप्रसङ्गः। ५००१विज्ञानस्य व्यतिरिक्तग्राह्यत्वे करणान्तरापेक्षायां अनवस्था इति चेत्, ५००२–५००४न, नियमाभावात् — ५००५न हि सर्वत्र अयं नियमो भवति; यत्र वस्त्वन्तरेण गृह्यते वस्त्वन्तरं, तत्र ग्राह्यग्राहकव्यतिरिक्तं करणान्तरं स्यात् इति न एकान्तेन नियन्तुं शक्यते, वैचित्र्यदर्शनात्; कथं ? घटः तावत् स्वात्मव्यतिरिक्तेन आत्मना गृह्यते; तत्र प्रदीपादिः आलोकः ग्राह्यग्राहकव्यतिरिक्तं करणं; न हि प्रदीपाद्यालोकः घटांशः चक्षुरंशो वा; ५००६घटवत् चक्षुर्ग्राह्यत्वे अपि प्रदीपस्य, चक्षुः प्रदीपव्यतिरेकेण न बाह्यं आलोकस्थानीयं किञ्चित् करणान्तरं अपेक्षते; ५००७–५००८तस्मात् नैव नियन्तुं शक्यते — यत्र यत्र व्यतिरिक्तग्राह्यत्वं तत्र तत्र करणान्तरं स्यात् एव इति। तस्मात् विज्ञानस्य व्यतिरिक्तग्राहकग्राह्यत्वे न करणद्वारा अनवस्था, न अपि ग्राहकत्वद्वारा कदाचित् अपि उपपादयितुं शक्यते। ५००९–५०१०तस्मात् सिद्धं विज्ञानव्यतिरिक्तं आत्मज्योतिः अन्तरं इति। ननु नास्ति एव बाह्योऽर्थः घटादिः प्रदीपो वा विज्ञानव्यतिरिक्तः; ५०११यत् हि यद्व्यतिरेकेण न उपलभ्यते, तत् तावन्मात्रं वस्तु दृष्टं — यथा स्वप्नविज्ञानग्राह्यं घटपटादिवस्तु; स्वप्नविज्ञानव्यतिरेकेण अनुपलम्भात् स्वप्नघटप्रदीपादेः स्वप्नविज्ञानमात्रता अवगम्यते, ५०१२तथा जागरिते अपि घटप्रदीपादेः जाग्रद्विज्ञानव्यतिरेकेण अनुपलम्भात् जाग्रद्विज्ञानमात्रता एव युक्ता भवितुं; ५०१३तस्मात् नास्ति बाह्योऽर्थः घटप्रदीपादिः, विज्ञानमात्रं एव तु सर्वं; ५०१४तत्र यत् उक्तं, विज्ञानस्य व्यतिरिक्तावभास्यत्वात् विज्ञानव्यतिरिक्तं अस्ति ज्योतिरन्तरं घटादेः इव इति, तत् मिथ्या, ५०१५–५०१६सर्वस्य विज्ञानमात्रत्वे दृष्टान्ताभावात्। न, यावत् तावत् अभ्युपगमात् — न तु बाह्योऽर्थः भवता एकान्तेन एव न अभ्युपगम्यते; ननु मया न अभ्युपगम्यते एव — न, ५०१७–५०१९विज्ञानं घटः प्रदीपः इति च शब्दार्थपृथक्त्वात् यावत्, तावत् अपि बाह्यं अर्थान्तरं अवश्यं अभ्युपगन्तव्यं; ५०२०विज्ञानात् अर्थान्तरं वस्तु न चेत् अभ्युपगम्यते, विज्ञानं घटः पटः इति एवं आदीनां शब्दानां एकार्थत्वे पर्यायशब्दत्वं प्राप्नोति; ५०२१तथा साधनानां फलस्य च एकत्वे, साध्यसाधनभेदोपदेशशास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गः; ५०२२तत्कर्तुः अज्ञानप्रसङ्गो वा। ५०२३किञ्च अन्यत् — ५०२४विज्ञानव्यतिरेकेण वादिप्रतिवादिवाददोषाभ्युपगमात्; ५०२५–५०२६न हि आत्मविज्ञानमात्रं एव वादिप्रतिवादिवादः तद्दोषो वा अभ्युपगम्यते, निराकर्तव्यत्वात्, प्रतिवाद्यादीनां; न हि आत्मीयं विज्ञानं निराकर्तव्यं अभ्युपगम्यते, स्वयं वा आत्मा कस्यचित्; ५०२७तथा च सति सर्वसंव्यवहारलोपप्रसङ्गः; ५०२८न च प्रतिवाद्यादयः स्वात्मना एव गृह्यन्ते इति अभ्युपगमः; ५०२९व्यतिरिक्तग्राह्याः हि ते अभ्युपगम्यन्ते; ५०३०तस्मात् तद्वत् सर्वं एव व्यतिरिक्तग्राह्यं वस्तु, जाग्रद्विषयत्वात्, जाग्रद्वस्तुप्रतिवाद्यादिवत् — इति सुलभो दृष्टान्तः — ५०३१सन्तत्यन्तरवत्, विज्ञानान्तरवत् च इति। ५०३२तस्मात् विज्ञानवादिना अपि न शक्यं विज्ञानव्यतिरिक्तं ज्योतिरन्तरं निराकर्तुम्। ५०३३–५०३४स्वप्ने विज्ञानव्यतिरेकाभावात् अयुक्तं इति चेत्, न, अभावात् अपि भावस्य वस्त्वन्तरत्वोपपत्तेः — ५०३५भवता एव तावत् स्वप्ने घटादिविज्ञानस्य भावभूतत्वं अभ्युपगतं; तत् अभ्युपगम्य ५०३६तद्व्यतिरेकेण घटाद्यभावः उच्यते; ५०३७सः विज्ञानविषयो घटादिः यदि अभावः यदि वा भावः स्यात्, उभयथा अपि घटादिविज्ञानस्य भावभूतत्वं अभ्युपगतं एव; न तु तत् निवर्तयितुं शक्यते, तन्निवर्तकन्यायाभावात्। ५०३८एतेन सर्वस्य शून्यता प्रत्युक्ता। ५०३९प्रत्यगात्मग्राह्यता च आत्मनः अहं इति मीमांसकपक्षः प्रत्युक्तः॥

४०८५०४०यत् तु उक्तं, सालोकः अन्यः च अन्यः च घटो जायते इति, तत् असत्, क्षणान्तरे अपि सः एव अयं घटः इति प्रत्यभिज्ञानात्। ५०४१सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं कृत्तोत्थितकेशनखादिषु इव इति चेत्, ५०४२न, तत्र अपि क्षणिकत्वस्य असिद्धत्वात्, ५०४३जात्येकत्वात् च। ५०४४कृत्तेषु पुनः उत्थितेषु च केशनखादिषु केशनखत्वजातेः एकत्वात् केशनखत्वप्रत्ययः तन्निमित्तः अभ्रान्तः एव; ५०४५न हि दृश्यमानलूनोत्थितकेशनखादिषु व्यक्तिनिमित्तः सः एव इति प्रत्ययो भवति; ५०४६कस्यचित् दीर्घकालव्यवहितदृष्टेषु च तुल्यपरिमाणेषु, तत्कालीनवालादितुल्या इमे केशनखाद्या इति प्रत्ययो भवति, न तु ते एव इति; ५०४७घटादिषु पुनः भवति सः एव इति प्रत्ययः; ५०४८तस्मात् न समो दृष्टान्तः। ५०४९प्रत्यक्षेण हि प्रत्यभिज्ञायमाने वस्तुनि तत् एव इति, न च अन्यत्वं अनुमातुं युक्तं, प्रत्यक्षविरोधे लिङ्गस्य आभासत्वोपपत्तेः। ५०५०सादृश्यप्रत्ययानुपपत्तेः च, ५०५१ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्; ५०५२एकस्य हि वस्तुदर्शिनः वस्त्वन्तरदर्शने सादृश्यप्रत्ययः स्यात्; ५०५३न तु वस्तुदर्शी एकः वस्त्वन्तरदर्शनाय क्षणान्तरं अवतिष्ठते, विज्ञानस्य क्षणिकत्वात् सकृत् वस्तुदर्शनेन एव क्षयोपपत्तेः। ५०५४तेन इदं सदृशं इति हि सादृश्यप्रत्ययो भवति; ५०५५तेन इति दृष्टस्मरणं, इदं इति वर्तमानप्रत्ययः; तेन इति दृष्टं स्मृत्वा, यावत् इदं इति वर्तमानक्षणकालं अवतिष्ठेत, ततः क्षणिकवादहानिः; ५०५६अथ तेन इति एव उपक्षीणः स्मार्तः प्रत्ययः, इदं इति च अन्यः एव वार्तमानिकः प्रत्ययः क्षीयते, ततः सादृश्यप्रत्ययानुपपत्तेः — तेन इदं सदृशं इति, ५०५७अनेकदर्शिनः एकस्य अभावात्; ५०५८व्यपदेशानुपपत्तिः च — द्रष्टव्यदर्शनेन एव उपक्षयात् विज्ञानस्य, ५०५९इदं पश्यामि अदोऽद्राक्षं इति व्यपदेशानुपपत्तिः, दृष्टवतो व्यपदेशक्षणानवस्थानात्; ५०६०–५०६१अथ अवतिष्ठेत, क्षणिकवादहानिः; अथ अदृष्टवतो व्यपदेशः सादृश्यप्रत्ययः च, तदानीं जात्यन्धस्य इव रूपविशेषव्यपदेशः तत्सादृश्यप्रत्ययः च सर्वं अन्धपरम्परा इति प्रसज्येत सर्वज्ञशास्त्रप्रणयनादि; न च एतत् इष्यते। ५०६२अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषौ तु प्रसिद्धतरौ क्षणवादे। ५०६३दृष्टव्यपदेशहेतुः पूर्वोत्तरसहितः एकः एव हि शृङ्खलावत् प्रत्ययो जायते इति चेत्, ५०६४तेन इदं सदृशं इति च — ५०६५न, वर्तमानातीतयोः भिन्नकालत्वात् — तत्र वर्तमानप्रत्ययः एकः शृङ्खलावयवस्थानीयः, अतीतः च अपरः, तौ प्रत्ययौ भिन्नकालौ; तदुभयप्रत्ययविषयस्पृक् चेत् शृङ्खलाप्रत्ययः, ततः क्षणद्वयव्यापित्वात् एकस्य विज्ञानस्य पुनः क्षणवादहानिः। ५०६६ममतवतादिविशेषानुपपत्तेः च सर्वसंव्यवहारलोपप्रसङ्गः॥

४०९५०६७सर्वस्य च स्वसंवेद्यविज्ञानमात्रत्वे, विज्ञानस्य च स्वच्छावबोधावभासमात्रस्वाभाव्याभ्युपगमात्, तद्दर्शिनः च अन्यस्य अभावे, अनित्यदुःखशून्यानात्मत्वाद्यनेककल्पनानुपपत्तिः। ५०६८न च दाडिमादेः इव विरुद्धानेकांशवत्त्वं विज्ञानस्य, स्वच्छावभासस्वाभाव्यात् विज्ञानस्य। ५०६९अनित्यदुःखादीनां विज्ञानांशत्वे च सति अनुभूयमानत्वात् व्यतिरिक्तविषयत्वप्रसङ्गः। ५०७०अथ अनित्यदुःखाद्यात्मैकत्वं एव विज्ञानस्य, तदा तद्वियोगात् विशुद्धिकल्पनानुपपत्तिः; ५०७१संयोगिमलवियोगात् हि विशुद्धिः भवति, यथा आदर्शप्रभृतीनां; न तु स्वाभाविकेन धर्मेण कस्यचित् वियोगो दृष्टः; न हि अग्नेः स्वाभाविकेन प्रकाशेन औष्ण्येन वा वियोगो दृष्टः; ५०७२यत् अपि पुष्पगुणानां रक्तत्वादीनां द्रव्यान्तरयोगेन वियोजनं दृश्यते, तत्र अपि संयोगपूर्वत्वं अनुमीयते — ५०७३बीजभावनया पुष्पफलादीनां गुणान्तरोत्पत्तिदर्शनात्; ५०७४अतः विज्ञानस्य विशुद्धिकल्पनानुपपत्तिः। ५०७५विषयविषय्याभासत्वं च यत् मलं परिकल्प्यते विज्ञानस्य, तत् अपि अन्यसंसर्गाभावात् अनुपपन्नं; ५०७६न हि अविद्यमानेन विद्यमानस्य संसर्गः स्यात्; ५०७७असति च अन्यसंसर्गे, यो धर्मो यस्य दृष्टः, सः तत्स्वभावत्वात् न तेन वियोगं अर्हति — यथा अग्नेः औष्ण्यं, सवितुः वा प्रभा; ५०७८तस्मात् अनित्यसंसर्गेण मलिनत्वं तद्विशुद्धिः च विज्ञानस्य इति इयं कल्पना अन्धपरम्परा एव प्रमाणशून्या इति अवगम्यते। ५०७९यत् अपि तस्य विज्ञानस्य निर्वाणं पुरुषार्थं कल्पयन्ति, ५०८०तत्र अपि फलाश्रयानुपपत्तिः; ५०८१कण्टकविद्धस्य हि कण्टकवेधजनितदुःखनिवृत्तिः फलं; न तु कण्टकविद्धमरणे तद्दुःखनिवृत्तिफलस्य आश्रय उपपद्यते; तद्वत् सर्वनिर्वाणे, असति च फलाश्रये, पुरुषार्थकल्पना व्यर्था एव; ५०८२यस्य हि पुरुषशब्दवाच्यस्य सत्त्वस्य आत्मनो विज्ञानस्य च अर्थः परिकल्प्यते, तस्य पुनः पुरुषस्य निर्वाणे, कस्य अर्थः पुरुषार्थः इति स्यात्। ५०८३यस्य पुनः अस्ति अनेकार्थदर्शी विज्ञानव्यतिरिक्त आत्मा, तस्य दृष्टस्मरणदुःखसंयोगवियोगादि सर्वं एव उपपन्नं, अन्यसंयोगनिमित्तं कालुष्यं, तद्वियोगनिमित्ता च विशुद्धिः इति। ५०८४शून्यवादिपक्षः तु सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्ध इति तत् निराकरणाय न आदरः क्रियते॥

४१०५०८६यथा एव इह एकस्मिन् देहे स्वप्नो भूत्वा मृत्यो रूपाणि कार्यकरणानि अतिक्रम्य स्वप्ने स्वे आत्मज्योतिषि आस्ते, एवं सः वै प्रकृतः पुरुषः अयं जायमानः — कथं जायमानः इत्युच्यते — शरीरं देहेन्द्रियसङ्घातं अभिसम्पद्यमानः, शरीरे आत्मभावं आपद्यमान इत्यर्थः, पाप्मभिः ५०८७–५०८८पाप्मसमवायिभिः धर्माधर्माश्रयैः कार्यकरणैः इत्यर्थः, संसृज्यते संयुज्यते; सः एव उत्क्रामन् शरीरान्तरं ऊर्ध्वं क्रामन् गच्छन् म्रियमाणः इति एतस्य व्याख्यानं उत्क्रामन् इति, तान् एव संश्लिष्टान् पाप्मरूपान् कार्यकरणलक्षणान्, विजहाति तैः वियुज्यते, तान् परित्यजति। ५०८९यथा अयं स्वप्नजाग्रद्वृत्त्योः वर्तमाने एव एकस्मिन् देहे पाप्मरूपकार्यकरणोपादानपरित्यागाभ्यां अनवरतं सञ्चरति धिया समानः सन्, ५०९०तथा सोऽयं पुरुषः उभौ इहलोकपरलोकौ, ५०९१जन्ममरणाभ्यां कार्यकरणोपादानपरित्याग अनवरतं प्रतिपद्यमानः, आ संसारमोक्ष सञ्चरति। ५०९२तस्मात् सिद्धं अस्य आत्मज्योतिषः अन्यत्वं कार्यकरणरूपेभ्यः पाप्मभ्यः, ५०९३संयोगवियोगाभ्यां; ५०९४न हि तद्धर्मत्व सति, तैः एव संयोगः वियोगो वा युक्तः॥

४११५०९८ननु न स्तः, अस्य उभौ लोकौ, यौ जन्ममरणाभ्यां अनुक्रमेण सञ्चरति ५०९९स्वप्नजागरिते इव; स्वप्नजागरिते तु प्रत्यक्षं अवगम्येते, न तु इहलोकपरलोकौ केनचित् प्रमाणेन; ५१००तस्मात् एते एव स्वप्नजागरिते इहलोकपरलोकौ इति। ५१०१उच्यते —

४१२तस्य एतस्य पुरुषस्य वै द्वे एव स्थाने भवतः, न तृतीयं चतुर्थं वा; के ते ? इदं च यत् प्रतिपन्नं वर्तमानं जन्म शरीरेन्द्रियविषयवेदनाविशिष्ट स्थानं प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानं, परलोकः एव स्थानं परलोकस्थान — ५१०२–५१०३तत् च शरीरादिवियोगोत्तरकालानुभाव्य। ननु स्वप्नोऽपि परलोकः; तथा च सति द्वे एव इति अवधारणं अयुक्तं — न; ५१०४कथं तर्हि ? ५१०५सन्ध्यं तत् — ५१०६इहलोकपरलोकयोः यः सन्धिः तस्मिन् भवं सन्ध्यं, यत् तृतीयं तत् स्वप्नस्थानं; ५१०७तेन स्थानद्वित्वावधारण; ५१०८न हि ग्रामयोः सन्धिः तौ एव ग्रामौ अपेक्ष्य तृतीयत्वपरिगणनं अर्हति। ५१०९–५११३कथं पुनः तस्य परलोकस्थानस्य अस्तित्वं अवगम्यते, यत् अपेक्ष्य स्वप्नस्थान सन्ध्यं भवेत् — यतः तस्मिन् सन्ध्ये स्वप्नस्थाने तिष्ठन् भवन् वर्तमानः एते उभे स्थाने पश्यति; के ते उभे ? इदं च परलोकस्थान च। तस्मात् स्तः स्वप्नजागरितव्यतिरेकेण उभौ लोकौ, यौ धिया समानः सन् अनुसञ्चरति जन्ममरणसन्तानप्रबन्ध। कथं पुनः स्वप्ने स्थितः सन् उभौ लोकौ पश्यति, किं आश्रयः केन विधिना — इत्युच्यते — ५११४अथ कथं पश्यति इति ५११५शृणु — ५११६यथाक्रमः आक्रामति अनेन इति आक्रमः आश्रयः अवष्टम्भः इत्यर्थः; यादृशः आक्रमोऽस्य, सोऽयं यथाक्रमः; अयं पुरुषः, परलोकस्थान प्रतिपत्तव्य निमित्ते, यथाक्रमो भवति यादृशेन परलोकप्रतिपत्तिसाधनेन विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालक्षणेन युक्तो भवति इत्यर्थः; तं आक्रमं परलोकस्थानाय उन्मुखीभूतं प्राप्ताङ्कुरीभावं इव बीजं ५११७–५११८तं आक्रमं आक्रम्य अवष्टभ्य आश्रित्य उभयान् पश्यति — बहुवचनं धर्माधर्मफलानेकत्व — उभयान् उभयप्रकारान् इत्यर्थः; कान् तान् ? पाप्मनः पापफलानि — न तु पुनः साक्षात् एव पाप्मनां दर्शनं सम्भवति, तस्मात् पापफलानि दुःखानि इत्यर्थः — आनन्दान् च धर्मफलानि सुखानि इति एतत् — तान् उभयान् पाप्मनः आनन्दान् च पश्यति ५११९जन्मान्तरदृष्टवासनामयान्; ५१२०यानि च प्रतिपत्तव्यजन्मविषयाणि क्षुद्रधर्माधर्मफलानि, धर्माधर्मप्रयुक्तो देवतानुग्रहात् वा पश्यति। ५१२१–५१२२तत् कथं अवगम्यते परलोकस्थानभावितत्पाप्मानन्ददर्शन स्वप्ने — इत्युच्यते — यस्मात् इह जन्मनि अननुभाव्यं अपि पश्यति बहु; ५१२३न च स्वप्नो नाम अपूर्वं दर्शनं; पूर्वदृष्टस्मृतिः हि स्वप्नः प्रायेण; ५१२४–५१२५तेन स्वप्नजागरितस्थानव्यतिरेकेण स्तः उभौ लोकौ। यत् आदित्यादिबाह्यज्योतिषां अभावे अयं कार्यकरणसङ्घातः पुरुषः येन व्यतिरिक्तेन आत्मना ज्योतिषा व्यवहरति इति उक्तं — ५१२६तत् एव नास्ति, यत् आदित्यादिज्योतिषां अभावगमनं, यत्र इदं विविक्तं स्वयञ्ज्योतिः उपलभ्येत; ५१२७येन सर्वदा एव अयं कार्यकरणसङ्घातः संसृष्टः एव उपलभ्यते; ५१२८तस्मात् असत्समः असन् एव वा स्वेन विविक्तस्वभावेन ज्योतीरूपेण आत्मा इति। अथ क्वचित् विविक्तः स्वेन ज्योतीरूपेण उपलभ्येत बाह्याध्यात्मिकभूतभौतिकसंसर्गशून्य, ततः यथा उक्तं सर्वं भविष्यति इति एतदर्थं आह — सः यः प्रकृत आत्मा, यत्र यस्मिन् काले, प्रस्वपिति प्रकर्षेण स्वापं अनुभवति; तदा किमुपादानः केन विधिना स्वपिति सन्ध्यं स्थानं प्रतिपद्यत इत्युच्यते — अस्य दृष्टस्य लोकस्य जागरितलक्षणस्य, सर्वावतः सर्वं अवति इति सर्वावान् अयं लोकः कार्यकरणसङ्घातः विषयवेदनासंयुक्तः; ५१२९सर्वावत्त्वं अस्य व्याख्यातं अन्नत्रयप्रकरणे ‘अथो अयं वा आत्मा’(बृ.उ.१.४.१६) इत्यादिना — सर्वा वा भूतभौतिकमात्राः अस्य संसर्गकारणभूता विद्यन्ते इति सर्ववान्, सर्ववान् एव सर्वावान्, तस्य सर्वावतः मात्रां एकदेशं अवयवं, अपादाय अपच्छिद्य आदाय गृहीत्वा — दृष्टजन्मवासनावासितः सन् इत्यर्थः, ५१३०स्वयं आत्मना एव विहत्य देहं पातयित्वा निःसम्बोधं आपाद्य — ५१३१जागरिते हि आदित्यादीनां चक्षुरादिषु अनुग्रहो देहव्यवहारार्थः, देहव्यवहारः च आत्मनो धर्माधर्मफलोपभोगप्रयुक्तः, तद्धर्माधर्मफलोपभोगोपरमणं अस्मिन् देहे आत्मकर्मोपरमकृतं इति आत्मा अस्य विहन्ति इत्युच्यते — स्वयं निर्माय निर्माणं कृत्वा ५१३२वासनामयं स्वप्नदेहं ५१३३मायामयं इव, ५१३४निर्माणं अपि तत्कर्मापेक्षत्वात् स्वयङ्कर्तृकं उच्यते — स्वेन आत्मीयेन, भासा मात्रोपादानलक्षणेन भासा दीप्त्या प्रकाशेन, सर्ववासनात्मकेन अन्तःकरणवृत्तिप्रकाशेन इत्यर्थः — ५१३५सा हि तत्र विषयभूता सर्ववासनामयी प्रकाशते, ५१३६–५१३७सा तत्र स्वयं भा उच्यते — तेन स्वेन भासा विषयभूतेन, स्वेन च ज्योतिषा तद्विषयिणा विविक्तरूपेण अलुप्तदृक्स्वभावेन तद्भारूपं वासनात्मकं विषयीकुर्वन् प्रस्वपिति। यत् एवं वर्तनं, तत् प्रस्वपिति इत्युच्यते। अत्र एतस्यां अवस्थायां एतस्मिन् काले, अयं पुरुषः आत्मा, स्वयं एव विविक्तज्योतिः भवति ५१३८–५१३९बाह्याध्यात्मिकभूतभौतिकसंसर्गरहितं ज्योतिः भवति। ननु अस्य लोकस्य मात्रोपादानं कृतं, कथं तस्मिन् सति अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः भवति इत्युच्यते ? ५१४०न एषः दोषः; विषयभूतं एव हि तत्; ५१४१–५१४२तेन एव च अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः दर्शयितुं शक्यः; न तु अन्यथा असति विषये कस्मिंश्चित् सुषुप्तकालः इव; ५१४३यदा पुनः सा भा वासनात्मिका विषयभूता उपलभ्यमाना भवति, तदा असिः कोशात् इव निष्कृष्टः सर्वसंसर्गरहितं चक्षुरादिकार्यकरणव्यावृत्तस्वरूपं अलुप्तदृक् आत्मज्योतिः स्वेन रूपेण अवभासयत् गृह्यते। तेन अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः भवति इति सिद्धम्॥५१४४

४१३५१४५ननु अत्र कथं पुरुषः स्वयं ज्योतिः ? येन जागरित इव ग्राह्यग्राहकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारो दृश्यते, चक्षुराद्यनुग्राहकाः च आदित्याद्यालोकाः तथा एव दृश्यन्ते यथा जागरिते — तत्र कथं विशेषावधारणं क्रियते — अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः भवति इति। ५१४६उच्यते — वैलक्षण्यात् स्वप्नदर्शनस्य; ५१४७–५१४८जागरिते हि इन्द्रियबुद्धिमनआलोकादिव्यापारसङ्कीर्णं आत्मज्योतिः; इह तु स्वप्ने इन्द्रियाभावात् तदनुग्राहकादित्याद्यालोकाभावात् च विविक्तं केवलं भवति तस्मात् विलक्षणम्। ननु तथा एव विषयाः उपलभ्यन्ते स्वप्ने अपि, यथा जागरिते; तत्र कथं इन्द्रियाभावात् वैलक्षण्यं उच्यते इति। ५१४९शृणु —

४१४न तत्र विषयाः स्वप्ने रथादिलक्षणाः; तथा न रथयोगाः, रथेषु युज्यन्ते इति रथयोगाः अश्वादयः तत्र न विद्यन्ते; न च पन्थानः रथमार्गाः भवन्ति। ५१५०अथ रथान् रथयोगान् पथः च सृजते स्वयम्। ५१५१कथं पुनः सृजते रथादिसाधनानां वृक्षादीनां अभावे। ५१५२–५१५३उच्यते — ननु उक्तं ‘अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रां अपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय’ इति; अन्तःकरणवृत्तिः अस्य लोकस्य वासना मात्रा, तां अपादाय, रथादिवासनारूपान्तःकरणवृत्तिः तदुपलब्धिनिमित्तेन कर्मणा चोद्यमाना दृश्यत्वेन व्यवतिष्ठते; तत् उच्यते — स्वयं निर्माय इति; तत् एव आह — रथादीन् सृजत इति; न तु तत्र करणं वा, करणानुग्राहकाणि वा आदित्यादिज्योतींषि, तदवभास्या वा रथादयो विषयाः विद्यन्ते; ५१५४तद्वासनामात्रं तु केवलं तदुपलब्धिकर्मनिमित्तचोदितोद्भूतान्तःकरणवृत्त्याश्रय दृश्यते। तत् यस्य ज्योतिषो दृश्यते अलुप्तदृशः, तत् आत्मज्योतिः अत्र केवलं ५१५५असिः इव कोशात् विविक्तम्। तथा न तत्र आनन्दाः सुखविशेषाः, मुदः हर्षाः पुत्रादिलाभनिमित्ताः, प्रमुदः ते एव प्रकर्षोपेताः; अथ च आनन्दादीन् सृजते। तथा न तत्र वेशान्ताः पल्वलाः, पुष्करिण्यः तडागाः, स्रवन्त्यः नद्यः भवन्ति; अथ वेशान्तादीन् सृजते वासनामात्ररूपान्। यस्मात् सः हि कर्ता; ५१५६तद्वासनाश्रयचित्तवृत्त्युद्भवनिमित्तकर्महेतुत्वेन इति अवोचाम तस्य कर्तृत्वं; ५१५७न तु साक्षात् एव तत्र क्रिया सम्भवति, साधनाभावात्; ५१५८न हि कारकं अन्तरेण क्रिया सम्भवति; ५१५९न च तत्र हस्तपादादीनि क्रियाकारकाणि सम्भवन्ति; ५१६०यत्र तु तानि विद्यन्ते जागरिते, तत्र आत्मज्योतिरवभासितैः कार्यकरणैः रथादिवासनाश्रयान्तःकरणवृत्त्युद्भवनिमित्तं कर्म निर्वर्त्यते; तेन उच्यते — सः हि कर्ता इति; ५१६१तत् उक्तं ‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते पल्ययते कर्म कुरुते’(बृ.उ.४.३.६) इति; ५१६२तत्र अपि न परमार्थतः स्वतः कर्तृत्वं चैतन्यज्योतिषः अवभासकत्वव्यतिरेकेण — यत् चैतन्यात्मज्योतिषा अन्तःकरणद्वारेण अवभासयति कार्यकरणानि, तदवभासितानि कर्मसु व्याप्रियन्ते कार्यकरणानि, तत्र कर्तृत्वं उपचर्यते आत्मनः। ५१६३–५१६४यत् उक्तं ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति, तत् एव अनूद्यते — सः हि कर्ता इति इह ५१६५हेत्वर्थम्॥

४१५५१६७तत् एते — एतस्मिन् उक्ते अर्थे एते श्लोकाः मन्त्राः भवन्ति। स्वप्नेन स्वप्नभावेन, शारीरं शरीरं, अभिप्रहत्य निश्चेष्टं आपाद्य असुप्तः स्वयं ५१६८अलुप्तदृगादिशक्तिस्वाभाव्यात्, ५१६९सुप्तान् वासनाकारोद्भूतान् अन्तःकरणवृत्त्याश्रयान् बाह्याध्यात्मिकान् सर्वान् एव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् सुप्तान्, अभिचाकशीति अलुप्तया आत्मदृष्ट्या पश्यति अवभासयति इत्यर्थः। शुक्रं शुद्धं ज्योतिष्मदिन्द्रियमात्रारूपं, आदाय गृहीत्वा, पुनः कर्मणे जागरितस्थानं ऐति आगच्छति, हिरण्मयः हिरण्मय इव चैतन्यज्योतिःस्वभावः, पुरुषः, एकहंसः एकः एव हन्ति इति एकहंसः — एकः जाग्रत्स्वप्नेहलोकपरलोकादीन् गच्छति इति एकहंसः॥

४१६तथा प्राणेन पञ्चवृत्तिना, रक्षन् परिपालयन् — ५१७०अन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यात्, अवरं निकृष्टं अनेकाशुचिसङ्घातत्वात् अत्यन्तबीभत्सं, कुलायं नीडं शरीरं, स्वयं तु बहिः तस्मात् कुलायात्, चरित्वा — ५१७१यद्यपि शरीरस्थः एव स्वप्नं पश्यति तथापि तत्सम्बन्धाभावात् ५१७२तत्स्थ इव आकाशः बहिः चरित्वा इत्युच्यते, अमृतः स्वयं अमरणधर्मा, ईयते गच्छति, यत्र कामं — यत्र यत्र कामः विषयेषु उद्भूतवृत्तिः भवति तं तं कामं वासनारूपेण उद्भूतं गच्छति॥

४१७५१७३किञ्च स्वप्नान्ते स्वप्नस्थाने, उच्चावचं — उच्चं देवादिभावं अवचं तिर्यगादिभावं निकृष्टं तत् उच्चावचं, ईयमानः गम्यमानः प्राप्नुवन्, रूपाणि, देवः द्योतनावान्, कुरुते निर्वर्तयति एतत् वासनारूपाणि बहूनि असङ्ख्येयानि। उत अपि, स्त्रीभिः सह मोदमानः इव, जक्षत् इव हसन् इव वयस्यैः, उत इव अपि भयानि — बिभेति एभ्यः इति भयानि सिंहव्याघ्रादीनि, पश्यन् इव॥

