षष्ठोऽध्यायः
प्रथमं ब्राह्मणम्
५३८ओं ६८८६प्राणो गायत्री इति उक्तम्। कस्मात् पुनः कारणात् प्राणभावः गायत्र्याः, न पुनः वागादिभावः इति, यस्मात् ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च प्राणः, न वागादयो ज्यैष्ठ्यश्रैष्ठ्यभाजः; ६८८७कथं ज्येष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राणस्य इति तन्निर्दिधारयिषया इदं आरभ्यते। ६८८८अथवा उक्थयजुःसामक्षत्त्रादिभावैः प्राणस्य एव उपासनं अभिहितं, सत्सु अपि अन्येषु चक्षुरादिषु; तत्र हेतुमात्रं इह ६८८९आनन्तर्येण सम्बध्यते; ६८९०न पुनः पूर्वशेषता। विवक्षितं तु ६८९१खिलत्वात् अस्य काण्डस्य पूर्वत्र यत् अनुक्तं विशिष्टफलं प्राणविषयं उपासनं तत् वक्तव्यं इति। ६८९२यः कश्चित्, ह वै इति अवधारणार्थौ; यो ज्येष्ठश्रेष्ठगुणं वक्ष्यमाणं यो वेद असौ ६८९३भवति एव ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च; एवं फलेन प्रलोभितः सन् प्रश्नाय अभिमुखीभूतः; तस्मै च आह — प्राणो वै ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च। ६८९४कथं पुनः अवगम्यते प्राणो ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च इति, ६८९५यस्मात् निषेककालः एव शुक्रशोणितसम्बन्धः प्राणादिकलापस्य अविशिष्टः ? ६८९६तथापि न अप्राणं शुक्रं विरोहति इति प्रथमो वृत्तिलाभः प्राणस्य चक्षुरादिभ्यः; अतो ज्येष्ठो वयसा प्राणः; ६८९७निषेककालात् आरभ्य गर्भं पुष्यति प्राणः; ६८९८प्राणे हि लब्धवृत्तौ पश्चात् चक्षुरादीनां वृत्तिलाभः; अतो युक्तं प्राणस्य ज्येष्ठत्वं चक्षुरादिषु; ६८९९भवति तु कश्चित् कुले ज्येष्ठः, गुणहीनत्वात् तु न श्रेष्ठः; ६९००मध्यमः कनिष्ठो वा गुणाढ्यत्वात् भवेत् श्रेष्ठः, न ज्येष्ठः; न तु तथा इह इत्याह — प्राणः एव तु ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च। ६९०१कथं पुनः श्रैष्ठ्यं अवगम्यते प्राणस्य ? तत् इह संवादेन दर्शयिष्यामः। ६९०२–६९०५सर्वथा अपि तु प्राणं ज्येष्ठश्रेष्ठगुणं यो वेद उपास्ते, सः स्वानां ज्ञातीनां ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भवति, ज्येष्ठश्रेष्ठगुणोपासनसामर्थ्यात्; स्वव्यतिरेकेण अपि च येषां मध्ये ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भविष्यामि इति बुभूषति भवितुं इच्छति, तेषां अपि ज्येष्ठश्रेष्ठप्राणदर्शी ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च भवति। ननु वयोनिमित्तं ज्येष्ठत्वं, तत् इच्छातः कथं भवति इत्युच्यते — न एषः दोषः, ६९०६प्राणवत् वृत्तिलाभस्य एव ज्येष्ठत्वस्य विवक्षितत्वात्॥
५३९यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति। तद्दर्शनानुरूप्येण फलम्। येषां च ज्ञातिव्यतिरेकेण वसिष्ठो भवितुं इच्छति, तेषां च वसिष्ठो भवति। ६९०८उच्यतां तर्हि, का असौ वसिष्ठा इति; वाक् वै वसिष्ठा; ६९०९वासयति अतिशयेन वस्ते वा इति वसिष्ठा; ६९१०वाग्ग्मिनो हि धनवन्तो वसन्ति अतिशयेन; ६९११आच्छादनार्थस्य वा वसेः वसिष्ठा; ६९१२अभिभवन्ति हि वाचा वाग्ग्मिनः अन्यान्। तेन वसिष्ठगुणवत्परिज्ञानात् वसिष्ठगुणो भवति इति दर्शनानुरूपं फलम्॥६९१३
५४०६९१४यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, प्रतितिष्ठति अनया इति प्रतिष्ठा, तां प्रतिष्ठां प्रतिष्ठागुणवतीं यो वेद, तस्य एतत्फलं; प्रतितिष्ठति समे देशे काले च; ६९१५तथा दुर्गे विषमे च ६९१६दुर्गमने च देशे दुर्भिक्षादौ वा काले विषमे। ६९१७यदि एवं उच्यतां, का असौ प्रतिष्ठा; चक्षुः वै प्रतिष्ठा; कथं चक्षुषः प्रतिष्ठात्वं इत्याह — चक्षुषा हि समे च दुर्गे च दृष्ट्वा प्रतितिष्ठति। अतोऽनुरूपं फलं, प्रतितिष्ठति समे, प्रतितिष्ठति दुर्गे, यः एवं वेद इति॥६९१८–६९१९
५४१६९२०यो ह वै सम्पदं वेद, सम्पद्गुणयुक्तं यो वेद, तस्य एतत्फलं; अस्मै विदुषे सम्पद्यते ह; किं ? यं कामं कामयते, सः कामः। ६९२१किं पुनः सम्पद्गुणकं ? श्रोत्रं वै सम्पत्। ६९२२कथं पुनः श्रोत्रस्य सम्पद्गुणत्वं इत्युच्यते — श्रोत्रे सति हि यस्मात् सर्वे ६९२३वेदाः अभिसम्पन्नाः, श्रोत्रेन्द्रियवतोऽध्येयत्वात्; वेदविहितकर्मायत्ताः च कामाः; तस्मात् श्रोत्रं सम्पत्। अतो विज्ञानानुरूपं फलं, सं ह अस्मै पद्यते, यं कामं कामयते, यः एवं वेद॥६९२४
५४२६९२५यो ह वा आयतनं वेद; आयतनं आश्रयः, तत् यो वेद, आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानामन्येषां अपि। ६९२६किं पुनः तत् आयतनं इत्युच्यते — ६९२७मनो वै आयतनं आश्रयः इन्द्रियाणां विषयाणां च; मनआश्रिता हि विषयाः आत्मनो भोग्यत्वं प्रतिपद्यन्ते; ६९२८मनःसङ्कल्पवशानि च इन्द्रियाणि प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते च; अतो मनः आयतनं इन्द्रियाणाम्। अतो दर्शनानुरूप्येण फलं, आयतनं स्वानां भवति, आयतनं जनानां, यः एवं वेद॥६९२९
५४३यो ह वै प्रजातिं वेद, प्रजायते ह प्रजया पशुभिः च सम्पन्नो भवति। रेतो वै प्रजातिः; ६९३१रेतसा प्रजननेन्द्रियं उपलक्ष्यते। ६९३२तद्विज्ञानानुरूपं फलं, प्रजायते ह प्रजया पशुभिः, यः एवं वेद॥
५४४६९३३ते ह इमे प्राणाः वागादयः, अहंश्रेयसे अहं श्रेयान् इति एतस्मै प्रयोजनाय, विवदमानाः विरुद्धं वदमानाः, ब्रह्म जग्मुः ब्रह्म गतवन्तः, ब्रह्मशब्दवाच्यं प्रजापतिं; गत्वा च तत् ब्रह्म ह ऊचुः उक्तवन्तः — कः नः अस्माकं मध्ये, वसिष्ठः, कोऽस्माकं मध्ये वसति च वासयति च। तत् ब्रह्म तैः पृष्टं सत् ह उवाच उक्तवत् — यस्मिन् वः युष्माकं मध्ये उत्क्रान्ते निर्गते शरीरात्, इदं शरीरं पूर्वस्मात् अतिशयेन पापीयः पापतरं मन्यते लोकः; ६९३४शरीरं हि नाम अनेकाशुचिसङ्घातत्वात् जीवतोऽपि पापं एव, ततोऽपि कष्टतरं यस्मिन् उत्क्रान्ते भवति; ६९३५वैराग्यार्थं इदं उच्यते — पापीयः इति; सः वः युष्माकं मध्ये वसिष्ठो भविष्यति। ६९३६जानन् अपि वसिष्ठं प्रजापतिः न उवाच अयं वसिष्ठः इति इतरेषां अप्रियपरिहाराय॥
५४५६९३७ते एवं उक्ता ब्रह्मणा प्राणाः आत्मनो वीर्यपरीक्षणाय क्रमेण उच्चक्रमुः। ६९३८तत्र वाक् एव प्रथमं ह अस्मात् शरीरात् उच्चक्राम उत्क्रान्तवती; सा च उत्क्रम्य, संवत्सरं प्रोष्य प्रोषिता भूत्वा, पुनः आगत्य उवाच — कथं अशकत शक्तवन्तः यूयं, मत् ऋते मां विना, जीवितुं इति। ते एवं उक्ताः ऊचुः — यथा लोके अकलाः मूकाः, अवदन्तः वाचा, प्राणन्तः प्राणनव्यापारं कुर्वन्तः प्राणेन, पश्यन्तः दर्शनव्यापारं चक्षुषा कुर्वन्तः, तथा शृण्वन्तः श्रोत्रेण, विद्वांसः मनसा कार्याकार्यादिविषयं, प्रजायमानाः रेतसा पुत्रान् उत्पादयन्तः, एवं अजीविष्म वयं — इति एवं प्राणैः दत्तोत्तरा वाक् ६९३९आत्मनः अस्मिन् अवसिष्ठत्वं बुद्ध्वा, प्रविवेश ह वाक्॥
५४६तथा चक्षुः ह उच्चक्राम इत्यादि पूर्ववत्। श्रोत्रं मनः प्रजातिः इति॥
५४७अथ ह प्राणः उत्क्रमिष्यन् उत्क्रमणं करिष्यन्; तदानीं एव स्वस्थानात् प्रचलिता वागादयः। ६९४१किं इव इत्याह — यथा लोके, महान् च असौ सुहयः च महासुहयः, शोभनो हयः लक्षणोपेतः, महान् परिमाणतः, सिन्धुदेशे भवः सैन्धवः अभिजनतः, पड्वीशशङ्कून् पादबन्धनशङ्कून्, पड्वीशाः च ते शङ्कवः च तान्, संवृहेत् उद्यच्छेत् युगपत् उत्खनेत् अश्वारोहे आरूढे परीक्षणाय; एवं ह एव इमान् वागादीन् प्राणान् संववर्ह उद्यतवान् स्वस्थानात् भ्रंशितवान्। ६९४२ते वागादयः ह ऊचुः — हे भगवः भगवन् मा उत्क्रमीः; यस्मात् न वै शक्ष्यामः त्वत् ऋते त्वां विना जीवितुं इति। ६९४३यदि एवं मम श्रेष्ठता विज्ञाता भवद्भिः, अहं अत्र श्रेष्ठः, तस्य उ मे मम बलिं करं कुरुत करं प्रयच्छत इति। ६९४४अयं च प्राणसंवादः कल्पितः ६९४५विदुषः श्रेष्ठपरीक्षणप्रकारोपदेशः; अनेन हि प्रकारेण विद्वान् को नु खलु अत्र श्रेष्ठः इति परीक्षणं करोति; ६९४६सः एषः परीक्षणप्रकारः संवादभूतः कथ्यते; ६९४७न हि अन्यथा संहत्यकारिणां सतां एषां अञ्जसा एव संवत्सरमात्रं एव एकैकस्य निर्गमनादि उपपद्यते; ६९४८तस्मात् विद्वान् एव अनेन प्रकारेण विचारयति वागादीनां प्रधानबुभुत्सुः उपासनाय; बलिं प्रार्थिताः सन्तः प्राणाः, तथा इति प्रतिज्ञातवन्तः॥
५४८सा ह वाक् ६९५६प्रथमं बलिदानाय प्रवृत्ता ह किल उवाच उक्तवती — यत् वै अहं वसिष्ठा अस्मि, यत् मम वसिष्ठत्वं, तत् तव एव; तेन वसिष्ठगुणेन त्वं तत् वसिष्ठोऽसि इति। यत् वै अहं प्रतिष्ठा अस्मि, त्वं तत् प्रतिष्ठोऽसि, या मम प्रतिष्ठा सा त्वं असि इति चक्षुः। समानं अन्यत्। सम्पदायतनप्रजातित्वगुणान् क्रमेण समर्पितवन्तः। ६९५७यदि एवं, साधु बलिं दत्तवन्तो भवन्तः; ब्रूत — तस्य उ मे एवंगुणविशिष्टस्य किं अन्नं, किं वासः इति; आहुः इतरे — ६९५८यत् इदं लोके किञ्च किञ्चित् अन्नं नाम आ श्वभ्यः आ कृमिभ्यः आ कीटपतङ्गेभ्यः, यत् च श्वान्नं कृम्यन्नं कीटपतङ्गान्नं च, तेन सह सर्वं एव ६९५९यत् किञ्चित् प्राणिभिः अद्यमानं अन्नं, तत् सर्वं तव अन्नम्। सर्वं प्राणस्य अन्नं इति दृष्टिः अत्र विधीयते॥
५४९६९६०–६९६२केचित् तु सर्वभक्षणे दोषाभावं वदन्ति प्राणान्नविदः; तत् असत्, शास्त्रान्तरेण प्रतिषिद्धत्व। ६९६३–६९६४तेन अस्य विकल्पः इति चेत्, न, अविधायकत्वात्। ६९६५न ह वा अस्य अनन्नं जग्धं भवति इति — सर्वं प्राणस्य अन्नं इति एतस्य विज्ञानस्य विहितस्य स्तुत्यर्थं एतत्; ६९६६तेन एकवाक्यतापत्तेः; ६९६७न तु शास्त्रान्तरविहितस्य बाधने सामर्थ्यं, अन्यपरत्वात् अस्य। ६९६८प्राणमात्रस्य सर्वं अन्नं इति एतत् दर्शनं इह विधित्सितं, न तु सर्वं भक्षयेत् इति। ६९६९यत् तु सर्वभक्षणे दोषाभावज्ञानं, तत् मिथ्या एव, प्रमाणाभावात्। ६९७०विदुषः प्राणत्वात् सर्वान्नोपपत्तेः सामर्थ्यात् अदोषः एव इति चेत्, ६९७१न, अशेषान्नत्वानुपपत्तेः; ६९७२–६९७४सत्यं यद्यपि विद्वान् प्राणः, येन कार्यकरणसङ्घातेन विशिष्टस्य विद्वत्ता तेन कार्यकरणसङ्घातेन कृमिकीटदेवाद्यशेषान्नभक्षणं न उपपद्यते; तेन तत्र अशेषान्नभक्षणे दोषाभावज्ञापनं अनर्थकं, ६९७५अप्राप्तत्वात् अशेषान्नभक्षणदोषस्य। ननु प्राणः सन् भक्षयति एव कृमिकीटाद्यन्नं अपि; बाढं, किन्तु न तद्विषयः प्रतिषेधोऽस्ति; तस्मात् — दैवरक्तं किंशुकं — तत्र दोषाभावः; अतः तद्रूपेण दोषाभावज्ञापनं अनर्थकं, अप्राप्तत्वात् अशेषान्नभक्षणदोषस्य। ६९७६येन तु कार्यकरणसङ्घातसम्बन्धेन प्रतिषेधः क्रियते, तत् सम्बन्धेन तु इह नैव प्रतिप्रसवोऽस्ति। ६९७७तस्मात् तत्प्रतिषेधातिक्रमे दोषः एव स्यात्, ६९७८अन्यविषयत्वात् ‘न ह वै’ इत्यादेः। ६९७९न च ब्राह्मणादिशरीरस्य सर्वान्नत्वदर्शनं इह विधीयते, किन्तु प्राणमात्रस्य एव। ६९८०–६९८१यथा च सामान्येन सर्वान्नस्य प्राणस्य किञ्चित् अन्नजातं कस्यचित् जीवनहेतुः, यथा विषं विषजस्य क्रिमेः, तत् एव अन्यस्य प्राणान्नं अपि सत् दृष्टं एव दोषं उत्पादयति मरणादिलक्षणं — ६९८२तथा सर्वान्नस्य अपि प्राणस्य प्रतिषिद्धान्नभक्षणे ब्राह्मणत्वादिदेहसम्बन्धात् दोषः एव स्यात्। ६९८३तस्मात् मिथ्याज्ञानं एव अभक्ष्यभक्षणे दोषाभावज्ञानम्॥
५५०६९८४आपो वासः इति; आपः भक्ष्यमाणाः वासःस्थानीयाः तव। ६९८५अत्र च प्राणस्य आपो वासः इति एतद्दर्शनं विधीयते; न तु वासःकार्ये आपो विनियोक्तुं शक्याः; ६९८६तस्मात् यथाप्राप्ते अब्भक्षणे दर्शनमात्रं कर्तव्यम्। ६९८७न ह वै अस्य सर्वं प्राणस्य अन्नं इति एवंविदः अनन्नं अनदनीयं जग्धं भुक्तं न भवति ह; ६९८८यद्यपि अनेन अनदनीयं भुक्तं, अदनीयं एव भुक्तं स्यात्, न तु तत्कृतदोषेण लिप्यते — ६९८९इति एतत् विद्यास्तुतिः इति अवोचाम। तथा न अनन्नं प्रतिगृहीतं; यद्यपि अप्रतिग्राह्यं हस्त्यादि प्रतिगृहीतं स्यात् तत् अपि अन्नं एव प्रतिग्राह्यं प्रतिगृहीतं स्यात्, ६९९०तत्र अपि अप्रतिग्राह्यप्रतिग्रहदोषेण न लिप्यते इति स्तुत्यर्थं एव; यः एवं एतत् अनस्य प्राणस्य अन्नं वेद; ६९९१फलं तु प्राणात्मभाव एव; न तु एतत् फलाभिप्रायेण, किं तर्हि स्तुत्यभिप्रायेण इति। ननु एतत् एव फलं कस्मात् न भवति ? न, प्राणात्मदर्शिनः प्राणात्मभाव एव फलं; तत्र च प्राणात्मभूतस्य सर्वात्मनः अनदनीयं अपि आद्यं एव, तथा अप्रतिग्राह्यं अपि प्रतिग्राह्यं एव — इति यथाप्राप्तं एव उपादाय विद्या स्तूयते; ६९९२अतो नैव फलविधिसरूपता वाक्यस्य। यस्मात् आपो वासः प्राणस्य, तस्मात् विद्वांसः ब्राह्मणाः श्रोत्रियाः अधीतवेदाः, अशिष्यन्तः भोक्ष्यमाणाः, आचामन्ति अपः; अशित्वा आचामन्ति भुक्त्वा च उत्तरकालं अपः भक्षयन्ति; तत्र तेषां आचामतां कोऽभिप्रायः इत्याह — एतं एव अनं प्राणं अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते; ६९९३अस्ति च एतत् — यो यस्मै वासो ददाति, सः तं अनग्नं करोमि इति हि मन्यते; प्राणस्य च आपो वासः इति हि उक्तम्। ६९९४यत् अपः पिबामि तत् प्राणस्य वासो ददामि इति विज्ञानं कर्तव्यं इति एवमर्थं एतत्। ननु भोक्ष्यमाणः भुक्तवान् च प्रयतो भविष्यामि इति आचामति; ६९९५तत्र च प्राणस्य अनग्नताकरणार्थत्वे च द्विकार्यता आचमनस्य स्यात्; ६९९६न च ६९९७कार्यद्वयं आचमनस्य एकस्य युक्तं; यदि प्रायत्यार्थं, न अनग्नतार्थं; अथ अनग्नतार्थं, न प्रायत्यार्थं; ६९९८यस्मात् एवं, तस्मात् द्वितीयं आचमनान्तरं प्राणस्य अनग्नताकरणाय भवतु — ६९९९न, क्रियाद्वित्वोपपत्तेः; द्वे हि एते क्रिये; भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतः च यत् आचमनं स्मृतिविहितं, तत् प्रायत्यार्थं भवति ७०००–७००१क्रियामात्रं एव; न तु तत्र प्रायत्यं दर्शनादि अपेक्षते; तत्र च आचमनाङ्गभूतासु अप्सु वासोविज्ञानं प्राणस्य इतिकर्तव्यतया चोद्यते; न तु तस्मिन् क्रियमाणे आचमनस्य प्रायत्यार्थता बाध्यते, क्रियान्तरत्वात् आचमनस्य। तस्मात् भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतः च यत् आचमनं, तत्र आपो वासः ७००२प्राणस्य इति दर्शनमात्रं विधीयते, अप्राप्तत्वात् अन्यतः॥७००३
इति षष्ठाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्॥
द्वितीयं ब्राह्मणम्
५५१७००४श्वेतकेतुः ह वा आरुणेयः इति अस्य सम्बन्धः। ७००५खिलाधिकारोऽयं; तत्र यत् अनुक्तं तत् उच्यते। ७००६सप्तमाध्यायान्त ज्ञानकर्मसमुच्चयकारिन् अग्नेः मार्गयाचन कृतं — अग्ने नय सुपथा इति। ७००७तत्र अनेकेषां पथां सद्भावः मन्त्रेण सामर्थ्यात् प्रदर्शितः, ७००८सुपथा इति विशेषणात्। ७००९पन्थानः च कृतविपाकप्रतिपत्तिमार्ग; ७०१०वक्ष्यति च ‘यत् कृत्वा’(बृ.उ.६.२.२) इत्यादि। ७०११तत्र च कति कर्मविपाकप्रतिपत्तिमार्ग इति सर्वसंसारगत्युपसंहारार्थोऽयं आरम्भः — ७०१२एतावती हि संसारगतिः, ७०१३एतावान् कर्मणो विपाकः स्वाभाविकस्य शास्त्रीयस्य च सविज्ञानस्य इति। ७०१४यद्यपि ‘द्वयाः ह प्राजापत्याः’(बृ.उ.१.३.१) इति अत्र स्वाभाविकः पाप्मा सूचित, न च तस्य इदं कार्यं इति विपाकः प्रदर्शितः; ७०१५शास्त्रीयस्य एव तु विपाकः प्रदर्शितः त्र्यन्नात्मप्रतिपत्त्यन्त, ७०१६ब्रह्मविद्यारम्भ तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात्। ७०१७–७०१८तत्र अपि केवलेन कर्मणा पितृलोकः, विद्यया विद्यासंयुक्तेन च कर्मणा देवलोकः इति उक्तम्। तत्र केन मार्गेण पितृलोकं प्रतिपद्यते, केन वा देवलोकं इति न उक्तम्। ७०१९–७०२०तत् च इह खिलप्रकरण अशेषतो वक्तव्यं इति अत आरभ्यते। ७०२१अन्ते च सर्वोपसंहार शास्त्रस्य इष्टः। ७०२२अपि च एतावत् अमृतत्वं इति उक्तं, न कर्मणः अमृतत्वाशा अस्ति इति च; तत्र हेतुः न उक्तः; तदर्थः च अयं आरम्भः। ७०२३यस्मात् इयं कर्मणो गतिः, न नित्ये अमृतत्वे व्यापारोऽस्ति, तस्मात् एतावत् एव अमृतत्वसाधनं इति सामर्थ्यात् हेतुत्वं सम्पद्यते। ७०२४अपि च उक्तं अग्निहोत्रे — न तु एव एतयोः त्वं उत्क्रान्तिं न गतिं न प्रतिष्ठां न तृप्तिं न पुनरावृत्ति न लोकं प्रत्युत्थायिन् वेत्थ इति; तत्र प्रतिवचने ‘ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतः’(शत.ब्रा.११.६.२.४) इत्यादिना आहुतेः कार्यं उक्तं; ७०२५तत् च एतत् कर्तुः आहुतिलक्षणस्य कर्मणः फलं; ७०२६न हि कर्तारं अनाश्रित्य आहुतिलक्षणस्य कर्मणः स्वातन्त्र्येण उत्क्रान्त्यादिकार्यारम्भ उपपद्यते, कर्त्रर्थत्वात् कर्मणः कार्यारम्भ, ७०२७साधनाश्रयत्वात् च कर्मणः; ७०२८तत्र अग्निहोत्रस्तुत्यर्थत्व अग्निहोत्रस्य एव कार्यं इति उक्तं षट्प्रकारं अपि; ७०२९इह तु तत् एव कर्तुः फलं इति उपदिश्यते षट्प्रकारं अपि, कर्मफलविज्ञानस्य विवक्षितत्वात्। ७०३०तद्द्वारेण च पञ्चाग्निदर्शनं इह उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधानं विधित्सितम्। ७०३१एवं, अशेषसंसारगत्युपसंहार, ७०३२कर्मकाण्डस्य एषा निष्ठा — ७०३३इति एतद्द्वय दिदर्शयिषुः आख्यायिकां प्रणयति॥