४१८आरामं आरमणं आक्रीडां अनेन निर्मितां वासनारूपां अस्य आत्मनः, पश्यन्ति सर्वे जनाः — ५१७६ग्रामं नगरं स्त्रियं अन्नाद्यं इत्यादिवासनानिर्मितं आक्रीडनरूपं; न तं पश्यति तं न पश्यति कश्चन। ५१७७कष्टं भोः! वर्तते अत्यन्तविविक्तं दृष्टिगोचरापन्नं अपि — ५१७८अहो भाग्यहीनता लोकस्य! यत् शक्यदर्शनं अपि आत्मानं न पश्यति — इति लोकं प्रति अनुक्रोशं दर्शयति श्रुतिः। ५१७९अत्यन्तविविक्तः स्वयं ज्योतिः आत्मा स्वप्ने भवति इत्यभिप्रायः। तं न आयतं बोधयेत् इति आहुः — प्रसिद्धिः अपि लोके विद्यते, स्वप्ने आत्मज्योतिषो व्यतिरिक्तत्वे; का असौ ? तं आत्मानं सुप्तं, आयतं सहसा भृशं, न बोधयेत् — इति आहुः एवं कथयन्ति चिकित्सकादयो जनाः लोके; ५१८०नूनं ते पश्यन्ति — जाग्रद्देहात् इन्द्रियद्वारतः अपसृत्य केवलो बहिः वर्तते इति, यतः आहुः — तं न आयतं बोधयेत् इति। ५१८१तत्र च दोषं पश्यन्ति — भृशं हि असौ बोध्यमानः तानि इन्द्रियद्वाराणि सहसा प्रतिबोध्यमानः न प्रतिपद्यत इति; ५१८२तत् एतत् आह — दुर्भिषज्यं ह अस्मै भवति यं एषः न प्रतिपद्यते; यं इन्द्रियद्वारदेशं — यस्मात् देशात् शुक्रं आदाय अपसृतः तं इन्द्रियदेशं — एषः आत्मा पुनः न प्रतिपद्यते, ५१८३–५१८४कदाचित् व्यत्यासेन इन्द्रियमात्राः प्रवेशयति, ततः आन्ध्यबाधिर्यादिदोषप्राप्तौ दुर्भिषज्यं दुःखभिषक्कर्मता ह अस्मै देहाय भवति, दुःखेन चिकित्सनीयोऽसौ देहो भवति इत्यर्थः। ५१८५तस्मात् प्रसिद्ध्या अपि स्वप्ने स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं अस्य गम्यते। ५१८६स्वप्नो भूत्वा अतिक्रान्तो मृत्यो रूपाणि इति तस्मात् स्वप्ने स्वयं ज्योतिः आत्मा। अथो अपि खलु अन्ये आहुः — जागरितदेशः एव अस्य एषः, यः स्वप्नः — न सन्ध्यं स्थानान्तरं इहलोकपरलोकाभ्यां व्यतिरिक्तं, किं तर्हि इहलोकः एव जागरितदेशः। ५१८७यदि एवं, किञ्च अतः ? ५१८८शृणु अतो यत् भवति — यदा जागरितदेशः एव अयं स्वप्नः, तदा अयं आत्मा कार्यकरणेभ्यो न व्यावृत्तः तैः मिश्रीभूतः, अतो न स्वयं ज्योतिः आत्मा — ५१८९इति अतः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वबाधनाय अन्ये आहुः — जागरितदेशः एव अस्य एषः इति। तत्र च हेतुं आचक्षते — जागरितदेशत्वे यानि हि यस्मात् हस्त्यादीनि पदार्थजातानि, जाग्रत् जागरितदेशे, पश्यति लौकिकः, तानि एव सुप्तोऽपि पश्यति इति। ५१९०तत् असत्, इन्द्रियोपरमात्; उपरतेषु हि इन्द्रियेषु स्वप्नान् पश्यति; ५१९१तस्मात् न अन्यस्य ज्योतिषः तत्र सम्भवोऽस्ति; ५१९२तत् उक्तं ‘न तत्र रथाः न रथयोगाः’(बृ.उ.४.३.१०) इत्यादि; ५१९३तस्मात् अत्र अयं पुरुषः ५१९४स्वयं ज्योतिः भवति एव। स्वयं ज्योतिः आत्मा अस्ति इति स्वप्ननिदर्शनेन प्रदर्शितं, ५१९५अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि इति च; ५१९६क्रमेण सञ्चरन् इहलोकपरलोकादीन् इहलोकपरलोकादिव्यतिरिक्तः, ५१९७तथा जाग्रत्स्वप्नकुलायाभ्यां व्यतिरिक्तः, ५१९८तत्र च क्रमसञ्चारात् नित्यः च — इति एतत् प्रतिपादितं याज्ञवल्क्येन। अतः विद्यानिष्क्रयार्थं सहस्रं ददामि इत्याह जनकः; सोऽहं एवं बोधितः त्वया भगवते तुभ्यं सहस्रं ददामि; ५१९९विमोक्षः च कामप्रश्नो मया अभिप्रेतः; ५२००तदुपयोगी अयं तादर्थ्यात् ५२०१तदेकदेशः एव; ५२०२अतः त्वां नियोक्ष्यामि समस्तकामप्रश्ननिर्णयश्रवणेन — विमोक्षाय अतः ऊर्ध्वं ब्रूहि इति, ५२०३येन संसारात् विप्रमुच्येयं ५२०४त्वत्प्रसादात्। ५२०५विमोक्षपदार्थैकदेशनिर्णयहेतोः सहस्रदानम्॥

४१९५२०८यत् प्रस्तुतं — आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते इति, तत् प्रत्यक्षतः प्रतिपादितं — ‘अत्र अयं पुरुषः स्वयं ज्योतिः भवति’ इति स्वप्ने। ५२०९यत् तु उक्तं — ‘स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ.उ.४.३.७) इति, तत्र एतत् आशङ्क्यते — मृत्यो रूपाणि एव अतिक्रामति, न मृत्युं; ५२१०प्रत्यक्षं हि एतत् स्वप्ने कार्यकरणव्यावृत्तस्य अपि मोदत्रासादिदर्शनं; ५२११तस्मात् नूनं नैव अयं मृत्युं अतिक्रामति; ५२१२कर्मणो हि मृत्योः कार्यं मोदत्रासादि दृश्यते; ५२१३यदि च मृत्युना बद्धः एव अयं स्वभावतः, ततः विमोक्षो न उपपद्यते; ५२१४न हि स्वभावात् कश्चित् विमुच्यते; ५२१५अथ स्वभावो न भवति मृत्युः, ततः तस्मात् मोक्षः उपपत्स्यते; यथा असौ मृत्युः आत्मीयो धर्मो न भवति, तथा प्रदर्शनाय — अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहि इति एवं जनकेन पर्यनुयुक्तः याज्ञवल्क्यः तद्दिदर्शयिषया प्रववृते —५२१६

४२०सः वै ५२१७प्रकृतः स्वयं ज्योतिः पुरुषः, ५२१८एषः यः स्वप्ने प्रदर्शितः, एतस्मिन् सम्प्रसादे — सम्यक् प्रसीदति अस्मिन् इति सम्प्रसादः; ५२१९जागरिते देहेन्द्रियव्यापारशतसन्निपातजं हित्वा कालुष्य तेभ्यो विप्रमुक्तः ईषत् प्रसीदति स्वप्ने, इह तु सुषुप्ते सम्यक् प्रसीदति — इति अतः सुषुप्तं सम्प्रसादः उच्यते; ५२२०‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान्’(बृ.उ.४.३.२२) इति ‘सलिल एको द्रष्टा’(बृ.उ.४.३.३१) इति हि वक्ष्यति सुषुप्तस्थं आत्मानं — ५२२१सः वै एषः एतस्मिन् सम्प्रसादे क्रमेण सम्प्रसन्नः सन् सुषुप्ते स्थित्वा; ५२२२कथं सम्प्रसन्नः ? स्वप्नात् सुषुप्तं प्रविविक्षुः स्वप्नावस्थः एव रत्वा रतिं अनुभूय मित्रबन्धुजनदर्शनादिना, चरित्वा विहृत्य अनेकधा चरणफलं श्रमं उपलभेत इत्यर्थः, दृष्ट्वा एव न कृत्वा इत्यर्थः, पुण्यं च पुण्यफलं, पापं च पापफलं; ५२२३न तु पुण्यपापयोः साक्षात् दर्शनं अस्ति इति अवोचाम; ५२२४–५२२७तस्मात् न पुण्यपापाभ्यां अनुबद्धः; यो हि करोति पुण्यपापे, सः ताभ्यां अनुबध्यते; न हि दर्शनमात्रेण तदनुबद्धः स्यात्। तस्मात् स्वप्नो भूत्वा मृत्युं अतिक्रामति एव, न मृत्युरूपाणि एव केवलम्। अतः न मृत्योः आत्मस्वभावत्वाशङ्का; ५२२८मृत्युः चेत् स्वभावोऽस्य, स्वप्ने अपि कुर्यात्; ५२२९न तु करोति; ५२३०स्वभावः चेत् क्रिया स्यात्; अनिर्मोक्षता एव स्यात्; ५२३१न तु स्वभावः, स्वप्ने अभावात्, ५२३२अतः विमोक्षः अस्य उपपद्यते मृत्योः ५२३३पुण्यपापाभ्याम्। ननु जागरिते अस्य स्वभावः एव — ५२३४न; बुद्ध्याद्युपाधिकृतं हि तत्; ५२३५तत् च प्रतिपादितं सादृश्यात् ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति। ५२३६तस्मात् एकान्तेन एव स्वप्ने मृत्युरूपातिक्रमणात् न स्वाभाविकत्वाशङ्का ५२३७अनिर्मोक्षता वा। ५२३८तत्र ‘चरित्वा’ इति — चरणफलं श्रमं उपलभेत इत्यर्थः, ततः सम्प्रसादानुभवोत्तरकालं पुनः प्रतिन्यायं यथान्यायं यथागतं — निश्चित आयः न्यायः, अयनं आयः निर्गमनं, पुनः पूर्वगमनवैपरीत्य यत् आगमनं सः प्रतिन्यायः — यथा आगतं ५२३९पुनः आगच्छति इत्यर्थः। प्रतियोनि ५२४०यथास्थानं; ५२४१स्वप्नस्थानात् हि सुषुप्तं प्रतिपन्नः सन् यथास्थानं एव पुनः आगच्छति — ५२४२प्रतियोनि आद्रवति, ५२४३स्वप्नाय एव स्वप्नस्थानाय एव। ननु स्वप्ने न करोति पुण्यपापे तयोः फलं एव पश्यति इति कथं अवगम्यते ? यथा जागरिते तथा करोति एव स्वप्ने अपि, तुल्यत्वात् दर्शनस्य — इति अतः आह — सः आत्मा, यत् किञ्चित् तत्र स्वप्ने पश्यति पुण्यपापफलं, ५२४४–५२४५अनन्वागतः अननुबद्धः तेन दृष्टेन भवति, ५२४६नैव अनुबद्धो भवति; ५२४७यदि हि स्वप्ने कृतं एव तेन स्यात्, तेन अनुबध्येत; ५२४८स्वप्नात् उत्थितोऽपि समन्वागतः स्यात्; ५२४९न च तत् लोके — स्वप्नकृतकर्मन् अन्वागतत्वप्रसिद्धिः; ५२५०न हि स्वप्नकृतेन आगसा आगस्कारिणं आत्मानं मन्यते कश्चित्; ५२५१न च स्वप्नदृशः आगः श्रुत्वा लोकः तं गर्हति परिहरति वा; ५२५२अतः अनन्वागत एव तेन भवति; ५२५३तस्मात् स्वप्ने कुर्वन् इव उपलभ्यते, न तु क्रिया अस्ति परमार्थतः; ५२५४‘उत इव स्त्रीभिः सह मोदमानः’(बृ.उ.४.३.१३) इति श्लोकः उक्तः; ५२५५आख्यातारः च स्वप्नस्य सह इव — शब्देन आचक्षते — हस्तिनोऽद्य घटीकृताः धावन्ति इव मया दृष्टा इति। ५२५६अतो न तस्य कर्तृत्वं इति। ५२५७कथं पुनः अस्य अकर्तृत्वं इति — ५२५८कार्यकरणैः मूर्तैः संश्लेषः मूर्तस्य, सः तु क्रियाहेतुः दृष्टः; न हि अमूर्तः कश्चित् क्रियावान् दृश्यते; अमूर्तः च आत्मा, अतोऽसङ्गः; यस्मात् च असङ्गोऽयं पुरुषः, तस्मात् अनन्वागतः तेन स्वप्नदृष्टेन; ५२५९अतः एव न क्रियाकर्तृत्वं अस्य कथञ्चित् उपपद्यते; ५२६०कार्यकरणसंश्लेषेण हि कर्तृत्वं स्यात्; सः च संश्लेषः सङ्गः अस्य नास्ति, यतः असङ्गो हि अयं पुरुषः; ५२६१तस्मात् अमृतः। ५२६२एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य; ५२६३सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि; ५२६४अतः ऊर्ध्वं ५२६५विमोक्षाय एव ब्रूहि; मोक्षपदार्थैकदेशस्य कर्मप्रविवेकस्य सम्यग्दर्शितत्वात्; ५२६६अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि इति॥

४२१५२६७तत्र ‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१५) इति असङ्गता अकर्तृत्वे हेतुः उक्तः; ५२६८उक्तं च पूर्वं — कर्मवशात् सः ईयते यत्र कामं इति; ५२६९कामः च सङ्गः; अतः असिद्धो हेतुः उक्तः — ‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’ इति। ५२७०न तु एतत् अस्ति; ५२७१कथं तर्हि ? ५२७२असङ्गः एव इति एतत् उच्यते — सः वा एषः एतस्मिन् स्वप्ने, सः वै एषः पुरुषः सम्प्रसादात् प्रत्यागतः स्वप्ने रत्वा चरित्वा यथाकामं, दृष्ट्वा एव पुण्यं च पापं च — इति सर्वं पूर्ववत्; बुद्धान्ताय एव जागरितस्थानाय। तस्मात् असङ्गः एव अयं पुरुषः; ५२७३यदि स्वप्ने सङ्गवान् स्यात् ५२७४कामी, ततः तत्सङ्गजैः दोषैः बुद्धान्ताय प्रत्यागतो लिप्येत॥

४२२५२७५यथा असौ स्वप्ने असङ्गत्वात् स्वप्नप्रसङ्गजैः दोषैः जागरिते प्रत्यागतो न लिप्यते, एवं जागरितसङ्गजैः अपि दोषैः न लिप्यते एव बुद्धान्ते; ५२७६तत् एतत् उच्यते —

४२३सः वै एषः एतस्मिन् बुद्धान्ते जागरिते रत्वा चरित्वा इत्यादि पूर्ववत्। सः यत् तत्र बुद्धान्ते किञ्चित् पश्यति, ५२७७अनन्वागतः तेन भवति — असङ्गो हि अयं पुरुषः इति। ननु दृष्ट्वा एव इति कथं अवधार्यते ? करोति च तत्र पुण्यपापे; तत् फलं च पश्यति — ५२७८न, कारकावभासकत्वेन कर्तृत्वोपपत्तेः; ५२७९‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते’(बृ.उ.४.३.६) इत्यादिना आत्मज्योतिषा अवभासितः कार्यकरणसङ्घातः व्यवहरति; तेन अस्य कर्तृत्वं उपचर्यते, न स्वतः कर्तृत्वं; ५२८०तथा च उक्तं ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति — ५२८१बुद्ध्याद्युपाधिकृतं एव न स्वतः; ५२८२इह तु परमार्थापेक्षया उपाधिनिरपेक्षः उच्यते — दृष्ट्वा एव पुण्यं च पापं च न कृत्वा इति; तेन न पूर्वापरव्याघाताशङ्का, ५२८३यस्मात् निरुपाधिकः परमार्थतो न करोति, न लिप्यते क्रियाफलेन; ५२८४–५२८६तथा च भगवता उक्तं — ‘अनादित्वात् निर्गुणत्वात् परमात्मा अयं अव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते’(भ.गी.१३.११) इति। तथा सहस्रदानं तु कामप्रविवेकस्य दर्शितत्वात्। तथा ‘सः वा एषः एतस्मिन् स्वप्ने’ ‘सः वा एषः एतस्मिन् बुद्धान्ते’ इति एताभ्यां कण्डिकाभ्यां असङ्गता एव प्रतिपादिता; ५२८७यस्मात् बुद्धान्ते कृतेन स्वप्नान्तं गतः सम्प्रसन्नः असम्बद्धो भवति स्तैन्यादिकार्यादर्शनात्, तस्मात् त्रिषु अपि स्थानेषु स्वतः असङ्गः एव अयं; ५२८८अतः अमृतः स्थानत्रयधर्मविलक्षणः। ५२८९प्रतियोनि आद्रवति स्वप्नान्ताय एव, सम्प्रसादाय इत्यर्थः — ५२९०दर्शनवृत्तेः स्वप्नस्य स्वप्नशब्देन अभिधानदर्शनात्, अन्तशब्देन च विशेषणोपपत्तेः; ५२९१‘एतस्मात् अन्ताय धावति’(बृ.उ.४.३.१९) इति च सुषुप्तं दर्शयिष्यति। ५२९२यदि पुनः एवं उच्यते — ‘स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा’(बृ.उ.४.३.३४) ‘एतौ उभौ अन्तौ अनुसञ्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च’(बृ.उ.४.३.१८) इति दर्शनात्, ‘स्वप्नान्ताय एव’ इति अत्र अपि दर्शनवृत्तिः एव स्वप्ने उच्यते इति — तथापि न किञ्चित् दुष्यति; असङ्गता हि सिषाधयिषिता सिध्यति एव; ५२९३यस्मात् जागरिते दृष्ट्वा एव पुण्यं च पापं च रत्वा चरित्वा च स्वप्नान्तं आगतः, न जागरितदोषेण अनुगतो भवति॥

४२४५२९४एवं अयं पुरुषः आत्मा स्वयं ज्योतिः कार्यकरणविलक्षणः तत्प्रयोजकाभ्यां कामकर्मभ्यां विलक्षणः — यस्मात् असङ्गो हि अयं पुरुषः, असङ्गत्वात् — इति अयं अर्थः ‘सः वा एषः एतस्मिन् सम्प्रसादे’(बृ.उ.४.३.१५) इत्याद्याभिः तिसृभिः कण्डिकाभिः प्रतिपादितः; तत्र असङ्गता एव आत्मनः कुतः — यस्मात्, जागरितात् स्वप्नं, स्वप्नात् च सम्प्रसादं, सम्प्रसादात् च पुनः स्वप्नं, क्रमेण बुद्धान्तं जागरितं, बुद्धान्तात् च पुनः स्वप्नान्तं — इति एवं अनुक्रमसञ्चारेण स्थानत्रयस्य व्यतिरेकः साधितः। पूर्वं अपि उपन्यस्तोऽयं अर्थः ‘स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ.उ.४.३.७) इति — तं विस्तरेण प्रतिपाद्य, केवलं दृष्टान्तमात्रं अवशिष्टं, तत् वक्ष्यामि इति आरभ्यते —

४२५तत् ५२९५तत्र एतस्मिन्, यथा — प्रदर्शिते अर्थे दृष्टान्तोऽयं उपादीयते — यथा लोके महामत्स्यः, महान् च असौ मत्स्यः च, नादेयेन स्रोतसा अहार्य इत्यर्थः, स्रोतः च विष्टम्भयति, स्वच्छन्दचारी, उभे कूले नद्याः ५२९६पूर्वं च अपरं च अनुक्रमेण सञ्चरति; ५२९७सञ्चरन् अपि कूलद्वयं तन्मध्यवर्तिना उदकस्रोतोवेगेन न परवशी क्रियते — एवं एव अयं पुरुषः एतौ उभौ अन्तौ अनुसञ्चरति; कौ तौ ? स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च। ५२९८दृष्टान्तप्रदर्शनफलं तु — मृत्युरूपः कार्यकरणसङ्घातः सह तत्प्रयोजकाभ्यां कामकर्मभ्यां अनात्मधर्मः; अयं च आत्मा एतस्मात् विलक्षणः — इति विस्तरतो व्याख्यातम्॥

४२६५२९९अत्र च स्थानत्रयानुसञ्चारेण स्वयञ्ज्योतिषः आत्मनः कार्यकरणसङ्घातव्यतिरिक्तस्य कामकर्मभ्यां विविक्तता उक्ता; ५३००स्वतः न अयं संसारधर्मवान्, ५३०१उपाधिनिमित्तं एव तु अस्य संसारित्वं ५३०२अविद्याध्यारोपितं — इति एषः समुदायार्थः उक्तः। ५३०३तत्र च जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तस्थानानां त्रयाणां विप्रकीर्णरूपः उक्तः, न पुञ्जीकृत्य एकत्र दर्शितः — ५३०४यस्मात् जागरिते ससङ्गः समृत्युः सकार्यकरणसङ्घातः उपलक्ष्यते ५३०५अविद्यया; ५३०६स्वप्ने तु कामसंयुक्तः मृत्युरूपविनिर्मुक्त उपलभ्यते; ५३०७सुषुप्ते पुनः सम्प्रसन्नः असङ्गो भवति इति असङ्गता अपि दृश्यते; ५३०८एकवाक्यतया तु उपसंह्रियमाणं फलं नित्यमुक्तबुद्धशुद्धस्वभावता अस्य न एकत्र पुञ्जीकृत्य प्रदर्शिता इति, तत्प्रदर्शनाय कण्डिका आरभ्यते। ५३०९सुषुप्ते हि एवंरूपता अस्य वक्ष्यमाणा ‘तत् वा अस्य एतत् अतिच्छन्दाः अपहतपाप्मा अभयं रूपं’(बृ.उ.४.३.२१) इति; यस्मात् एवंरूपं ५३१०विलक्षणं, सुषुप्तं प्रविविक्षति; ५३११तत् कथं इति ५३१२आह — ५३१३दृष्टान्तेन अस्य अर्थस्य प्रकटीभावो भवति इति तत्र दृष्टान्तः उपादीयते —

४२७तत् यथा — अस्मिन् आकाशे भौतिके श्येनो वा सुपर्णो वा, सुपर्णशब्देन क्षिप्रः श्येनः उच्यते, यथा आकाशे अस्मिन् विहृत्य विपरिपत्य श्रान्तः नानापरिपतनलक्षणेन कर्मणा परिखिन्नः, संहत्य पक्षौ सङ्गमय्य सम्प्रसार्य पक्षौ, सम्यक् लीयते अस्मिन् इति संलयः, नीडः नीडाय एव, ध्रियते स्वात्मना एव धार्यते स्वयं एव; यथा अयं दृष्टान्तः, एवं एव अयं पुरुषः, एतस्मात् एतस्मै, अन्ताय धावति। अन्तशब्दवाच्यस्य विशेषणं — यत्र यस्मिन् अन्ते सुप्तः, न कञ्चन न कञ्चित् अपि, कामं कामयते; तथा न कञ्चन स्वप्नं पश्यति। ‘न कञ्चन कामं’ इति स्वप्नबुद्धान्तयोः अविशेषेण सर्वः कामः प्रतिषिध्यते, ‘कञ्चन’ इति अविशेषिताभिधानात्; तथा ‘न कञ्चन स्वप्नं’ इति — ५३१४जागरिते अपि यत् दर्शनं, तत् अपि स्वप्नं मन्यते श्रुतिः, ५३१५अतः आह — न कञ्चन स्वप्नं पश्यति इति; ५३१६तथा च श्रुत्यन्तरं ‘तस्य त्रयः आवसथाः त्रयः स्वप्नाः’(ऐ.उ.१.३.१२) इति। ५३१७यथा दृष्टान्ते पक्षिणः परिपतनजश्रमापनुत्तये स्वनीडोपसर्पणं, एवं जाग्रत्स्वप्नयोः कार्यकरणसंयोगजक्रियाफलैः संयुज्यमानस्य, पक्षिणः परिपतनज इव, श्रमो भवति; तत् श्रमापनुत्तये स्वात्मनो नीडं आयतनं ५३१८सर्वसंसारधर्मविलक्षणं सर्वक्रियाकारकफलायासशून्यं स्वं आत्मानं प्रविशति॥

४२८५३२१यदि अस्य अयं स्वभावः — सर्वसंसारधर्मशून्यता, परोपाधिनिमित्तं च अस्य संसारधर्मित्वं; ५३२२यन्निमित्तं च अस्य परोपाधिकृतं संसारधर्मित्वं, सा च अविद्या — ५३२३तस्याः अविद्यायाः किं स्वाभाविकत्वं, आहोस्वित् कामकर्मादिवत् आगन्तुकत्वं; ५३२४यदि च आगन्तुकत्वं, ततो विमोक्षः उपपद्यते; ५३२५तस्याः च आगन्तुकत्वे का उपपत्तिः, ५३२६कथं वा न आत्मधर्मः अविद्या इति — ५३२७सर्वानर्थबीजभूतायाः अविद्यायाः सतत्त्वावधारणार्थं परा कण्डिका आरभ्यते —

४२९ताः वै, अस्य शिरःपाण्यादिलक्षणस्य पुरुषस्य, एताः हिता नाम नाड्यः, ५३२८यथा केशः सहस्रधा भिन्नः, तावता तावत्परिमाणेन अणिम्ना अणुत्वेन तिष्ठन्ति; ताः च शुक्लस्य रसस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः, एतैः शुक्लत्वादिभिः रसविशेषैः पूर्णा इत्यर्थः; एते च रसानां वर्णविशेषाः ५३२९वातपित्तश्लेष्मणां इतरेतरसंयोगवैषम्यविशेषात् विचित्रा बहवः च भवन्ति। ५३३०–५३३१तासु एवंविधासु नाडीषु सूक्ष्मासु वालाग्रसहस्रभेदपरिमाणासु शुक्लादिरसपूर्णासु सकलदेहव्यापिनीषु सप्तदशकं लिङ्गं वर्तते; तदाश्रिताः सर्वा वासना उच्चावचसंसारधर्मानुभवजनिताः; तत् लिङ्गं वासनाश्रयं सूक्ष्मत्वात् स्वच्छं स्फटिकमणिकल्पं नाडीगतरसोपाधिसंसर्गवशात् धर्माधर्मप्रेरितोद्भूतवृत्तिविशेषं स्त्रीरथहस्त्याद्याकारविशेषैः वासनाभिः प्रत्यवभासते; अथ ५३३२–५३३३एवं सति, यत्र यस्मिन् काले, केचन शत्रवः अन्ये वा तस्कराः मां आगत्य घ्नन्ति — इति मृषा एव वासनानिमित्तः प्रत्ययः अविद्याख्यः जायते, तत् एतत् उच्यते — एनं स्वप्नदृशं घ्नन्ती इव इति; ५३३४तथा जिनन्ति इव वशीकुर्वन्ती इव; न केचन घ्नन्ति, न अपि वशीकुर्वन्ति, केवलं तु अविद्यावासनोद्भवनिमित्तं भ्रान्तिमात्रं; तथा हस्ती इव एनं विच्छाययति विच्छादयति विद्रावयति धावयति इव इत्यर्थः; गर्तं इव पतति — गर्तं जीर्णकूपादिकं इव पतन्तं आत्मानं उपलक्षयति; ५३३५तादृशी हि अस्य मृषा वासना उद्भवति ५३३६अत्यन्तनिकृष्टा अधर्मोद्भासितान्तःकरणवृत्त्याश्रया, ५३३७दुःखरूपत्वात्। ५३३८किं बहुना, यत् एव जाग्रत् भयं पश्यति हस्त्यादिलक्षणं, तत् एव भयरूपं अत्र अस्मिन् स्वप्ने विना एव हस्त्यादिरूपं भयं ५३३९अविद्यावासनया मृषा एव उद्भूतया मन्यते। ५३४०अथ पुनः यत्र अविद्या अपकृष्यमाणा विद्या च उत्कृष्यमाणा — ५३४१किंविषया किंलक्षणा च इत्युच्यते — अथ पुनः यत्र यस्मिन् काले, देव इव स्वयं भवति, ५३४२देवताविषया विद्या यदा उद्भूता जागरितकाले, तदा उद्भूतया वासनया देवं इव आत्मानं मन्यते; स्वप्ने अपि तत् उच्यते — देव इव, राजा इव राज्यस्थः अभिषिक्तः, स्वप्ने अपि राजा अहं इति मन्यते राजवासनावासितः। ५३४३एवं अत्यन्तप्रक्षीयमाणा अविद्या उद्भूता च विद्या सर्वात्मविषया यदा, तदा स्वप्ने अपि तद्भावभावितः — अहं एव इदं सर्वोऽस्मि इति मन्यते; सः यः सर्वात्मभावः, सोऽस्य आत्मनः परमो लोकः परम आत्मभावः स्वाभाविकः। ५३४४यत् तु सर्वात्मभावात् अर्वाक् वालाग्रमात्रं अपि अन्यत्वेन दृश्यते — न अहं अस्मि इति, ५३४५तदवस्था अविद्या; ५३४६तया अविद्यया ये प्रत्युपस्थापिताः अनात्मभावा लोकाः, ते अपरमाः स्थावरान्ताः; तान् संव्यवहारविषयान् लोकान् अनपेक्ष्य अयं सर्वात्मभावः समस्तोऽनन्तरोऽबाह्यः, सोऽस्य परमो लोकः। ५३४७तस्मात् अपकृष्यमाणायां अविद्ययां, विद्यायां च काष्ठं गतायां, सर्वात्मभावो मोक्षः, ५३४८यथा स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं स्वप्ने प्रत्यक्षतः उपलभ्यते तद्वत्, विद्याफलं उपलभ्यते इत्यर्थः। ५३४९तथा अविद्यायां अपि उत्कृष्यमाणायां, तिरोधीयमानायां च विद्यायां, अविद्यायाः फलं प्रत्यक्षतः एव उपलभ्यते — ‘अथ यत्र एनं घ्नन्ति इव जिनन्ति इव’ इति। ५३५०ते एते विद्याविद्याकार्ये, सर्वात्मभावः परिच्छिन्नात्मभावः च; ५३५१विद्यया शुद्धया सर्वात्मन् भवति; अविद्यया च असर्वो भवति; ५३५२–५३५३अन्यतः कुतश्चित् प्रविभक्तो भवति; यतः प्रविभक्तो भवति, तेन विरुध्यते; ५३५४विरुद्धत्वात् हन्यते जीयते विच्छाद्यते च; ५३५५असर्वविषयत्वे च भिन्नत्वात् एतत् भवति; ५३५६समस्तः तु सन् कुतो भिद्यते, येन विरुध्येत; विरोधाभावे, केन हन्यते जीयते विच्छाद्यते च। ५३५७अतः इदं अविद्यायाः सतत्त्वं उक्तं भवति — सर्वात्मानं सन्तं असर्वात्मत्वेन ग्राहयति, ५३५८आत्मनः अन्यत् वस्त्वन्तरं अ विद्यमानं प्रत्युपस्थापयति, आत्मानं असर्वं आपादयति; ५३५९–५३६१ततः तद्विषयः कामो भवति; यतो भिद्यते कामतः, क्रियां उपादत्ते, ततः फलं — ५३६२तत् एतत् उक्तम्। ५३६३वक्ष्यमाणं च ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’(बृ.उ.२.४.१४), इत्यादि। ५३६४इदं अविद्यायाः सतत्त्वं सह कार्येण प्रदर्शितं; विद्यायाः च कार्यं सर्वात्मभावः प्रदर्शितः अविद्यायाः विपर्ययेण। ५३६५सा च अविद्या न आत्मनः स्वाभाविको धर्मः — यस्मात् विद्यायां उत्कृष्यमाणायां स्वयं अपचीयमाना सती, काष्ठां गतायां विद्यायां परिनिष्ठिते सर्वात्मभावे सर्वात्मना निवर्तते, रज्ज्वां इव सर्पज्ञानं रज्जुनिश्चये; ५३६६तत् च उक्तं — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादि; ५३६७तस्मात् न आत्मधर्मः अविद्या; ५३६८न हि स्वाभाविकस्य उच्छित्तिः कदाचित् अपि उपपद्यते, सवितुः इव औष्ण्यप्रकाशयोः। ५३६९तस्मात् तस्याः मोक्षः उपपद्यते॥