५५२श्वेतकेतुः नामतः, अरुणस्य अपत्यं आरुणिः, तस्य अपत्यं आरुणेयः; ७०३४ह — शब्दः ऐतिह्यार्थः; वै निश्चयार्थः; पित्रा अनुशिष्टः सन् आत्मनो यशःप्रथनाय पञ्चालानां परिषदं आजगाम; पञ्चालाः प्रसिद्धाः; तेषां परिषदं आगत्य, जित्वा, राज्ञोऽपि परिषदं जेष्यामि इति गर्वेण सः आजगाम; जीवलस्य अपत्यं जैवलिं पञ्चालराजं प्रवाहणनामानं स्वभृत्यैः परिचारयमाणं आत्मनः परिचरणं कारयन्तं इति एतत्; ७०३५सः राजा पूर्वं एव तस्य विद्याभिमानगर्वं श्रुत्वा, विनेतव्योऽयं इति मत्वा, तं उदीक्ष्य उत्प्रेक्ष्य आगतमात्रं एव अभ्युवाद अभ्युक्तवान्, कुमारा३ इति सम्बोध्य; ७०३६भर्त्सनार्था प्लुतिः। एवं उक्तः सः प्रतिशुश्राव — ७०३७भो३ इति। भो३ इति अप्रतिरूपं अपि क्षत्त्रियं प्रति उक्तवान् ७०३८क्रुद्धः सन्। अनुशिष्टः अनुशासितोऽसि भवसि किं पित्रा — इति उवाच राजा। प्रत्याह इतरः — ओं इति, बाढं अनुशिष्टोऽस्मि, ७०३९पृच्छ यदि संशयः ते॥
५५३यदि एवं, वेत्थ विजानासि किं, यथा येन प्रकारेण इमाः प्रजाः प्रसिद्धाः, प्रयत्यः म्रियमाणाः, विप्रतिपद्यन्ते इति विप्रतिपद्यन्ते; विचारणार्था प्लुतिः; ७०४२समानेन मार्गेण गच्छन्तीनां मार्गद्वैविध्यं यत्र भवति, ७०४३तत्र काश्चित् प्रजाः अन्येन मार्गेण गच्छन्ति काश्चित् अन्येन इति विप्रतिपत्तिः; ७०४४–७०४६यथा ताः प्रजा विप्रतिपद्यन्ते, तत् किं ७०४७–७०४८वेत्थ इत्यर्थः। न इति ह उवाच इतरः। तर्हि वेत्थ उ यथा इमं लोकं पुनः आपद्यन्ते इति, पुनः आपद्यन्ते, यथा पुनः आगच्छन्ति इमं लोकम्। न इति ह एव उवाच श्वेतकेतुः। वेत्थ उ यथा असौ लोके एवं प्रसिद्धेन न्यायेन पुनः पुनरसकृत् ७०४९प्रयद्भिः म्रियमाणैः यथा येन प्रकारेण न सम्पूर्यते इति, न सम्पूर्यते असौ लोकः, तत् किं वेत्थ। न इति ह एव उवाच। वेत्थ उ यतिथ्यां यत्सङ्ख्याकायां आहुत्यां आहुतौ हुतायं आपः पुरुषवाचः, पुरुषस्य या वाक् सा एव यासां वाक्, ताः पुरुषवाचो भूत्वा पुरुषशब्दवाच्या वा भूत्वा; यदा पुरुषाकारपरिणताः, तदा पुरुषवाचो भवन्ति; समुत्थाय सम्यक् उत्थाय उद्भूताः सत्यः वदन्ती३ इति। न इति ह एव उवाच। ७०५०यदि एवं वेत्थ उ ७०५१देवयानस्य पथो मार्गस्य प्रतिपदं, प्रतिपद्यते येन सा प्रतिपत् तां प्रतिपदं, पितृयाणस्य वा प्रतिपदं; प्रतिपच्छब्दवाच्यं अर्थं आह — यत् कर्म कृत्वा यथाविशिष्टं कर्म कृत्वा इत्यर्थः, देवयानं वा पन्थानं मार्गं प्रतिपद्यन्ते, पितृयाणं वा यत् कर्म कृत्वा प्रतिपद्यन्ते, तत् कर्म प्रतिपत् उच्यते; तां प्रतिपदं किं वेत्थ, ७०५२देवलोकपितृलोकप्रतिपत्तिसाधनं किं वेत्थ इत्यर्थः। ७०५३अपि अत्र अस्य अर्थस्य प्रकाशकं ऋषेः मन्त्रस्य वचः वाक्यं नः श्रुतं अस्ति, मन्त्रोऽपि अस्य अर्थस्य प्रकाशको विद्यते इत्यर्थः। कोऽसौ मन्त्रः इत्युच्यते — द्वे सृती द्वौ मार्गावशृणवं श्रुतवान् अस्मि; तयोः एका पितृणां प्रापिका पितृलोकसम्बद्धा, तया सृत्या पितृलोकं प्राप्नोति इत्यर्थः; अहमशृणवं इति व्यवहितेन सम्बन्धः; देवानां उत अपि देवानां सम्बन्धिनी अन्या, देवान् प्रापयति सा। के पुनः उभाभ्यां सृतिभ्यां पितॄन् देवान् च गच्छन्ति इत्युच्यते — उत अपि मर्त्यानां मनुष्याणां सम्बन्धिन्यौ; मनुष्याः एव हि सृतिभ्यां गच्छन्ति इत्यर्थः। ताभ्यां सृतिभ्यां इदं विश्वं समस्तं एजत् गच्छत् समेति सङ्गच्छते। ते च द्वे सृती यत् अन्तरा ययोः अन्तरा यत् अन्तरा, पितरं मातरं च, मातापित्रोः अन्तरा मध्ये इत्यर्थः। कौ तौ मातापितरौ ? द्यावापृथिवी अण्डकपाले; ‘इयं वै माता असौ पिता’(शत.ब्रा.१३.३.९.७) इति हि व्याख्यातं ब्राह्मणेन। ७०५४अण्डकपालयोः मध्ये संसारविषये एव एते सृती, न आत्यन्तिकामृतत्वगमनाय। इतर आह — न अहं अतः अस्मात् प्रश्नसमुदायात् एकं चन एकं अपि प्रश्नं, न वेद, न अहं वेद इति ह उवाच श्वेतकेतुः॥
५५४अथ अनन्तरं अपनीय विद्याभिमानगर्वं एनं प्रकृतं श्वेतकेतुं, वसत्या वसतिप्रयोजनेन उपमन्त्रयाञ्चक्रे; इह वसन्तु भवन्तः, पाद्यं अर्घ्यं च आनीयतां — इति उपमन्त्रणं कृतवान् राजा। अनादृत्य तां वसतिं ७०५६कुमारः श्वेतकेतुः प्रदुद्राव प्रतिगतवान् पितरं प्रति। सः च आजगाम पितरं, आगत्य च उवाच तं, कथं इति — वाव किल एवं किल, नः अस्मान् भवान् पुरा समावर्तनकाले अनुशिष्टान् सर्वाभिः विद्याभिः अवोचः अवोचत् इति। सोपालम्भं पुत्रस्य वचः श्रुत्वा आह पिता — कथं केन प्रकारेण तव दुःखं उपजातं, हे सुमेधः, शोभना मेधा यस्य इति सुमेधाः। शृणु, मम यथा वृत्तं; पञ्च पञ्चसङ्ख्याकान् प्रश्नान् मा मां राजन्यबन्धुः राजन्याः बन्धवो यस्य इति; परिभववचनं एतत् राजन्यबन्धुः इति; अप्राक्षीत् पृष्टवान्; ततः तस्मात् न एकं चन एकं अपि न वेद न विज्ञातवान् अस्मि। कतमे ते राज्ञा पृष्टाः प्रश्नाः इति पित्रा उक्तः पुत्रः ‘इमे ते’ इति ह प्रतीकानि मुखानि प्रश्नानां उदाजहार उदाहृतवान्॥
५५५सः ह उवाच पिता पुत्रं क्रुद्धं उपशमयन् — तथा तेन प्रकारेण नः अस्मान् त्वं, हे तात वत्स, जानीथाः गृह्णीथाः तत् मम, यथा यत् अहं किञ्च विज्ञानजातं वेद सर्वं तत् तुभ्यं अवोचं इति एव जानीथाः; ७०५७कोऽन्यो मम प्रियतरोऽस्ति त्वत्तः, यदर्थं रक्षिष्ये; ७०५८अहं अपि एतत् न जानामि, यत् राज्ञा पृष्टं; ७०५९तस्मात् प्रेहि आगच्छ; तत्र प्रतीत्य गत्वा राज्ञि ब्रह्मचर्यं वत्स्यावो विद्यार्थं इति। सः आह — भवान् एव गच्छतु इति, न अहं तस्य मुखं निरीक्षितुं उत्सहे। सः आजगाम, गौतमः गोत्रतो गौतमः, आरुणिः, यत्र प्रवाहणस्य जैवलेः आस आसनं आस्थायिका; षष्ठीद्वयं प्रथमास्थाने; तस्मै गौतमाय आगताय आसनं अनुरूपं आहृत्य उदकं भृत्यैः आहारयाञ्चकार; अथ ह अस्मै अर्घ्यं पुरोधसा कृतवान् मन्त्रवत्, मधुपर्कं च। कृत्वा च एवं पूजां तं ह उवाच — वरं भगवते गौतमाय तुभ्यं दद्मः इति गोश्वादिलक्षणम्॥
५५६सः ह उवाच गौतमः — प्रतिज्ञातः मे मम एषः वरः त्वया; ७०६०अस्यां प्रतिज्ञायां दृढीकुरु आत्मानं; यां तु वाचं कुमारस्य मम पुत्रस्य अन्ते समीपे वाचं अभाषथाः प्रश्नरूपां, तां एव मे ब्रूहि; सः एव नो वरः इति॥
५५७सः ह उवाच राजा — दैवेषु वरेषु तत् वै गौतम, यत् त्वं प्रार्थयसे; मानुषाणां अन्यतमं प्रार्थय वरम्॥
५५८सः ह उवाच गौतमः — भवता अपि विज्ञायते ह मम अस्ति सः; न तेन प्रार्थितेन कृत्यं मम, यं त्वं दित्ससि मानुषं वरं; ७०६२यस्मात् मम अपि अस्ति हिरण्यस्य प्रभूतस्य अपात्तं प्राप्तं; गोअश्वानां अपात्तं अस्ति इति सर्वत्र अनुषङ्गः; दासीनां, प्रवाराणां परिवाराणां, परिधानस्य च; न च यत् मम विद्यमानं, तत् त्वत्तः प्रार्थनीयं, त्वया वा देयं; ७०६३प्रतिज्ञातः च वरः त्वया; त्वं एव जानीषे, यत् अत्र युक्तं, प्रतिज्ञा रक्षणीया तव इति; ७०६४–७०६५मम पुनः अयं अभिप्रायः — मा भूत् नः अस्मान् अभि, अस्मान् एव केवलान् प्रति, भवान् सर्वत्र वदान्यो भूत्वा, अवदान्यो मा भूत् कदर्यो मा भूत् इत्यर्थः; बहोः प्रभूतस्य, अनन्तस्य अनन्तफलस्य इति एतत्, अपर्यन्तस्य अपरिसमाप्तिकस्य पुत्रपौत्रादिगामिकस्य इति एतत्, ईदृशस्य वित्तस्य, मां प्रति एव केवलं अ दाता मा भूत् भवान्; ७०६६न च अन्यत्र अदेयं अस्ति भवतः। एवं उक्तः आह — सः त्वं वै हे गौतम तीर्थेन न्यायेन ७०६७शास्त्रविहितेन विद्यां मत्तः इच्छासै इच्छ अन्वाप्तुं; इति उक्तो गौतम आह — उपैमि उपगच्छामि शिष्यत्वेन अहं भवन्तं इति। ७०६८वाचा ह स्म एव किल पूर्वे ब्राह्मणाः क्षत्त्रियान् विद्यार्थिनः सन्तः वैश्यान् वा, क्षत्त्रियाः वा वैश्यान् आपदि उपयन्ति शिष्यवृत्त्या हि उपगच्छन्ति, न उपायनशुश्रूषादिभिः; अतः सः गौतमः ह उपायनकीर्त्या उपगमनकीर्तनमात्रेण एव उवास उषितवान्, न उपायनं चकार॥
५५९एवं गौतमेन आपदन्तरे उक्ते, सः ह उवाच राजा पीडितः मत्वा क्षामयन् — तथा नः अस्मान् प्रति, मा अपराधाः अपराधं मा कार्षीः, अस्मदीयोऽपराधः न ग्रहीतव्य इत्यर्थः; ७०७०तव च पितामहाः अस्मात् पितामहेषु यथा अपराधं न जगृहुः, तथा ७०७१पितामहानां वृत्तं अस्मासु अपि भवता रक्षणीयं इत्यर्थः। यथा इयं विद्या त्वया प्रार्थिता इतः त्वत्सम्प्रदानात् पूर्वं प्राक् ७०७२न कस्मिन् अपि ब्राह्मणे उवास उषितवती, तथा त्वं अपि जानीषे; सर्वदा क्षत्त्रियपरम्परया इयं विद्या आगताः; सा स्थितिः मया अपि रक्षणीया, यदि शक्यते इति — उक्तं ‘दैवेषु गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहि’ इति; न पुनः तव अदेयो वरः इति; ७०७३इतः परं न शक्यते रक्षितुं; तां अपि विद्यां अहं तुभ्यं वक्ष्यामि। को हि अन्योऽपि हि यस्मात् एवं ब्रूवन्तं त्वां अर्हति प्रत्याख्यातुं — न वक्ष्यामि इति; अहं पुनः कथं न वक्ष्ये तुभ्यं इति॥
५६०असौ वै लोकोऽग्निः गौतम इत्यादि — चतुर्थः प्रश्नः प्राथम्येन निर्णीयते; ७०७४क्रमभङ्गः तु एतन्निर्णयायत्तत्वात् इतरप्रश्ननिर्णयस्य। असौ द्यौर्लोकः अग्निः हे, गौतम; द्युलोके अग्निदृष्टिः अनग्नौ विधीयते, यथा योषित्पुरुषयोः; तस्य द्युलोकाग्नेः आदित्यः एव समित्, समिन्धनात्; आदित्येन हि समिध्यते असौ लोकः; रश्मयो धूमः, समिधः उत्थानसामान्यात्; आदित्यात् हि रश्मयो निर्गताः, समिधः च धूमो लोके उत्तिष्ठति; अहः अर्चिः, प्रकाशसामान्यात्; दिशः अङ्गाराः, उपशमसामान्यात्; अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः, विस्फुलिङ्गवत् विक्षेपात्; तस्मिन् एतस्मिन् एवंगुणविशिष्टे द्युलोकाग्नौ, देवाः इन्द्रादयः, श्रद्धां जुह्वति आहुतिद्रव्यस्थानीयां प्रक्षिपन्ति; तस्याः आहुत्याः आहुतेः सोमो राजा पितृणां ब्राह्मणानां च सम्भवति। ७०७५–७०७६तत्र के देवाः कथं जुह्वति किं वा श्रद्धाख्यं हविः इति अतः उक्तं अस्माभिः सम्बन्धे; ७०७७‘न तु एव एनयोः त्वं उत्क्रान्तिं’(शत.ब्रा.११.६.२.४) इत्यादिपदार्थषट्कनिर्णयार्थं अग्निहोत्रे उक्तं; ७०७८‘ते वा एते अग्निहोत्राहुती हुते सति औ उत्क्रामतः’(शत.ब्रा.११.६.२.६,७), ‘ते अन्तरिक्षं आविशतः’(शत.ब्रा.११.६.२.६), ‘ते अन्तरिक्षं आहवनीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीः एव शुक्रां आहुतिं’, ‘ते अन्तरिक्षं तर्पयतः’(शत.ब्रा.११.६.२.६), ‘ते तत उत्क्रामतः’(शत.ब्रा.११.६.२.६), ‘ते दिवं आविशतः’(शत.ब्रा.११.६.२.७), ‘ते दिवं आहवनीयं कुर्वाते आदित्यं समिधं’(शत.ब्रा.११.६.२.७) इति एवमादि उक्तम्। ७०७९–७०८२तत्र अग्निहोत्राहुती ससाधने एव उत्क्रामतः। यथा इह यैः साधनैः विशिष्टे ये ज्ञायेते आहवनीयाग्निसमिद्धूमाङ्गारविस्फुलिङ्गाहुतिद्रव्यैः, ते तथा एव उत्क्रामतः अस्मात् लोकात् अमुं लोकम्। तत्र अग्निः अग्नित्वेन, समित् समित्त्वेन, धूमो धूमत्वेन, अङ्गाराः अङ्गारत्वेन, विस्फुलिङ्गाः विस्फुलिङ्गत्वेन, आहुतिद्रव्यं अपि पयआद्याहुतिद्रव्यत्वेन एव सर्गादौ अव्याकृतावस्थायां अपि परेण सूक्ष्मेण आत्मना व्यवतिष्ठते। तत् विद्यमानं एव ससाधनं अग्निहोत्रलक्षणं कर्म ७०८३अपूर्वेण आत्मना व्यवस्थितं सत्, तत् पुनः व्याकरणकाले ७०८४तथा एव अन्तरिक्षादीनां आहवनीयाद्यग्न्यादिभावं कुर्वत् विपरिणमते। तथा एव इदानीं अपि अग्निहोत्राख्यं कर्म। ७०८५एवं अग्निहोत्राहुत्यपूर्वपरिणामात्मकं जगत् सर्वं इति आहुत्योः एव स्तुत्यर्थत्वेन उत्क्रान्त्याद्याः लोकं प्रत्युत्थायितान्ताः षट् पदार्थाः कर्मप्रकरणे अधस्तात् निर्णीताः। ७०८६इह तु कर्तुः कर्मविपाकविवक्षायां द्युलोकाग्न्यादि आरभ्य पञ्चाग्निदर्शनं उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं ७०८७–७०८८विशिष्टकर्मफलोपभोगाय विधित्सितं इति द्युलोकाग्न्यादिदर्शनं प्रस्तूयते। ७०८९तत्र ये आध्यात्मिकाः प्राणाः इह अग्निहोत्रस्य होतारः, ते एव आधिदैविकत्वेन परिणताः सन्तः इन्द्रादयो भवन्ति; ते एव तत्र होतारो द्युलोकाग्नौ; ७०९०–७०९१ते च इह अग्निहोत्रस्य फलभोगाय अग्निहोत्रं हुतवन्तः; ते एव फलपरिणामकाले अपि तत्फलभोक्तृत्वात् तत्र तत्र होतृत्वं प्रतिपद्यन्ते, तथा तथा विपरिणममाना देवशब्दवाच्याः सन्तः। ७०९२अत्र च यत् पयोद्रव्यं अग्निहोत्रकर्माश्रयभूतं इह आहवनीये प्रक्षिप्तं अग्निना भक्षितं अदृष्टेन सूक्ष्मेण रूपेण विपरिणतं सह कर्त्रा यजमानेन अमुं लोकं ७०९३धूमादिक्रमेण अन्तरिक्षं अन्तरिक्षात् द्युलोकं आविशति; ७०९४ताः सूक्ष्मा आपः आहुतिकार्यभूता अग्निहोत्रसमवायिन्यः कर्तृसहिताः श्रद्धाशब्दवाच्याः ७०९५सोमलोके कर्तुः शरीरान्तरारम्भाय द्युलोकं प्रविशन्त्यः हूयन्ते इति उच्यन्ते; ७०९६ताः तत्र द्युलोकं प्रविश्य सोममण्डले कर्तुः शरीरं आरभन्ते। ७०९७तत् एतत् उच्यते — ‘देवाः ७०९८श्रद्धां जुह्वति, तस्याः आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति’ इति, ‘श्रद्धा वा आपः’(तै.सं.१.६.८) इति श्रुतेः। ७०९९‘वेत्थ यतिथ्यां आहुत्यां हुतायां आपः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ति’(बृ.उ.६.२.२) इति प्रश्नः; तस्य च निर्णयविषये ‘असौ वै लोकोऽग्निः’ इति प्रस्तुतं; तस्मात् आपः कर्मसमवायिनी कर्तुः शरीरारम्भिकाः श्रद्धाशब्दवाच्या इति निश्चीयते। ७१००भूयस्त्वात् ‘आपः पुरुषवाचः’ इति व्यपदेशः, न तु इतराणि भूतानि न सन्ति इति; ७१०१कर्मप्रयुक्तः च शरीरारम्भः; कर्म च अप्समवायि; ततः च अपां प्राधान्यं शरीरकर्तृत्वे; तेन च ‘आपः पुरुषवाचः’ इति व्यपदेशः; ७१०२कर्मकृतो हि जन्मारम्भः सर्वत्र। ७१०३तत्र यद्यपि अग्निहोत्राहुतिस्तुतिद्वारेण उत्क्रान्त्यादयः प्रस्तुताः षट्पदार्थाः अग्निहोत्रे, तथापि वैदिकानि सर्वाणि एव कर्माणि अग्निहोत्रप्रभृतीनि लक्ष्यन्ते; ७१०४दाराग्निसम्बद्धं हि पाङ्क्तं कर्म प्रस्तुत्य उक्तं — ‘कर्मणा पितृलोकः’(बृ.उ.१.५.१६) इति; वक्ष्यति च — ‘अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् जयन्ति’(बृ.उ.६.२.१५) इति॥
५६१७१०५पर्जन्यो वा अग्निः गौतम, द्वितीयः आहुत्याधारः ७१०६आहुत्योः आवृत्तिक्रमेण। पर्जन्यो नाम वृष्ट्युपकरणाभिमानी देवतात्मा। तस्य संवत्सरः एव समित्; संवत्सरेण हि शरदादिभिः ग्रीष्मान्तैः स्वावयवैः विपरिवर्तमानेन पर्जन्योऽग्निः दीप्यते। अभ्राणि धूमः, धूमप्रभवत्वात् धूमवत् उपलक्ष्यत्वात् वा। विद्युत् अर्चिः, प्रकाशसामान्यात्। अशनिः अङ्गाराः, उपशान्तकाठिन्यसामान्याभ्याम्। ह्रादुनयः ह्लादुनयः स्तनयित्नुशब्दाः विस्फुलिङ्गाः, विक्षेपानेकत्वसामान्यात्। तस्मिन् एतस्मिन् इति आहुत्यधिकरणनिर्देशः। देवाः इति, ते एव होतारः सोमं राजानं जुह्वति; योऽसौ द्युलोकाग्नौ श्रद्धायां हुतायां अभिनिर्वृत्तः सोमः, सः द्वितीये पर्जन्याग्नौ हूयते; तस्याः च सोमाहुतेः वृष्टिः सम्भवति॥