४३०५३७०इदानीं योऽसौ सर्वात्मभावो मोक्षः विद्याफलं क्रियाकारकफलशून्यं, सः प्रत्यक्षतो निर्दिश्यते, ५३७१यत्र अविद्याकामकर्माणि न सन्ति। तत् एतत् प्रस्तुतं — ‘यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति’(बृ.उ.४.३.१९) इति, ५३७२–५३७३तत् एतत् वै अस्य रूपं — यः सर्वात्मभावः ‘सोऽस्य परमो लोकः’(बृ.उ.४.३.२०) इति उक्तः — तत्; अतिच्छन्दा अतिच्छन्दं इत्यर्थः, ५३७४रूपपरत्वात्; ५३७५छन्दः कामः, अतिगतः छन्दः यस्मात् रूपात् तत् अतिच्छन्दं रूपं; ५३७६अन्योऽसौ सान्तः छन्दःशब्दः गायत्र्यादिच्छन्दोवाची; अयं तु कामवचनः, अतः स्वरान्तः एव; ५३७७तथापि ‘अतिच्छन्दा’ इति पाठः स्वाध्यायधर्मो द्रष्टव्यः; ५३७८अस्ति च लोके कामवचनप्रयुक्तः छन्दशब्दः ‘स्वच्छन्दः’ ‘परच्छन्दः’ इत्यादौ; ५३७९अतः ‘अतिच्छन्दं’ इति एवं उपनेयं, कामवर्जितं एतत् रूपं इति अस्मिन् अर्थे तथा अपहतपाप्मा — ५३८०पाप्मशब्देन धर्माधर्मौ उच्येते, ‘पाप्मभिः संसृज्यते’‘पाप्मनो विजहाति’(बृ.उ.४.३.८) इति उक्तत्वात्; ५३८१अपहतपाप्मा धर्माधर्मवर्जितं इति एतत्। किञ्च, अभयं — भयं हि नाम अविद्याकार्यं, ‘अविद्यया भयं मन्यते’(बृ.उ.४.३.२०) इति हि उक्तं; ५३८२तत् कार्यद्वारेण कारणप्रतिषेधोऽयं; अभयं रूपं इति अविद्यावर्जितं इति एतत्। ५३८३यत् एतत् विद्याफलं सर्वात्मभावः, तत् एतत् अतिच्छन्दापहतपाप्माभयं रूपं — सर्वसंसारधर्मवर्जितं, अतः अभयं रूपं एतत्। ५३८४इदं च पूर्वं एव उपन्यस्तं अतीतानन्तरब्राह्मणसमाप्तौ ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) इति आगमतः; ५३८५इह तु तर्कतः प्रपञ्चितं ५३८६दर्शितागमार्थप्रत्ययदार्ढ्याय। ५३८७अयं आत्मा स्वयं चैतन्यज्योतिःस्वभावः सर्वं स्वेन चैतन्यज्योतिषा ५३८८अवभासयति — सः यत् तत्र किञ्चित् पश्यति, रमते, चरति, जानाति च इति उक्तं; ५३८९–५३९०स्थितं च एतत् न्यायतः नित्यं स्वरूपं चैतन्यज्योतिष्ट्वं आत्मनः। सः यदि आत्मा अत्र अविनष्टः स्वेन एव रूपेण वर्तते, कस्मात् अयं — अहं अस्मि इति आत्मानं वा, बहिः वा — इमानि भूतानि इति, जाग्रत्स्वप्नयोः इव, न जानाति — इति अत्र ५३९१उच्यते; शृणु अत्र अज्ञानहेतुं; ५३९२एकत्वं एव अज्ञानहेतुः; ५३९३तत् कथं इति ५३९४उच्यते; ५३९५दृष्टान्तेन हि प्रत्यक्षी भवति विवक्षितोऽर्थः इत्याह — तत् तत्र यथा लोके प्रियया इष्टया स्त्रिया सम्परिष्वक्तः सम्यक् परिष्वक्तः कामयन्त्या कामुकः सन्, न बाह्यमात्मनः किञ्चन किञ्चित् अपि वेद — मत्तोऽन्यत् वस्तु इति, न च आन्तरं — अयं अहं अस्मि सुखी दुःखी वा इति; ५३९६अपरिष्वक्तः तु तया प्रविभक्तो जानाति सर्वं एव बाह्यं आभ्यान्तरं च; ५३९७परिष्वङ्गोत्तरकालं तु एकत्वापत्तेः न जानाति — ५३९८एवं एव, यथा दृष्टान्तः अयं पुरुषः क्षेत्रज्ञः भूतमात्रासंसर्गतः ५३९९सैन्धवखिल्यवत् प्रविभक्तः, ५४००जलादौ चन्द्रादिप्रतिबिम्बवत् कार्यकरण इह प्रविष्टः, सोऽयं पुरुषः, प्राज्ञेन परमार्थेन स्वाभाविकेन स्वेन आत्मना परेण ज्योतिषा, सम्परिष्वक्तः सम्यक् परिष्वक्तः ५४०१एकीभूतः निरन्तरः ५४०२सर्वात्मन्, न बाह्यं किञ्चन वस्त्वन्तरं, न अपि आन्तरं आत्मनि — अयं अहं अस्मि सुखी दुःखी वा इति वेद। ५४०३–५४०४तत्र चैतन्यज्योतिःस्वभावत्वे कस्मात् इह न जानाति इति यत् अप्राक्षीः, तत्र अयं हेतुः मया उक्तः एकत्वं, यथा स्त्रीपुंसयोः सम्परिष्वक्तयोः। तत्र अर्थात् नानात्वं विशेषविज्ञानहेतुः इति उक्तं भवति; ५४०५नानात्वे च कारणं — आत्मनो वस्त्वन्तरस्य प्रत्युपस्थापिका अविद्या इति उक्तम्। ५४०६तत्र च अविद्यायाः यदा प्रविविक्तो भवति, तदा सर्वेण एकत्वं एव अस्य भवति; ५४०७ततः च ज्ञानज्ञेयादिकारकविभागे असति, कुतो विशेषविज्ञानप्रादुर्भावः कामो वा सम्भवति स्वाभाविके स्वरूपस्थ आत्मज्योतिषि। ५४०८यस्मात् एवं सर्वैकत्वं एव अस्य रूपं, अतः तत् वै अस्य आत्मनः स्वयञ्ज्योतिःस्वभावस्य एतत् रूपं आप्तकामं — ५४०९यस्मात् समस्तं एतत् तस्मात् आप्ताः कामाः अस्मिन् रूपे तत् इदं आप्तकामं; ५४१०–५४११यस्य हि अन्यत्वेन प्रविभक्तः कामः, तत् अनाप्तकामं भवति, ५४१२यथा जागरितावस्थायां देवदत्तादिरूपं; न तु इदं तथा कुतश्चित् प्रविभज्यते; अतः तत् आप्तकामं भवति। किं अन्यस्मात् वस्त्वन्तरात् न प्रविभज्यते, आहोस्वित् आत्मा एव तत् वस्त्वन्तरं, अतः आह — न अन्यत् अस्ति आत्मनः; कथं ? यतः आत्मकामं — आत्मा एव कामाः यस्मिन् रूपे, अन्यत्र प्रविभक्ता इव ५४१३अन्यत्वेन काम्यमानाः यथा जाग्रत्स्वप्नयोः, तस्य आत्मा एव अन्यत्वप्रत्युपस्थापकहेतोः अविद्यायाः अभावात् — आत्मकामं; अतः एव अकामं एतद्रूपं काम्यविषयाभावात्; शोकान्तरं शोकच्छिद्रं शोकशून्यं इति एतत्, शोकमध्यं इति वा, ५४१४सर्वथा अपि अशोकं एतद्रूपं शोकवर्जितं इत्यर्थः॥

४३१५४१५प्रकृतः स्वयञ्ज्योतिरात्मा अविद्याकामकर्मविनिर्मुक्त इति उक्तं, ५४१६असङ्गत्वात् आत्मनः, आगन्तुकत्वात् च तेषाम्। ५४१७तत्र एवं आशङ्का जायते; चैतन्यस्वभावत्वे सति अपि एकीभावात् न जानाति स्त्रीपुंसयोः इव सम्परिष्वक्तयोः इति उक्तं; तत्र प्रासङ्गिकं एतत् उक्तं — कामकर्मादिवत् स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं अपि अस्य आत्मना न स्वभावः, ५४१८यस्मात् सम्प्रसादे न उपलभ्यते — इति आशङ्कायां प्राप्तायां, तत् निराकरणाय, स्त्रीपुंसयोः दृष्टान्तोपादानेन, विद्यमानस्य एव ५४१९स्वयञ्ज्योतिष्ट्वस्य सुषुप्ते अग्रहणं एकीभावात् हेतोः, न तु कामकर्मादिवत् आगन्तुकं — ५४२०इति एतत् प्रासङ्गिकं अभिधाय, यत् प्रकृतं तत् एव अनुप्रवर्तयति। ५४२१अत्र च एतत् प्रकृतं — अविद्याकामकर्मविनिर्मुक्तं एव तत् रूपं, यत् ५४२२–५४२३सुषुप्ते आत्मनो गृह्यते प्रत्यक्षतः इति; तत् एतत् यथाभूतं एव अभिहितं — सर्वसम्बन्धातीतं एतद्रूपं इति; यस्मात् अत्र एतस्मिन् सुषुप्तस्थाने अतिच्छन्दापहतपाप्माभयं एतद्रूपं, तस्मात् अत्र पिता जनकः — ५४२४तस्य च जनयितृत्वात् यत् पितृत्वं पुत्रं प्रति, तत् कर्मनिमित्तं; तेन च कर्मणा अयं असम्बद्धः अस्मिन् काले; तस्मात् पिता पुत्रसम्बन्धनिमित्तात् कर्मणो विनिर्मुक्तत्वात् पिता अपि अपिता भवति; ५४२५तथा पुत्रोऽपि पितुः अपुत्रो भवति इति ५४२६सामर्थ्यात् गम्यते; ५४२७उभयोः हि सम्बन्धनिमित्तं कर्म, तत् अयं अतिक्रान्तो वर्तते; ५४२८‘अपहतपाप्मा’(बृ.उ.४.३.२१) इति हि उक्तम्। ५४२९तथा माता अमाता; लोकाः कर्मणा जेतव्याः जिताः च — तत्कर्मसम्बन्धाभावात् लोकाः अलोकाः; तथा देवाः कर्माङ्गभूताः — तत्कर्मसम्बन्धात्ययात् देवाः अदेवाः; तथा वेदाः — साध्यसाधनसम्बन्धाभिधायकाः, मन्त्रलक्षणाः च अभिधायकत्वेन कर्माङ्गभूताः, अधीताः अध्येतव्याः च — कर्मनिमित्तं एव सम्बध्यन्ते पुरुषेण; तत्कर्मातिक्रमणात् एतस्मिन् काले वेदाः अपि अवेदाः सम्पद्यन्ते। न केवलं शुभकर्मसम्बन्धातीतः, किं तर्हि, अशुभैः अपि अत्यन्तघोरैः कर्मभिः असम्बद्ध एव अयं वर्तते इति एतं अर्थं आह — अत्र स्तेनः ब्राह्मणसुवर्णहर्ता, भ्रूणघ्ना सह पाठात् अवगम्यते — सः तेन घोरेण कर्मणा एतस्मिन् काले विनिर्मुक्तो भवति, येन अयं कर्मणा महापातकी स्तेनः उच्यते। तथा भ्रूणहा अभ्रूणहा। तथा चाण्डालः न केवलं प्रत्युत्पन्नेन एव कर्मणा विनिर्मुक्तः, किं तर्हि सहजेन अपि अत्यन्तनिकृष्टजातिप्रापकेण अपि विनिर्मुक्त एव अयं; ५४३०चाण्डालो नाम शूद्रेण ब्राह्मण्यां उत्पन्नः, चण्डालः एव चाण्डालः; सः जातिनिमित्तेन कर्मणा असम्बद्धत्वात् अचाण्डालो भवति। पौल्कसः, पुल्कसः एव पौल्कसः, ५४३१शूद्रेण एव क्षत्त्रियायां उत्पन्नः; सोऽपि अपुल्कसो भवति। ५४३२तथा आश्रमलक्षणैः च कर्मभिः असम्बद्धो भवति इत्युच्यते; श्रमणः परिव्राट् — यत्कर्मनिमित्तो भवति, सः तेन विनिर्मुक्तत्वात् अश्रमणः; तथा तापसः वानप्रस्थः अतापसः; ५४३३सर्वेषां वर्णाश्रमादीनां उपलक्षणार्थं उभयोः ग्रहणम्। किं बहुना ? अनन्वागतं — न अन्वागतं अनन्वागतं असम्बद्धं इति एतत्, पुण्येन शास्त्रविहितेन कर्मणा, तथा पापेन विहिताकरणप्रतिषिद्धक्रियालक्षणेन; ५४३४रूपपरत्वात् नपुंसकलिङ्गं; ५४३५‘अभयं रूपं’(बृ.उ.४.३.२१) इति हि अनुवर्तते। ५४३६किं पुनः असम्बद्धत्वे कारणं इति तद्धेतुः उच्यते — तीर्णः अतिक्रान्तः, हि यस्मात्, एवंरूपः, तदा तस्मिन् काले, सर्वान् शोकान् — शोकाः कामाः; ५४३७इष्टविषयप्रार्थना हि तद्विषयवियोगे शोकत्वं आपद्यते; ५४३८इष्टं हि विषयं अप्राप्तं वियुक्तं च उद्दिश्य चिन्तयानः तद्गुणान् सन्तप्यते पुरुषः; अतः शोको रतिः कामः इति पर्यायाः। ५४३९यस्मात् सर्वकामातीतो हि अत्र अयं भवति — ५४४०‘न कञ्चन कामं कामयते’(बृ.उ.४.३.१९) ‘अतिच्छन्दा’(बृ.उ.४.३.२०) इति हि उक्तं, तत्प्रक्रियापतितोऽयं शोकशब्दः कामवचनः एव भवितुं अर्हति; ५४४१कामः च कर्महेतुः; ५४४२वक्ष्यति हि ‘सः यथाकामो भवति तत्क्रतुः भवति यत्क्रतुः भवति तत् कर्म कुरुते’(बृ.उ.४.४.५) इति — ५४४३अतः सर्वकामातितीर्णत्वात् युक्तं उक्तं ‘अनन्वागतं पुण्येन’ इत्यादि। हृदयस्य — ५४४४हृदयं इति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः, तत्स्थं अन्तःकरणं बुद्धिः हृदयं इत्युच्यते, ५४४५तात्स्थ्यात्, मञ्चक्रोशनवत्, ५४४६हृदयस्य ५४४७बुद्धेः ये शोकाः; बुद्धिसंश्रया हि ते, ‘कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा इत्यादि — सर्वं मनः एव’(बृ.उ.१.५.३) इति उक्तत्वात्; वक्ष्यति च ‘कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः’(बृ.उ.४.४.७) इति; ५४४८आत्मसंश्रयभ्रान्त्यपनोदाय हि इदं वचनं ‘हृदि श्रिताः’ ५४४९‘हृदयस्य शोकाः’ इति च। ५४५०हृदयकरणसम्बन्धातीतः च अयं अस्मिन् काले ‘अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि’(बृ.उ.४.३.७) इति हि उक्तं; हृदयकरणसम्बन्धातीतत्वात्, तत्संश्रयकामसम्बन्धातीतो भवति इति युक्ततरं वचनम्॥

४३२५४५१ये तु वादिनः — हृदि श्रिताः कामाः वासनाः च हृदयसम्बन्धिनं आत्मानं उपसृप्य उपश्लिष्यन्ति, ५४५२हृदयवियोगे अपि च आत्मनि अवतिष्ठन्ते पुटतैलस्थ इव पुष्पादिगन्धः — इति आचक्षते; ५४५३तेषां ‘कामः सङ्कल्पः’(बृ.उ.१.५.३) ५४५४‘हृदये हि एव रूपाणि’(बृ.उ.३.९.२०) ‘हृदयस्य शोकाः’ इत्यादीनां वचनानां आनर्थक्यं एव। हृदयकरणोत्पाद्यत्वात् इति चेत्, ५४५५न, ‘हृदि श्रिताः’(बृ.उ.४.४.७) इति विशेषणात्; न हि हृदयस्य करणमात्रत्वे ‘हृदि श्रिताः’ इति वचनं समञ्जसं, ‘हृदये हि एव रूपाणि प्रतिष्ठितानि’(बृ.उ.३.९.२०) इति च। ५४५६आत्मविशुद्धेः च विवक्षितत्वात् हृच्छ्रयणवचनं यथार्थं एव युक्तं; ५४५७‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति च श्रुतेः अन्यार्थासम्भवात्। ५४५८‘कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः’ इति विशेषणात् आत्माश्रया अपि सन्ति इति चेत्, ५४५९न, अनाश्रितापेक्षत्वात्। न अत्र आश्रयान्तरं अपेक्ष्य ‘ये हृदि’ इति विशेषणं, किं तर्हि ये हृदि अनाश्रिताः कामाः तान् अपेक्ष्य विशेषणं; ५४६०ये तु अप्ररूढा भविष्यन्तः भूताः च प्रतिपक्षतो निवृत्ताः, ते नैव हृदि श्रिताः; सम्भाव्यन्ते च ते; ५४६१अतो युक्तं तान् अपेक्ष्य विशेषणं — ये प्ररूढा वर्तमानाः विषये ते सर्वे प्रमुच्यन्ते इति। ५४६२तथापि विशेषणानर्थक्यं इति चेत्, ५४६३न, तेषु यत्नाधिक्यात्, हेयार्थत्वात्; ५४६४इतरथा अश्रुतं अनिष्टं च कल्पितं स्यात् आत्माश्रयत्वं कामानाम्। ५४६५–५४६६‘न कञ्चन कामं कामयते’(बृ.उ.४.३.१९) इति ५४६७प्राप्तप्रतिषेधात् आत्माश्रयत्वं कामानां श्रुतं एव इति चेत्, न, ‘स धीः स्वप्नो भूत्वा’(बृ.उ.४.३.७) इति परनिमित्तत्वात् कामाश्रयत्वप्राप्तेः; असङ्गवचनात् च; न हि कामास्रयत्वे असङ्गवचनं उपपद्यते; ५४६८सङ्गः च कामः इति अवोचाम। ५४६९‘आत्मकामः’(बृ.उ.४.३.२१) इति श्रुतेः आत्मविषयोऽस्य कामो भवति इति चेत्, न, व्यतिरिक्तकामाभावार्थत्वात् तस्याः। ५४७०वैशेषिकादितन्त्रन्यायोपपन्नं आत्मनः कामाद्याश्रयत्वं इति चेत्, ५४७१न, ‘हृदि श्रिताः’ इत्यादिविशेषश्रुतिविरोधात् अनपेक्ष्याः ताः वैशेषिकादितन्त्रोपपत्तयः; श्रुतिविरोधे न्यायाभासत्वोपगमात्। स्वयञ्ज्योतिष्ट्वबाधनात् च; ५४७२कामादीनां च स्वप्ने केवलदृशिमात्रविषयत्वात् स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं सिद्धं स्थितं च बाध्येत — आत्मसमवायित्वे दृश्यत्वानुपपत्तेः, चक्षुर्गतविशेषवत्; ५४७३–५४७४द्रष्टुः हि दृश्यं अर्थान्तरभूतं इति, द्रष्टुः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं सिद्धं; तत् बाधितं स्यात्, यदि कामाद्याश्रयत्वं परिकल्प्येत। ५४७५सर्वशास्त्रार्थविप्रतिषेधात् च — ५४७६परस्य एकदेशकल्पनायां कामाद्याश्रयत्वे च सर्वशास्त्रार्थजातं कुप्येत; ५४७७एतत् च विस्तरेण चतुर्थे अवोचाम; ५४७८महता हि प्रयत्नेन कामाद्याश्रयत्वकल्पनाः प्रतिषेद्धव्याः, आत्मनः परेण एकत्वशास्त्रार्थसिद्धये; ५४७९तत्कल्पनायां पुनः क्रियमाणायां शास्त्रार्थः एव बाधितः स्यात्। यथा इच्छादीनां आत्मधर्मत्वं कल्पयन्तः वैशेषिकाः नैयायिकाः च उपनिषच्छास्त्रार्थेन न सङ्गच्छन्ते, तथा इयं अपि कल्पना उपनिषच्छास्त्रार्थबाधनात् न आदरणीया॥५४८०

४३३५४८१स्त्रीपुंसयोः इव एकत्वात् न पश्यति इति उक्तं, स्वयञ्ज्योतिः इति च; ५४८२स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं नाम चैतन्यात्मस्वभावता; ५४८३यदि हि अग्न्युष्णत्वादिवत् चैतन्यात्मस्वभावः आत्मा, सः कथं एकत्वे अपि हि स्वभावं जह्यात्, ५४८४न जानीयात् ? ५४८५अथ न जहाति, कथं इह सुषुप्ते न पश्यति ? ५४८६विप्रतिषिद्धं एतत् — चैतन्यं आत्मस्वभावः, न जानाति च इति। न विप्रतिषिद्धं, उभयं अपि एतत् उपपद्यते एव; कथं —५४८७–५४८८

४३४यत् वै सुषुप्ते तत् न पश्यति, पश्यन् वै तत् तत्र पश्यन् एव न पश्यति। ५४८९–५४९०यत् तत्र सुषुप्ते न पश्यति इति जानीषे, तत् न तथा गृह्णीयाः; कस्मात् ? पश्यन् वै भवति तत्र। ननु एवं न पश्यति इति सुषुप्ते जानीमः, यतः न चक्षुः वा मनो वा दर्शने करणं व्यापृतं अस्ति; ५४९१व्यापृतेषु हि दर्शनश्रवणादिषु, पश्यति इति व्यवहारो भवति, शृणोति इति वा; ५४९२न च व्यापृतानि करणानि पश्यामः; तस्मात् न पश्यति एव अयम्। ५४९३न हि; ५४९४–५४९५किं तर्हि पश्यन् एव भवति; कथं ? न — हि यस्मात् द्रष्टुः दृष्टिकर्तुः या दृष्टिः, तस्याः दृष्टेः विपरिलोपः विनाशः, सः न विद्यते। ५४९६–५४९७यथा अग्नेः औष्ण्यं यावदग्निभावि, तथा अयं च आत्मा द्रष्टा अविनाशी, अतः अविनाशित्वात् आत्मनो दृष्टिः अपि अविनाशिनी, यावद्द्रष्टृभाविनी हि सा। ननु विप्रतिषिद्धं इदं अभिधीयते — द्रष्टुः सा दृष्टिः न विपरिलुप्यते इति च; ५४९८–५४९९दृष्टिः च द्रष्ट्रा क्रियते; दृष्टिकर्तृत्वात् हि द्रष्टा इत्युच्यते; क्रियमाणा च द्रष्ट्रा दृष्टिः न विपरिलुप्यते इति च अशक्यं वक्तुं; ननु न विपरिलुप्यते इति वचनात् अविनाशिनी स्यात्, ५५००न, वचनस्य ज्ञापकत्वात्; ५५०१न हि न्यायप्राप्तो विनाशः कृतकस्य वचनशतेन अपि वारयितुं शक्यते, वचनस्य यथाप्राप्तार्थज्ञापकत्वात्। ५५०२न एषः दोषः, आदित्यादिप्रकाशकत्ववत् दर्शनोपपत्तेः; ५५०३यथा आदित्यादयः नित्यप्रकाशस्वभावा एव सन्तः स्वाभाविकेन नित्येन एव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति; ५५०४न हि अप्रकाशात्मानः सन्तः प्रकाशं कुर्वन्तः प्रकाशयन्ति इति उच्यन्ते, किं तर्हि स्वभावेन एव नित्येन प्रकाशेन — ५५०५तथा अयं अपि आत्मा अविपरिलुप्तस्वभावया दृष्ट्या नित्यया द्रष्टा इत्युच्यते। ५५०६गौणं तर्हि द्रष्टृत्वं, ५५०७न, एवं एव मुख्यत्वोपपत्तेः; ५५०८यदि हि अन्यथा अपि आत्मनो द्रष्टृत्वं दृष्टं, तदा अस्य द्रष्टृत्वस्य गौणत्वं; न तु आत्मनः अन्यो दर्शनप्रकारोऽस्ति; तत् एवं एव मुख्यं द्रष्टृत्वं उपपद्यते, न अन्यथा — यथा आदित्यादीनां प्रकाशयितृत्वं नित्येन एव स्वाभाविकेन अक्रियमाणेन प्रकाशेन, ५५०९–५५१०तत् एव च प्रकाशयितृत्वं मुख्यं, प्रकाशयितृत्वान्तरानुपपत्तेः। ५५११–५५१२तस्मात् ५५१३न द्रष्टुः दृष्टिः विपरिलुप्यते इति न विप्रतिषेधगन्धोऽपि अस्ति। ननु अनित्यक्रियाकर्तृविषयः एव तृच्प्रत्ययान्तस्य शब्दस्य प्रयोगो दृष्टः — यथा छेत्ता भेत्ता गन्ता इति, तथा द्रष्टा इति अत्र अपि इति चेत् — न, प्रकाशयिता इति दृष्टत्वात्। ५५१४भवतु प्रकाशकेषु, अन्यथा असम्भवात्, न तु आत्मनि इति चेत् — ५५१५न, दृष्ट्यविपरिलोपश्रुतेः। ५५१६पश्यामि — न पश्यामि — इति अनुभवदर्शनात् न इति चेत्, ५५१७न, करणव्यापारविशेषापेक्षत्वात्; ५५१८उद्धृतचक्षुषां च स्वप्ने आत्मदृष्टेः अविपरिलोपदर्शनात्। ५५१९तस्मात् अविपरिलुप्तस्वभावा एव आत्मनो दृष्टिः; ५५२०अतः तया अविपरिलुप्तया दृष्ट्या स्वयञ्ज्योतिःस्वभावया पश्यन् एव भवति सुषुप्ते॥

४३५५५२१कथं तर्हि न पश्यति इति उच्यते — न तु तत् अस्ति; किं तत् ? द्वितीयं विषयभूतं; किंविशिष्टं ? ततः द्रष्टुः अन्यत् अन्यत्वेन विभक्तं यत् पश्येत् यत् उपलभेत। ५५२२यत् हि तद्विशेषदर्शनकारणं अन्तःकरणं चक्षुः रूपं च, तत् अविद्यया अन्यत्वेन प्रत्युपस्थापितं आसीत्; तत् एतस्मिन् काले एकीभूतं, ५५२३आत्मनः परेण परिष्वङ्गात्; ५५२४द्रष्टुः हि परिच्छिन्नस्य विशेषदर्शनाय करणं अन्यत्वेन व्यवतिष्ठते; ५५२५अयं तु स्वेन सर्वात्मना सम्परिष्वक्तः — स्वेन परेण प्राज्ञेन आत्मना, प्रियया इव पुरुषः; ५५२६तेन न पृथक्त्वेन व्यवस्थितानि करणानि, विषयाः च; ५५२७तत् अभावात् विशेषदर्शनं नास्ति; ५५२८करणादिकृतं हि तत्, न आत्मकृतं; ५५२९आत्मकृतं इव प्रत्यवभासते। ५५३०तस्मात् तत्कृता इयं भ्रान्तिः — आत्मनो दृष्टिः परिलुप्यते इति॥

४३६५५३१समानं अन्यत् — यत् वै तत् न जिघ्रति, यत् वै तत् न रसयते, यत् वै तत् न वदति, यत् वै तत् न शृणोति, यत् वै तत् न मनुते, यत् वै तत् न स्पृशति, यत् वै तत् न विजानाति इति। ५५३२मननविज्ञानयोः दृष्ट्यादिसहकारित्वे अपि सति चक्षुरादिनिरपेक्षो भूतभविष्यद्वर्तमानविषयव्यापारो विद्यते इति पृथग्ग्रहणम्॥

४३७५५३३किं पुनः दृष्ट्यादीनां अग्नेः औष्ण्यप्रकाशनज्वलनादिवत् धर्मभेदः, आहोस्वित् अभिन्नस्य एव धर्मस्य परोपाधिनिमित्तं धर्मान्यत्वं इति। ५५३४अत्र केचित् व्याचक्षते — आत्मवस्तुनः स्वतः एव एकत्वं नानात्वं च — यथा गोः गोद्रव्यतया एकत्वं, सास्नादीनां धर्माणां परस्परतो भेदः; ५५३५यथा स्थूलेषु एकत्वं नानात्वं च, तथा निरवयवेषु अमूर्तवस्तुषु एकत्वं नानात्वं च अनुमेयं; ५५३६सर्वत्र अव्यभिचारदर्शनात् आत्मनोऽपि तद्वत् एव दृष्ट्यादीनां परस्परं नानात्वं, आत्मना च एकत्वं इति। ५५३७न, अन्यपरत्वात् — न हि दृष्ट्यादिधर्मभेदप्रदर्शनपरं इदं वाक्यं ५५३८‘यत् वै तत्’ इत्यादि; किं तर्हि, यदि चैतन्यात्मज्योतिः, कथं न जानाति सुषुप्ते ? नूनं अतो न चैतन्यात्मज्योतिः इति एवं आशङ्काप्राप्तौ, तत् निराकरणाय एतत् आरब्धं ‘यत् वै तत्’ इत्यादि। यत् अस्य जाग्रत्स्वप्नयोः चक्षुराद्यनेकोपाधिद्वारं चैतन्यात्मज्योतिःस्वाभाव्यं उपलक्षितं दृष्ट्याद्यभिधेयव्यवहारापन्नं, सुषुप्ते उपाधिभेदव्यापारनिवृत्तौ अनुद्भास्यमानत्वात् अनुपलक्ष्यमाणस्वभावं अपि उपाधिभेदेन भिन्नं इव — यथाप्राप्तानुवादेन एव विद्यमानत्वं उच्यते; ५५३९तत्र दृष्ट्यादिधर्मभेदकल्पना विवक्षितार्थानभिज्ञतया; ५५४०सैन्धवघनवत् प्रज्ञानैकरसघनश्रुतिविरोधात् च; ५५४१‘विज्ञानं आनन्दं’(बृ.उ.३.९.२८) ‘सत्यं ज्ञानं’(तै.उ.२.१.१) ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। ५५४२शब्दप्रवृत्तेः च — ५५४३लौकिकी च शब्दप्रवृत्तिः — ‘चक्षुषा रूपं विजानाति’ ‘श्रोत्रेण शब्दं विजानाति’ ‘रसनेन अन्नस्य रसं विजानाति’ इति च सर्वत्र एव च दृष्ट्यादिशब्दाभिधेयानां विज्ञानशब्दवाच्यतां एव दर्शयति; शब्दप्रवृत्तिः च प्रमाणम्। ५५४४दृष्टान्तोपपत्तेः च — ५५४५यथा हि लोके स्वच्छस्वाभाव्ययुक्तः स्फटिकः तन्निमित्तं एव केवलं हरितनीललोहिताद्युपाधिभेदसंयोगात् तदाकारत्वं भजते, ५५४६न च स्वच्छस्वाभाव्यव्यतिरेकेण हरितनीललोहितादिलक्षणा धर्मभेदाः स्फटिकस्य कल्पयितुं शक्यन्ते — ५५४७तथा चक्षुराद्युपाधिभेदसंयोगात् ५५४८प्रज्ञानघनस्वभावस्य एव आत्मज्योतिषः दृष्ट्यादिशक्तिभेदः उपलक्ष्यते, प्रज्ञानघनस्य स्वच्छस्वाभाव्यात् स्फटिकस्वच्छस्वाभाव्यवत्। ५५४९स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात् च — ५५५०यथा च आदित्यज्योतिः अवभास्यभेदैः संयुज्यमानं हरितनीलपीतलोहितादिभेदैः अविभाज्यं तदाकाराभासं भवति, ५५५१तथा च कृत्स्नं जगत् अवभासयत् चक्षुरादीनि च तदाकारं भवति; तथा च उक्तं — ‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते’(बृ.उ.४.३.६) इत्यादि। ५५५२न च निरवयवेषु अनेकात्मता शक्यते कल्पयितुं, दृष्टान्ताभावात्। ५५५३यत् अपि ५५५४आकाशस्य सर्वगतत्वादिधर्मभेदः परिकल्प्यते, परमाण्वादीनां च गन्धरसाद्यनेकगुणत्वं, तत् अपि निरूप्यमाणं परोपाधिनिमित्तं एव भवति; आकाशस्य तावत् सर्वगतत्वं नाम न स्वतो धर्मोऽस्ति; ५५५५सर्वोपाधिसंश्रयात् हि सर्वत्र स्वेन रूपेण सत्त्वं अपेक्ष्य सर्वगतत्वव्यवहारः; ५५५६न तु आकाशः क्वचित् गतो वा, अगतो वा स्वतः; ५५५७गमनं हि नाम देशान्तरस्थस्य देशान्तरेण संयोगकारणं; ५५५८सा च क्रिया नैव अविशेषे सम्भवति; ५५५९एवं धर्मभेदाः नैव सन्ति आकाशे। ५५६०तथा परमाण्वादौ अपि। ५५६१परमाणुः नाम पृथिव्याः गन्धघनायाः परमसूक्ष्मः अवयवः गन्धात्मकः एव; न तस्य पुनः गन्धवत्त्वं नाम शक्यते कल्पयितुं; ५५६२अथ तस्य एव रसादिमत्त्वं स्यात् इति चेत्, ५५६३न, तत्र अपि अबादिसंसर्गनिमित्तत्वात्। ५५६४तस्मात् न निरवयवस्य अनेकधर्मवत्त्वे दृष्टान्तोऽस्ति। ५५६५एतेन दृगादिशक्तिभेदानां पृथक् चक्षूरूपादिभेदेन परिणामभेदकल्पना परमात्मनि प्रत्युक्ता॥