५६२अयं वै लोकोऽग्निः गौतम। अयं लोके इति प्राणिजन्मोपभोगाश्रयः क्रियाकारकफलविशिष्टः, सः तृतीयोऽग्निः। तस्य अग्नेः पृथिवी एव समित्; पृथिव्याः हि अयं लोकः अनेकप्राण्युपभोगसम्पन्नया समिध्यते। अग्निः धूमः, पृथिव्याश्रयोत्थानसामान्यात्; पार्थिवं हि इन्धनद्रव्यं आश्रित्य अग्निः उत्तिष्ठति, यथा समिदाश्रयेण धूमः। रात्रिः अर्चिः, समित्सम्बन्धप्रभवसामान्यात्; अग्नेः समित्सम्बन्धेन हि अर्चिः सम्भवति, तथा ७१०७पृथिवीसमित्सम्बन्धेन शर्वरी; पृथिवीछायां हि शार्वरं तमः आचक्षते। चन्द्रमाः अङ्गाराः, तत्प्रभवत्वसामान्यात्; अर्चिषो हि अङ्गाराः प्रभवन्ति, तथा रात्रौ चन्द्रमाः; उपशान्तत्वसामान्यात् वा। नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः, विस्फुलिङ्गवत् विक्षेपसामान्यात्। तस्मिन्नेतस्मिन् इत्यादि पूर्ववत्। वृष्टिं जुह्वति, तस्याः आहुतेः अन्नं सम्भवति, वृष्टिप्रभवत्वस्य प्रसिद्धत्वात् व्रीहियवादेः अन्नस्य॥
५६३पुरुषो वा अग्निः गौतम; प्रसिद्धः शिरःपाण्यादिमान् पुरुषः चतुर्थोऽग्निः तस्य व्यात्तं विवृतं मुखं समित्; विवृतेन हि मुखेन दीप्यते पुरुषः वचनस्वाध्यायादौ, यथा समिधा अग्निः। प्राणो धूमः तदुत्थानसामान्यात्; मुखात् हि प्राणः उत्तिष्ठति। वाक् शब्दः अर्चिः व्यञ्जकत्वसामान्यात्; अर्चिः च व्यञ्जकं, तथा वाक् शब्दः अभिधेयव्यञ्जकः। चक्षुः अङ्गाराः, उपशमसामान्यात् प्रकाशाश्रयत्वात् वा। श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः, विक्षेपसामान्यात्। तस्मिन् ७१०८अन्नं जुह्वति। ननु नैव देवाः अन्नं इह जुह्वतो दृश्यन्ते — ७१०९न एषः दोषः, प्राणानां देवत्वोपपत्तेः; ७११०अधिदैवं इन्द्रादयो देवाः; ते एव अध्यात्मं प्राणाः; ते च अन्नस्य पुरुषे प्रक्षेप्तारः; तस्याः आहुतेः रेतः सम्भवति; अन्नपरिणामो हि रेतः॥
५६४योषा वा अग्निः गौतम। योषा इति स्त्री पञ्चमो होमाधिकरणं अग्निः तस्याः उपस्थ ७१११एव समित्; तेन हि सा समिध्यते। लोमानि धूमः, तदुत्थानसामान्यात्। योनिः अर्चिः, वर्णसामान्यात्। यत् अन्तः करोति, ते अङ्गाराः; अन्तःकरणं मैथुनव्यापारः, ते अङ्गाराः, वीर्योपशमहेतुत्वसामान्यात्; वीर्याद्युपशमकारणं मैथुनं, तथा अङ्गारभावः अग्नेः उपशमकारणम्। अभिनन्दाः सुखलवाः क्षुद्रत्वसामान्यात् विस्फुलिङ्गाः। तस्मिन् रेतो जुह्वति। तस्याः आहुतेः पुरुषः सम्भवति। एवं द्युपर्जन्यायंलोकपुरुषयोषाग्निषु क्रमेण हूयमानाः श्रद्धासोमवृष्ट्यन्नरेतोभावेन स्थूलतारतम्यक्रमं आपद्यमानाः श्रद्धाशब्दवाच्या आपः पुरुषशब्दं आरभन्ते। ७११२यः प्रश्नः चतुर्थः ‘वेत्थ यतिथ्यां आहुत्यां हुतायां आपः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३’(बृ.उ.६.२.२) इति, सः एषः निर्णीतः — ७११३पञ्चम्यां आहुतौ योषाग्नौ हुतायां रेतोभूता आपः पुरुषवाचो भवन्ति इति। ७११४सः पुरुषः एवं क्रमेण जातो जीवति; कियन्तं कालं इत्युच्यते — यावत् जीवति यावत् अस्मिन् शरीरे स्थितिनिमित्तं कर्म विद्यते, तावत् इत्यर्थः। ७११५अथ तत्क्षये यदा यस्मिन् काले म्रियते॥
५६५अथ तदा एनं मृतं अग्नये अग्न्यर्थं एव अन्त्याहुत्यै हरन्ति ऋत्विजः; तस्य आहुतिभूतस्य प्रसिद्धः अग्निः एव होमाधिकरणं, न परिकल्प्योऽग्निः; प्रसिद्धा एव समित् समित्; धूमो धूमः; अर्चिः अर्चिः; अङ्गाराः अङ्गाराः; विस्फुलिङ्गाः विस्फुलिङ्गाः; यथाप्रसिद्धं एव सर्वं इत्यर्थः। तस्मिन् पुरुषं अन्त्याहुतिं जुह्वति; तस्यै आहुत्यै आहुतेः, पुरुषः भास्वरवर्णः अतिशयदीप्तिमान्, ७११६निषेकादिभिः अन्त्याहुत्यन्तैः कर्मभिः संस्कृतत्वात्, सम्भवति निष्पद्यते॥
५६६७११८इदानीं प्रथमप्रश्ननिराकरणार्थं आह — ते; के ? ये एवं यथा उक्तं पञ्चाग्निदर्शनं एतत् विदुः; एवंशब्दात् अग्निसमिद्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गश्रद्धादिविशिष्टाः पञ्चाग्नयो निर्दिष्टाः; तान् एवं एतान् पञ्चाग्नीन् विदुः इत्यर्थः॥
५६७७११९ननु अग्निहोत्राहुतिदर्शनविषयं एव एतद्दर्शनं; ७१२०तत्र हि उक्तं उत्क्रान्त्यादिपदार्थषट्कनिर्णये ‘दिवं एव आहवनीयं कुर्वाते’(शत.ब्रा.११.६.२.७) इत्यादि; इह अपि अमुष्य लोकस्य अग्नित्वं, आदित्यस्य च समित्त्वं इत्यादि बहु साम्यं; ७१२१तस्मात् तच्छेषं एव एतद्दर्शनं इति — ७१२२न, यतिथ्यां इति प्रश्नप्रतिवचनपरिग्रहात्; ७१२३यतिथ्यां इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनस्य यावत् एव परिग्रहः, तावत् एव एवंशब्देन पराम्रष्टुं युक्तं, ७१२४अन्यथा प्रश्नानर्थक्यात्; ७१२५निर्ज्ञातत्वात् च सङ्ख्यायाः अग्नये एव वक्तव्याः; ७१२६अथ निर्ज्ञातं अपि अनूद्यते, ७१२७यथाप्राप्तस्य एव अनुवदनं युक्तं, न तु ‘असौ लोकोऽग्निः’ इति; ७१२८अथ उपलक्षणार्थः, ७१२९तथापि आद्येन अन्त्येन च उपलक्षणं युक्तम्। ७१३०श्रुत्यन्तरात् च; समाने हि प्रकरणे छान्दोग्यश्रुतौ ‘पञ्चाग्नीन् वेद’(छा.उ.५.१०.१०) इति पञ्चसङ्ख्यायाः एव उपादानात् अनग्निहोत्रशेषं एतत् पञ्चाग्निदर्शनम्। ७१३१यत् तु अग्निसमिदादिसामान्यं, तत् अग्निहोत्रस्तुत्यर्थं इति अवोचाम; ७१३२तस्मात् न उत्क्रान्त्यादिपदार्थषट्कपरिज्ञानात् अर्चिरादिप्रतिपत्तिः, ७१३३एवं इति प्रकृतोपादानेन अर्चिरादिप्रतिपत्तिविधानात्॥
५६८७१३४–७१३५के पुनः ते, ये एवं विदुः ? गृहस्थाः एव। ननु तेषां यज्ञादिसाधनेन धूमादिप्रतिपत्तिः विधित्सिता — ७१३६न, अनेवंविदां अपि गृहस्थानां यज्ञादिसाधनोपपत्तेः, ७१३७भिक्षुवानप्रस्थयोः च अरण्यसम्बन्धेन ७१३८ग्रहणात्, गृहस्थकर्मसम्बद्धत्वात् च पञ्चाग्निदर्शनस्य। ७१३९अतः न अपि ब्रह्मचारिणः ‘एवं विदुः’ इति गृह्यन्ते; ७१४०तेषां तु उत्तरे पथि प्रवेशः स्मृतिप्रामाण्यात् — ‘अष्टाशीतिसहस्राणां ऋषीणां ऊर्ध्वरेतसाम्। उत्तरेण अर्यम्णः पन्थाः ते अमृतत्वं हि भेजिरे’ इति। ७१४१तस्मात् ये गृहस्थाः एवं — अग्निजोऽहं, ७१४२अग्न्यपत्यं — इति, ७१४३एवं क्रमेण ७१४४अग्निभ्यो जातः अग्निरूपः इति एवं, ये विदुः, ते च, ये च अमी अरण्ये वानप्रस्थाः परिव्राजकाः च आरण्यनित्याः, श्रद्धां श्रद्धायुक्ताः सन्तः, सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मानं उपासते, न पुनः श्रद्धां च उपासते, ते सर्वे अर्चिः अभिसम्भवन्ति। ७१४५यावत् गृहस्थाः पञ्चाग्निविद्यां सत्यं वा ब्रह्म न विदुः, तावत् श्रद्धाद्याहुतिक्रमेण पञ्चम्यां आहुतौ हुतायां ततो योषाग्नेः जाताः, पुनः लोकं प्रत्युत्थायिनः अग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठातारो भवन्ति; तेन कर्मणा धूमादिक्रमेण पुनः पितृलोकं, पुनः पर्जन्यादिक्रमेण इमं आवर्तन्ते। ततः पुनः योषाग्नेः जाताः पुनः कर्म कृत्वा — ७१४६इति एवं एव घटीयन्त्रवत् गत्यागतिभ्यां पुनः पुनः आवर्तन्ते। ७१४७यदा तु एवं विदुः, ततो घटीयन्त्रभ्रमणात् विनिर्मुक्ताः सन्तः अर्चिः अभिसम्भवन्ति; ७१४८अर्चिः इति न अग्निज्वालामात्रं, किं तर्हि अर्चिरभिमानिनी अर्चिःशब्दवाच्या देवता उत्तरमार्गलक्षणा व्यवस्थिता एव; तां अभिसम्भवन्ति; ७१४९न हि परिव्राजकानां अग्न्यर्चिषा एव साक्षात् सम्बन्धोऽस्ति; तेन देवता एव परिगृह्यते अर्चिःशब्दवाच्या। अतः अहर्देवता; ७१५०मरणकालनियमानुपपत्तेः अहःशब्दोऽपि देवता एव; ७१५१आयुषः क्षये हि मरणं; ७१५२न हि एवंविदा अहनि एव मर्तव्यं इति अहः मरणकालो नियन्तुं शक्यते; ७१५३न च रात्रौ प्रेताः सन्तः अहः प्रतीक्षन्ते, ‘सः यावत् क्षिप्येत् मनः तावत् आदित्यं गच्छति’(छा.उ.८.६.