४३८५५६६जाग्रत्स्वप्नयोः इव यत् विजानीयात्, तत् द्वितीयं प्रविभक्तं अन्यत्वेन नास्ति इति उक्तं; अतः सुषुप्ते न विजानाति विशेषम्। ननु यदि अस्य अयं एव स्वभावः, किन्निमित्तं अस्य ५५६७विशेषविज्ञानं स्वभावपरित्यागेन; अथ विशेषविज्ञानं एव अस्य स्वभावः, कस्मात् एषः विशेषं न विजानाति इति। ५५६८उच्यते, शृणु — यत्र यस्मिन् जागरिते स्वप्ने वा अन्यत् इव आत्मनो वस्त्वन्तरं इव अविद्यया प्रत्युपस्थापितं भवति, तत्र तस्मात् अविद्याप्रत्युपस्थापितात् अन्यः अन्यं इव आत्मानं मन्यमानः — असति आत्मनः प्रविभक्ते वस्त्वन्तरे असति च आत्मनि ततः प्रविभक्तेः, अन्यः अन्यत् पश्येत् उपलभेत; तत् च दर्शितं स्वप्ने प्रत्यक्षतः — ‘घ्नन्ति इव जिनन्ति इव’(बृ.उ.४.३.२०) इति। तथा अन्यः अन्यत् जिघ्रेत् रसयेत् वदेत् शृणुयात् मन्वीत स्पृशेत् विजानीयात् इति॥

४३९५५७०यत्र पुनः सा अविद्या सुषुप्ते वस्त्वन्तरप्रत्युपस्थापिका शान्ता, तेन अन्यत्वेन अविद्याप्रविभक्तस्य वस्तुनः अभावात्, तत् केन कं पश्येत् जिघ्रेत् विजानीयात् वा। ५५७१अतः स्वेन एव हि प्राज्ञेन आत्मना स्वयञ्ज्योतिःस्वभावेन सम्परिष्वक्तः समस्तः सम्प्रसन्नः ५५७२आप्तकामः आत्मकामः, ५५७३सलिलवत् स्वच्छीभूतः — ५५७४सलिल इव सलिलः, एकः द्वितीयस्य अभावात्; ५५७५अविद्यया हि द्वितीयः प्रविभज्यते; सा च शान्ता अत्र, अतः एकः; द्रष्टा दृष्टेः अविपरिलुप्तत्वात् आत्मज्योतिःस्वभावायाः अद्वैतः द्रष्टव्यस्य द्वितीयस्य अभावात्। ५५७६एतत् अमृतं अभयं; एषः ब्रह्मलोकः, ब्रह्म एव लोकः ब्रह्मलोकः; ५५७७परः एव अयं अस्मिन् काले व्यावृत्तकार्यकरणोपाधिभेदः स्वे आत्मज्योतिषि शान्तसर्वसम्बन्धो वर्तते, हे सम्राट् — इति ह एवं ह, एनं जनकं अनुशशास अनुशिष्टवान् याज्ञवल्क्यः इति श्रुतिवचनं एतत्। कथं वा अनुशशास ? एषा अस्य विज्ञानमयस्य परमा गतिः; ५५७८याः तु अन्याः देहग्रहणलक्षणाः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः अविद्याकल्पिताः, ताः गतयः अतः अपरमाः, अविद्याविषयत्वात्; इयं तु देवत्वादिगतीनां कर्मविद्यासाध्यानां परमा उत्तमा — यः समस्तात्मभावः, ५५७९यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति इति। एषा एव च परमा सम्पत् — सर्वासां सम्पदां विभूतीनां इयं परमा, स्वाभाविकत्वात् अस्याः; कृतका हि अन्याः सम्पदः। तथा एषोऽस्य परमो लोकः; ये अन्ये कर्मफलाश्रया लोकाः, ते अस्मात् अपरमाः; अयं तु न केनचन कर्मणा मीयते, स्वाभाविकत्वात्; एषोऽस्य परमो लोकः। तथा एषोऽस्य परम आनन्दः; यानि अन्यानि ५५८०विषयेन्द्रियसम्बन्धजनितानि आनन्दजातानि, तानि अपेक्ष्य एषोऽस्य परम आनन्दः, नित्यत्वात्; ५५८१‘यो वै भूमा तत् सुखं’(छा.उ.७.२३.१) इति श्रुत्यन्तरात्; ५५८२यत्र अन्यत् पश्यति अन्यत् विजानाति, तत् अल्पं मर्त्यं अमुख्यं सुखं; इदं तु तत् विपरीतं; अतः एव एषोऽस्य परम आनन्दः। ५५८३एतस्य एव आनन्दस्य मात्रां कलां अविद्याप्रत्युपस्थापितां विषयेन्द्रियसम्बन्धकालविभाव्यां अन्यानि भूतानि उपजीवन्ति; कानि तानि ? तत एव आनन्दात् अविद्यया प्रविभज्यमानस्वरूपाणि, अन्यत्वेन तानि ब्रह्मणः परिकल्प्यमानानि अन्यानि सन्ति उपजीवन्ति भूतानि, विषयेन्द्रियसम्पर्कद्वारेण विभाव्यमानाम्॥५५८४

४४०५५८५–५५८६यस्य परमानन्दस्य मात्रा अवयवाः ब्रह्मादिभिः मनुष्यपर्यन्तैः भूतैः उपजीव्यन्ते, तदानन्दमात्राद्वारेण मात्रिणं परमानन्दं अधिजिगमयिषन् आह, सैन्धवलवणशकलैः इव लवणशैलम्। सः यः कश्चित् मनुष्याणां मध्ये, राद्धः संसिद्धः अविकलः ५५८७समग्रावयवः इत्यर्थः, समृद्धः ५५८८उपभोगोपकरणसम्पन्नः भवति; ५५८९किं च अन्येषां समानजातीयानां अधिपतिः स्वतन्त्रः पतिः, न माण्डलिकः; सर्वैः समस्तैः, मानुष्यकैः इति ५५९०दिव्यभोगोपकरणनिवृत्त्यर्थं, मनुष्याणां एव यानि भोगोपकरणानि तैः — सम्पन्नानां अपि अतिशयेन सम्पन्नः सम्पन्नतमः — सः मनुष्याणां परम आनन्दः। ५५९१तत्र आनन्दानन्दिनोः अभेदनिर्देशात् न अर्थान्तरभूतत्वं इति एतत्; ५५९२परमानन्दस्य एव इयं विषयविषय्याकारेण मात्रा प्रसृता इति हि उक्तं ‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात्’(बृ.उ.४.३.३१) इत्यादिवाक्येन; ५५९३तस्मात् युक्तोऽयं — ‘परम आनन्दः’ इति अभेदनिर्देशः। ५५९४युधिष्ठिरादितुल्यो राजा अत्र उदाहरणम्। ५५९५दृष्टं मनुष्यानन्दं आदिं कृत्वा शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेण उन्नीय परमानन्दं, ५५९६–५५९७यत्र भेदो निवर्तते तं अधिगमयति; अत्र अयं आनन्दः शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेण वर्धमानः यत्र वृद्धिकाष्ठां अनुभवति, यत्र गणितभेदो निवर्तते, ५५९८अन्यदर्शनश्रवणमननाभावात्, तं परमानन्दं विवक्षन् आह — अथ ये मनुष्याणां एवंप्रकाराः शतं आनन्दभेदाः, सः एकः पितृणां; तेषां विशेषणं —जितलोकानां इति; श्राद्धादिकर्मभिः पितॄन् तोषयित्वा तेन कर्मणा जितो लोको येषां, ते जितलोकाः पितरः; तेषां पितृणां जितलोकानां मनुष्यानन्दशतगुणीकृतपरिमाणः एकः आनन्दो भवति। सोऽपि शतगुणीकृतः गन्धर्वलोके एकः आनन्दो भवति। सः च शतगुणीकृतः कर्मदेवानां एकः आनन्दः; ५५९९अग्निहोत्रादिश्रौतकर्मणा ये देवत्वं प्राप्नुवन्ति, ते कर्मदेवाः। ५६००तथा एव आजानदेवानां एकः आनन्दः; आजानतः एव उत्पत्तितः एव ये देवाः, ते आजानदेवाः; यः च श्रोत्रियः अधीतवेदः, अवृजिनः वृजिनं पापं तद्रहितः यथोक्तकारी इत्यर्थः, अकामहतः वीततृष्णः ५६०१आजानदेवेभ्योऽर्वाक् यावन्तो विषयाः तेषु —५६०२तस्य च एवंभूतस्य आजानदेवैः समानः आनन्दः इति एतत् अन्वाकृष्यते च — शब्दात्। तच्छतगुणीकृतपरिमाणः प्रजापतिलोके एकः आनन्दो ५६०३विराट्शरीरे; ५६०४तथा तद्विज्ञानवान् श्रोत्रियः अधीतवेदः च अवृजिनः इत्यादि पूर्ववत्। तच्छतगुणीकृतपरिमाण एकः आनन्दो ब्रह्मलोके हिरण्यगर्भात्मनि; ५६०५यः च इत्यादि पूर्ववत् एव। ५६०६अतः परं गणितनिवृत्तिः; ५६०७एषः परम आनन्दः इति उक्तः, ५६०८यस्य च परमानन्दस्य ब्रह्मलोकाद्यानन्दाः मात्राः, उदधेः इव विप्रुषः। एवं शतगुणोत्तरोत्तरवृद्ध्युपेता आनन्दाः यत्र एकतां यान्ति, यः च श्रोत्रियप्रत्यक्षः, अथ एषः एव सम्प्रसादलक्षणः परम आनन्दः; ५६०९तत्र हि न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति; अतो भूमा, ५६१०भूमत्वात् अमृतः; ५६११इतरे तद्विपरीताः। ५६१२अत्र च श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे तुल्ये; ५६१३अकामहतत्वकृतो विशेषः आनन्दशतगुणवृद्धिहेतुः; ५६१४अत्र एतानि साधनानि श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानि तस्य तस्य आनन्दस्य प्राप्तौ अर्थात् अभिहितानि, ५६१५यथा कर्माणि अग्निहोत्रादीनि देवानां देवत्वप्राप्तौ; ५६१६तत्र च श्रोत्रियत्वावृजिनत्वलक्षणे कर्मणी अधरभूमिषु अपि समाने इति न उत्तरानन्दप्राप्तिसाधने अभ्युपेयेते; ५६१७अकामहतत्वं तु वैराग्यतारतम्योपपत्तेः उत्तरोत्तरभूम्यानन्दप्राप्तिसाधनं इति अवगम्यते। ५६१८सः एषः परमः आनन्दः वितृष्णश्रोत्रियप्रत्यक्षः अधिगतः। ५६१९तथा च वेदव्यासः — ‘यत् च कामसुखं लोके यत् च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्य एते न अर्हतः षोडशीं कलां’(मो.ध.१७७.५०) इति। एषः ब्रह्मलोकः, हे सम्राट् — इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः। सोऽहं एवं अनुशिष्टः भगवते तुभ्यं सहस्रं ददामि गवां; अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि — इति व्याख्यातं एतत्। अत्र ह विमोक्षाय इति अस्मिन्वाक्ये, याज्ञवल्क्यः बिभयाञ्चकार भीतवान्; याज्ञवल्क्यस्य भयकारणं आह श्रुतिः — ५६२०न याज्ञवल्क्यो वक्तृत्वसामर्थ्याभावात् भीतवान्, अज्ञानात् वा; किं तर्हि मेधावी राजा सर्वेभ्यः, मा मां, अन्तेभ्यः प्रश्ननिर्णयावसानेभ्यः, उदरौत्सीत् आवृणोत् अवरोधं कृतवान् इत्यर्थः; ५६२१यत् यत् मया निर्णीतं प्रश्नरूपं विमोक्षार्थं, तत् तत् एकदेशत्वेन एव कामप्रश्नस्य गृहीत्वा पुनः पुनः मां पर्यनुयुङ्क्त एव, मेधावित्वात् — इति एतत् भयकारणं — ५६२२सर्वं मदीयं विज्ञानं कामप्रश्नव्याजेन उपादित्सति इति॥

४४१५६२५अत्र विज्ञानमयः स्वयञ्ज्योतिः आत्मा स्वप्ने प्रदर्शितः, स्वप्नान्तबुद्धान्तसञ्चारेण कार्यकरणव्यतिरिक्तता, ५६२६कामकर्मप्रविवेकः च असङ्गतया महामत्स्यदृष्टान्तेन प्रदर्शितः; ५६२७पुनः च अविद्याकार्यं स्वप्ने एव ‘घ्नन्ति इव’(बृ.उ.४.३.२०) इत्यादिना प्रदर्शितं; अर्थात् अविद्यायाः सतत्त्वं निर्धारितं ५६२८अतद्धर्माध्यारोपणरूपत्वं अनात्मधर्मत्वं च; ५६२९तथा विद्यायाः च कार्यं प्रदर्शितं, सर्वात्मभावः, स्वप्ने एव प्रत्यक्षतः — ‘सर्वोऽस्मि इति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः’(बृ.उ.४.३.२०) इति; तत्र च सर्वात्मभावः स्वभावोऽस्य, ५६३०–५६३१एवं अविद्याकामकर्मादिसर्वसंसारधर्मसम्बन्धातीतं रूपं अस्य, साक्षात् सुषुप्ते गृह्यते — ५६३२इति एतत् विज्ञापितं; स्वयञ्ज्योतिरात्मा एषः परम आनन्दः, एषः विद्यायाः विषयः, सः एषः परमः सम्प्रसादः, सुखस्य च परा काष्ठा — इति एतत् एवं अन्तेन ग्रन्थेन व्याख्यातम्। ५६३३तत् च एतत् सर्वं विमोक्षपदार्थस्य दृष्टान्तभूतं, बन्धनस्य च; ५६३४ते च एते मोक्षबन्धन सहेतुके सप्रपञ्चे निर्दिष्टे विद्याविद्याकार्ये, तत् सर्वं दृष्टान्तभूतं एव — इति, तद्दार्ष्टान्तिकस्थानीये मोक्षबन्धन सहेतुके कामप्रश्नार्थभूते त्वया वक्तव्ये इति पुनः पर्यनुयुङ्क्ते जनकः — अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि इति। ५६३५तत्र महामत्स्यवत् स्वप्नबुद्धान्तौ असङ्गः सञ्चरति एकः आत्मा स्वयञ्ज्योतिः इति उक्तं; ५६३६यथा च असौ कार्यकरणानि मृत्युरूपाणि परित्यजन् उपाददानः च महामत्स्यवत् स्वप्नबुद्धान्तौ अनुसञ्चरति, तथा जायमानो म्रियमाणः च तैः एव मृत्युरूपैः संयुज्यते वियुज्यते च — ‘उभौ लोकौ अनुसञ्चरति’(बृ.उ.४.३.७) इति सञ्चरणं स्वप्नबुद्धान्तानुसञ्चारस्य दार्ष्टान्तिकत्वेन सूचितम्। ५६३७तत् इह विस्तरेण सनिमित्तं सञ्चरणं वर्णयितव्यं इति तदर्थोऽयं आरम्भः। ५६३८–५६४०तत्र च बुद्धान्तात् स्वप्नान्तरं अयं आत्मा अनुप्रवेशितः; तस्मात् सम्प्रसादस्थानं मोक्षदृष्टान्तभूतं; ततः प्राच्यव्य बुद्धान्ते संसारव्यवहारः प्रदर्शयितव्यः इति तेन अस्य सम्बन्धः। ५६४१सः वै बुद्धान्तात् स्वप्नान्तक्रमेण सम्प्रसन्नः एषः एतस्मिन् सम्प्रसादे स्थित्वा, ततः पुनः ईषत् प्रच्युतः — स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा इत्यादि पूर्ववत् — बुद्धान्ताय एव आद्रवति॥

४४२५६४२इतः आरभ्य अस्य संसारो वर्ण्यते। ५६४३यथा अयं आत्मा स्वप्नान्तात् बुद्धान्तं आगतः; एवं अयं अस्मात् देहात् देहान्तरं प्रतिपत्स्यते इति आह अत्र दृष्टान्तं — तत् तत्र यथा लोके अनः शकटं, सुसमाहितं सुष्ठु भृशं वा समाहितं भाण्डोपस्करणेन ५६४४उलूखलमुसलशूर्पपिठरादिना अन्नाद्येन च सम्पन्नं सम्भारेण आक्रान्तं इत्यर्थः; तथा भाराक्रान्तं सत्, उत्सर्जत् शब्दं कुर्वत्, यथा यायात् गच्छेत् शाकटिकेन अधिष्ठितं सत्; एवं एव यथा उक्तो दृष्टान्तः, अयं शारीरः शरीरे भवः — कोऽसौ ? आत्मा लिङ्गोपाधिः, ५६४५यः स्वप्नबुद्धान्तौ इव जन्ममरणाभ्यां ५६४६पाप्मसंसर्गवियोगलक्षणाभ्यां इहलोकपरलोकौ अनुसञ्चरति, ५६४७यस्य उत्क्रमणं अनु प्राणाद्युत्क्रमणं — सः प्राज्ञेन परेण आत्मना स्वयञ्ज्योतिःस्वभावेन अन्वारूढः अधिष्ठितः अवभास्यमानः — तथा च उक्तं ‘आत्मना एव अयं ज्योतिषा आस्ते पल्ययते’(बृ.उ.४.३.६) इति — उत्सर्जन् याति। ५६४८तत्र चैतन्यात्मज्योतिषा भास्ये लिङ्गे प्राणप्रधाने गच्छति, तदुपाधिः अपि आत्मा गच्छति इव; ५६४९तथा श्रुत्यन्तरं — ‘कस्मिन् नु अहं’(प्र.उ.६.३) इत्यादि, ५६५०‘ध्यायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति च; ५६५१अतः एव उक्तं — प्राज्ञेन आत्मना अन्वारूढः इति; ५६५२अन्यथा प्राज्ञेन एकीभूतः शकटवत् कथं उत्सर्जयन् याति। ५६५३–५६५४तेन लिङ्गोपाधिः आत्मा उत्सर्जन् मर्मसु निकृत्यमानेषु दुःखवेदनया आर्तः शब्दं कुर्वन् याति गच्छति। तत् कस्मिन् काले इत्युच्यते — यत्र एतत् भवति, एतत् इति क्रियाविशेषणं, ऊर्ध्वोच्छ्वासी, यत्र ऊर्ध्वोच्छ्वासित्वं अस्य भवति इत्यर्थः। ५६५५दृश्यमानस्य अपि अनुवदनं वैराग्यहेतोः; ५६५६ईदृशः कष्टः खलु अयं संसारः — ५६५७येन उत्क्रान्तिकाले मर्मसु उत्कृत्यमानेषु स्मृतिलोपः दुःखवेदनार्तस्य पुरुषार्थसाधनप्रतिपत्तौ च असामर्थ्यं परवशीकृतचित्तस्य; ५६५८तस्मात् यावत् इयं अवस्था न आगमिष्यति, तावत् एव पुरुषार्थसाधनकर्तव्यतायां अप्रमत्तो भवेत् — इत्याह कारुण्यात् श्रुतिः॥

४४३५६६०–५६६१तत् अस्य ऊर्ध्वोच्छ्वासित्वं कस्मिन् काले किन्निमित्तं कथं किमर्थं वा स्यात् इति एतत् उच्यते — सोऽयं प्राकृतः शिरःपाण्यादिमान् पिण्डः, यत्र यस्मिन् काले अयं अणिमानं अणोः भावं अणुत्वं कार्श्यं इत्यर्थः, न्येति निगच्छति; किन्निमित्तं ? जरया वा स्वयं एव कालपक्वफलवत् जीर्णः कार्श्यं गच्छति; उपतपति इति उपतपन् ज्वरादिरोगः तेन उपतपता वा; ५६६२उपतप्यमानो हि रोगेण विषमाग्नितया अन्नं भुक्तं न जरयति, ततः अन्नरसेन अनुपचीयमानः पिण्डः कार्श्यं आपद्यते, तत् उच्यते — उपतपता वा इति; ५६६३अणिमानं निगच्छति। ५६६४–५६६५यदा अत्यन्तकार्श्यं प्रतिपन्नः ५६६६जरादिनिमित्तैः, तदा ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति; ५६६७यदा ऊर्ध्वोच्छ्वासी, तदा भृशाहितसम्भारशकटवत् उत्सर्जन् याति। जराभिभवः रोगादिपीडनं कार्श्यापत्तिः च शरीरवतः अवश्यंभाविनः एते अनर्थाः इति वैराग्याय इदं उच्यते। यदा असौ उत्सर्जन् याति, तदा कथं शरीरं विमुञ्चति इति दृष्टान्तः उच्यते — तत् तत्र यथा आम्रं वा फलं, उदुम्बरं वा फलं, पिप्पलं वा फलं; ५६६८विषमानेकदृष्टान्तोपादानं मरणस्य अनियतनिमित्तत्वख्यापनार्थं; ५६६९अनियतानि हि मरणस्य निमित्तानि असङ्ख्यातानि च; ५६७०एतत् अपि वैराग्यार्थं एव — ५६७१यस्मात् अयं अनेकमरणनिमित्तवान् तस्मात् सर्वदा मृत्योः आस्ये वर्तते इति। ५६७२बन्धनात् — बध्यते येन वृन्तेन सह, सः बन्धनकारणो रसः, यस्मिन् वा बध्यते इति वृन्तं एव उच्यते बन्धनं — तस्मात् रसात् वृन्तात् वा बन्धनात् प्रमुच्यते वाताद्यनेकनिमित्तं; एवं एव अयं पुरुषः लिङ्गात्मा लिङ्गोपाधिः एभ्योऽङ्गेभ्यो चक्षुरादिदेहावयवेभ्यः, सम्प्रमुच्य सम्यक् निर्लेपेन प्रमुच्य — ५६७३न सुषुप्तगमनकालः इव प्राणेन रक्षन्, ५६७४किं तर्हि सह वायुना उपसंहृत्य, पुनः प्रतिन्यायं — पुनःशब्दात् पूर्वं अपि अयं देहात् देहान्तरं असकृत् गतवान् यथा स्वप्नबुद्धान्तौ पुनः ५६७५पुनः गच्छति तथा, पुनः ५६७६प्रतिन्यायं प्रतिगमनं यथागतं इत्यर्थः, प्रतियोनिं योनिं योनिं प्रति ५६७७कर्मश्रुतादिवशात् आद्रवति; किमर्थं ? प्राणाय एव प्राणव्यूहाय एव इत्यर्थः; ५६७८सप्राणः एव हि गच्छति, ततः ‘प्राणाय एव’ इति विशेषणं अनर्थकं; प्राणव्यूहाय हि गमनं देहात् देहान्तरं प्रति; ५६७९तेन हि अस्य कर्मफलोपभोगार्थसिद्धिः, न प्राणसत्तामात्रेण। तस्मात् तादर्थ्यार्थं युक्तं विशेषणं — प्राणव्यूहाय इति॥

४४४५६८०तत्र अस्य इदं शरीरं परित्यज्य गच्छतः न अन्यस्य देहान्तरस्य उपादाने सामर्थ्यं अस्ति, देहेन्द्रियवियोगात्; ५६८१न च अन्ये अस्य भृत्यस्थानीयाः, गृहं इव राज्ञे, शरीरान्तरं कृत्वा प्रतीक्षमाणाः विद्यन्ते; ५६८२अथ एवं सति, कथं अस्य शरीरान्तरोपादानं इति। ५६८३उच्यते — सर्वं हि अस्य जगत् ५६८४स्वकर्मफलोपभोगसाधनत्वाय उपात्तं; स्वकर्मफलोपभोगाय च अयं प्रवृत्तः देहात् देहान्तरं प्रतिपित्सुः; तस्मात् सर्वं एव जगत् स्वकर्मणा प्रयुक्तं तत्कर्मफलोपभोगयोग्यं साधनं ५६८५कृत्वा प्रतीक्षत एव, ‘कृतं लोकं पुरुषोऽभिजायते’(शत.ब्रा.६.२.२.२७) इति श्रुतेः — ५६८६यथा स्वप्नात् जागरितं प्रतिपित्सोः। तत् कथं इति लोकप्रसिद्धो दृष्टान्तः उच्यते —

४४५५६८७तत् तत्र यथा राजानं राज्याभिषिक्तं आयान्तं स्वराष्ट्रे, उग्राः जातिविशेषाः क्रूरकर्माणो वा, प्रत्येनसः — प्रति प्रति एनसि पापकर्मणि नियुक्ताः प्रत्येनसः, ५६८८तस्करादिदण्डनादौ नियुक्ताः, सूताः च ग्रामण्यः च सूतग्रामण्यः — सूताः ५६८९वर्णसङ्करजातिविशेषाः, ग्रामण्यः ग्रामनेतारः, ते पूर्वं एव राज्ञः आगमनं बुद्ध्वा, अन्नैः भोज्यभक्ष्यादिप्रकारैः, पानैः मदिरादिभिः, आवसथैः च प्रासादादिभिः, प्रतिकल्पन्ते निष्पन्नैः एव प्रतीक्षन्ते — अयं राजा आयाति अयं आगच्छति इति एवं वदन्तः। यथा अयं दृष्टान्तः, एवं ह एवंविदं कर्मफलस्य वेदितारं संसारिणं इत्यर्थः; ५६९०कर्मफलं हि प्रस्तुतं, तत् एवंशब्देन परामृश्यते; सर्वाणि भूतानि शरीरकर्तॄणि, करणानुग्रहीतॄणि च आदित्यादीनि, तत्कर्मप्रयुक्तानि कृतैः एव कर्मफलोपभोगसाधनैः प्रतीक्षन्ते — इदं ब्रह्म भोक्तृ कर्तृ च अस्माकं आयाति, तथा इदं आगच्छति इति एवं एव च कृत्वा प्रतीक्षन्त इत्यर्थः॥

४४६५६९१तं एवं जिगमिषुं के सह गच्छन्ति; ५६९२ये वा गच्छन्ति, ते किं तत्क्रियाप्रणुन्नाः, आहोस्वित् तत्कर्मवशात् स्वयं एव गच्छन्ति — ५६९३परलोकशरीरकर्तॄणि च भूतानि इति। ५६९४अत्र उच्यते दृष्टान्तः — तत् यथा राजानं प्रयियासन्तं प्रकर्षेण यातुं इच्छन्तं, उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यः तं यथा अभिसमायन्ति आभिमुख्येन समायन्ति, एकीभावेन तं अभिमुखाः आयन्ति अनाज्ञप्ताः एव राज्ञा केवलं तज्जिगमिषाभिज्ञाः, एवं एव इमं आत्मानं भोक्तारं अन्तकाले मरणकाले सर्वे प्राणाः वागादयः अभिसमायन्ति। ५६९५यत्र एतत् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति इति व्याख्यातम्॥

इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

४४७५६९६सः यत्र अयं आत्मा। ५६९७संसारोपवर्णनं प्रस्तुतं; ५६९८‘तत्र अयं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यो सम्प्रमुच्य’(बृ.उ.४.३.३६) इति उक्तम्। ५६९९तत् सम्प्रमोक्षणं कस्मिन् काले कथं वा इति सविस्तरं संसरणं वर्णयितव्यं इति आरभ्यते —

४४८५७००सोऽयं आत्मा प्रस्तुतः, यत्र यस्मिन् काले, अबल्यं अबलभावं, नि एत्य गत्वा — यत् ५७०१देहस्य दौर्बल्यं, तत् आत्मनः एव दौर्बल्यं इति उपचर्यते ‘अबल्यं न्येत्य’ इति; ५७०२न हि असौ स्वतः अमूर्तत्वात् अबलभावं गच्छति — ५७०३तथा सम्मोहं इव सम्मूढता सम्मोहः विवेकाभावः सम्मूढतां इव न्येति निगच्छति; ५७०४न च अस्य स्वतः सम्मोहः असम्मोहो वा अस्ति, नित्यचैतन्यज्योतिःस्वभावत्वात्; तेन इवशब्दः — सम्मोहं इव न्येति इति; ५७०५उत्क्रान्तिकाले हि करणोपसंहारनिमित्तो व्याकुलीभावः आत्मनः इव लक्ष्यते लौकिकैः; ५७०६तथा च वक्तारो भवन्ति — सम्मूढः सम्मूढोऽयं इति। ५७०७अथ वा उभयत्र इवशब्दप्रयोगो योज्यः — ५७०८अबल्यं इव न्येत्य सम्मोहं इव न्येति इति, ५७०९उभयस्य परोपाधिनिमित्तत्वाविशेषात्, ५७१०समानकर्तृकनिर्देशात् च। ५७११अथ अस्मिन् काले एते प्राणाः वागादयः एनं आत्मानं अभिसमायन्ति; तदा अस्य शारीरस्य आत्मनः अङ्गेभ्यः सम्प्रमोक्षणम्। ५७१२–५७१३कथं पुनः सम्प्रमोक्षणं, केन वा प्रकारेण आत्मानं अभिसमायन्ति इत्युच्यते — सः आत्मा, एताः तेजोमात्राः तेजसो मात्राः तेजोमात्राः तेजोवयवाः रूपादिप्रकाशकत्वात्, चक्षुरादीनि करणानि इत्यर्थः, ५७१४ताः एताः समभ्याददानः सम्यक् निर्लेपेन अभ्याददानः आभिमुख्येन आददानः संहरमाणः; तत् स्वप्नापेक्षया विशेषणं ‘सं’ इति; ५७१५न तु स्वप्ने निर्लेपेन सम्यक् आदानं; ५७१६अस्ति तु आदानमात्रं; ‘गृहीता वाक् गृहीतं चक्षुः’(बृ.उ.२.१.१७) ‘अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रां अपादाय’(बृ.उ.४.३.९) ‘शुक्रं आदाय’(बृ.उ.४.३.११) इत्यादिवाक्येभ्यः। ५७१७–५७१८हृदयं एव पुण्डरीकाकाशं अन्ववक्रामति अन्वागच्छति, हृदये अभिव्यक्तविज्ञानो भवति इत्यर्थः — ५७१९बुद्ध्यादिविक्षेपोपसंहारे सति; ५७२०न हि तस्य स्वतः चलनं विक्षेपोपसंहारादिविक्रिया वा, ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.२) इति उक्तत्वात्; ५७२१बुद्ध्याद्युपाधिद्वारा एव हि सर्वविक्रिया अध्यारोप्यते तस्मिन्। ५७२२कदा पुनः तस्य तेजोमात्राभ्यादानं इत्युच्यते — सः यत्र एषः, चक्षुषि भवः चाक्षुषः पुरुषः ५७२३आदित्यांशः ५७२४भोक्तुः कर्मणा प्रयुक्तः यावद्देहधारणं तावत् चक्षुषोऽनुग्रहं कुर्वन् वर्तते; ५७२५मरणकाले तु अस्य चक्षुरनुग्रहं परित्यजति, ५७२६स्वं आदित्यात्मानं प्रतिपद्यते; ५७२७तत् एतत् उक्तं — ‘यत्र अस्य पुरुषस्य मृतस्य अग्निं वाक् अपि एति वातं प्राणः चक्षुः आदित्यं’(बृ.उ.३.२.१३) इत्यादि; ५७२८पुनः देहग्रहणकाले संश्रयिष्यन्ति; ५७२९तथा स्वप्स्यतः प्रबुध्यतः च; ५७३०तत् एतत् आह — चाक्षुषः पुरुषः यत्र यस्मिन् काले, पराङ् पर्यावर्तते — परि समन्तात् पराङ् व्यावर्तते इति; अथ अत्र अस्मिन् काले अरूपज्ञो भवति, मुमूर्षुः रूपं न जानाति; तदा अयं आत्मा चक्षुरादितेजोमात्राः समभ्याददानो भवति, स्वप्नकालः इव॥