५) इति श्रुत्यन्तरात्। अह्नः आपूर्यमाणपक्षं, अहर्देवता अतिवाहिता आपूर्यमाणपक्षदेवता प्रतिपद्यन्ते, शुक्लपक्षदेवतां इति एतत्। आपूर्यमाणपक्षात् यान् षण्मासान् उदङ् उत्तरां दिशं आदित्यः सविता एति, तान् मासान् प्रतिपद्यन्ते शुक्लपक्षदेवता अतिवाहिताः सन्तः; मासान् इति बहुवचनात् सङ्घचारिण्यः षट् उत्तरायणदेवताः; तेभ्यो मासेभ्यः षण्मासदेवताभिः अतिवाहिताः देवलोकाभिमानिनीं देवतां प्रतिपद्यन्ते। देवलोकात् आदित्यं; आदित्यात् वैद्युतं विद्युदभिमानिनीं देवतां प्रतिपद्यन्ते। विद्युद्देवतां प्राप्तान् ७१५४ब्रह्मलोकवासी पुरुषः ब्रह्मणा मनसा सृष्टो मानसः कश्चित् एत्य आगत्य ब्रह्मलोकान् गमयति; ब्रह्मलोकानिति अधरोत्तरभूमिभेदेन भिन्ना इति गम्यन्ते, बहुवचनप्रयोगात्, ७१५५उपासनतारतम्योपपत्तेः च। ते तेन पुरुषेण गमिताः सन्तः, तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः प्रकृष्टाः सन्तः, स्वयं परावतः प्रकृष्टाः समाः संवत्सरान् अनेकान् वसन्ति, ब्रह्मणोऽनेकान् कल्पान् वसन्ति इत्यर्थः। तेषां ब्रह्मलोकं गतानां नास्ति पुनरावृत्तिः अस्मिन् संसारे न पुनरागमनं, ‘इह’ इति शाखान्तरपाठात्; ७१५६–७१५७इह इति आकृतिमात्रग्रहणं इति चेत्, ७१५८‘श्वोभूते पौर्णमासीं’ इति यद्वत् — न, इह इति विशेषणानर्थक्यात्, यदि हि न आवर्तन्ते एव इहग्रहणं अनर्थकं एव स्यात्; ‘श्वोभूते पौर्णमासीं’ इति अत्र पौर्णमास्याः श्वोभूतत्वं अनुक्तं न ज्ञायते इति युक्तं विशेषयितुं; ७१५९न हि तत्र श्वआकृतिः शब्दार्थो विद्यते इति श्वःशब्दो निरर्थक एव प्रयुज्यते; ७१६०यत्र तु विशेषणशब्दे प्रयुक्ते अन्विष्यमाणे विशेषणफलं चेत् न गम्यते, तत्र युक्तो निरर्थकत्वेन उत्स्रष्टुं विशेषणशब्दः; न तु सत्यां विशेषणफलागतौ। ७१६१तस्मात् अस्मात् कल्पात् ऊर्ध्वं आवृत्तिः गम्यते॥
५६९अथ पुनः ये न एवं विदुः, उत्क्रान्त्याद्यग्निहोत्रसम्बद्धपदार्थषट्कस्य एव वेदितारः केवलकर्मिणः, ७१६७यज्ञेन अग्निहोत्रादिना, दानेन ७१६८बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु द्रव्यसंविभागलक्षणेन, तपसा बहिर्वेदि एव दीक्षादिव्यतिरिक्तेन कृच्छ्रचान्द्रायणादिना, लोकान् जयन्ति; लोकान् इति बहुवचनात् तत्र अपि फलतारतम्यं अभिप्रेतम्। ते धूमं अभिसम्भवन्ति; ७१६९उत्तरमार्गः इव इह अपि देवता एव धूमादिशब्दवाच्याः, धूमदेवतां प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थः; आतिवाहिकत्वं च देवतानां तद्वत् एव। धूमात् रात्रिं रात्रिदेवतां, ततः अपक्षीयमाणपक्षं अपक्षीयमाणपक्षदेवतां, ततो यान् षण्मासान् दक्षिणां दिशं आदित्य एति तान् मासदेवताविशेषान् प्रतिपद्यन्ते। मासेभ्यः पितृलोकं, पितृलोकात् चन्द्रम्। ते चन्द्रं प्राप्य अन्नं भवन्ति; तान् तत्र अन्नभूतान्, यथा सोमं राजानं इह यज्ञे ऋत्विजः आप्यायस्व अपक्षीयस्व इति भक्षयन्ति, एवं एनान् चन्द्रं प्राप्तान् कर्मिणः भृत्यान् इव स्वामिनः भक्षयन्ति ७१७०उपभुञ्जते देवाः; ७१७१‘आप्यायस्वापक्षीयस्व’ इति न मन्त्रः; किं तर्हि आप्याय्य आप्याय्य चमसस्थं, भक्षणेन अपक्षयं च कृत्वा, पुनः पुनः भक्षयन्ति इत्यर्थः; एवं देवाः अपि ७१७२सोमलोके लब्धशरीरान् कर्मिणः उपकरणभूतान् पुनः पुनः विश्रामयन्तः ७१७३कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन्तः — ७१७४तत् हि ७१७५तेषां आप्यायनं सोमस्य आप्यायनं इव उपभुञ्जते उपकरणभूतान् देवाः। तेषां कर्मिणां यदा यस्मिन् काले, तत् यज्ञदानादिलक्षणं सोमलोकप्रापकं कर्म, पर्यवैति परिगच्छति परिक्षीयते इत्यर्थः, अथ तदा इमं एव प्रसिद्धं आकाशं अभिनिष्पद्यन्ते; ७१७६याः ताः श्रद्धाशब्दवाच्या द्युलोकाग्नौ हुता आपः सोमाकारपरिणताः, ७१७७याभिः सोमलोके कर्मिणां उपभोगाय शरीरं आरब्धं ७१७८अम्मयं, ताः कर्मक्षयात् हिमपिण्डः इव आतपसम्पर्कात् प्रविलीयन्ते; प्रविलीनाः सूक्ष्मा ७१७९आकाशभूता इव भवन्ति; तत् इदं उच्यते — ‘इमं एव आकाशं अभिनिष्पद्यन्ते’ इति। ७१८०ते पुनः अपि कर्मिणः तच्छरीराः सन्तः पुरोवातादिना इतः च अमुतः च नीयन्ते अन्तरिक्षगाः; तत् आह — आकाशात् वायुं इति। वायोः वृष्टिं प्रतिपद्यन्ते; तत् उक्तं — पर्जन्याग्नौ सोमं राजानं जुह्वति इति। ततो वृष्टिभूता इमां पृथिवीं पतन्ति। ७१८१ते पृथिवीं प्राप्य व्रीहियवादि अन्नं भवन्ति; तत् उक्तं — अस्मिन् लोके अग्नौ वृष्टिं जुह्वति तस्याः आहुत्या अन्नं सम्भवति इति। ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते अन्नभूता रेतःसिचि; ७१८२ततो रेतोभूता योषाग्नौ हूयन्ते; ततो जायन्ते; लोकं प्रत्युत्थायिनः ते लोकं प्रत्युत्तिष्ठन्तः अग्निहोत्रादिकर्म अनुतिष्ठन्ति। ७१८३ततो धूमादिना पुनः पुनः सोमलोकं, ७१८४पुनः इमं लोकं इति — ते एवं कर्मिणः अनुपरिवर्तन्ते घटीयन्त्रवत् चक्रीभूता बम्भ्रमति इत्यर्थः, ७१८५उत्तरमार्गाय सद्योमुक्तये वा यावत् ब्रह्म न विदुः; ७१८६‘इति नु कामयमानः संसरति’(बृ.उ.४.४.६) इति उक्तम्। अथ पुनः ये उत्तरं दक्षिणं च एतौ पन्थानौ न विदुः, उत्तरस्य दक्षिणस्य वा पथः प्रतिपत्तये ज्ञानं कर्म वा न अनुतिष्ठन्ति इत्यर्थः; ते किं भवन्ति इत्युच्यते — ते कीटाः पतङ्गाः, यत् इदं यत् च इदं दन्दशूकं दंशमशकं इति एतत्, भवन्ति। एवं हि इयं संसारगतिः कष्टा, अस्यां निमग्नस्य पुनरुद्धारः एव दुर्लभः। ७१८७तथा च श्रुत्यन्तरं — ‘तानि इमानि क्षुद्राणि असकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्व’(छा.उ.५.१.८) इति। ७१८८तस्मात् सर्वोत्साहेन यथाशक्ति स्वाभाविककर्मज्ञानहानेन दक्षिणोत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं शास्त्रीयं कर्म ज्ञानं वा अनुतिष्ठेत् इति वाक्यार्थः; ७१८९तथा च उक्तं — ‘अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं तस्मात् जुगुप्सेत’(छा.उ.५.१०.६) इति श्रुत्यन्तरात् मोक्षाय प्रयतेत इत्यर्थः। ७१९०अत्र अपि उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधन ७१९१–७१९२एव महान् यत्नः कर्तव्यं इति गम्यते, ‘एवं एव अनुपरिवर्तन्ते’ इति उक्तत्वात्। एवं प्रश्नाः सर्वे निर्णीताः; ‘असौ वै लोकः’(बृ.उ.६.२.९) इति आरभ्य ‘पुरुषः सम्भवति’(बृ.उ.६.२.१३) इति चतुर्थः प्रश्नः ‘यतिथ्यां आहुत्यां’(बृ.उ.६.२.२) इत्यादिः प्राथम्येन; पञ्चमः तु द्वितीयत्वेन देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा इति दक्षिणोत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनकथनेन; तेन एव च प्रथमोऽपि — ७१९३अग्नेः आरभ्य केचित् अर्चिः प्रतिपद्यन्ते केचित् धूमं इति विप्रतिपत्तिः; ७१९४पुनरावृत्तिः च द्वितीयः प्रश्नः — आकाशादिक्रमेण इमं लोकं आगच्छन्ति इति; तेन एव — असौ लोको न सम्पूर्यते कीटपतङ्गादिप्रतिपत्तेः च केषाञ्चित् इति, तृतीयोऽपि प्रश्नो निर्णीतः॥
इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥
तृतीयं ब्राह्मणम्
५७०७१९६सः यः कामयेत। ज्ञानकर्मणोः गतिः उक्ता; तत्र ज्ञानं स्वतन्त्रं; कर्म तु दैवमानुषवित्तद्वयायत्तं; तेन कर्मार्थं वित्तं उपार्जनीयं; ७१९७तत् च अप्रत्यवायकारिणा उपायेन इति तत् अर्थं मन्थाख्यं कर्म आरभ्यते महत्त्वप्राप्तये; ७१९८–७१९९महत्त्वे च सति अर्थसिद्धं हि वित्तम्। ७२००तत् उच्यते — सः यः कामयेत, सः यो वित्तार्थी ७२०१कर्मणि अधिकृतः यः कामयेत; किं ? महत् महत्त्वं प्राप्नुयां, महान् स्यां इति इत्यर्थः। तत्र मन्थकर्मणो विधित्सितस्य कालोऽभिधीयते — उदगयने आदित्यस्य; तत्र सर्वत्र प्राप्तौ आपूर्यमाणपक्षस्य शुक्लपक्षस्य; तत्र अपि सर्वत्र प्राप्तौ, पुण्याहे अनुकूले आत्मनः कर्मसिद्धिकर इत्यर्थः; द्वादशाहं, यस्मिन् पुण्ये अनुकूले कर्म चिकीर्षति ततः प्राक् पुण्याहं एव आरभ्य द्वादशाहं, उपसद्व्रती, उपसत्सु व्रतं, उपसदः प्रसिद्धा ज्योतिष्टोमे, ७२०२तत्र च स्तनोपचयापचयद्वारेण पयोभक्षणं तद्व्रतं; ७२०३–७२०६अत्र च तत्कर्मानुपसंहारात् केवलं इतिकर्तव्यताशून्यं पयोभक्षणमात्रं उपादीयते; ननु उपसदो व्रतं इति यदा विग्रहः, तदा सर्वं इतिकर्तव्यतारूपं ग्राह्यं भवति, तत् कस्मात् न परिगृह्यते इत्युच्यते — स्मार्तत्वात् कर्मणः; स्मार्तं हि इदं मन्थकर्म। ननु श्रुतिविहितं सत् कथं स्मार्तं भवितुं अर्हति — ७२०७स्मृत्यनुवादिनी हि श्रुतिः इयं; ७२०८श्रौतत्वे हि प्रकृतिविकारभावः; ततः च प्राकृतधर्मग्राहित्वं विकारकर्मणः; न तु इह श्रौतत्वं; ७२०९अतः एव च आवसथ्याग्नौ एतत्कर्म विधीयते, ७२१०सर्वा च आवृत् स्मार्ता एव इति। उपसद्व्रती भूत्वा पयोव्रती सन् इत्यर्थः औदुम्बरे ७२११उदुम्बरवृक्षमये, कंसे चमसे वा, तस्य एव विशेषणं — कंसाकारे चमसाकरे वा औदुम्बर एव; ७२१२आकारे तु विकल्पः, न औदुम्बरत्वे। अत्र सर्वौषधं सर्वासां ओषधीनां समूहं ७२१३यथासम्भवं यथाशक्ति च सर्वा ओषधीः समाहृत्य; ७२१४तत्र ग्राम्याणां तु दश नियमेन ग्राह्या व्रीहियवाद्या वक्ष्यमाणाः; ७२१५अधिकग्रहणे तु न दोषः; ग्राम्याणां फलानि च यथासम्भवं यथाशक्ति च; इतिशब्दः समस्तसम्भारोपचयप्रदर्शनार्थः; ७२१६अन्यत् अपि यत् सम्भरणीयं तत् सर्वं सम्भृत्य इत्यर्थः; ७२१७क्रमः तत्र गृह्योक्तो द्रष्टव्यः। परिसमूहनपरिलेपने भूमिसंस्कारः। ७२१८अग्निं उपसमाधाय इति वचनात् आवसथ्ये अग्नौ इति गम्यते, ७२१९एकवचनात् उपसमाधानश्रवणात् च; ७२२०विद्यमानस्य एव उपसमाधानं; परिस्तीर्य दर्भान्; आवृता — स्मार्तत्वात् कर्मणः स्थालीपाकावृत् परिगृह्यते — तया आज्यं संस्कृत्य; पुंसा नक्षत्रेण पुन्नाम्ना नक्षत्रेण पुण्याहसंयुक्तेन, मन्थं सर्वौषधफलपिष्टं तत्र औदुम्बरे चमसे दधनि मधुनि घृते च उपसिच्य एकया उपमन्थन्या उपसम्मथ्य, सन्नीय मध्ये संस्थाप्य, औदुम्बरेण स्रुवेण आवापस्थाने आज्यस्य जुहोति एतैः मन्त्रैः ‘यावन्तो देवाः’ इत्याद्यैः॥
५७१ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहा इति आरभ्य द्वे द्वे आहुती हुत्वा मन्थे संस्रवं अवनयति, स्रुवावलेपनं आज्यं मन्थे संस्रावयति। ७२२१एतस्मात् एव ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय इत्यादिप्राणलिङ्गात् ज्येष्ठश्रेष्ठादिप्राणवित् एव अस्मिन् कर्मणि अधिकारः। ७२२२‘रेतसे’ इति आरभ्य एकैकां आहुतिं हुत्वा मन्थे संस्रवं अवनयति, अपरया उपमन्थन्या पुनः मथ्नाति॥
५७२७२२३अथ एनं अभिमृशति ‘भ्रमत् असि’ इति अनेन मन्त्रेण॥
५७३७२२४अथ एनं उद्यच्छति सह पात्रेण हस्ते गृह्णाति ‘आमंस्यामहि ते महि’ इति अनेन॥
५७४अथ एनं आचामति भक्षयति, गायत्र्याः प्रथमपादेन मधुमत्या एकया व्याहृत्या च प्रथमया प्रथमग्रासं आचामति; तथा गायत्रीद्वितीयपादेन मधुमत्या द्वितीयया द्वितीयया च व्याहृत्या द्वितीयं ग्रासं; तथा तृतीयेन गायत्रीपादेन तृतीयया मधुमत्या तृतीयया च व्याहृत्या तृतीयं ग्रासम्। सर्वां सावित्रीं सर्वाः च मधुमतीः उक्त्वा ‘अहं एव इदं सर्वं भूयासं’ इति च अन्ते ‘भूः भुवः स्वः स्वाहा’ इति समस्तं भक्षयति। यथा चतुर्भिः ग्रासैः तद्द्रव्यं सर्वं परिसमाप्यते, तथा पूर्वं एव निरूपयेत्। यत् पात्रावलिप्तं, तत् पात्रं सर्वं निर्णिज्य तूष्णीं पिबेत्। पाणी प्रक्षाल्य आप आचम्य जघनेन अग्निं पश्चात् अग्नेः प्राक्शिराः संविशति। प्रातःसन्ध्यां उपास्य आदित्यं उपतिष्ठते ‘दिशां एकपुण्डरीकं’ इति अनेन मन्त्रेण। ७२२५यथा इतं यथागतं, एत्य आगत्य जघनेन अग्निं आसीनो वंशं जपति॥
५७५‘तं ह एतं उद्दालकः’ इत्यादि सत्यकामो जाबालो अन्तेवासिभ्यः उक्त्वा उवाच — अपि यः एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेत्, जायेरन् एव अस्मिन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि — इति एवमन्तं एनं मन्थं उद्दालकात् प्रभृति एकैकाचार्यक्रमागतं सत्यकाम आचार्यो बहुभ्योऽन्तेवासिभ्यो उक्त्वा उवाच। ७२२७किं अन्यत् उवाच इत्युच्यते — ७२२८अपि यः एनं शष्के स्थाणौ गतप्राणे अपि एनं मन्थं भक्षणाय संस्कृतं निषिञ्चेत् प्रक्षिपेत्, जायेरन् उत्पद्येरन् एव अस्मिन् स्थाणौ शाखा अवयवाः वृक्षस्य, प्ररोहेयुः च पलाशानि पर्णानि, यथा जीवतः स्थाणोः; किं उत अनेन कर्मणा कामः सिध्येत् इति; ध्रुवफलं इदं कर्म इति कर्मस्तुत्यर्थं एतत्। विद्याधिगमे षट् तीर्थानि; तेषां इह सप्राणदर्शनस्य मन्थविज्ञानस्य अधिगमे द्वे एव तीर्थे अनुज्ञायेते, पुत्रः च अन्तेवासी च॥
५७६चतुरौदुम्बरो भवति इति व्याख्यातम्। दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति, ग्राम्याणां तु धान्यानां दश नियमेन ग्राह्या इति अवोचाम। के ते इति निर्दिश्यन्ते — व्रीहियवाः, तिलमाषाः, अणुप्रियङ्गवः अणवः च अणुशब्दवाच्याः, क्वचित् देशे प्रियङ्गवः प्रसिद्धाः कङ्गुशब्देन, खल्वाः निष्पावाः वल्लशब्दवाच्या लोके, खलकुलाः कुलत्थाः। एतद्व्यतिरेकेण यथाशक्ति सर्वौषधयो.. ग्राह्याः फलानि च — इति अवोचाम, अयाज्ञिकानि वर्जयित्वा॥
इति षष्ठाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥
चतुर्थं ब्राह्मणम्
५७७७२२९यादृग्जन्मा यथा उत्पादितः यैः वा गुणैः विशिष्टः पुत्रः आत्मनः पितुः च लोक्यो भवति इति, तत्सम्पादनाय ब्राह्मणं आरभ्यते। ७२३०प्राणदर्शिनः श्रीमन्थं कर्म कृतवतः पुत्रमन्थे अधिकारः। ७२३१यदा पुत्रमन्थं चिकीर्षति तदा श्रीमन्थं कृत्वा ऋतुकालं पत्न्याः प्रतीक्षत ७२३२इति एतत् रेतसः ओषध्यादिरसतमत्वस्तुत्या अवगम्यते। एषां वै चराचराणां भूतानां पृथिवी रसः सारभूतः, ७२३३सर्वभूतानां मधु इति हि उक्तम्। पृथिव्याः आपो रसः, ७२३४अप्सु हि पृथिवी ओता च प्रोता च अपां ओषधयो रसः, ७२३५कार्यत्वात् रसत्वं ओषध्यादीनाम्। ओषधीनां पुष्पाणि। पुष्पाणां फलानि। फलानां पुरुषः। पुरुषस्य रेतः, ७२३६‘सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो तेजः सम्भूतं’(ऐ.उ.२.१.१) इति श्रुत्यन्तरात्॥
५७८यतः एवं सर्वभूतानां सारतमं एतत् रेतः, अतः कानु खलु अस्य योग्या प्रतिष्ठा इति सः ह स्रष्टा प्रजापतिः ईक्षां चक्रे। ईक्षां कृत्वा सः स्त्रियं ससृजे। तां च सृष्ट्वा अध उपास्त मैथुनाख्यं कर्म अधउपासनं नाम कृतवान्। तस्मात् स्त्रियं अध उपासीत; श्रेष्ठानुश्रयणा हि प्रजाः। ७२३७अत्र वाजपेयसामान्यक्लृप्तिं आह — सः एनं प्राञ्चं प्रकृष्टगतियुक्तं आत्मनो ग्रावाणं सोमाभिषवोपलस्थानीयं काठिन्यसामान्यात् प्रजननेन्द्रियं, उदपारयत् उत्पूरितवान् स्त्रीव्यञ्जनं प्रति; तेन एनां स्त्रियं अभ्यसृजत् अभिसंसर्गं कृतवान्॥
५७९तस्याः वेदिः इत्यादि सर्वं सामान्यं प्रसिद्धम्। समिद्धोऽग्निः मध्यतः स्त्रीव्यञ्जनस्य; तौ मुष्कौ अधिषवणफलके इति व्यवहितेन सम्बध्यते। वाजपेययाजिनो यावान् लोकः प्रसिद्धः, ७२३९तावान् विदुषः मैथुनकर्मणो लोकः फलं इति स्तूयते। ७२४०तस्मात् बीभत्सा नो कार्या इति। ७२४१यः एवं विद्वान् अधोपहासं चरति आसां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते आवर्जयति। अथ पुनः यः वाजपेयसम्पत्तिं न जानाति अविद्वान् रेतसो रसतमत्वं च अधोपहासं चरति, आ अस्य स्त्रियः सुकृतं आवृञ्जते अविदुषः॥७२४२
५८०७२४३एतत् ह स्म वै तत् विद्वान् उद्दालकः आरुणिः आह अधोपहासाख्यं मैथुनकर्म वाजपेयसम्पन्नं विद्वान् इत्यर्थः। तथा नाको मौद्गल्यः कुमारहारितः च। किं ते आहुः इत्युच्यते — बहवो मर्याः मरणधर्मिणो मनुष्याः, ब्राह्मणाः अयनं येषां ते ब्राह्मणायनाः ब्रह्मबन्धवः जातिमात्रोपजीविनः इति एतत्, निरिन्द्रियाः विश्लिष्टेन्द्रियाः, विसुकृतः विगतसुकृतकर्माणः, अविद्वांसः मैथुनकर्मासक्ता इत्यर्थः; ते किं ? अस्मात् लोकात् प्रयन्ति परलोकात् परिभ्रष्टा इति। मैथुनकर्मणोऽत्यन्तपापहेतुत्वं दर्शयति — यः इदं अविद्वांसोऽधोपहासं चरन्ति इति। ७२४४श्रीमन्थं कृत्वा पत्न्या ऋतुकालं ब्रह्मचर्येण प्रतीक्षते; यदि इदं रेतः स्कन्दति, बहु वा अल्पं वा, सुप्तस्य वा जाग्रतो वा, रागप्राबल्यात्॥४॥