४४९५७३२एकी भवति करणजातं स्वेन लिङ्गात्मना, ५७३३तदा एनं पार्श्वस्था आहुः — पश्यति इति; ५७३४–५७३५तथा घ्राणदेवतानिवृत्तौ घ्राणं एकी भवति लिङ्गात्मना, ५७३६तदा न जिघ्रति इति आहुः। समानं अन्यत्। जिह्वायां सोमो वरुणो वा देवता, तन्निवृत्त्यपेक्षया न रसयते इति आहुः। तथा न वदति न शृणोति न मनुते न स्पृशति न विजानाति इति आहुः। तदा उपलक्ष्यते देवतानिवृत्तिः, करणानां च हृदये एकीभावः। ५७३७तत्र हृदये उपसंहृतेषु करणेषु योऽन्तर्व्यापारः सः कथ्यते — तस्य ह एतस्य प्रकृतस्य हृदयस्य हृदयच्छिद्रस्य इति एतत्, अग्रं नाडीमुखं निर्गमनद्वारं, प्रद्योतते, ५७३८स्वप्नकालः इव, स्वेन भासा ५७३९तेजोमात्रादानकृतेन, स्वेन एव ज्योतिषा आत्मना एव च; तेन आत्मज्योतिषा प्रद्योतेन हृदयाग्रेण एषः आत्मा विज्ञानमयो लिङ्गोपाधिः निर्गच्छति निष्क्रामति। ५७४०तथा आथर्वणे ‘कस्मिन् नु अहं उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.३) इति। ५७४१तत्र च आत्मचैतन्यज्योतिः सर्वदा अभिव्यक्ततरं; ५७४२तदुपाधिद्वारा हि आत्मनि जन्ममरणगमनागमनादिसर्वविक्रियालक्षणः संव्यवहारः; ५७४३तदात्मकं हि द्वादशविधं करणं ५७४४बुद्धि आदि, ५७४५–५७४६तत् सूत्रं, तत् जीवनं, ५७४७सोऽन्तरात्मा जगतः तस्थुषः च। तेन प्रद्योतेन हृदयाग्रप्रकाशेन निष्क्रममाणः केन मार्गेण निष्क्रामति इत्युच्यते — चक्षुष्टो वा, ५७४८आदित्यलोकप्राप्तिनिमित्तं ज्ञानं कर्म वा यदि स्यात्; मूर्ध्नो वा ५७४९ब्रह्मलोकप्राप्तिनिमित्तं चेत्; अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः शरीरावयवेभ्यः ५७५०यथाकर्म यथाश्रुतम्। तं विज्ञानात्मानं, उत्क्रामन्तं ५७५१परलोकाय प्रस्थितं, परलोकाय उद्भूताकूतं इत्यर्थः, प्राणः सर्वाधिकारिस्थानीयः राज्ञः इव अनु उत्क्रामति; तं च प्राणं अनूत्क्रामन्तं वागादयः सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति। ५७५२यथाप्रधानान्वाचिख्यासा इयं, न तु क्रमेण सार्थवत् गमनं इह विवक्षितम्। ५७५३तदा एषः आत्मा सविज्ञानो भवति स्वप्ने इव विशेषविज्ञानवान् भवति कर्मवशात्, ५७५४न स्वतन्त्रः; ५७५५स्वातन्त्र्येण हि सविज्ञानत्वे सर्वः कृतकृत्यः स्यात्; ५७५६नैव तु तत् लभ्यते; ५७५७अतः एव आह व्यासः — ‘सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) इति; ५७५८कर्मणा तु उद्भाव्यमानेन अन्तःकरणवृत्तिविशेषाश्रितवासनात्मकविशेषविज्ञानेन सर्वो लोकः एतस्मिन् काले सविज्ञानो भवति; ५७५९सविज्ञानं एव च गन्तव्यं अन्ववक्रामति अनुगच्छति ५७६०विशेषविज्ञानोद्भासितं एव इत्यर्थः। ५७६१तस्मात् तत्काले स्वातन्त्र्यार्थं योगधर्मानुसेवनं परिसङ्ख्यानाभ्यासः च विशिष्टपुण्योपचयः च श्रद्दधानैः परलोकार्थिभिः अप्रमत्तैः कर्तव्यं इति। ५७६२सर्वशास्त्राणां यत्नतो विधेयोऽर्थः — ५७६३दुश्चरितात् च उपरमणम्। ५७६४न हि तत्काले शक्यते किञ्चित् सम्पादयितुं, कर्मणा नीयमानस्य स्वातन्त्र्याभावात्। ५७६५‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ.उ.३.२.१३) इति उक्तम्। ५७६६एतस्य हि अनर्थस्य उपशमोपायविधानाय सर्वशाखोपनिषदः प्रवृत्ताः। ५७६७न हि तद्विहितोपायानुसेवनं मुक्त्वा आत्यन्तिकः अस्य अनर्थस्य उपशमोपायः अस्ति। ५७६८तस्मात् अत्र एव उपनिषद्विहितोपाये यत्नपरैः भवितव्यं — इति एषः प्रकरणार्थः॥

४५०५७६९शकटवत् सम्भृतसम्भारः उत्सर्जन् याति इति उक्तं, किं पुनः तस्य परलोकाय प्रवृत्तस्य पथ्यदनं शाकटिकसम्भारस्थानीयं, गत्वा वा परलोकं यत् भुङ्क्ते, शरीराद्यारम्भकं च यत् तत् किं इत्युच्यते — तं परलोकाय गच्छन्तं आत्मानं, विद्याकर्मणी — विद्या च कर्म च विद्याकर्मणी विद्या सर्वप्रकारा विहिता प्रतिषिद्धा च अविहिता अप्रतिषिद्धा च, तथा कर्म विहितं प्रतिषिद्धं च अविहितं अप्रतिषिद्धं च, समन्वारभेते सम्यक् अन्वारभेते अनु आलभेते अनुगच्छतः; पूर्वप्रज्ञा च — पूर्वानुभूतविषया प्रज्ञा पूर्वप्रज्ञा अतीतकर्मफलानुभववासना इत्यर्थः; ५७७०सा च वासना अपूर्वकर्मारम्भे कर्मविपाके च अङ्गं भवति; तेन असौ अपि अन्वारभते; ५७७१–५७७२न हि तया वासनया विना कर्म कर्तुं फलं च उपभोक्तुं शक्यते; न हि अनभ्यस्ते विषये कौशलं इन्द्रियाणां भवति; ५७७३पूर्वानुभववासनाप्रवृत्तानां तु इन्द्रियाणां इह अभ्यासं अन्तरेण कौशलं उपपद्यते; ५७७४दृश्यते च केषाञ्चित् ५७७५कासुचित् क्रियासु चित्रकर्मादिलक्षणासु विना एव इह अभ्यासेन जन्मतः एव कौशलं, कासुचित् अत्यन्तसौकर्ययुक्तासु अपि अकौशलं केषाञ्चित्; ५७७६तथा विषयोपभोगेषु स्वभावतः एव केषाञ्चित् कौशलाकौशले दृश्येते; ५७७७तत् च एतत् सर्वं पूर्वप्रज्ञोद्भवानुद्भवनिमित्तं; ५७७८तेन पूर्वप्रज्ञया विना कर्मणि वा फलोपभोगे वा न कस्यचित् प्रवृत्तिः उपपद्यते। ५७७९तस्मात् एतत् त्रयं शाकटिकसम्भारस्थानीयं परलोकपथ्यदनं विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञाख्यम्। ५७८०यस्मात् विद्याकर्मणी पूर्वप्रज्ञा च देहान्तरप्रतिपत्त्युपभोगसाधनं, तस्मात् विद्याकर्मादि शुभं एव समाचरेत्, यथा इष्टदेहसंयोगोपभोगौ स्यातां — इति प्रकरणार्थः॥

४५१५७८१एवं विद्यादिसम्भारसम्भृतो देहान्तरं प्रतिपद्यमानः, मुक्त्वा पूर्वं देहं, पक्षी इव वृक्षान्तरं, देहान्तरं प्रतिपद्यते; ५७८२अथवा आतिवाहिकेन शरीरान्तरेण कर्मफलजन्मदेशं नीयते। ५७८३किञ्च अत्रस्थस्य एव सर्वगतानां करणानां वृत्तिलाभो भवति, ५७८४आहोस्वित् शरीरस्थस्य सङ्कुचितानि करणानि मृतस्य भिन्नघटप्रदीपप्रकाशवत् सर्वतो व्याप्य पुनः देहान्तरारम्भे सङ्कोचं उपगच्छन्ति — ५७८५किञ्च मनोमात्रं वैशेषिकसमयः इव देहान्तरारम्भदेशं प्रति गच्छति, ५७८६–५७८७किं वा कल्पनान्तरं एव वेदान्तसमये — इत्युच्यते — ‘ते एते सर्व एव समाः सर्वे अनन्ताः’(बृ.उ.१.५.१३) इति श्रुतः ५७८८सर्वात्मकानि तावत् करणानि, सर्वात्मकप्राणसंश्रयात् च; ५७८९तेषां आध्यात्मिकाधिभौतिकपरिच्छेदः प्राणिकर्मज्ञानभावनानिमित्तः; ५७९०अतः तद्वशात् स्वभावतः सर्वगतानां अनन्तानां अपि प्राणानां कर्मज्ञानवासनानुरूपेण एव देहान्तरारम्भवशात् प्राणानां वृत्तिः सङ्कुचति विकसति च; ५७९१–५७९२तथा च उक्तं ‘समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिः त्रिभिः लोकैः समोऽनेन सर्वेण’(बृ.उ.१.३.२२) इति; तथा च इदं वचनं अनुकूलं — ‘सः यो ह एतान् अनन्तान् उपास्ते’(बृ.उ.१.५.१३) इत्यादि, ‘तं यथा यथा उपासते’ इति च। ५७९३तत्र वासना पूर्वप्रज्ञाख्या विद्याकर्मतन्त्रा जलूकावत् सन्तता एव स्वप्नकालः इव कर्मकृतं देहात् देहान्तरं आरभते हृदयस्था एव; पुनः देहान्तरारम्भे देहान्तरं पूर्वाश्रयं विमुञ्चति — इति एतस्मिन् अर्थे दृष्टान्तः उपादीयते —

४५२तत् ५७९४तत्र देहान्तरसञ्चारे इदं निदर्शनं — यथा येन प्रकारेण तृणजलायुका तृणजलूका तृणस्य अन्तं अवसानं, गत्वा प्राप्य, अन्यं तृणान्तरं, आक्रमं — आक्रम्यते इति आक्रमः — तं आक्रमं, आक्रम्य आश्रित्य, आत्मानं आत्मनः पूर्वावयवं उपसंहरति अन्त्यावयवस्थाने; एवं एव अयं आत्मा यः प्रकृतः संसारी इदं शरीरं पूर्वोपात्तं, निहत्य स्वप्नं प्रतिपित्सुः इव पातयित्वा अविद्यां गमयित्वा अचेतनं कृत्वा स्वात्मोपसंहारेण, अन्यं आक्रमं तृणान्तरं इव तृणजलूका शरीरान्तरं, गृहीत्वा प्रसारितया वासनया, आत्मानं उपसंहरति, तत्र आत्मभावं आरभते — यथा स्वप्ने देहान्तरस्थ एव शरीरारम्भदेशे — ५७९५आरभ्यमाणे देहे जङ्गमे स्थावरे वा। ५७९६तत्र च कर्मवशात् करणानि लब्धवृत्तीनि संहन्यन्ते; ५७९७बाह्यं च कुशमृत्तिकास्थानीयं शरीरं आरभ्यते; ५७९८तत्र च करणव्यूहं अपेक्ष्य वागाद्यनुग्रहाय अग्न्यादिदेवताः संश्रयन्ते। एषः देहान्तरारम्भविधिः॥

४५३५७९९–५८००तत्र देहान्तरारम्भे नित्योपात्तं एव उपादानं उपमृद्य उपमृद्य देहान्तरं आरभते, आहोस्वित् अपूर्वं एव पुनः पुनः आदत्ते — इति अत्र उच्यते ५८०१दृष्ठान्तः —

४५४तत् तत्र एतस्मिन् अर्थे, ५८०२यथा पेशस्कारी — पेशः सुवर्णं तत् करोति इति पेशस्कारी सुवर्णकारः, पेशसः सुवर्णस्य मात्रां, अपः आदाय अपच्छिद्य गृहीत्वा, अन्यत् पूर्वस्मात् रचनाविशेषात् नवतरं अभिनवतरं, कल्याणात् कल्याणतरं, रूपं तनुते निर्मिनोति; एवं एव अयं आत्मा इत्यादि पूर्ववत्। ५८०३नित्योपात्तानि एव पृथिव्यादीनि आकाशान्तानि पञ्च भूतानि ५८०४यानि ‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे’(बृ.उ.२.३.१) इति चतुर्थे व्याख्यातानि, पेशःस्थानीयानि तानि एव उपमृद्य, उपमृद्य, अन्यत् अन्यत् च देहान्तरं नवतरं कल्याणतरं रूपं संस्थानविशेषं, देहान्तरं इत्यर्थः, कुरुते — पित्र्य वा पितृभ्यो हितं, पितृलोकोपभोगयोग्यं इत्यर्थः, गान्धर्वं गन्धर्वाणां उपभोगयोग्यं, तथा देवानां दैव, प्रजापतेः प्राजापत्यं, ब्रह्मणे इदं ब्राह्मं वा, ५८०५यथाकर्म यथाश्रुतं, अन्येषां वा भूतानां सम्बन्धि — शरीरान्तरं कुरुते इति अभिसम्बध्यते॥

४५५५८०७ये अस्य बन्धनसंज्ञकाः उपाधिभूताः, ५८०८यैः संयुक्तः तन्मयोऽयं इति विभाव्यते, ते पदार्थाः पुञ्जीकृत्य इह एकत्र प्रतिनिर्दिश्यन्ते —५८०९

४५६सः वै अयं यः एवं संसरति आत्मा — ब्रह्म एव परः एव, यः अशनायाद्यतीतः; ५८१०विज्ञानमयः — विज्ञानं बुद्धिः, तेन उपलक्ष्यमाणः, तन्मयः; ५८११‘कतमः आत्मा इति योऽयं ५८१२विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.३.७) इति हि उक्तं; विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः, ५८१३यस्मात् तद्धर्मत्वं अस्य विभाव्यते — ५८१४‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति; तथा मनोमयः मनःसन्निकर्षात् मनोमयः; तथा प्राणमयः, प्राणः पञ्चवृत्तिः तन्मयः, येन चेतनः चलति इव लक्ष्यते; तथा चक्षुर्मयः रूपदर्शनकाले; ५८१५एवं श्रोत्रमयः शब्दश्रवणकाले। एवं तस्य तस्य इन्द्रियस्य व्यापारोद्भवे तत्तन्मयो भवति। ५८१६एवं बुद्धिप्राणद्वारेण चक्षुरादिकरणमयः सन् शरीरारम्भकपृथिव्यादिभूतमयो भवति; ५८१७तत्र पार्थिवशरीरारम्भे पृथिवीमयो भवति; ५८१८तथा वरुणादिलोकेषु आप्यशरीरारम्भे आपोमयो भवति; तथा वायव्यशरीरारम्भे वायुमयो भवति; तथा आकाशशरीरारम्भे आकाशमयो भवति; एवं एतानि तैजसानि देवशरीराणि; तेषु आरभ्यमाणेषु तन्मयः तेजोमयो भवति। अतो व्यतिरिक्तानि पश्वादिशरीराणि नरकप्रेतादिशरीराणि च अतेजोमयानि; तानि अपेक्ष्य आह — अतेजोमय इति। एवं कार्यकरणसङ्घातमयः सन् आत्मा प्राप्तव्यं वस्त्वन्तरं पश्यन् — इदं मया प्राप्तं, अदो मया प्राप्तव्यं — इति एवं विपरीतप्रत्ययः तदभिलाषः काममयो भवति। तस्मिन् कामे दोषं पश्यतः तद्विषयाभिलाषप्रशमे चित्तं प्रसन्नं अकलुषं शान्तं भवति, तन्मयः अकाममयः। एवं तस्मिन् विहते कामे केनचित्, सकामः क्रोधत्वेन परिणमते, तेन तन्मयो भवन् क्रोधमयः। सः क्रोधः केनचित् उपायेन निवर्तितो यदा भवति, तदा प्रसन्नं अनाकुलं चित्तं सत् अक्रोध उच्यते, तेन तन्मयः। एवं कामक्रोधाभ्यां अकामक्रोधाभ्यां च तन्मयो भूत्वा, धर्ममयः अधर्ममयः च भवति; ५८१९न हि कामक्रोधादिभिः विना धर्मादिप्रवृत्तिः उपपद्यते, ‘यत् यत् हि कुरुते कर्म तत्तत्कामस्य चेष्टितं’(मनु.२.४) इति स्मरणात्। धर्ममयः अधर्ममयः च भूत्वा सर्वमयो भवति — ५८२०समस्तं धर्माधर्मयोः कार्यं, यावत् किञ्चित् व्याकृतं, तत् सर्वं धर्माधर्मयोः फलं, तत् प्रतिपद्यमानः तन्मयो भवति। ५८२१किं बहुना, तत् एतत् सिद्धं अस्य — यत् अयं इदम्मयः गृह्यमाणविषयादिमयः, तस्मात् अयं अदोमयः; अदः इति परोक्षं कार्येण गृह्यमाणेन निर्दिश्यते; अनन्ताः हि अन्तःकरणे भावनाविशेषाः; नैव ते विशेषतो निर्देष्टुं शक्यन्ते; तस्मिन् तस्मिन् क्षणे कार्यतोऽवगम्यन्ते — ५८२२इदं अस्य हृदि वर्तते, अदः अस्य इति; ५८२३तेन गृह्यमाणकार्येण इदम्मयतया निर्दिश्यते परोक्षः ५८२४अन्तःस्थो व्यवहारः — अयं इदानीं अदोमयः इति। ५८२५सङ्क्षेपतः तु यथा कर्तुं यथा वा चरितुं शीलं अस्य सोऽयं यथाकारी यथाचारी, सः तथा भवति; ५८२६करणं नाम नियता क्रिया विधिप्रतिषेधादिगम्या, चरणं नाम अनियतं इति विशेषः। साधुकारी साधुः भवति इति यथाकारी इति अस्य विशेषणं; पापकारी पापो भवति इति च यथाचारी इति अस्य। ताच्छील्यप्रत्ययोपादानात् अत्यन्ततात्पर्यता एव तन्मयत्वं, न तु तत्कर्ममात्रेण — इति आशङ्क्य आह — पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन इति; पुण्यपापकर्ममात्रेण एव तन्मयता स्यात्, न तु ताच्छील्यं अपेक्षते; ५८२७–५८२८ताच्छील्ये तु तन्मयत्वातिशय इति अयं विशेषः। ५८२९तत्र कामक्रोधादिपूर्वकपुण्यापुण्यकारिता सर्वमयत्वे हेतुः, संसारस्य कारणं, देहात् देहान्तरसञ्चारस्य च; ५८३०एतत्प्रयुक्त हि अन्यत् अन्यत् देहान्तरं उपादत्ते; तस्मात् पुण्य अपुण्ये संसारस्य कारणं; ५८३१एतद्विषय हि विधिप्रतिषेध; ५८३२अत्र शास्त्रस्य साफल्यं इति॥

४५७५८३३अथो अपि अन्ये बन्धमोक्षकुशलाः खलु आहुः — ५८३४सत्यं कामादिपूर्वक पुण्य अपुण्ये शरीरग्रहणकारण; तथापि कामप्रयुक्तो हि पुरुषः पुण्य अपुण्ये कर्मणी उपचिनोति; ५८३५कामप्रहाण तु कर्म विद्यमानं अपि पुण्यापुण्योपचयकर न भवति; ५८३६उपचित अपि पुण्य अपुण्ये कर्मणी कामशून्य फलारम्भक न भवतः; ५८३७–५८३८तस्मात् कामः एव संसारस्य मूलम्। तथा च उक्तं आथर्वणे — ‘कामान् यः कामयते मन्यमानः सः कामभिः जायते तत्र तत्र’(मु.उ.३.२.२) इति। तस्मात् काममयः एव अयं पुरुषः, यत् अन्यमयत्व तत् अकारणं विद्यमानं अपि — इति अतः अवधारयति ‘काममय एव’ इति। ५८३९यस्मात् सः च काममयः सन् यादृशेन कामेन यथाकामो भवति, तत्क्रतुः भवति — सः कामः ईषत् अभिलाषमात्रेण अभिव्यक्तो यस्मिन् विषये भवति, सः अविहन्यमानः स्फुटीभवन् क्रतुत्वं आपद्यते; क्रतुः नाम अध्यवसायः निश्चयः, यदनन्तरा क्रिया प्रवर्तते। यत्क्रतुः भवति — यादृक्कामकार्य क्रतुना यथारूप क्रतुः अस्य सोऽयं यत्क्रतु भवति — तत् कर्म कुरुते — यद्विषय क्रतुः, तत्फलनिर्वृत्ति यत् योग्यं कर्म, तत् कुरुते निर्वर्तयति एतत्। यत् कर्म कुरुते, तत् अभिसम्पद्यते — तदीयं फलं अभिसम्पद्यते। तस्मात् सर्वमयत्वे अस्य संसारित्वे च कामः एव हेतुः इति॥

४५८तत् तस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रोऽपि भवति। तत् एव एति तत् एव गच्छति, सक्तः आसक्तः तत्र उद्भूताभिलाष सन् इत्यर्थः; कथं एति ? सह कर्मणा — यत् कर्मफलासक्त सन् अकरोत्, तेन कर्मणा सह एव तत् एति तत्फलं एति; ५८४४किं तत् ? लिङ्गं मनः — मनःप्रधानत्वात् लिङ्ग मनो ५८४५लिङ्गं इत्युच्यते; ५८४६अथवा लिङ्ग्यते अवगम्यते — अवगच्छति — येन, तत् लिङ्गं, तत् मनः — यत्र यस्मिन् निषक्तं निश्चयेन सक्तं उद्भूताभिलाष अस्य संसारिणः; ५८४७तदभिलाष हि तत् कर्म कृतवान्; तस्मात् तन्मनोऽभिषङ्गवशात् एव अस्य ५८४८तेन कर्मणा तत्फलप्राप्तिः। तेन एतत् सिद्धं भवति, कामो मूलं संसारस्य इति। ५८४९अतः उच्छिन्नकामस्य विद्यमानानि अपि कर्माणि ब्रह्मविदः वन्ध्याप्रसवानि भवन्ति, ‘पर्याप्तकामस्य कृतात्मनः च इह एव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः’(मु.उ.३.२.२) ५८५०इति श्रुतेः। किञ्च प्राप्य अन्तं कर्मणः — प्राप्य भुक्त्वा अन्तं अवसानं यावत्, कर्मणः फलपरिसमाप्ति कृत्वा इत्यर्थः; कस्य कर्मणोऽन्तं प्राप्य इत्युच्यते — तस्य, यत् किञ्च कर्म इह अस्मिन् लोके करोति निर्वर्तयति एतत् अयं, तस्य कर्मणः फलं भुक्त्वा अन्तं प्राप्य, तस्मात् लोकात् पुनः ऐति आगच्छति, अस्मै लोकाय कर्मणे — अयं हि लोकः कर्मप्रधान, तेन आह ‘कर्मणे’ इति — पुनः कर्मकरणाय; पुनः कर्म कृत्वा फलासङ्गवशात् पुनः अमुं लोकं याति — इति एवम्। इति नु एवं नु, कामयमानः संसरति। ५८५१यस्मात् कामयमानः एव एवं संसरति, अथ तस्मात्, अकामयमानो न क्वचित् संसरति। ५८५२फलासक्त हि गतिः उक्ता; अकाम हि क्रियानुपपत्ति अकामयमानो मुच्यते एव। ५८५३कथं पुनः अकामयमानो भवति ? यः अकामो भवति, असौ अकामयमानः। ५८५४–५८५५कथं अकामता इत्युच्यते — यो निष्कामः यस्मात् निर्गताः कामाः सोऽयं निष्कामः। ५८५६कथं कामाः निर्गच्छन्ति ? यः आप्तकामः भवति आप्ताः कामाः येन सः आप्तकामः। कथं आप्यन्ते कामाः ? आत्मकामत्वेन, ५८५७यस्य ५८५८आत्मा एव न अन्यः कामयितव्यो वस्त्वन्तरभूत पदार्थो भवति; आत्मा एव अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनः एकरस न ऊर्ध्वं न तिर्यक् न अधः आत्मनोऽन्यत् कामयितव्यं वस्वन्तरं — ५८५९यस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्, शृणुयात्, मन्वीत, विजानीयात् वा — एवं विजानन् कं कामयेत। ५८६०ज्ञायमानो हि अन्यत्वेन पदार्थः कामयितव्यो भवति; ५८६१न च असौ अन्यः ब्रह्मवित् आप्तकामस्य अस्ति। ५८६२यः एव आत्मकामतया आप्तकामः, सः निष्कामः अकामः अकामयमानः च इति मुच्यते। ५८६३न हि यस्य आत्मा एव सर्वं भवति, तस्य ५८६४अनात्मा कामयितव्योऽस्ति। अनात्मा च अन्यः कामयितव्यः, सर्वं च आत्मा एव अभूत् इति विप्रतिषिद्धम्। ५८६५सर्वात्मदर्शिनः कामयितव्याभावात् कर्मानुपपत्तिः। ये तु प्रत्यवायपरिहारार्थं कर्म कल्पयन्ति ब्रह्मविदोऽपि, तेषां न आत्मा एव सर्वं भवति, प्रत्यवायस्य जिहासितव्यस्य आत्मनोऽन्यस्य अभिप्रेतत्वात्। ५८६६येन च अशनायाद्यतीतः नित्यं प्रत्यवायासम्बद्धः विदितः आत्मा, तं वयं ब्रह्मविदं ब्रूमः; ५८६७नित्यं एव अशनायाद्यतीतं आत्मानं पश्यति; यस्मात् च जिहासितव्यं अन्यं उपादेयं वा यो न पश्यति, तस्य कर्म न शक्यते एव सम्बन्धुम्। ५८६८यः तु अब्रह्मवित्, तस्य भवति एव प्रत्यवायपरिहारार्थं कर्म इति न विरोधः। ५८६९अतः कामाभावात् अकामयमानो न जायते, मुच्यते एव॥

४५९५८७०तस्य एवं अकामयमानस्य कर्माभावे गमनकारणाभावात् प्राणाः वागादयः, न उत्क्रामन्ति न ऊर्ध्वं क्रामन्ति देहात्। ५८७१सः च विद्वान् आप्तकामः आत्मकामतया इह एव ब्रह्मभूतः। ५८७२सर्वात्मनो हि ब्रह्मणः दृष्टान्तत्वेन प्रदर्शितं एतद्रूपं — ‘तत् वा अस्य एतत् आप्तकामं अकामं रूपं’(बृ.उ.४.३.२१) इति; तस्य हि दार्ष्टान्तिकभूतोऽयं अर्थः उपसंह्रियते — अथ अकामयमानः इत्यादिना। ५८७३सः कथं एवंभूतो मुच्यते इत्युच्यते — यो हि सुषुप्तावस्थं इव निर्विशेषं अद्वैतं अलुप्तचिद्रूपज्योतिःस्वभावं आत्मानं पश्यति, ५८७४तस्य एव अकामयमानस्य कर्माभावे गमनकारणाभावात् प्राणाः वागादयो न उत्क्रामन्ति। ५८७५किन्तु विद्वान् सः इह एव ब्रह्म, यद्यपि देहवान् इव लक्ष्यते; सः ५८७६ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति। ५८७७यस्मात् ५८७८न हि तस्य अब्रह्मत्वपरिच्छेदहेतवः कामाः सन्ति, तस्मात् इह एव ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति न शरीरपातोत्तरकालम्। न हि विदुषो मृतस्य भावान्तरापत्तिः जीवतोऽन्यः भावः, ५८७९देहान्तरप्रतिसन्धानाभावमात्रेण एव तु ब्रह्म अप्येति इत्युच्यते। ५८८०भावान्तरापत्तौ हि मोक्षस्य सर्वोपनिषद्विवक्षितोऽर्थः आत्मैकत्वाख्यः सः बाधितो भवेत्; ५८८१कर्महेतुकः च मोक्षः प्राप्नोति, न ज्ञाननिमित्तः इति; ५८८२सः च अनिष्टः; ५८८३अनित्यत्वं च मोक्षस्य प्राप्नोति; ५८८४न हि क्रियानिर्वृत्तः अर्थः नित्यो दृष्टः; ५८८५नित्यः च मोक्षोऽभ्युपगम्यते, ‘एषः नित्यो महिमा’(बृ.उ.४.४.२३) इति मन्त्रवर्णात्। ५८८६न च स्वाभाविकात् स्वभावात् अन्यत् नित्यं कल्पयितुं शक्यम्। ५८८७स्वाभाविकः चेत् अग्न्युष्णवत् आत्मनः स्वभावः, सः न शक्यते पुरुषव्यापारानुभावी इति वक्तुं; ५८८८न हि अग्नेः औष्ण्यं प्रकाशो वा अग्निव्यापारानन्तरानुभावी; अग्निव्यापारानुभावी स्वाभाविकः च इति विप्रतिषिद्धम्। ५८८९ज्वलनव्यापारानुभावित्वं उष्णप्रकाशयोः इति चेत्, न, ५८९०अन्योपलब्धिव्यवधानापगमाभिव्यक्त्यपेक्षत्वात्; ५८९१ज्वलनादिपूर्वकं अग्निः उष्णप्रकाशगुणाभ्यां अभिव्यज्यते, तत् न अग्न्यपेक्षया; किं तर्हि अन्यदृष्टेः अग्नेः औष्ण्यप्रकाशौ धर्मौ व्यवहितौ, कस्यचित् दृष्ट्या तु असम्बध्यमानौ, ज्वलनापेक्षया व्यवधानापगमे दृष्टेः अभिव्यज्येते; ५८९२तदपेक्षया भ्रान्तिः उपजायते — ज्वलनपूर्वकौ एतौ उष्णप्रकाशौ धर्मौ जातौ इति। ५८९३यदि उष्णप्रकाशयोः अपि स्वाभाविकत्वं न स्यात् — यः स्वाभाविकोऽग्नेः धर्मः, तं उदाहरिष्यामः; ५८९४न च स्वाभाविको धर्मः एव नास्ति पदार्थानां इति शक्यं वक्तुम्॥

४६०५८९५–५८९६न च निगडभङ्गः इव अभावभूतो मोक्षः बन्धननिवृत्तिः उपपद्यते, ५८९७परमात्मैकत्वाभ्युपगमात्, ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति श्रुतेः; न च अन्यो बद्धोऽस्ति, यस्य निगडनिवृत्तिवत् बन्धननिवृत्तिः मोक्षः स्यात्; परमात्मव्यतिरेकेण अन्यस्य अभावं विस्तरेण अवादिष्म। ५८९८तस्मात् अविद्यानिवृत्तिमात्रे मोक्षव्यवहारः इति च अवोचाम, यथा रज्ज्वादौ सर्पाद्यज्ञाननिवृत्तौ सर्पादिनिवृत्तिः॥

४६१५८९९ये अपि आचक्षते — मोक्षे विज्ञानान्तरं आनन्दान्तरं च अभिव्यज्यते इति, ५९००तैः वक्तव्यः अभिव्यक्तिशब्दार्थः। ५९०१यदि तावत् लौकिकी एव उपलब्धिविषयव्याप्तिः अभिव्यक्तिशब्दार्थः, ५९०२ततो वक्तव्यं — किं विद्यमानं अभिव्यज्यते, अविद्यमानं इति वा। ५९०३विद्यमानं चेत्, यस्य मुक्तस्य तत् अभिव्यज्यते तस्य आत्मभूतं एव तत् इति, उपलब्धिव्यवधानानुपपत्तेः नित्याभिव्यक्तत्वात्, मुक्तस्य अभिव्यज्यते इति विशेषवचनं अनर्थकम्। ५९०४अथ कदाचित् एव अभिव्यज्यते, ५९०५उपलब्धिव्यवधानात् अनात्मभूतं तत् इति, अन्यतोऽभिव्यक्तिप्रसङ्गः; ५९०६तथा च अभिव्यक्तिसाधनापेक्षता। ५९०७उपलब्धिसमानाश्रयत्वे तु व्यवधानकल्पनानुपपत्तेः सर्वदा अभिव्यक्तिः, अनभिव्यक्तिः वा; ५९०८न तु अन्तरालकल्पनायां प्रमाणं अस्ति। ५९०९न च समानाश्रयाणां एकस्य आत्मभूतानां धर्माणां इतरेतरविषयविषयित्वं सम्भवति। ५९१०विज्ञानसुखयोः च प्राक् अभिव्यक्तेः संसारित्वं, अभिव्यक्त्युत्तरकालं च मुक्तत्वं यस्य — सोऽन्यः परस्मात् नित्याभिव्यक्तज्ञानस्वरूपात् अत्यन्तवैलक्षण्यात्, शैत्यं इव औष्ण्यात्; ५९११परमात्मभेदकल्पनायां च वैदिकः कृतान्तः परित्यक्तः स्यात्। ५९१२–५९१३मोक्षस्य इदानीं इव निर्विशेषत्वे तदर्थाधिकयत्नानुपपत्तिः शास्त्रवैयर्थ्यं च प्राप्नोति इति चेत्, न, अविद्याभ्रमापोहार्थत्वात्; ५९१४न हि वस्तुतो मुक्तामुक्तत्वविशेषोऽस्ति, आत्मनो नित्यैकरूपत्वात्; ५९१५किन्तु ५९१६तद्विषया ५९१७अविद्या अपोह्यते शास्त्रोपदेशजनितविज्ञानेन; प्राक् तदुपदेशप्राप्तेः तदर्थः च प्रयत्नः उपपद्यते एव। अविद्यावतः अविद्यानिवृत्त्यनिवृत्तिकृतः विशेषः आत्मनः स्यात् इति चेत्, ५९१८न, अविद्याकल्पनाविषयत्वाभ्युपगमात्, रज्जूषरशुक्तिकागगनानां सर्पोदकरजतमलिनत्वादिवत्, अदोषः इति अवोचाम। ५९१९तिमिरातिमिरदृष्टिवत् अविद्याकर्तृत्वाकर्तृत्वकृतः आत्मनो विशेषः स्यात् इति चेत्, ५९२०न, ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति स्वतः अविद्याकर्तृत्वस्य प्रतिषिद्धत्व; ५९२१अनेकव्यापारसन्निपातजनितत्वात् च अविद्याभ्रमस्य; ५९२२विषयत्वोपपत्तेः च; ५९२३यस्य च अविद्याभ्रमो घटादिवत् विविक्तो गृह्यते, सः न अविद्याभ्रमवान्। ५९२४अहं न जाने मुग्धोऽस्मि इति प्रत्ययदर्शनात्; अविद्याभ्रमवत्त्वं एव इति चेत्, ५९२५न, तस्य अपि विवेकग्रहणात्; ५९२६न हि यो यस्य विवेकेन ग्रहीता, सः तस्मिन् भ्रान्त इत्युच्यते; ५९२७तस्य च विवेकग्रहणं, तस्मिन् एव च भ्रमः — इति विप्रतिषिद्धं; ५९२८न जाने मुग्धोऽस्मि इति दृश्यते इति ब्रवीषि — ५९२९तद्दर्शिनः च अज्ञानं मुग्धरूपता दृश्यते इति च — तद्दर्शनस्य विषयो भवति, ५९३०कर्मतां आपद्यत इति; ५९३१तत् कथं कर्मभूतं सत् कर्तृस्वरूपदृशिविशेषणं अज्ञानमुग्धते स्यातां ? ५९३२अथ दृशिविशेषणत्वं तयोः, कथं कर्म स्यातां — ५९३३दृशिना व्याप्येते ? ५९३४कर्म हि कर्तृक्रियया व्याप्यमानं भवति; अन्यः च व्याप्यं, अन्यं व्यापकं; न तेन एव तत् व्याप्यते; वद, कथं एवं सति, अज्ञानमुग्धते दृशिविशेषणे स्यातां ? ५९३५न च अज्ञानविवेकदर्शी अज्ञानं आत्मनः कर्मभूतं उपलभमानः उपलब्धृधर्मत्वेन गृह्णाति, शरीरे कार्श्यरूपादिवत् ५९३६तथा। ५९३७सुखदुःखेच्छाप्रयत्नादीन् सर्वो लोकः गृह्णाति इति चेत्, ५९३८तथापि ग्रहीतुः लोकस्य विविक्तता एव अभ्युपगता स्यात्। ५९३९न जाने अहं त्वदुक्तं मुग्धः एव इति चेत् — ५९४०भवतु अज्ञो मुग्धः, ५९४१यः तु एवंदर्शी, तं ज्ञं अमुग्धं प्रतिजानीमहे वयम्। ५९४२तथा व्यासेन उक्तं — ‘इच्छादि कृत्स्नं क्षेत्रं क्षेत्री प्रकाशयति इति’(भ.गी.१३/३३), ५९४३‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्सु अविनश्यन्तं —’(भ.गी.१३.२७) इत्यादि शतशः उक्तम्। ५९४४तस्मात् न आत्मनः स्वतः बद्धमुक्तज्ञानाज्ञानकृतो विशेषः अस्ति, सर्वदा समैकरसस्वाभाव्याभ्युपगमात्। ५९४५–५९४६ये तु अतोऽन्यथा आत्मवस्तु परिकल्प्य बन्धमोक्षादिशास्त्रं च अर्थवादं आपादयन्ति, ते उत्सहन्ते — खे अपि शाकुनं पदं द्रष्टुं, खं वा मुष्टिना आक्रष्टुं, चर्मवत् वेष्टितुं; ५९४७वयं तु तत् कर्तुं अशक्ताः; ५९४८–५९४९सर्वदा समैकरसं ५९५०अद्वैतं ५९५१–५९५२अविक्रियं अजं अजरं अमरं अमृतं ५९५३अभयं आत्मतत्त्वं ५९५४ब्रह्म एव स्मः — ५९५५इति एषः सर्ववेदान्तनिश्चितोऽर्थः ५९५६इति एवं प्रतिपद्यामहे। ५९५७तस्मात् ब्रह्म अत्येति इति उपचारमात्रं एतत्, ५९५८विपरीतग्रहवत् देहसन्ततेः विच्छेदमात्रं विज्ञानफलं अपेक्ष्य॥

४६२५९६०स्वप्नबुद्धान्तगमनदृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिकः संसारो वर्णितः। संसारहेतुः च विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञा वर्णिता। यैः च उपाधिभूतैः कार्यकरणलक्षणभूतैः परिवेष्टितः संसारित्वं अनुभवति, तानि च उक्तानि। तेषां साक्षात् प्रयोजकौ धर्माधर्मौ इति पूर्वपक्षं कृत्वा, कामः एव इति अवधारितम्। यथा च ब्राह्मणेन अयं अर्थः अवधारितः, एवं मन्त्रेण अपि इति बन्धं बन्धकारणं च उक्त्वा उपसंहृतं प्रकरणं — ‘इति नु कामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति। ‘अथ अकामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति आरभ्य सुषुप्तदृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिकभूतः सर्वात्मभावो मोक्षः उक्तः। मोक्षकारणं च आत्मकामतया यत् आप्तकामत्वं उक्तं, ५९६१तत् च सामर्थ्यात् न आत्मज्ञानं अन्तरेण आत्मकामतया आप्तकामत्वं इति — सामर्थ्यात् ब्रह्मविद्या एव मोक्षकारणं इति उक्तम्। अतः यद्यपि कामो मूलं इति उक्तं, तथापि मोक्षकारणविपर्ययेण बन्धकारणं अविद्या इति एतत् अपि उक्तं एव भवति। अत्र अपि मोक्षः मोक्षसाधनं च ब्राह्मणेन उक्तं; तस्य एव दृढीकरणाय मन्त्रः उदाह्रियते श्लोकशब्दवाच्यः —

४६३५९६२तत् तस्मिन् एव अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रो भवति। यदा यस्मिन् काले सर्वे ५९६३समस्ताः कामाः ५९६४तृष्णाप्रभेदाः प्रमुच्यन्ते, ५९६५आत्मकामस्य ब्रह्मविदः समूलतो विशीर्यन्ते, ५९६६ये प्रसिद्धा लोके इहामुत्रार्थाः पुत्रवित्तलोकैषणालक्षणाः अस्य प्रसिद्धस्य पुरुषस्य ५९६७हृदि बुद्धौ श्रिताः आश्रिताः — अथ तदा, मर्त्यः मरणधर्मा सन्, कामवियोगात् समूलतः, अमृतो भवति; ५९६८अर्थात् अनात्मविषयाः कामाः अविद्यालक्षणाः मृत्यवः इति एतत् उक्तं भवति; ५९६९–५९७०अतः मृत्युवियोगे विद्वान् जीवन् एव अमृतो भवति। अत्र अस्मिन् एव शरीरे वर्तमानः ब्रह्म समश्नुते, ब्रह्मभावं मोक्षं प्रतिपद्यत इत्यर्थः। अतः मोक्षः न देशान्तरगमनादि अपेक्षते। ५९७१तस्मात् विदुषो न उत्क्रामन्ति प्राणाः, ५९७२यथावस्थिता एव स्वकारणे पुरुषे समवनीयन्ते; ५९७३नाममात्रं हि अवशिष्यते — इति उक्तम्। ५९७४कथं पुनः समवनीतेषु प्राणेषु, देहे च स्वकारणे प्रलीने, विद्वान् मुक्तः ५९७५अत्र एव सर्वात्मन् सन् वर्तमानः पुनः पूर्ववत् देहित्वं संसारित्वलक्षणं न प्रतिपद्यते — इति अत्र उच्यते — तत् तत्र अयं दृष्टान्तः; यथा लोके अहिः सर्पः, तस्य निर्ल्वयनी, निर्मोकः, सा अहिनिर्ल्वयनी, वल्मीके सर्पाश्रये वल्मीकादौ इत्यर्थः, मृता प्रत्यस्ता प्रक्षिप्ता अनात्मभावेन सर्पेण परित्यक्ता, शयीत वर्तेत — ५९७६एवं एव, यथा अयं दृष्टान्तः, इदं शरीरं सर्पस्थानीयेन मुक्तेन अनात्मभावेन परित्यक्तं मृतं इव शेते। ५९७७अथ इतरः सर्पस्थानीयो मुक्तः सर्वात्मभूतः सर्पवत् तत्र एव वर्तमानोऽपि अशरीरः एव, न पूर्ववत् पुनः सशरीरो भवति। ५९७८कामकर्मप्रयुक्तशरीरात्मभावेन हि पूर्वं सशरीरः मर्त्यः च; तद्वियोगात् अथ इदानीं अशरीरः, अतः एव च अमृतः; प्राणः, प्राणिति इति प्राणः — ५९७९‘प्राणस्य प्राणं’(बृ.उ.४.४.१८) इति हि वक्ष्यमाणे श्लोके, ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा.उ.६.८.२) इति च श्रुत्यन्तरे; ५९८०प्रकरणवाक्यसामर्थ्यात् च परः एव आत्मा अत्र प्राणशब्दवाच्यः; ५९८१ब्रह्म एव परमात्मा एव। ५९८२किं पुनः तत् ? तेजः एव ५९८३विज्ञानं ज्योतिः, ५९८४येन आत्मज्योतिषा जगत् अवभास्यमानं प्रज्ञानेत्रं विज्ञानज्योतिष्मत् सत् अविभ्रंशत् वर्तते। ५९८५यः कामप्रश्नो विमोक्षार्थः याज्ञवल्क्येन वरो दत्तो जनकाय, सहेतुकः बन्धमोक्षार्थलक्षणः दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभूतः सः एषः निर्णीतः सविस्तरः जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकारूपधारिण्या श्रुत्या; ५९८६संसारविमोक्षोपाय उक्तः प्राणिभ्यः। ५९८७इदानीं श्रुतिः स्वयं एव आह — विद्यानिष्क्रयार्थं जनकेन एवं उक्तं इति; ५९८८कथं ? सोऽहं एवं विमोक्षितः त्वया भगवते तुभ्यं विद्यानिष्क्रयार्थं सहस्रं ददामि — इति ह एवं किल उवाच उक्तवान् जनको वैदेहः। ५९८९–५९९०अत्र कस्मात् विमोक्षपदार्थे निर्णीते, विदेहराज्यं आत्मानं एव च न निवेदयति, एकदेशोक्तौ इव सहस्रं एव ददाति ? तत्र कोऽभिप्रायः इति। अत्र केचित् वर्णयन्ति — अध्यात्मविद्यारसिको जनकः श्रुतं अपि अर्थं पुनः मन्त्रैः शुश्रूषति; अतो न सर्वं एव निवेदयति; ५९९१श्रुत्वा अभिप्रेतं याज्ञवल्क्यात् पुनः अन्ते निवेदयिष्यामि इति हि मन्यते; ५९९२यदि च अत्र एव सर्वं निवेदयामि, निवृत्ताभिलाषोऽयं श्रवणात् इति मत्वा, श्लोकान् न वक्ष्यति — इति च भयात् सहस्रदानं शुश्रूषालिङ्गज्ञापनाय इति। ५९९३सर्वं अपि एतत् असत्, पुरुषस्य इव प्रमाणभूतायाः श्रुतेः व्याजानुपपत्तेः; ५९९४अर्थशेषोपपत्तेः च — ५९९५विमोक्षपदार्थे उक्ते अपि आत्मज्ञानसाधने, आत्मज्ञानशेषभूतः सर्वैषणापरित्यागः सन्न्यासाख्यः वक्तव्योऽर्थशेषः विद्यते; तस्मात् श्लोकमात्रशुश्रूषाकल्पना अनृज्वी; ५९९६अगतिका हि गतिः पुनरुक्तार्थकल्पना; सा च अयुक्ता सत्यां गतौ। ५९९७–५९९८न च तत् स्तुतिमात्रं इति अवोचाम। ननु एवं सति ‘अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव’ इति वक्तव्यं — ५९९९न एषः दोषः; ६०००आत्मज्ञानवत् अप्रयोजकः सन्न्यासः पक्षे, प्रतिपत्तिकर्मवत् — इति हि मन्यते; ६००१‘सन्न्यासेन तनुं त्यजेत्’ इति स्मृतेः। ६००२साधनत्वपक्षे अपि न ‘अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव’ इति प्रश्नं अर्हति, मोक्षसाधनभूतात्मज्ञानपरिपाकार्थत्वात्॥

४६४६००३आत्मकामस्य ब्रह्मविदो मोक्षः इति एतस्मिन् अर्थे मन्त्रब्राह्मणोक्ते, ६००४विस्तरप्रतिपादका एते श्लोकाः भवन्ति। अणुः सूक्ष्मः पन्थाः ६००५दुर्विज्ञेयत्वात्, विततः विस्तीर्णः, ६००६विस्पष्टतरणहेतुत्वात् वा ‘वितरः’ इति पाठान्तरात्, मोक्षसाधनो ज्ञानमार्गः पुराणः चिरन्तनः ६००७नित्यश्रुतिप्रकाशितत्वात्, ६००८न तार्किकबुद्धिप्रभवकुदृष्टिमार्गवत् अर्वाक्कालिकः, मां स्पृष्टः मया लब्ध इत्यर्थः; ६००९यो हि येन लभ्यते, सः तं स्पृशति इव सम्बध्यते; तेन अयं ब्रह्मविद्यालक्षणो मोक्षमार्गः मया लब्धत्वात् ‘मां स्पृष्टः’ इत्युच्यते। न केवलं मया लब्धः, किं तु अनुवित्तो मया एव; ६०१०अनुवेदनं नाम विद्यायाः परिपाकापेक्षया फलावसानतानिष्ठा प्राप्तिः, भुजेः इव तृप्त्यवसानता; पूर्वं तु ज्ञानप्राप्तिसम्बन्धमात्रं एव इति विशेषः। ६०११किं असौ एव मन्त्रदृश् एकः ब्रह्मविद्याफलं प्राप्तः, न अन्यः प्राप्तवान्, येन ‘अनुवित्तो मया एव’ इति अवधारयति — ६०१२न एषः दोषः, अस्याः फलं आत्मसाक्षिकं अनुत्तमं इति ब्रह्मविद्यायाः स्तुतिपरत्वात्; ६०१३–६०१४एवं हि कृतार्थात्माभिमानकरं आत्मप्रत्ययसाक्षिकं आत्मज्ञानं, किं अतः परं अन्यत् स्यात् — इति ब्रह्मविद्यां स्तौति; न तु पुनः अन्यो ब्रह्मवित् तत् फलं न प्राप्नोति इति, ६०१५‘तत् यो यो देवानां’(बृ.उ.१.४.१०) इति सर्वार्थश्रुतेः; ६०१६तत् एव आह — तेन ब्रह्मविद्यामार्गेण धीराः प्रज्ञावन्तः अन्ये अपि ब्रह्मवित् इत्यर्थः, अपियन्ति अपिगच्छन्ति, ब्रह्मविद्याफलं मोक्षं ६०१७स्वर्गं लोकं; स्वर्गलोकशब्दः त्रिविष्टपवाची अपि सन् इह प्रकरणात् मोक्षाभिधायकः; इतः अस्मात् शरीरपातात् ऊर्ध्वं जीवन्तः एव विमुक्ताः सन्तः॥

४६५६०२०तस्मिन् मोक्षसाधनमार्गे विप्रतिपत्तिः मुमुक्षूणां; कथं ? तस्मिन् शुक्लं शुद्धं विमलं आहुः केचित् मुमुक्षवः; नीलं अन्ये, पिङ्गलं अन्ये, हरितं लोहितं च — ६०२१यथादर्शनम्। ६०२२नाड्यः तु एताः सुषुम्नाद्याः ६०२३श्लेष्मादिरससम्पूर्णाः — ६०२४शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य इत्याद्युक्तत्वात्। ६०२५आदित्यं वा मोक्षमार्गं एवंविधं मन्यन्ते — ६०२६‘एषः शुक्लः एषः नीलः’(छा.उ.८.६.१) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्। ६०२७दर्शनमार्गस्य च शुक्लादिवर्णासम्भवात्। ६०२८–६०२९सर्वथा अपि तु प्रकृतात् ब्रह्मविद्यामार्गात् अन्ये एते शुक्लादयः। ननु शुक्लः शुद्धः अद्वैतमार्गः — ६०३०–६०३१न, नीलपीतादिशब्दैः वर्णवाचकैः सह अनुद्रवणात्; यान् शुक्लादीन् योगिनो मोक्षपथान् आहुः, न ते मोक्षमार्गाः; संसारविषया एव हि ते — ‘चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः’(बृ.उ.४.४.२) इति शरीरदेशात् निःसरणसम्बन्धात्, ६०३२ब्रह्मादिलोकप्रापका हि ते। तस्मात् अयं एव मोक्षमार्गः — यः आत्मकामत्वेन आप्तकामतया ६०३३सर्वकामक्षये गमनानुपपत्तौ प्रदीपनिर्वाणवत् चक्षुरादीनां कार्यकरणानां अत्र एव समवनयः — इति एषः ६०३४ज्ञानमार्गः पन्थाः, ब्रह्मणा ६०३५परमात्मस्वरूपेण एव ब्राह्मणेन ६०३६त्यक्तसर्वैषणेन, अनुवित्तः। ६०३७तेन ब्रह्मविद्यामार्गेण ब्रह्मवित् अन्यः अपि एति। कीदृशो ब्रह्मवित् तेन एति इत्युच्यते — पूर्वं पुण्यकृत् भूत्वा पुनः त्यक्तपुत्राद्येषणः, परमात्मतेजसि आत्मानं संयोज्य तस्मिन् अभिनिर्वृत्तः तैजसः च — आत्मभूतः इह एव इत्यर्थः; ईदृशो ब्रह्मवित् तेन मार्गेण एति। ६०३८न पुनः पुण्यादिसमुच्चयकारिणो ग्रहणं, विरोधात् इति अवोचाम; ६०३९‘अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः। शान्ताः सन्न्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः’(महा.भा.रा.ध.४७.५५) इति च स्मृतेः; ६०४०‘त्यज धर्मं अधर्मं च’(मो.ध.३२९.४०) इत्यादि पुण्यापुण्यत्यागोपदेशात्; ६०४१–६०४२‘निराशिषं अनारम्भं निर्नमस्कारं अस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवाः ब्राह्मणं विदुः’(मो.ध.२६३.३४) ‘न एतादृशं ब्राह्मणस्य अस्ति वित्तं यथा एकता समता सत्यता च। शीलं स्थितिः दण्डनिधानं आर्जवं ततः ततः च उपरमः क्रियाभ्यः’(मो.ध.१७५.३७) इत्यादिस्मृतिभ्यः च। ६०४३उपदेक्ष्यति च इह अपि तु — ‘एषः नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्’(बृ.उ.४.४.२३) इति कर्मप्रयोजनाभावे हेतुं उक्त्वा, ६०४४‘तस्मात् एवंवित् शान्तो दान्तः’(बृ.उ.४.४.२३) इत्यादिना सर्वक्रियोपरमम्। तस्मात् यथाव्याख्यातं एव पुण्यकृत्त्वम्। ६०४५अथवा यो ब्रह्मवित् तेन एति, सः ६०४६पुण्यकृत् तैजसः च — इति ब्रह्मवित्स्तुतिः एषा; पुण्यकृति तैजसे च योगिनि महाभाग्यं प्रसिद्धं लोके, ताभ्यां अतः ब्रह्मवित् स्तूयते ६०४७प्रख्यातमहाभाग्यत्वात् लोके॥

४६६६०४८अन्धं अदर्शनात्मकं तमः संसारनियामकं प्रविशन्ति प्रतिपद्यन्ते; के ? ये ६०४९अविद्यां विद्यातोऽन्यां साध्यसाधनलक्षणां, उपासते, कर्म अनुवर्तन्ते इत्यर्थः; ततः तस्मात् अपि भूयः इव बहुतरं इव तमः प्रविशन्ति; के ? ये उ विद्यायां अविद्यावस्तुप्रतिपादिकायां कर्मार्थायां त्रय्यां एव विद्यायां, रताः अभिरताः; विधिप्रतिषेधपर एव वेदः, न अन्योऽस्ति — इति, उपनिषदर्थानपेक्षिणः इत्यर्थः॥६०५०

४६७६०५१यदि ते अदर्शनलक्षणं तमः प्रविशन्ति, को दोषः इत्युच्यते — अनन्दाः अनानन्दाः असुखाः नाम ते लोकाः, तेन अन्धेन अदर्शनलक्षणेन तमसा आवृताः व्याप्ताः, — ते तस्य अज्ञानतमसो गोचराः; तान् ते प्रेत्य मृत्वा अभिगच्छन्ति अभियान्ति; के ? ये अविद्वांसः; किं सामान्येन अविद्वत्तामात्रेण ? न इत्युच्यते — अबुधः, ६०५२बुधेः अवगमनार्थस्य धातोः क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपं, आत्मावगमवर्जिता इत्यर्थः; जनाः प्राकृताः एव जननधर्माणो वा इति एतत्॥

४६८६०५३आत्मानं स्वं परं ६०५४सर्वप्राणिमनीषितज्ञं ६०५५हृत्स्थं ६०५६–६०५७अशनायादिधर्मातीतं, चेत् यदि, विजानीयात् सहस्रेषु कश्चित्; चेत् इति आत्मविद्यायाः दुर्लभत्वं दर्शयति; कथं ? अयं परः आत्मा सर्वप्राणिप्रत्ययसाक्षी, यः न इति न इति इत्याद्युक्तः, यस्मात् न अन्योऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता, समः सर्वभूतस्थो ६०५८नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः — अस्मि भवामि — इति; पूरुषः पुरुषः; सः किं इच्छन् — तत्स्वरूपव्यतिरिक्तं अन्यत् वस्तु फलभूतं किं इच्छन् कस्य वा अन्यस्य आत्मनो व्यतिरिक्तस्य कामाय प्रयोजनाय; ६०५९न हि तस्य आत्मनः एष्टव्यं फलं, ६०६०न च अपि आत्मनोऽन्यः अस्ति, यस्य कामाय इच्छति, सर्वस्य आत्मभूतत्वात्; ६०६१अतः किं इच्छन् कस्य कामाय ६०६२शरीरं अनुसञ्ज्वरेत्, भ्रंशेत्, शरीरोपाधिकृतदुःखं अनु दुःखी स्यात्, शरीरतापं अनुतप्येत। ६०६३अनात्मदर्शिनो हि तद्व्यतिरिक्तवस्त्वन्तरेप्सोः; ‘मम इदं स्यात्, पुत्रस्य इदं, भार्यायाः इदं’ इति एवं ईहमानः पुनःपुनर्जननमरणप्रबन्धरूढः शरीररोगं अनुरुज्यते; सर्वात्मदर्शिनः तु तदसम्भवः इति एतत् आह॥

४६९६०६४किं च यस्य ब्राह्मणस्य, अनुवित्तः अनुलब्धः, प्रतिबुद्धः साक्षात्कृतः, कथं ? अहं अस्मि परं ब्रह्म इति एवं प्रत्यगात्मत्वेन अवगतः, आत्मा अस्मिन् सन्देह्ये सन्देहे ६०६५अनेकानर्थसङ्कटोपचये, गहने विषमे ६०६६अनेकशतसहस्रविवेकविज्ञानप्रतिपक्षे विषमे, प्रविष्टः; सः यस्य ब्राह्मणस्य अनुवित्तः प्रतिबोधेन इत्यर्थः; सः विश्वकृत् विश्वस्य कर्ता; कथं विश्वकृत्त्वं, तस्य ६०६७किं विश्वकृत् इति नाम इति आशङ्क्य आह — सः हि यस्मात् सर्वस्य कर्ता, न नाममात्रं; न केवलं विश्वकृत् परप्रयुक्तः सन्, किं तर्हि तस्य लोकः सर्वः; किं अन्यो लोकः अन्योऽसौ इत्युच्यते — सः उ लोके एव; लोकशब्देन आत्मा उच्यते; तस्य सर्व आत्मा, सः च सर्वस्य आत्मा इत्यर्थः। ६०६८यः एषः ब्राह्मणेन प्रत्यगात्मा प्रतिबुद्धतया अनुवित्तः आत्मा अनर्थसङ्कटे गहने प्रविष्टः, सः न संसारी, किं तु परः एव; यस्मात् विश्वस्य कर्ता सर्वस्य आत्मा, तस्य च सर्व आत्मा। ६०६९एकः एव अद्वितीयः परः एव अस्मि इति अनुसन्धातव्यः इति श्लोकार्थः॥

४७०६०७०किं च इह एव अनेकानर्थसङ्कुले, सन्तः भवन्तः अज्ञानदीर्घनिद्रामोहिताः सन्तः, कथञ्चित् इव ब्रह्मतत्त्वं आत्मत्वेन अथ विद्मः विजानीमः, तत् ६०७१एतत् ब्रह्म प्रकृतं; अहो वयं कृतार्थाः इत्यभिप्रायः। ६०७२यत् एतत् ब्रह्म विजानीमः, तत् न चेत् विदितवन्तो वयं — ६०७३वेदनं वेदः, वेदोऽस्य अस्ति इति वेदी, वेदी एव वेदिः, न वेदिः अवेदिः, ततः अहं अवेदिः स्याम्। यदि अवेदिः स्यां, को दोषः स्यात् ? महती अनन्तपरिमाणा जन्ममरणादिलक्षणा विनष्टिः विनशनम्। ६०७४अहो वयं अस्मात् महतो विनाशात् निर्मुक्ताः, यत् अद्वयं ब्रह्म विदितवन्तः इत्यर्थः। ६०७५यथा च वयं ब्रह्म विदित्वा अस्मात् विनशनात् विप्रमुक्ताः, एवं ये तत् विदुः अमृताः ते भवन्ति; ये पुनः न एवं ब्रह्म विदुः, ते इतरे ब्रह्मविद्भ्योऽन्ये अब्रह्मवित् इत्यर्थः, ६०७६दुःखं एव जन्ममरणादिलक्षणं एव अपियन्ति प्रतिपद्यन्ते, न कदाचित् अपि अविदुषां ततो विनिवृत्तिः इत्यर्थः; दुःखं एव हि ते आत्मत्वेन उपगच्छन्ति॥

४७१६०७७यदा पुनः एतं आत्मानं, कथञ्चित् परमकारुणिकं कञ्चित् आचार्यं प्राप्य ततो लब्धप्रसादः सन्, अनु पश्चात् पश्यति साक्षात् करोति स्वमात्मानं, देवं द्योतनवन्तं दातारं वा सर्वप्राणिकर्मफलानां यथाकर्मानुरूपं, अञ्जसा साक्षात्, ईशानं स्वामिनं भूतभव्यस्य कालत्रयस्य इति एतत् — न ततः तस्मात् ईशानात् देवात् आत्मानं विशेषेण जुगुप्सते गोपायितुं इच्छति। ६०७८सर्वो हि लोके ईश्वरात् गुप्तिं इच्छति भेददर्शी; अयं तु एकत्वदर्शी न बिभेति कुतश्चन; अतो न तदा विजुगुप्सते, ६०७९यदा ईशानं देवं अञ्जसा आत्मत्वेन पश्यति। न तदा निन्दति वा कञ्चित्, ६०८०सर्वं आत्मानं हि पश्यति, सः एवं पश्यन् कं असौ निन्द्यात्॥

४७२६०८१किं च यस्मात् ईशानात् अर्वाक्, ६०८२यस्मात् अन्यविषय एव इत्यर्थः, संवत्सरः कालात्मा ६०८३सर्वस्य जनिमतः परिच्छेत्ता, यं अपरिच्छिन्दन् अर्वाक् एव वर्तते, अहोभिः स्वावयवैः अहोरात्रैः इत्यर्थः; तत् ज्योतिषां ज्योतिः आदित्यादिज्योतिषां अपि अवभासकत्वात्, आयुः इति उपासते देवाः, अमृतं ज्योतिः — अतोऽन्यत् म्रियते, न हि ज्योतिः; सर्वस्य हि एतत् ज्योतिः आयुः। आयुः गुणेन यस्मात् देवाः तत् ज्योतिः उपासते, ६०८४तस्मात् आयुष्मन्तः ते। तस्मात् आयुष्कामेन आयुः गुणेन उपास्यं ब्रह्म इत्यर्थः॥

४७३६०८५किं च यस्मिन् यत्र ब्रह्मणि, पञ्च पञ्चजनाः — गन्धर्वादयः पञ्च एव सङ्ख्याताः गन्धर्वाः पितरो देवाः असुराः रक्षांसि — निषादपञ्चमा वा वर्णाः, आकाशः च अव्याकृताख्यः — यस्मिन् सूत्रं ओतं च प्रोतं च — यस्मिन् प्रतिष्ठितः; ‘एतस्मिन् उ खलु अक्षरे गार्ग्याकाशः’(बृ.उ.३.८.११) इति उक्तं; तं एव आत्मानं अमृतं ब्रह्म मन्ये अहं, ६०८६न च अहं आत्मानं ततोऽन्यत्वेन जाने। ६०८७किं तर्हि ? अमृतोऽहं ब्रह्म विद्वान् सन्; ६०८८अज्ञानमात्रेण तु मर्त्योऽहं आसं; तत् अपगमात् विद्वान् अहं अमृत एव॥

४७४६०८९किं च तेन हि चैतन्यात्मज्योतिषा अवभास्यमानः प्राणः आत्मभूतेन प्राणिति, तेन प्राणस्य अपि प्राणः सः, तं प्राणस्य प्राणं; तथा चक्षुषोऽपि चक्षुः; उत श्रोत्रस्य अपि श्रोत्रं; ६०९०ब्रह्मशक्त्याधिष्ठितानां हि चक्षुरादीनां दर्शनादिसामर्थ्यं; स्वतः काष्ठलोष्टसमानि हि तानि चैतन्यात्मज्योतिःशून्यानि; मनसोऽपि मनः — इति ये विदुः — चक्षुरादिव्यापारानुमितास्तित्वं प्रत्यगात्मानं, न विषयभूतं ये विदुः — ते निचिक्युः निश्चयेन ज्ञातवन्तः ब्रह्म, पुराणं चिरन्तनं, अग्र्यं अग्रे भवम्। ‘तत् यत् आत्मविदो विदुः’(मु.उ.२.२.१०) इति हि आथर्वणे॥६०९१–६०९२

४७५तत् ब्रह्मदर्शने साधनं उच्यते — मनसा एव ६०९४परमार्थज्ञानसंस्कृतेन ६०९५आचार्योपदेशपूर्वकं च अनुद्रष्टव्यम्। ६०९६तत्र च दर्शनविषये ब्रह्मणि न इह नाना अस्ति किञ्चन किञ्चित् अपि; ६०९७असति नानात्वे, नानात्वं अध्यारोपयति ६०९८अविद्यया। सः मृत्योः मरणात्, मृत्युं मरणं आप्नोति; कोऽसौ ? यः इह नाना इव पश्यति। अविद्याध्यारोपणव्यतिरेकेण नास्ति परमार्थतो द्वैतं इत्यर्थः॥

४७६६०९९यस्मात् एवं तस्मात्, एकधा एव एकेन एव प्रकारेण ६१००विज्ञानघनैकरसप्रकारेण ६१०१आकाशवत् निरन्तरेण अनुद्रष्टव्यं; ६१०२यस्मात् एतत् ब्रह्म अप्रमयं अप्रमेयं, ६१०३सर्वैकत्वात्; ६१०४–६१०५अन्येन हि अन्यत् प्रमीयते; इदं तु एकं एव, अतः अप्रमेयं; ध्रुवं नित्यं कूटस्थं अविचाली इत्यर्थः। ननु विरुद्धं इदं उच्यते — अप्रमेयं ६१०६ज्ञायते इति च; ‘ज्ञायते’ इति प्रमाणैः मीयते इत्यर्थः, ‘अप्रमेयं’ इति च तत् प्रतिषेधः — ६१०७न एषः दोषः, अन्यवस्तुवत् अनागमप्रमाणप्रमेयत्वप्रतिषेधार्थत्वात्; ६१०८यथा अन्यानि वस्तूनि आगमनिरपेक्षैः प्रमाणैः विषयीक्रियन्ते, न तथा एतत् आत्मतत्त्वं प्रमाणान्तरेण विषयीकर्तुं शक्यते; ६१०९सर्वस्य आत्मत्वे केन कं पश्येत् विजानीयात् — इति ६११०प्रमातृप्रमाणादिव्यापारप्रतिषेधेन एव आगमोऽपि विज्ञापयति, न तु अभिधानाभिधेयलक्षणवाक्यधर्माङ्गीकरणेन; तस्मात् न आगमेन अपि स्वर्गमेर्वादिवत् तत् प्रतिपाद्यते; ६१११प्रतिपादयित्रात्मभूतं हि तत्; ६११२प्रतिपादयितुः प्रतिपादनस्य प्रतिपाद्यविषयत्वात्, भेदे हि सति तत् भवति। ६११३ज्ञानं च तस्मिन् परात्मभावनिवृत्तिः एव; ६११४न तस्मिन् साक्षात् आत्मभावः कर्तव्यः, विद्यमानत्वात् आत्मभावस्य; ६११५नित्यो हि आत्मभावः सर्वस्य अतद्विषयः इव प्रत्यवभासते; ६११६तस्मात् अतद्विषयाभासनिवृत्तिव्यतिरेकेण न तस्मिन् आत्मभावो विधीयते; ६११७अन्यात्मभावनिवृत्तौ, आत्मभावः स्वात्मनि स्वाभाविको यः, सः केवलो भवति इति — आत्मा ज्ञायते इत्युच्यते; ६११८–६११९स्वतः च अप्रमेयः प्रमाणान्तरेण न विषयीक्रियते इति उभयं अपि अविरुद्धं एव। ६१२०विरजाः विगतरजः, रजो नाम धर्माधर्मादिमलं तद्रहित इति एतत्। परः — परो व्यतिरिक्तः सूक्ष्मो व्यापी वा आकाशात् अपि अव्याकृताख्यात्। अजः न जायते; जन्मप्रतिषेधात् उत्तरे अपि भावविकाराः प्रतिषिद्धाः, ६१२१सर्वेषां जन्मादित्वात्। आत्मा, महान् परिमाणतः, महत्तरः सर्वस्मात्। ध्रुवः अविनाशी॥

४७७६१२२तं ईदृशं आत्मानं एव, धीरः धीमान् विज्ञाय उपदेशतः शास्त्रतः च, प्रज्ञां शास्त्राचर्योपदिष्टविषयां जिज्ञासापरिसमाप्तिकरीं, कुर्वीत ब्राह्मणः — ६१२३एवं प्रज्ञाकरणसाधनानि सन्न्यासशमदमोपरमतितिक्षासमाधानानि कुर्यात् इत्यर्थः। न अनुध्यायात् न अनुचिन्तयेत्, बहून् प्रभूतान् शब्दान्; ६१२४तत्र बहुत्वप्रतिषेधात् केवलात्मैकत्वप्रतिपादकाः स्वल्पाः शब्दाः अनुज्ञायन्ते; ६१२५‘ओं इति एवं ध्यायथ आत्मानं’(मु.उ.२.२.६) ‘अन्या ६१२६वाचो विमुञ्चथ’(मु.उ.२.२.५) इति च आथर्वणे। वाचो विग्लापनं विशेषेण ग्लानिकरं श्रमकरं, हि यस्मात्, तत् बहुशब्दाभिध्यानं इति॥

४७८६१४०सहेतुकौ बन्धमोक्षौ अभिहितौ मन्त्रब्राह्मणाभ्यां; श्लोकैः च पुनः मोक्षस्वरूपं विस्तरेण प्रतिपादितं; ६१४१एवं एतस्मिन् आत्मविषये सर्वो वेदः यथा उपयुक्तो भवति, तत् तथा वक्तव्यं इति तदर्था इयं कण्डिका आरभ्यते। ६१४२तत् च यथा अस्मिन् प्रपाठके अभिहितं सप्रयोजनं अनूद्य अत्र एव उपयोगः कृत्स्नस्य वेदस्य ६१४३काम्यराशिवर्जितस्य — इति एवं अर्थ उक्तार्थानुवादः ‘सः वा एषः’ इत्यादिः। सः इति उक्तपरामर्शार्थः; ६१४४कोऽसौ उक्तः परामृश्यते ? तं प्रतिनिर्दिशति — यः एषः विज्ञानमयः इति — ६१४५अतीतानन्तरवाक्योक्तसंप्रत्ययो मा भूत् इति, यः एषः; ६१४६कतमः एषः इत्युच्यते — विज्ञानमयः प्राणेषु इति; ६१४७उक्तवाक्योल्लिङ्गनं ६१४८संशयनिवृत्त्यर्थं; ६१४९उक्तं हि पूर्वं जनकप्रश्नारम्भे ‘कतमः आत्मा इति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.३.७) इत्यादि। ६१५०एतत् उक्तं भवति — योऽयं ‘विज्ञानमयः प्राणेषु’ इत्यादिना वाक्येन प्रतिपादितः स्वयं ज्योतिः आत्मा, सः एषः कामकर्माविद्यानां अनात्मधर्मत्वप्रतिपादनद्वारेण मोक्षितः परमात्मभावं आपादितः — परः एव अयं न अन्यः इति; एषः सः ६१५१साक्षान्महानज आत्मा इति उक्तः। योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति यथाव्याख्यातार्थ एव। ६१५२यः एषः अन्तर्हृदये हृदयपुण्डरीकमध्ये यः एषः आकाशो बुद्धिविज्ञानसंश्रयः, तस्मिन् आकाशे बुद्धिविज्ञानसहिते शेते तिष्ठति; अथवा सम्प्रसादकाले अन्तर्हृदये यः एषः आकाशः परः एव आत्मा निरुपाधिकः विज्ञानमयस्य स्वस्वभावः, तस्मिन् स्वस्वभावे परमात्मनि आकाशाख्ये शेते; ६१५३चतुर्थे एतत् व्याख्यातं ‘क्व एषः तदा अभूत्’(बृ.उ.२.१.१६) इति अस्य प्रतिवचनत्वेन। ६१५४सः च सर्वस्य ब्रह्मेन्द्रादेः वशी; सर्वो हि अस्य वशे वर्तते; ६१५५उक्तं च ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने’(बृ.उ.३.८.९) इति। न केवलं वशी, सर्वस्य ईशानः ईशिता च ब्रह्मेन्द्रप्रभृतीनाम्। ईशितृत्वं च कदाचित् जातिकृतं, यथा राजकुमारस्य बलवत्तरान् अपि भृत्यान् प्रति, तद्वत् मा भूत् इत्याह — सर्वस्य अधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता, स्वतन्त्र इत्यर्थः; न राजपुत्रवत् अमात्यादिभृत्यतन्त्रः। त्रयं अपि एतत् वशित्वादि हेतुहेतुमद्रूपं — ६१५६यस्मात् सर्वस्य अधिपतिः, ततोऽसौ सर्वस्य ईशानः; ६१५७यो हि यं अधिष्ठाय पालयति, सः तं प्रतीष्टः एव इति प्रसिद्धं, यस्मात् च सर्वस्य ईशानः, तस्मात् सर्वस्य वशी इति। ६१५८किञ्च अन्यत् सः एवंभूतो ६१५९हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषो विज्ञानमयः न साधुना शास्त्रविहितेन कर्मणा भूयान् भवति, न वर्धते पूर्वावस्थातः केनचित् धर्मेण; नो एव शास्त्रप्रतिषिद्धेन असाधुना कर्मणा कनीयान् अल्पतरो भवति, पूर्वावस्थातो न हीयते इत्यर्थः। किं च ६१६०–६१६१सर्वो हि अधिष्ठानपालनादि कुर्वन् परानुग्रहपीडाकृतेन धर्माधर्माख्येन युज्यते; अस्य एव तु कथं तदभावः इत्युच्यते — यस्मात् एषः सर्वेश्वरः सन् कर्मणोऽपि ईशितुं भवति एव शीलं अस्य, तस्मात् न कर्मणा सम्बध्यते। ६१६२किं च ६१६३–६१६४एषः भूताधिपतिः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां भूतानां अधिपतिः इति उक्तार्थं पदम्। एषः भूतानां तेषां एव पालयिता रक्षिता। एषः सेतुः; किंविशिष्टः इत्याह — विधरणः वर्णाश्रमादिव्यवस्थायाः विधारयिता; ६१६५तत् आह — एषां भूरादीनां ब्रह्मलोकान्तानां लोकानां असम्भेदाय असम्भिन्नमर्यादायै; ६१६६परमेश्वरेण सेतुवत् अविधार्यमाणा लोकाः सम्भिन्नमर्यादाः स्युः; अतो लोकानां असम्भेदाय सेतुभूतोऽयं परमेश्वरः, यः स्वयं ज्योतिः आत्मा एव ६१६७एवंवित् सर्वस्य वशी — इत्यादि ब्रह्मविद्यायाः फलं एतत् निर्दिष्टम्। ६१६८‘किं ज्योतिः अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.२) इति एवमादिषष्ठप्रपाठकविहितायां एतस्यां ब्रह्मविद्यायां एवंफलायां काम्यैकदेशवर्जितं कृत्स्नं कर्मकाण्डं तादर्थ्येन विनियुज्यते; ६१६९–६१७१तत् ६१७२कथं इत्युच्यते — तं एतं एवंभूतं औपनिषदं पुरुषं, वेदानुवचनेन मन्त्रब्राह्मणाध्ययनेन नित्यस्वाध्यायलक्षणेन, विविदिषन्ति वेदितुं इच्छन्ति; के ? ब्राह्मणाः; ब्राह्मणग्रहणं उपलक्षणार्थं; अविशिष्टो हि अधिकारः त्रयाणां वर्णानां; अथवा कर्मकाण्डेन मन्त्रब्राह्मणेन वेदानुवचनेन विविदिषन्ति; कथं विविदिषन्ति इत्युच्यते — यज्ञेन इत्यादि॥

४७९६१७३–६१७४ये पुनः मन्त्रब्राह्मणलक्षणेन ६१७५वेदानुवचनेन ६१७६प्रकाश्यमानं विविदिषन्ति — इति व्याचक्षते, तेषां आरण्यकमात्रं एव वेदानुवचनं स्यात्; न हि कर्मकाण्डेन परः आत्मा प्रकाश्यते; ‘तं तु औपनिषदं’(बृ.उ.३.९.२६) इति विशेषश्रुतेः। वेदानुवचनेन इति च अविशेषितत्वात् समस्तग्राहि इदं वचनं; न च तदेकदेशोत्सर्गः युक्तः। ननु त्वत्पक्षे अपि उपनिषद्वर्जं इति एकदेशत्वं स्यात् — न, आद्यव्याख्याने अविरोधात् अस्मत्पक्षे न एषः दोषो भवति; ६१७७यदा वेदानुवचनशब्देन नित्यः स्वाध्यायो विधीयते, तदा उपनिषत् अपि गृहीता एव इति, वेदानुवचनशब्दार्थैकदेशो न परित्यक्तो भवति। यज्ञादिसहपाठात् च — ६१७८–६१७९यज्ञादीनि कर्माणि एव अनुक्रमिष्यन् वेदानुवचनशब्दं प्रयुङ्क्ते; तस्मात् कर्म एव वेदानुवचनशब्देन उच्यते इति गम्यते; ६१८०कर्म हि नित्यस्वाध्यायः॥

४८०६१८१कथं पुनः नित्यस्वाध्यायादिभिः कर्मभिः आत्मानं विविदिषन्ति ? ६१८२नैव हि तानि आत्मानं प्रकाशयन्ति, यथा उपनिषदः — ६१८३न एषः दोषः, कर्मणां विशुद्धिहेतुत्वात्; ६१८४कर्मभिः संस्कृता हि विशुद्धात्मानः शक्नुवन्ति आत्मानं उपनिषत्प्रकाशितं अप्रतिबन्धेन वेदितुं; ६१८५तथा हि आथर्वणे — ‘विशुद्धसत्त्वः ततः तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः’(मु.उ.३.१.८) इति; स्मृतिः च ‘ज्ञानं उत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः’(मो.ध.२०४.८) इत्यादिः। ६१८६कथं पुनः नित्यानि कर्माणि संस्कारार्थानि इति अवगम्यते ? ६१८७‘सः ह वा आत्मयाजी यो वेद इदं मे अनेन अङ्गं संस्क्रियते इदं मे अनेन अङ्गं उपधीयते’(शत.ब्रा.११.२.६.१३) इत्यादिश्रुतेः; सर्वेषु च स्मृतिशास्त्रेषु कर्माणि संस्कारार्थानि एव आचक्षते ६१८८‘अष्टाचत्वारिंशत्संस्काराः’(गौ.ध.१.८.८तः२२,२४,२५) इत्यादिषु। ६१८९गीतासु च — ‘यज्ञो दानं तपः चैव पावनानि मनीषिणाम्।’(भ.गी.१८.५) ‘सर्वे अपि एते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः’(भ.गी.४.३०) इति। ६१९०यज्ञेन इति — द्रव्ययज्ञाः ज्ञानयज्ञाः च संस्कारार्थाः; ६१९१संस्कृतस्य च विशुद्धसत्त्वस्य ज्ञानोत्पत्तिः अप्रतिबन्धेन भविष्यति; अतो यज्ञेन विविदिषन्ति। दानेन — ६१९२दानं अपि पापक्षयहेतुत्वात् धर्मवृद्धिहेतुत्वात् च। तपसा, तपः इति अविशेषेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिप्राप्तौ विशेषणं — अनाशकेन इति; कामानशनं अनाशकं, न तु भोजननिवृत्तिः; भोजननिवृत्तौ म्रियत एव, न आत्मवेदनम्। वेदानुवचनयज्ञदानतपःशब्देन सर्वं एव नित्यं कर्म उपलक्ष्यते; एवं काम्यवर्जितं नित्यं कर्मजातं सर्वं आत्मज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ६१९३मोक्षसाधनत्वं प्रतिपद्यते; ६१९४एवं कर्मकाण्डेन अस्य एकवाक्यतावगतिः। एवं ६१९५यथोक्तेन न्यायेन एतं एव ६१९६आत्मानं विदित्वा यथाप्रकाशितं, मुनिः भवति, मननान्मुनिः, योगी भवति इत्यर्थः; एतं एव विदित्वा मुनिः भवति, न अन्यम्। ननु अन्यवेदने अपि मुनित्वं स्यात्; कथं अवधार्यते — एतं एव इति — बाढं, अन्यवेदने अपि मुनिः भवेत्; ६१९७–६१९८किं तु अन्यवेदने न मुनिः एव स्यात्, किं तर्हि कर्मी अपि भवेत् सः; एतं तु औपनिषदं पुरुषं विदित्वा, मुनिः एव स्यात्, न तु कर्मी; अतः असाधारणं मुनित्वं विवक्षितं अस्य इति अवधारयति — एतं एव इति; ६१९९एतस्मिन् हि विदिते, केन कं पश्येत् इति एवं क्रियासम्भवात् मननं एव स्यात्। ६२००किं च एतं एव आत्मानं स्वं लोकं इच्छन्तः प्रार्थयन्तः प्रव्राजिनः प्रव्रजनशीलाः प्रव्रजन्ति प्रकर्षेण व्रजन्ति, सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्यन्ति इत्यर्थः। ‘एतं एव लोकं इच्छन्तः’ इति अवधारणात् न बाह्यलोकत्रयेप्सूनां पारिव्राज्ये अधिकार इति गम्यते; ६२०१न हि गङ्गाद्वारं प्रतिपित्सुः काशीदेशनिवासी पूर्वाभिमुखः प्रैति। ६२०२तस्मात् बाह्यलोकत्रयार्थिनां पुत्रकर्मापरब्रह्मविद्याः साधनं, ६२०३‘पुत्रेण अयं लोको जय्यो न अन्येन कर्मणा’(बृ.उ.१.५.१६) इत्यादिश्रुतेः; ६२०४अतः तदर्थिभिः पुत्रादिसाधनं प्रत्याख्याय, न पारिव्राज्यं प्रतिपत्तुं युक्तं, अतत्साधनत्वात् पारिव्राज्यस्य। ६२०५तस्मात् ‘एतं एव लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति’ इति युक्तं अवधारणम्। ६२०६आत्मलोकप्राप्तिः हि अविद्यानिवृत्तौ स्वात्मनि अवस्थानं एव। ६२०७तस्मात् आत्मानं चेत् लोकं इच्छति यः, तस्य सर्वक्रियोपरम एव आत्मलोकसाधनं मुख्यं ६२०८अन्तरङ्गं, ६२०९यथा पुत्रादिः एव बाह्यलोकत्रयस्य, पुत्रादिकर्मणः आत्मलोकं प्रति असाधनत्वात्। ६२१०असम्भवेन च विरुद्धत्वं अवोचाम। ६२११तस्मात् आत्मानं लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति एव, सर्वक्रियाभ्यो निवर्तेरन् एव इत्यर्थः। ६२१२यथा च बाह्यलोकत्रयार्थिन् प्रतिनियतानि पुत्रादीनि साधनानि विहितानि, एवं आत्मलोकार्थिन् सर्वैषणानिवृत्तिः पारिव्राज्यं ब्रह्मविदो विधीयते एव। ६२१३कुतः पुनः ते आत्मलोकार्थिन् प्रव्रजन्ति एव इत्युच्यते; ६२१४तत्र अर्थवादवाक्यरूपेण हेतुं दर्शयति — एतत् ह स्म वै तत्। ६२१५तत् एतत् पारिव्राज्ये कारणं उच्यते — ह स्म वै ६२१६किल पूर्वे अतिक्रान्तकालीना विद्वांसः आत्मज्ञाः, ६२१७प्रजां कर्म अपरब्रह्मविद्यां च; प्रजोपलक्षितं हि त्रयं एतत् बाह्यलोकत्रयसाधनं निर्दिश्यते ‘प्रजां’ इति। ६२१८–६२१९प्रजां किं ? न कामयन्ते, पुत्रादिलोकत्रयसाधनं न अनुतिष्ठन्ति इत्यर्थः। ननु अपरब्रह्मदर्शनं अनुतिष्ठन्ति एव, ६२२०–६२२१तत् बलात् हि व्युत्थानं — न अपवादात्; ‘ब्रह्म तं परात् आत् योऽन्यत्र आत्मनो ब्रह्म वेद’(बृ.उ.२.४.६) ‘सर्वं तं परादात् —’ इति अपरब्रह्मदर्शनं अपि अपवदति एव, ६२२२अपरब्रह्मणोऽपि सर्वमध्यान्तर्भावात्; ६२२३‘यत्र न अन्यत् पश्यति’(छा.उ.७.२४.१) इति च; पूर्वापरबाह्यान्तरदर्शनप्रतिषेधात् च ६२२४अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं इति; ६२२५‘तत् केन कं पश्येत् विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४) इति च; ६२२६तस्मात् न आत्मदर्शनव्यतिरेकेण अन्यत् व्युत्थानकारणं अपेक्षते। ६२२७कः पुनः तेषां अभिप्रायः इत्युच्यते — किं प्रयोजनं फलं साध्यं करिष्यामः प्रजया साधनेन; ६२२८प्रजा हि बाह्यलोकसाधनं निर्ज्ञाता; ६२२९सः च बाह्यलोको नास्ति अस्माकं आत्मव्यतिरिक्तः; ६२३०सर्वं हि अस्माकं आत्मभूतं एव, सर्वस्य च वयं आत्मभूताः; ६२३१आत्मा च नः आत्मत्वात् एव न केनचित् साधनेन उत्पाद्यः आप्यः विकार्यः संस्कार्यो वा। ६२३२यत् अपि आत्मयाजिन् संस्कारार्थं कर्म इति, तत् अपि कार्यकरणात्मदर्शनविषयं एव, इदं मे अनेन अङ्गं संस्क्रियते — इति अङ्गाङ्गित्वादिश्रवणात्; ६२३३न हि विज्ञानघनैकरसनैरन्तर्यदर्शिन् अङ्गाङ्गिसंस्कारोपधानदर्शनं सम्भवति। ६२३४तस्मात् न किञ्चित् प्रजादिसाधनैः करिष्यामः; ६२३५–६२३७अविदुषां हि तत् प्रजादिसाधनैः कर्तव्यं फलं; ६२३८न हि मृगतृष्णिकायां उदकपानाय तदुदकदर्शी प्रवृत्तं इति, तत्र ऊषरमात्रं उदकाभावं पश्यतोऽपि प्रवृत्तिः युक्ता; एवं अस्माकं अपि परमार्थात्मलोकदर्शिनां प्रजादिसाधनसाध्ये मृगतृष्णिकादिसमे अविद्वद्दर्शनविषये न प्रवृत्तिः युक्ता इत्यभिप्रायः। ६२३९तत् एतत् उच्यते — येषां अस्माकं परमार्थदर्शिनां नः, अयं आत्मा अशनायादिविनिर्मुक्तः साध्वसाधुभ्यां अविकार्यः अयं लोकः फलं अभिप्रेतं; ६२४०न च अस्य आत्मनः साध्यसाधनादिसर्वसंसारधर्मविनिर्मुक्तस्य साधनं किञ्चित् एषितव्यं; ६२४१साध्यस्य हि साधनान्वेषणा क्रियते; ६२४२असाध्यस्य साधनान्वेषणायां हि, जलबुद्ध्या स्थलं इव तरणं कृतं स्यात्, खे वा शाकुनपदान्वेषणम्। ६२४३तस्मात् एतं आत्मानं विदित्वा प्रव्रजेयुः एव ब्राह्मणाः, न कर्म आरभेरन् इत्यर्थः, यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः एवं विद्वांसः प्रजां अकामयमानाः। ते एवं साध्यसाधनसंव्यवहारं निन्दन्तः अविद्वद्विषयोऽयं इति कृत्वा, किं कृतवन्तः इत्युच्यते — ते ह स्म किल पुत्रैषणायाः च वित्तैषणायाः च लोकैषणायाः च व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति इत्यादि व्याख्यातम्॥६२४४

४८१तस्मात् आत्मानं लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति प्रव्रजेयुः — इति एषः विधिः अर्थवादेन सङ्गच्छते; ६२४५न हि सार्थवादस्य अस्य लोकस्तुत्याभिमुख्यं उपपद्यते; ६२४६प्रव्रजन्ति इति अस्यार्थवादरूपो हि ‘एतत् ह स्म’ इत्यादिः उत्तरो ग्रन्थः; ६२४७अर्थवादः चेत्, न अर्थवादान्तरं अपेक्षेत; अपेक्षते तु ‘एतत् ह स्म’ इत्याद्यर्थवादं ‘प्रव्रजन्ति’ इति एतत्। ६२४८यस्मात् पूर्वे विद्वांसः प्रजादिकर्मभ्यो निवृत्ताः प्रव्रजितवन्तः एव, तस्मात् अधुनातनाः अपि प्रव्रजन्ति प्रव्रजेयुः — इति एवं सम्बध्यमानं न लोकस्तुत्यभिमुखं भवितुं अर्हति; ६२४९विज्ञानसमानकर्तृकत्वोपदेशात् इत्यादिना अवोचाम। ६२५०वेदानुवचनादिसहपाठात् च; ६२५१यथा आत्मवेदनसाधनत्वेन विहितानां वेदानुवचनादीनां यथार्थत्वं एव, न अर्थवादत्वं, तथा तैः एव सह पठितस्य पारिव्राज्यस्य आत्मलोकप्राप्तिसाधनत्वेन अर्थवादत्वं अयुक्तम्। ६२५२फलविभागोपदेशात् च; ६२५३‘एतं एव आत्मानं लोकं विदित्वा’ इति अन्यस्मात् बाह्यात् लोकात् आत्मानं फलान्तरत्वेन प्रविभजति, ६२५४यथा — पुत्रेण एव अयं लोको जय्यः न अन्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोकः — इति। ६२५५न च प्रव्रजन्ति इति एतत् प्राप्तवत् लोकस्तुतिपरं, ६२५६प्रधानवत् च अर्थवादापेक्षं — ६२५७सकृत् श्रुतं स्यात्। तस्मात् भ्रान्तिः एव एषा — लोकस्तुतिपरं इति। न च अनुष्ठेयेन पारिव्राज्येन स्तुतिः उपपद्यते; यदि पारिव्राज्यं अनुष्ठेयं अपि सत् अन्यस्तुत्यर्थं स्यात्, दर्शपूर्णमासादीनां अपि अनुष्ठेयानां स्तुत्यर्थता स्यात्। न च अन्यत्र कर्तव्यता ६२५८–६२५९एतस्मात् विषयात् निर्ज्ञाता, यतः इह स्तुत्यर्थो भवेत्। ६२६०–६२६२यदि पुनः क्वचित् विधिः परिकल्प्येत पारिव्राज्यस्य, सः इह एव मुख्यः न अन्यत्र सम्भवति। ६२६३यत् अपि अनधिकृतविषये पारिव्राज्यं परिकल्प्यते, तत्र वृक्षाद्यारोहणादि अपि पारिव्राज्यवत् कल्प्येत, ६२६४कर्तव्यत्वेन अनिर्ज्ञातत्वाविशेषात्। तस्मात् स्तुतित्वगन्धोऽपि अत्र न शक्यः कल्पयितुम्॥

४८२६२६५–६२६६यदि अयं आत्मा लोके इष्यते, किमर्थं तत्प्राप्तिसाधनत्वेन कर्माणि एव न आरभेरन्, किं पारिव्राज्येन — इति अत्र उच्यते — अस्य आत्मलोकस्य कर्मभिः असम्बन्धात्; ६२६७यं आत्मानं इच्छन्तः प्रव्रजेयुः, सः आत्मा साधनत्वेन फलत्वेन च उत्पाद्यत्वादिप्रकाराणां अन्यतमत्वेन अपि कर्मभिः न सम्बध्यते; तस्मात् — सः एषः न इति न इति आत्मा अगृह्यो न हि गृह्यते — इत्यादिलक्षणः; यस्मात् एवंलक्षणः आत्मा कर्मफलसाधनासम्बन्धी सर्वसंसारधर्मविलक्षणः अशनायाद्यतीतः अस्थूलादिधर्मवान् अजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः सैन्धवघनवत् विज्ञानैकरसस्वभावः स्वयं ज्योतिः एकः एव अद्वयः अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः — इति एतत् आगमतः तर्कतः च स्थापितं, विशेषतः च इह जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे अस्मिन्; तस्मात् एवंलक्षणे आत्मनि विदिते आत्मत्वेन नैव कर्मारम्भः उपपद्यते। ६२६८–६२६९तस्मात् आत्मा निर्विशेषः। ६२७०न हि चक्षुष्मान् पथि प्रवृत्तः अहनि कूपे कण्टके वा पतति; ६२७१कृत्स्नस्य च कर्मफलस्य विद्याफले अन्तर्भावात्; ६२७२–६२७३न च अयत्नप्राप्ये वस्तुनि विद्वान् यत्नं आतिष्ठति; ‘अत्के चेत् मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत्। इष्टस्य अर्थस्य सम्प्राप्तौ को विद्वान् यत्नं आचरेत्’ ६२७४‘सर्वं कर्म अखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते —’(भ.गी.४.३३) इति गीतासु। ६२७५इह अपि च एतस्य एव परमानन्दस्य ब्रह्मवित्प्राप्यस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति इति उक्तम्। ६२७६अतो ब्रह्मविदां न कर्मारम्भः॥

४८३६२७७यस्मात् सर्वैषणाविनिवृत्तः सः एषः न इति न इति आत्मानं आत्मत्वेन उपगम्य तद्रूपेण एव वर्तते, तस्मात् एतं एवंविदं न इति न इति आत्मभूतं, उ ह एव एते वक्ष्यमाणे न तरतः न प्राप्नुतः — इति ६२७८युक्तं एव इति वाक्यशेषः। ६२७९के ते इत्युच्यते — अतः अस्मात् निमित्तात् शरीरधारणादिहेतोः, पापं अपुण्यं कर्म अकरवं कृतवान् अस्मि — कष्टं खलु मम वृत्तं, अनेन पापेन कर्मणा अहं नरकं प्रतिपत्स्ये — इति योऽयं पश्चात् पापं कर्म कृतवतः — परितापः सः एवं न इति न इति आत्मभूतं न तरति; तथा अतः कल्याणं फलविषयकामात् निमित्तात् यज्ञदानादिलक्षणं पुण्यं शोभनं कर्म कृतवान् अस्मि, अतोऽहं अस्य फलं सुखं उपभोक्ष्ये देहान्तरे — इति एषः अपि हर्षः तं न तरति। ६२८०उभे उ ह ६२८१एव एषः ब्रह्मवित् एते कर्मणी तरति पुण्यपापलक्षणे। एवं ब्रह्मविदः सन्न्यासिनः उभे अपि कर्मणी क्षीयेते — पूर्वजन्मनि कृते ये ते, इह जन्मनि कृते ये ते च; अपूर्वे च न आरभ्येते। ६२८२किं च ६२८३न एनं कृताकृते, कृतं नित्यानुष्ठानं, अकृतं तस्य एव अक्रिया, ते अपि कृताकृते एनं न तपतः; ६२८४अनात्मज्ञं हि, कृतं फलदानेन, अकृतं प्रत्यवायोत्पादनेन, तपतः; ६२८५अयं तु ब्रह्मवित् आत्मविद्याग्निना सर्वाणि कर्माणि भस्मीकरोति, ६२८६‘यथा एधांसि समिद्धोऽग्निः’(भ.गी.४.३७) इत्यादिस्मृतेः; ६२८७शरीरारम्भकयोः तु उपभोगेन एव क्षयः। ६२८८अतो ब्रह्मवित् अकर्मसम्बन्धी॥

४८४६२९१तत् एतत् वस्तु ब्राह्मणेन उक्तं ऋचा मन्त्रेण अभ्युक्तं प्रकाशितम्। एषः न इति न इत्यादिलक्षणः नित्यो महिमा; ६२९२अन्ये तु महिमानः कर्मकृता इति अनित्याः; अयं तु तत् विलक्षणो महिमा स्वाभाविकत्वात् नित्यः ब्रह्मविदः ब्राह्मणस्य त्यक्तसर्वैषणस्य। ६२९३कुतोऽस्य नित्यत्वं इति हेतुं आह — कर्मणा न वर्धते शुभलक्षणेन कृतेन वृद्धिलक्षणां विक्रियां न प्राप्नोति; अशुभेन कर्मणा नो कनीयान् न अपि अपक्षयलक्षणां विक्रियां प्राप्नोति; ६२९४उपचयापचयहेतुभूता एव हि सर्वा विक्रिया इति एताभ्यां प्रतिषिध्यन्ते; ६२९५अतः अविक्रियात्वात् नित्यः एषः महिमा। तस्मात् तस्य एव महिम्नः, स्यात् भवेत्, पदवित् — पदस्य वेत्ता, पद्यते गम्यते ज्ञायते इति महिम्नः स्वरूपं एव पदं, तस्य पदस्य वेदिता। किं तत्पदवेदनेन स्यात् इत्युच्यते — तं विदित्वा महिमानं, न लिप्यते न सम्बध्यते कर्मणा पापकेन धर्माधर्मलक्षणेन, ६२९६उभयं अपि पापकं एव विदुषः। ६२९७यस्मात् एवं अकर्मसम्बन्धी एषः ब्राह्मणस्य महिमा न इति न इत्यादिलक्षणः, तस्मात् एवंवित् शान्तः बाह्येन्द्रियव्यापारतः उपशान्तः, तथा दान्तः अन्तःकरणतृष्णातो निवृत्तः, ६२९८उपरतः सर्वैषणाविनिर्मुक्तः सन्न्यासी, तितिक्षुः द्वन्द्वसहिष्णुः, समाहितः इन्द्रियान्तःकरणचलनरूपात् व्यावृत्त्या ऐकाग्र्यरूपेण समाहितो भूत्वा; ६२९९तत् एतत् उक्तं पुरस्तात् ‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य’(बृ.उ.३.५.१) इति; आत्मनि एव स्वे कार्यकरणसङ्घाते आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं पश्यति। तत्र किं तावन्मात्रं परिच्छिन्नं ? न इत्युच्यते — सर्वं समस्तं आत्मानं एव पश्यति, न अन्यत् आत्मव्यतिरिक्तं वालाग्रमात्रं अपि अस्ति इति एवं पश्यति; मननात् मुनिः भवति जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यं स्थानत्रयं हित्वा। ६३००एवं पश्यन्तं ब्राह्मणं न एनं पाप्मा पुण्यपापलक्षणः तरति, न प्राप्नोति; ६३०१अयं तु ब्रह्मवित् सर्वं पाप्मानं तरति आत्मभावेन एव व्याप्नोति अतिक्रामति। ६३०२न एनं पाप्मा कृताकृतलक्षणः तपति इष्टफलप्रत्यवायोत्पादनाभ्यां; सर्वं पाप्मानं ६३०३अयं तपति ब्रह्मवित् सर्वात्मदर्शनवह्निना भस्मीकरोति। सः ६३०४एषः एवंवित् विपापः विगतधर्माधर्मः, विरजाः विगतरजः, रजः कामः, विगतकामः, अविचिकित्सः छिन्नसंशयः, अहं अस्मि सर्वात्मन् परं ब्रह्म इति निश्चितमतिः ब्राह्मणो भवति — अयं तु एवंभूतः एतस्यां अवस्थायां मुख्यो ब्राह्मणः, प्राक् एतस्मात् ब्रह्मस्वरूपावस्थानात् गौणं अस्य ब्राह्मण्यम्। एषः ब्रह्मलोकः — ६३०५ब्रह्म एव लोको ब्रह्मलोकः ६३०६मुख्यो निरुपचरितः सर्वात्मभावलक्षणः, हे सम्राट्। ६३०७एनं ब्रह्मलोकं परिप्रापितोऽसि अभयं न इति न इत्यादिलक्षणं — इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः। ६३०८एवं ब्रह्मभूतो जनकः याज्ञवल्क्येन ब्रह्मभावं आपादितः प्रत्याह — सोऽहं त्वया ब्रह्मभावं आपादितः सन् भगवते तुभ्यं विदेहान् देशान् मम राज्यं समस्तं ददामि, मां च सह विदेहैः दास्याय दासकर्मणे — ददामि इति च — शब्दात् सम्बध्यते। ६३०९परिसमापिता ब्रह्मविद्या सह सन्न्यासेन साङ्गा सेतिकर्तव्यताका; ६३१०परिसमाप्तः परमपुरुषार्थः; ६३११एतावत् पुरुषेण कर्तव्यं, ६३१२–६३१३एषः निष्ठा, एषा परा गतिः, ६३१४एतत् निःश्रेयसं, ६३१५–६३१६एतत् प्राप्य कृतकृत्यो ब्राह्मणो भवति, एतत् सर्ववेदानुशासनं इति॥

४८५६३१७योऽयं जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकायां व्याख्यात आत्मा सः वै एषः महान् अजः आत्मा अन्नादः सर्वभूतस्थः सर्वान्नानां अत्ता, वसुदानः — वसु धनं सर्वप्राणिकर्मफलं — तस्य दाता, ६३१८प्राणिनां यथाकर्म फलेन योजयिता इत्यर्थः; ६३१९तं एतत् अजं अन्नादं वसुदानं आत्मानं अन्नादवसुदानगुणाभ्यां युक्तं यो वेद, सः सर्वभूतेषु आत्मभूतः अन्नं अत्ति, विन्दते च वसु सर्वं कर्मफलजातं लभते सर्वात्मत्वात् एव, यः एवं यथा उक्तं वेद। ६३२०अथवा दृष्टफलार्थिभिः अपि एवंगुण उपास्यः; ६३२१तेन अन्नादः वसोः च लब्धा, ६३२२दृष्टेन एव फलेन अन्नात्तृत्वेन गोश्वादिना च अस्य योगो भवति इत्यर्थः॥

४८६६३२३इदानीं समस्तस्य एव आरण्यकस्य योऽर्थः उक्तः, सः समुच्चित्य अस्यां कण्डिकायां निर्दिश्यते, एतावान् समस्तारण्यकार्थः इति। सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः न जीर्यत इति, न विपरिणमत इत्यर्थः; अमरः — यस्मात् च अजरः, तस्मात् अमरः, न म्रियत इति अमरः; ६३२४यो हि जायते जीर्यते च, सः विनश्यति म्रियते वा; अयं तु अजत्वात् अजरत्वात् च अविनाशी यतः, ६३२५अतः एव अमृतः। ६३२६यस्मात् जनिप्रभृतिभिः त्रिभिः भावविकारैः वर्जितः, तस्मात् इतरैः अपि भावविकारैः त्रिभिः तत्कृतैः च कामकर्ममोहादिभिः मृत्युरूपैः वर्जितः इति एतत्। अभयः अतः एव; ६३२७यस्मात् च एवं पूर्वोक्तविशेषणः, तस्मात् भयवर्जितः; ६३२८भयं च हि नाम अविद्याकार्यं; ६३२९तत्कार्यप्रतिषेधेन भावविकारप्रतिषेधेन च अविद्यायाः प्रतिषेधः सिद्धो वेदितव्यः। ६३३०–६३३१अभय आत्मा एवंगुणविशिष्टः किं असौ ? ब्रह्म परिवृढं निरतिशयं महत् इत्यर्थः। अभयं वै ब्रह्म; ६३३२प्रसिद्धं एतत् लोके — अभयं ब्रह्म इति। तस्मात् युक्तं एवंगुणविशिष्ट आत्मा ब्रह्म इति। ६३३३यः एवं यथोक्तं आत्मानं अभयं ब्रह्म वेद, सः अभयं हि वै ब्रह्म भवति। ६३३४एषः सर्वस्याः उपनिषदः सङ्क्षिप्तोऽर्थः उक्तः। ६३३५एतस्य एव अर्थस्य सम्यक्प्रबोधाय उत्पत्तिस्थितिप्रलयादिकल्पना क्रियाकारकफलाध्यारोपणा च आत्मनि कृता; ६३३६तदपोहेन च ६३३७न इति न इति इति अध्यारोपितविशेषापनयद्वारेण पुनः तत्त्वं आवेदितम्। ६३३८यथा एकप्रभृति आ परार्धसङ्ख्यास्वरूपपरिज्ञानाय रेखाध्यारोपणं कृत्वा — एका इयं रेखा, दश इयं, शतेयं, सहस्रेयं — इति ग्राहयति, अवगमयति सङ्ख्यास्वरूपं केवलं, न तु सङ्ख्यायाः रेखात्मत्वं एव; ६३३९यथा च अकारादीनि अक्षराणि विजिग्राहयिषुः पत्रमषीरेखादिसंयोगोपायं आस्थाय वर्णानां सतत्त्वं आवेदयति, न पत्रमष्याद्यात्मतां अक्षराणां ग्राहयति — ६३४०तथा च इह उत्पत्त्याद्यनेकोपायं आस्थाय एकं ब्रह्मतत्त्वं आवेदितं, ६३४१पुनः तत्कल्पितोपायजनितविशेषपरिशोधनार्थं न इति न इति इति तत्त्वोपसंहारः कृतः। ६३४२तत् उपसंहृतं पुनः परिशुद्धं केवलं एव ६३४३सफलं ज्ञानं अन्ते अस्यां कण्डिकायां इति॥

इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

४८७६३४४आगमप्रधानेन मधुकाण्डेन ब्रह्मतत्त्वं निर्धारितम्। ६३४५पुनः तस्य एव उपपत्तिप्रधानेन याज्ञवल्कीयेन काण्डेन पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहं कृत्वा विगृह्यवादेन विचारितम्। ६३४६शिष्याचार्यसम्बन्धेन च षष्ठे प्रश्नप्रतिवचनन्यायेन सविस्तरं विचार्य उपसंहृतम्। ६३४७अथ इदानीं निगमनस्थानीयं मैत्रेयीब्राह्मणं आरभ्यते; ६३४८अयं च न्यायः वाक्यकोविदैः परिगृहीतः — ‘हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं’(न्या.सू.१.१.३९) इति। ६३४९अथवा आगमप्रधानेन मधुकाण्डेन यत् अमृतत्वसाधनं ससन्न्यासं आत्मज्ञानं अभिहितं, तत् एव ६३५०तर्केण अपि अमृतत्वसाधनं ससन्न्यासं आत्मज्ञानं अधिगम्यते; तर्कप्रधानं हि याज्ञवल्कीयं काण्डं; ६३५१–६३५२तस्मात् शास्त्रतर्काभ्यां निश्चितं एतत् — यत् एतत् आत्मज्ञानं ससन्न्यासं अमृतत्वसाधनं इति; तस्मात् शास्त्रश्रद्धावद्भिः अमृतत्वप्रतिपित्सुभिः एतत् प्रतिपत्तव्यं इति; ६३५३आगमोपपत्तिभ्यां हि निश्चितोऽर्थः श्रद्धेय भवति अव्यभिचारात् इति। ६३५४अक्षराणां तु चतुर्थे यथा ६३५५व्याख्यातोऽर्थः, तथा प्रतिपत्तव्योऽत्र अपि; यानि अक्षराणि अव्याख्यातानि तानि व्याख्यास्यामः॥

४८८अथ इति हेतूपदेशानन्तर्यप्रदर्शनार्थः। ६३५६हेतुप्रधानानि हि वाक्यानि अतीतानि। तत् अनन्तरं आगमप्रधानेन प्रतिज्ञातोऽर्थः निगम्यते मैत्रेयीब्राह्मणेन। ह — शब्दः वृत्तावद्योतकः। ६३५७याज्ञवल्क्यस्य ऋषेः किल द्वे भार्ये पत्न्यौ बभूवतुः आस्तां — मैत्रेयी च नामतः एका, अपरा कात्यायनी नामतः। तयोः भार्ययोः मैत्रेयी ह किल ब्रह्मवादिनी ब्रह्मवदनशीला बभूव आसीत्; स्त्रीप्रज्ञा — स्त्रियां या उचिता सा स्त्रीप्रज्ञा — सा एव यस्याः प्रज्ञा गृहप्रयोजनान्वेषणालक्षणा, सा स्त्रीप्रज्ञा एव तर्हि तस्मिन् काले आसीत् कात्यायनी। अथ ६३५८एवं सति ह किल याज्ञवल्क्यः अन्यत् पूर्वस्मात् गार्हस्थ्यलक्षणात् वृत्तात् पारिव्राज्यलक्षणं वृत्तं उपाकरिष्यन् उपाचिकीर्षुः सन्॥

४८९हे मैत्रेयी इति ज्येष्ठां भार्यां आमन्त्रयां आस; आमन्त्र्य च उवाच ह — प्रव्रजिष्यन् पारिव्राज्यं करिष्यन् वै अरे मैत्रेयि अस्मात् स्थानात् गार्हस्थ्यात् अहं अस्मि भवामि। मैत्रेयि अनुजानीहि मां; हन्त इच्छसि यदि, ते अनया कात्यायन्या अन्तं करवाणि — इत्यादि व्याख्यातम्॥

४९०सा एवं उक्ता उवाच मैत्रेयी — सर्वा इयं पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्, नु किं स्यां, किं अहं वित्तसाध्येन कर्मणा अमृताः, आहो न स्यां इति। न इति ह उवाच याज्ञवल्क्य इत्यादि समानं अन्यत्॥६३५९

४९१सः ह उवाच — प्रिया एव पूर्वं खलु नः अस्मभ्यं भवती, भवन्ती सती, प्रियं एव अवृधत् वर्धितवती निर्धारितवती असि; अतः तुष्टोऽहं; हन्त इच्छसि चेत् अमृतत्वसाधनं ज्ञातुं, हे भवति, ते तुभ्यं तत् अमृत्वसाधनं व्याख्यास्यामि॥

४९२आत्मनि खलु अरे मैत्रेयि दृष्टे; कथं दृष्ट ६३६१–६३६२आत्मनि इति, ६३६३उच्यते — पूर्वं आचार्यागमाभ्यां श्रुते, पुनः तर्केण उपपत्त्या मते विचारिते, श्रवणं तु आगममात्रेण, मते उपपत्त्या, पश्चात् विज्ञाते — एवं एतत् न अन्यथा इति निर्धारिते; ६३६४–६३६५किं भवति इत्युच्यते — इदं विदितं भवति; इदं सर्वं इति यत् आत्मनोऽन्यत्, ६३६६आत्मव्यतिरेकेण अभावात्॥

४९३तं अयथार्थदर्शिनं परादात् पराकुर्यात्, कैवल्यासम्बन्धिनं कुर्यात् — अयं अनात्मस्वरूपेण मां पश्यति इति अपराधात् इति भावः॥

४९४६३६७चतुर्थे शब्दनिश्वासेन एव लोकाद्यर्थनिश्वासः सामर्थ्यात् उक्तो भवति इति पृथक् न उक्तः। इह तु सर्वशास्त्रार्थोपसंहारः इति कृत्वा अर्थप्राप्तोऽपि अर्थः स्पष्टीकर्तव्यः इति पृथक् उच्यते॥६३६८

४९५६३६९सर्वकार्यप्रलये विद्यानिमित्ते, सैन्धवघनवत् अनन्तरः अबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनः एकः आत्मा अवतिष्ठते; ६३७०पूर्वं तु भूतमात्रासंसर्गविशेषात् लब्धविशेषविज्ञानः सन्; तस्मिन् प्रविलापिते विद्यया विशेषविज्ञाने तन्निमित्ते च भूतसंसर्गे न प्रेत्य संज्ञा अस्ति — इति एवं याज्ञवल्क्येन उक्ता॥

४९६६३७१सा ह उवाच — अत्र एव मा भगवान् एतस्मिन् एव वस्तुनि प्रज्ञानघनः एव, न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति, मोहान्तं मोहमध्यं, आपीपिपत् आपीपदत् अवगमितवान् असि, सम्मोहितवान् असि इत्यर्थः; अतः न वा अहं इममात्मानं उक्तलक्षणं विजानामि विवेकतः इति। सः ह उवाच — न अहं मोहं ब्रवीमि, अविनाशी वा अरे अयं आत्मा यतः; विननं शीलं अस्य इति विनाशी, न विनाशी अविनाशी, विनाशशब्देन विक्रिया, अविनाशी इति अविक्रियः आत्मा इत्यर्थः; अरे मैत्रेयि, अयं आत्मा प्रकृतः अनुच्छित्तधर्मा; उच्छित्तिः उच्छेदः, उच्छेदः अन्तः विनाशः, उच्छित्तिः धर्मः अस्य इति उच्छित्तिधर्मा, न उच्छित्तिधर्मा अनुच्छित्तिधर्मा, न अपि विक्रियालक्षणः, न अपि उच्छेदलक्षणः विनाशः अस्य ६३७२विद्यते इत्यर्थः॥

४९७६३७७चतुर्षु अपि प्रपाठकेषु एकः आत्मा तुल्यो निर्धारितः ६३७८परं ब्रह्म; ६३७९उपायविशेषः तु तस्य अधिगमे अन्यः च अन्यः च; ६३८०उपेयः तु ६३८१सः एव आत्मा, यः चतुर्थे — ‘अथ अतः आदेशो न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति निर्दिष्टः; सः एव पञ्चमे प्राणपणोपन्यासेन शाकल्ययाज्ञवल्क्यसंवादे निर्धारितः, पुनः पञ्चमसमाप्तौ, ६३८२–६३८४पुनः जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे, पुनः इह उपनिषत्समाप्तौ। ६३८५चतुर्णां अपि प्रपाठकानां एतदात्मनिष्ठता, न अन्योऽन्तराले कश्चित् अपि विवक्षितोऽर्थः — इति एतत्प्रदर्शनाय अन्ते उपसंहारः — सः एषः न इति न इत्यादिः। ६३८६यस्मात् प्रकारशतेन अपि निरूप्यमाणे तत्त्वे, न इति न इति आत्मा एव निष्ठा, न अन्या उपलभ्यते तर्केण वा आगमेन वा; तस्मात् एतत् एव अमृतत्वसाधनं, यत् एतत् न इति न इति आत्मपरिज्ञानं सर्वसन्न्यासः च इति एतं अर्थं उपसञ्जिहीर्षन् आह — एतावत् एतावत् मात्रं यत् एतत् न इति न इति अद्वैतात्मदर्शनं; इदं च अन्यसहकारिकारणनिरपेक्षं एव अरे मैत्रेयि अमृतत्वसाधनम्। ६३८७यत् पृष्टवती असि — यत् एव भगवान् वेद तत् एव मे ब्रूहि अमृतत्वसाधनं इति, तत् एतावत् एव इति विज्ञेयं त्वया — इति ह एवं किल अमृतत्वसाधनं आत्मज्ञानं प्रियायै भार्यायै उक्त्वा याज्ञवल्क्यः — किं कृतवान् ? यत् पूर्वं प्रतिज्ञातं ‘प्रव्रजिष्यन् अस्मि’(बृ.उ.४.५.२) इति, तत् चकार, विजहार प्रव्रजितवान् इत्यर्थः। ६३८८परिसमाप्ता ब्रह्मविद्या सन्न्यासपर्यवसाना। ६३८९–६३९०एतावान् उपदेशः, एतत् वेदानुशासनं, ६३९१–६३९२एषा परमनिष्ठा, एषः पुरुषार्थकर्तव्यतान्तः इति॥

४९८६३९३इदानीं विचार्यते ६३९४शास्त्रार्थविवेकप्रतिपत्तये। ६३९५यतः आकुलानि हि वाक्यानि दृश्यन्ते — ६३९६‘यावज्जीवं अग्निहोत्रं जुहुयात्’ ‘यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत’ ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः’(ई.उ.२) ‘एतत् वै जरामर्यं सत्रं यत् अग्निहोत्रं’(शत.ब्रा.१२.४.१.१) इत्यादीनि ऐकाश्रम्यज्ञापकानि; ६३९७अन्यानि च आश्रमान्तरप्रतिपादकानि वाक्यानि ‘विदित्वा व्युत्थाय प्रव्रजन्ति’(बृ.उ.३.५.१) ६३९८‘ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत् गृहात् वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ६३९९यदि वा इतरथा ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत् गृहात् वा वनात् वा’(जा.उ.४) इति, ६४००‘द्वौ एव पन्थानौ अनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः, क्रियापथः चैव पुरस्तात् सन्न्यासः च, तयोः सन्न्यासः एव अतिरेचयति’ इति, ६४०१‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेन एके अमृतत्वं आनशुः’(तै.ना.१०.५) इत्यादीनि। ६४०२तथा स्मृतयः च — ६४०३‘ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजति’(आ.ध.२.२१.८.१०) ६४०४‘अविशीर्णब्रह्मचर्यो यं इच्छेत् तं आवसेत्’(व.८.२?) ६४०५‘तस्य आश्रमविकल्पं एके ब्रुवते’(गौ.ध.३.१); ६४०६तथा ‘वेदान् अधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रपौत्रान् इच्छेत् पावनार्थं पितॄणाम्। अग्नीन् आधाय विधिवत् च इष्टयज्ञो वनं प्रविश्य अथ मुनिः बुभूषेत्’(मो.ध.१७५.६)। ६४०७‘प्राजापत्यां निरूप्य इष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्। आत्मनि अग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेत् गृहात्’(मनु.६.३८) इत्याद्याः। ६४०८एवं व्युत्थानविकल्पक्रमयथेष्टाश्रमप्रतिपत्तिप्रतिपादकानि हि श्रुतिस्मृतिवाक्यानि शतशः उपलभ्यन्ते इतरेतरविरुद्धानि। ६४०९आचारः च तद्विदाम्। ६४१०विप्रतिपत्तिः च शास्त्रार्थप्रतिपत्तॄणां बहुविदां अपि। ६४११अतो न शक्यते शास्त्रार्थो मन्दबुद्धिभिः विवेकेन प्रतिपत्तुम्। ६४१२परिनिष्ठितशास्त्रन्यायबुद्धिभिः एव हि एषां वाक्यानां विषयविभागः शक्यते अवधारयितुम्। ६४१३तस्मात् एषां विषयविभागज्ञापनाय यथाबुद्धिसामर्थ्यं विचारयिष्यामः॥

४९९६४१४–६४१५यावज्जीवश्रुत्यादिवाक्यानां अन्यार्थासम्भवात् क्रियावसानः एव वेदार्थः; ‘तं यज्ञपात्रैः दहन्ति’ इति अन्त्यकर्मश्रवणात्; ६४१६जरामर्यश्रवणात् च; ६४१७लिङ्गात् च ‘भस्मान्तं शरीरं’(ई.उ.१७) इति; ६४१८न हि पारिव्राज्यपक्षे भस्मान्तता शरीरस्य स्यात्। ६४१९स्मृतिः च — ‘निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैः यस्य उदितो विधिः। तस्य शास्त्रे अधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो न अन्यस्य कस्यचित्’(मनु.२.१६) इति; ६४२०सः मन्त्रकं हि यत् कर्म वेदेन इह विधीयते, तस्य श्मशानान्ततां दर्शयति स्मृतिः; ६४२१अधिकाराभावप्रदर्शनात् च — अत्यन्तं एव श्रुत्यधिकाराभावः अकर्मिणो गम्यते। ६४२२–६४२३अग्न्युद्वासनापवादात् च, ‘वीरहा वा एषः ६४२४देवानां योऽग्निं उद्वासयते’(तै.सं.१.५.२.१) इति। ननु व्युत्थानादिविधानात् वैकल्पिकं क्रियावसानत्वं वेदार्थस्य — न, अन्यार्थत्वात् व्युत्थानादिश्रुतीनां; ६४२५‘यावज्जीवं अग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत’ इति एवं आदीनां श्रुतीनां जीवनमात्रनिमित्तत्वात् यदा न शक्यते अन्यार्थता कल्पयितुं, तदा व्युत्थानादिवाक्यानां कर्मानधिकृतविषयत्वसम्भवात्; ६४२६‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः’(ई.उ.२) इति च मन्त्रवर्णात्, जरया वा हि एव अस्मात् मुच्यते मृत्युना वा — इति च जरामृत्युभ्यां अन्यत्र कर्मवियोगच्छिद्रासम्भवात् कर्मिणां श्मशानान्तत्वं न वैकल्पिकं; ६४२७काणकुब्जादयोऽपि कर्मणि अनधिकृताः अनुग्राह्याः एव श्रुत्या इति व्युत्थानाद्याश्रमान्तरविधानं न अनुपपन्नम्। ६४२८पारिव्राज्यक्रमविधानस्य अनवकाशत्वं इति चेत्, ६४२९न, विश्वजित्सर्वमेधयोः ६४३०यावज्जीवविध्यपवादत्वात्; यावज्जीवाग्निहोत्रादिविधेः विश्वजित्सर्वमेधयोः एव अपवादः, तत्र च क्रमप्रतिपत्तिसम्भवः — ‘ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत् गृहात् वनी भूत्वा प्रव्रजेत्’(जा.उ.४) इति। ६४३१विरोधानुपपत्तेः; न हि एवंविषयत्वे पारिव्राज्यक्रमविधानवाक्यस्य, कश्चित् विरोधः क्रमप्रतिपत्तेः; ६४३२अन्यविषयपरिकल्पनायां तु यावज्जीवविधानश्रुतिः स्वविषयात् सङ्कोचिता स्यात्; ६४३३क्रमप्रतिपत्तेः तु विश्वजित्सर्वमेधविषयत्वात् न कश्चित् बाधः॥

५००न, आत्मज्ञानस्य अमृतत्वहेतुत्वाभ्युपगमात्। ६४३४यत् तावत् ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इति आरभ्य सः एषः न इति न इति एतदन्तेन ग्रन्थेन यत् उपसंहृतं आत्मज्ञानं, तत् अमृतत्वसाधनं इति अभ्युपगतं भवता; ६४३५–६४३६तत्र एतावत् एव अमृतत्वसाधनं अन्यनिरपेक्षं इति एतत् न मृष्यते। तत्र भवन्तं पृच्छामि, किमर्थं आत्मज्ञानं मर्षयति भवान् इति। ६४३७शृणु तत्र कारणं — यथा स्वर्गकामस्य स्वर्गप्राप्त्युपायं अजानतः अग्निहोत्रादि स्वर्गप्राप्तिसाधनं ज्ञापयति, तथा इह अपि अमृतत्वप्रतिपित्सोः अमृतत्वप्राप्त्युपायं अजानतः ‘यत् एव भगवान् वेद तत् एव मे ब्रूहि’(बृ.उ.४.५.४) इति एवं आकाङ्क्षितं अमृतत्वसाधनं ‘एतावत् अरे’(बृ.उ.४.५.१५) इति एवं आदौ वेदेन ज्ञाप्यते इति। ६४३८एवं तर्हि, यथा ज्ञापितं अग्निहोत्रादि स्वर्गसाधनं अभ्युपगम्यते, तथा इह अपि आत्मज्ञानं — यथा ज्ञाप्यते तथाभूतं एव अमृतत्वसाधनं आत्मज्ञानं अभ्युपगन्तुं युक्तं; तुल्यप्रामाण्यात् उभयत्र। ६४३९यदि एवं किं स्यात् ? ६४४०सर्वकर्महेतूपमर्दकत्वात् आत्मज्ञानस्य विद्योद्भवे कर्मनिवृत्तिः स्यात्; ६४४१दाराग्निसम्बद्धानां तावत् अग्निहोत्रादिकर्मणां भेदबुद्धिविषयसम्प्रदानकारकसाध्यत्वं; ६४४२अन्यबुद्धिपरिच्छेद्यां हि अन्यादिदेवतां सम्प्रदानकारकभूतां अन्तरेण, न हि तत् कर्म निर्वर्त्यते; ६४४३यया हि सम्प्रदानकारकबुद्ध्या सम्प्रदानकारकं कर्मसाधनत्वेन उपदिश्यते, सा इह विद्यया निवर्त्यते — ६४४४‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) ‘देवाः तं परादुः योऽन्यत्र आत्मनो देवान् वेद’(बृ.उ.४.५.१२) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं सर्वं आत्मानं पश्यति’(बृ.उ.४.४.२०) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ६४४५न च देशकालनिमित्ताद्यपेक्षत्वं, व्यवस्थितात्मवस्तुविषयत्वात् आत्मज्ञानस्य। ६४४६क्रियायाः तु पुरुषतन्त्रत्वात् स्यात् देशकालनिमित्ताद्यपेक्षत्वं; ६४४७ज्ञानं तु वस्तुतन्त्रत्वात् न देशकालनिमित्तादि अपेक्षते; ६४४८–६४४९यथा अग्निः उष्णः, आकाशः अमूर्तः — इति, तथा आत्मविज्ञानं अपि। ननु एवं सति प्रमाणभूतस्य कर्मविधेः निरोधः स्यात्; ६४५०न च तुल्यप्रमाणयोः इतरेतरनिरोधो युक्तः — न, स्वाभाविकभेदबुद्धिमात्रनिरोधकत्वात्; ६४५१न हि विध्यन्तरनिरोधकं आत्मज्ञानं, स्वाभाविकभेदबुद्धिमात्रं निरुणद्धि। ६४५२तथापि हेत्वपहारात् कर्मानुपपत्तेः विधिनिरोधः एव स्यात् इति चेत् — ६४५३न, कामप्रतिषेधात् काम्यप्रवृत्तिनिरोधवत् अदोषात्; ६४५४यथा ‘स्वर्गकामो यजेत’ (बृ.उ.४.४.२३) इति स्वर्गसाधने यागे प्रवृत्तस्य कामप्रतिषेधविधेः कामे विहते काम्ययागानुष्ठानप्रवृत्तिः निरुध्यते; न च एतावता काम्यविधिः निरुद्धो भवति। ६४५५कामप्रतिषेधविधिना काम्यविधेः अनर्थकत्वज्ञानात् प्रवृत्त्यनुपपत्तेः निरुद्ध एव स्यात् इति चेत् — ६४५६भवतु एवं कर्मविधिनिरोधोऽपि। ६४५७यथा कामप्रतिषेधे काम्यविधेः, एवं प्रामाण्यानुपपत्तिः इति चेत् — ६४५८अननुष्ठेयत्वे अनुष्ठातुः अभावात् अनुष्ठानविध्यानर्थक्यात् अप्रामाण्यं एव कर्मविधीनां इति चेत् — न, प्राक् आत्मज्ञानात् प्रवृत्त्युपपत्तेः; ६४५९स्वाभाविकस्य क्रियाकारकफलभेदविज्ञानस्य प्राक् आत्मज्ञानात् कर्महेतुत्वं उपपद्यते एव; ६४६०यथा कामविषये दोषविज्ञानोत्पत्तेः प्राक् काम्यकर्मप्रवृत्तिहेतुत्वं स्यात् एव स्वर्गादीच्छायाः स्वाभाविक्याः, तद्वत्। ६४६१–६४६२तथा सति अनर्थार्थो वेद इति चेत् — न, अर्थानर्थयोः अभिप्रायतन्त्रत्वात्; ६४६३मोक्षं एकं वर्जयित्वा अन्यस्य अविद्याविषयत्वात्; ६४६४पुरुषाभिप्रायतन्त्रौ हि अर्थानर्थौ, मरणादिकाम्येष्टिदर्शनात्। ६४६५–६४६७तस्मात् यावत् आत्मज्ञानविधेः आभिमुख्यं, तावत् एव ६४६८कर्मविधयः; तस्मात् न आत्मज्ञानसहभावित्वं कर्मणां इति अतः सिद्धं आत्मज्ञानं एव अमृतत्वसाधनं ‘एतावत् अरे खलु अमृतत्वं’(बृ.उ.४.५.१५) इति, कर्मनिरपेक्षत्वात् ज्ञानस्य। ६४६९अतो विदुषः तावत् पारिव्राज्यं सिद्धं, सम्प्रदानादिकर्मकारकजात्यादिशून्याविक्रियब्रह्मात्मदृढप्रतिपत्तिमात्रेण ६४७०वचनं अन्तरेण अपि उक्तन्यायतः। ६४७१–६४७२तथा च व्याख्यातं एतत् — ‘येषां नो अयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति हेतुवचनेन, पूर्वे विद्वांसः प्रजां अकामयमानाः व्युत्तिष्ठन्ति इति — पारिव्राज्यं विदुषां आत्मलोकावबोधात् एव। तथा च विविदिषोः अपि सिद्धं पारिव्राज्यं, ६४७३‘एतं एव आत्मानं लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) इति वचनात्; ६४७४कर्मणां च अविद्वद्विषयत्वं अवोचाम; ६४७५–६४७६अविद्याविषये च उत्पत्त्यादिविकारसंस्कारार्थानि कर्माणि इति अतः — ६४७७आत्मसंस्कारद्वारेण आत्मज्ञानसाधनत्वं अपि कर्मणां अवोचाम — यज्ञादिभिः विविदिषन्ति इति। ६४७८अथ एवं सति अविद्वद्विषयाणां आश्रमकर्मणां बलाबलविचारणायां, आत्मज्ञानोत्पादनं प्रति यमप्रधानानां अमानित्वादीनां मानसानां च ध्यानज्ञानवैराग्यादीनां सन्निपत्योपकारकत्वं; ६४७९–६४८०हिंसारागद्वेषादिबाहुल्यात् बहुक्लिष्टकर्मविमिश्रिता इतरे — इति; अतः पारिव्राज्यं मुमुक्षूणां प्रशंसन्ति — ६४८१‘त्यागः एव हि सर्वेषां उक्तानां अपि कर्मणाम्। ६४८२वैराग्यं पुनः एतस्य मोक्षस्य परमोऽवधिः’ ६४८३‘किं ते धनेन किं उ बन्धुभिः ते किं ते दारैः ब्राह्मण यो मरिष्यसि। आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं ६४८४पितामहाः ते क्व गताः पिता च’(मो.ध.१७५.३८,२७७.३८)। ६४८५एवं साङ्ख्ययोगशास्त्रेषु च सन्न्यासः ज्ञानं प्रति प्रत्यासन्न उच्यते; ६४८६कामप्रवृत्त्यभावात् च; ६४८७कामप्रवृत्तेः हि ज्ञानप्रतिकूलता सर्वशास्त्रेषु प्रसिद्धा। ६४८८–६४८९तस्मात् विरक्तस्य मुमुक्षोः विना अपि ज्ञानेन ‘ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत्’(जा.उ.४) इत्यादि उपपन्नम्। ननु सावकाशत्वात् अनधिकृतविषयं एतत् इति उक्तं, यावज्जीवश्रुत्युपरोधात् — ६४९०न एषः दोषः, नितरां सावकाशत्वात् यावज्जीवश्रुतीनां; ६४९१अविद्वत्कामिकर्तव्यतां हि अवोचाम सर्वकर्मणां; ६४९२न तु निरपेक्षं एव जीवननिमित्तं एव कर्तव्यं कर्म; ६४९३प्रायेण हि पुरुषाः कामबहुलाः; ६४९४कामः च ६४९५अनेकविषयः अनेककर्मसाधनसाध्यः च; ६४९६अनेकफलसाधनानि च वैदिकानि कर्माणि ६४९७दाराग्निसम्बन्धपुरुषकर्तव्यानि, ६४९८पुनः पुनः च अनुष्ठीयमानानि बहुफलानि कृष्यादिवत्, ६४९९वर्षशतसमाप्तीनि च गार्हस्थ्ये वा अरण्ये वा; ६५००अतः तदपेक्षया यावज्जीवश्रुतयः; ‘कुर्वन् एव इह कर्माणि’(ई.उ.२) इति च मन्त्रवर्णः। ६५०१तस्मिन् च पक्षे विश्वजित्सर्वमेधयोः कर्मपरित्यागः, ६५०२यस्मिन् च पक्षे यावज्जीवानुष्ठानं, तदा श्मशानान्तत्वं भस्मान्तता च शरीरस्य। इतरवर्णापेक्षया वा यावज्जीवश्रुतिः; ६५०३न हि क्षत्त्रियवैश्ययोः पारिव्राज्यप्रतिपत्तिः अस्ति; ६५०४तथा ‘मन्त्रैः यस्य उदितो विधिः’(मनु.२.१६) ‘ऐकाश्रम्यं तु आचार्याः’(गौ.ध.१.३.३५) इति एवं आदीनां क्षत्त्रियवैश्यापेक्षत्वम्। ६५०५तस्मात् पुरुषसामर्थ्यज्ञानवैराग्यकामाद्यपेक्षया व्युत्थानविकल्पक्रमपारिव्राज्यप्रतिपत्तिप्रकाराः न विरुध्यन्ते; ६५०६अनधिकृतानां च पृथग्विधानात् पारिव्राज्यस्य ‘स्नातको वा स्नातको वा उत्सन्नाग्निः अनग्निको वा’(जा.उ.४) इत्यादिना; ६५०७तस्मात् सिद्धानि आश्रमान्तराणि अधिकृतानां एव॥

इति चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

५०१६५०८अथ ६५०९अनन्तरं याज्ञवल्कीयस्य काण्डस्य वंशः आरभ्यते, यथा मधुकाण्डस्य वंशः। ६५१०व्याख्यानं तु पूर्ववत्। ६५११ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नम ओं इति॥

इति चतुर्थाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः॥