५८१तत् अभिमृशेत्, अनुमन्त्रयेत वा अनुजपेत् इत्यर्थः। यदा अभिमृशति, तदा अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां तत् रेतः आदत्ते ‘आददे’ इति एवमन्तेन मन्त्रेण; ७२४५‘पुनः मां’ इति एतेन निमृज्यात् अन्तरेण मध्ये भ्रुवौ भ्रुवोः वा, स्तनौ स्तनयोः वा॥
५८२अथ यदि कदाचित् उदके आत्मानं आत्मच्छायां पश्येत्, तत्र अपि अभिमन्त्रयेत अनेन मन्त्रेण ‘मयि तेजः’ इति। ७२४७–७२४८श्रीः ह वा एषा पत्नी स्त्रीणां मध्ये यत् यस्मात् मलोद्वासाः उद्गतमलवद्वासाः, तस्मात् तां मलोद्वाससं यशस्विनीं श्रीमतीमभिक्रम्य अभिगत्य उपमन्त्रयेत इदं — अद्य आवाभ्यां कार्यं यत् पुत्रोत्पादनं इति, ७२४९त्रिरात्रान्ते आप्लुताम्॥
५८३७२५०सा चेत् अस्मै न दद्यात् मैथुनं कर्तुं, कामं एनां अवक्रीणीयात् आभरणादिना ज्ञापयेत्। तथापि सा नैव दद्यात्, कामं एनां यष्ट्या वा पाणिना वा उपहत्य अतिक्रामेत् मैथुनाय। शप्स्यामि त्वां दुर्भगां करिष्यामि इति प्रख्याप्य, तां अनेन मन्त्रेण उपगच्छेत् — ‘इन्द्रियेण ते यशसा यशः आददे’ इति। सा तस्मात् तदभिशापात् वन्ध्या दुर्भगा इति ख्याता अयशाः एव भवति॥
५८४सा चेत् अस्मै दद्यात्, अनुगुणा एव स्यात् भर्तुः, तदा अनेन मन्त्रेण उपगच्छेत् ‘इन्द्रियेण ते यशसा यशः आदधामि’ इति; तदा यशस्विनौ एव उभौ अपि भवतः॥
५८५सः यां स्वभार्यां इच्छेत् — इयं मां कामयेत इति, तस्यां अर्थं प्रजननेन्द्रियं निष्ठाय निक्षिप्य, मुखेन मुखं सन्धाय, उपस्थं अस्याः अभिमृश्य, जपेत् इमं मन्त्रं — ‘अङ्गात् अङ्गात्’ इति॥
५८६अथ यां इच्छेत् — न गर्भं दधीत न धारयेत् गर्भिणी मा भूत् इति, तस्यां अर्थं इति पूर्ववत्। ७२५३अभिप्राण्य अभिप्राणनं प्रथमं कृत्वा, पश्चात् अपान्यात् — ‘इन्द्रियेण ते रेतसा रेतः आददे’ इति अनेन मन्त्रेण; अरेताः एव भवति, न गर्भिणी भवति इत्यर्थः॥
५८७७२५४अथ यां इच्छेत् — दधीत गर्भं इति, तस्यां अर्थं इत्यादि पूर्ववत्। पूर्वविपर्ययेण अपान्य अभिप्राण्यात् ‘इन्द्रियेण ते रेतसा रेतः आदधामि’ इति; गर्भिणी एव भवति॥
५८८७२५५अथ पुनः यस्य जायायै जारः उपपतिः स्यात्, तं चेत् द्विष्यात्, अभिचरिष्यामि एनं इति मन्येत, तस्य इदं कर्म। आमपात्रे अग्निं उपसमाधाय सर्वं प्रतिलोमं कुर्यात्; तस्मिन् अग्नौ एताः शरभृष्टीः शरेषीकाः प्रतिलोमाः सर्पिषा अक्ताः घृताभ्यक्ताः जुहुयात् ‘मम समिद्धे अहौषीः’ इत्याद्याः आहुतीः; अन्ते सर्वासां असौ इति नामग्रहणं प्रत्येकं; ७२५६सः एषः एवंवित्, यं ब्राह्मणः शपति, सः विसुकृतः विगतपुण्यकर्मा प्रैति। तस्मात् एवंवित् श्रोत्रियस्य दारेण न उपहासं इच्छेत् नर्म अपि न कुर्यात्, किं उत अधोपहासं; हि यस्मात् ७२५७एवं वित् अपि तावत् परो भवति शत्रुः भवति इत्यर्थः॥
५८९७२५८अथ यस्य जायां आर्तवं विन्देत् ऋतुभावं प्राप्नुयात् — इति एवमादिग्रन्थः ‘श्रीः ह वा एषा स्त्रीणां’ इति अतः पूर्वं द्रष्टव्यः, ७२५९सामर्थ्यात्। त्ः कंसेन पिबेत्, अहतवासाः च स्यात्; न एनां स्नातां अस्नातां च वृषलो वृषली वा न उपहन्यात् न उपस्पृशेत्। त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रव्रतसमाप्तौ आप्लुत्य स्नात्वा अहतवासाः स्यात् इति व्यवहितेन सम्बन्धः; तां आप्लुतां व्रीहन् अवघातयेत् व्रीह्यवघाताय तां एव विनियुञ्ज्यात्॥
५९०७२६०सः यः इच्छेत् — पुत्रो मे शुक्लो वर्णतो जायेत, वेदं एकं अनुब्रुवीत, सर्वं आयुः इयात् — वर्षशतं क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तं अश्नीयातां ईश्वरौ समर्थौ जनयितवै जनयितुम्॥
५९१दध्योदनं दध्ना चरुं पाचयित्वा; द्विवेदं चेत् इच्छति पुत्रं, तदा एवं अशननियमः॥
५९२केवलं एव स्वाभाविकं ओदनम्। ७२६१उदग्रहणं अन्यप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थम्॥
५९३दुहितुः पाण्डित्यं गृहतन्त्रविषयं एव, वेदे अनधिकारात्। तिलौदनं कृशरम्॥७२६२
५९४विविधं गीतो विगीतः प्रख्यातः इत्यर्थः; समितिङ्गमः सभां गच्छति इति प्रगल्भः इत्यर्थः, ७२६३पाण्डित्यस्य पृथग्ग्रहणात्; शुश्रूषितां श्रोतुं इष्टां रमणीयां वाचं भाषिता संस्कृतायाः अर्थवत्या वाचो भाषिता इत्यर्थः। मांसमिश्रं ओदनं मांसौदनम्। तत् मांसनियमार्थं आह — औक्षेण वा मांसेन; उक्षा सेचनसमर्थः पुङ्गवः, तदीयं मांसं; ऋषभः ततोऽपि अधिकवयाः, तदीयं आर्षभं मांसम्॥
५९५७२६४अथ अभिप्रातः एव काले अवघातनिर्वृत्तान् तण्डुलान् आदाय स्थालीपाकावृता स्थालीपाकविधिना, आज्यं चेष्टित्वा, आज्यसंस्कारं कृत्वा, चरुं श्रपयित्वा, स्थालीपाकस्य आहुतीः जुहोति, उपघातं उपहत्य उपहत्य ‘अग्नये स्वाहा’ इत्याद्याः। ७२६५गार्ह्यः सर्वो विधिः द्रष्टव्यः अत्र; हुत्वा उद्धृत्य चरुशेषं प्राश्नाति; स्वयं प्राश्य इतरस्याः पत्न्यै प्रयच्छति उच्छिष्टम्। प्रक्षाल्य पाणी आचम्य उदपात्रं पूरयित्वा तेन उदकेन एनां त्रिः अभ्युक्षति अनेन मन्त्रेण ‘उत्तिष्ठातः’ इति, सकृत् मन्त्रोच्चारणम्॥
५९६अथ एनां अभिमन्त्र्य ७२६७क्षीरौदनादि यथापत्यकामं भुक्त्वा इति क्रमो द्रष्टव्यः। संवेशनकाले — ‘अमोऽहं अस्मि’ इत्यादिमन्त्रेण अभिपद्यते॥
५९७७२६८अथ अस्याः ऊरू विहापयति ‘विजिहीथां द्यावापृथिवी’ इति अनेन। तस्यां अर्थं इत्यादि पूर्ववत्। त्रिः एनां शिरःप्रभृति अनुलोमां अनुमार्ष्टि ‘विष्णुः योनिं’ इत्यादि प्रतिमन्त्रम्॥
५९८अन्ते नाम गृह्णाति — असौ इति तस्याः॥
५९९७२७०सोष्यन्तीं अद्भिः अभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थं अनेन मन्त्रेण — ‘यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः। एवा ते गर्भ एजतु’ इति॥
६००अथ जातकर्म। जाते अग्निं उपसमाधाय अङ्के आधाय पुत्रं, कंसे पृषदाज्यं सन्नीय संयोज्य दधिघृते, पृषदाज्यस्य उपघातं जुहोति ७२७२‘अस्मिन् सहस्रं’ इत्यादि आवापस्थाने॥
६०१७२७३अथ अस्य दक्षिणं कर्णं अभिनिधाय स्वं मुखं ‘वाक् वाक्’ इति त्रिः जपेत्। अथ दधि मधु घृतं सन्नीय अनन्तर्हितेन अव्यवहितेन जातरूपेण हिरण्येन प्राशयति एतैः मन्त्रैः प्रत्येकम्॥
६०२अथ अस्य नामधेयं करोति ‘वेदोऽसि’ इति। ७२७४तत् अस्य तत् गुह्यं नाम भवति — वेद इति॥
६०३७२७५अथ एनं मात्रे प्रदाय स्वाङ्कस्थं, स्तनं प्रयच्छति ‘यः ते स्तनः’ इत्यादिमन्त्रेण॥
६०४अथ अस्य मातरं अभिमन्त्रयते ‘इला असि’ इति अनेन। तं वा एतं आहुः इति — अनेन विधिना जातः पुत्रः पितरं पितामहं च अतिशेते इति श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन परमां निष्ठां प्रापत् — इति एवं स्तुत्यो भवति इत्यर्थः। ७२७७यस्य च एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते, सः च एवं स्तुत्यो भवति इति अध्याहार्यम्॥
इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥
पञ्चमं ब्राह्मणम्
६०५७२७८अथ इदानीं समस्तप्रवचनवंशः ७२७९स्त्रीप्राधान्यात्। ७२८०गुणवान् पुत्रो भवति इति प्रस्तुतं; अतः स्त्रीविशेषणेन एव पुत्रविशेषणात् आचार्यपरम्परा कीर्त्यते। तानि इमानि शुक्लानि इति अव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन। अथवा यानीमानि यजूंषि तानि शुक्लानि शुद्धानि इति एतत्। ७२८१प्रजापतिं आरभ्य यावत् पौतिमाषीपुत्रः तावत् अधोमुखो नियताचार्यपूर्वक्रमो वंशः ७२८२समानं आ सा आञ्जीवीपुत्रात्; ७२८३ब्रह्मणः प्रवचनाख्यस्य; ७२८४तत् च एतत् ब्रह्म प्रजापतिप्रबन्धपरम्परया आगत्य अस्मासु अनेकधा विप्रसृतं ७२८५अनाद्यनन्तं स्वयम्भु ब्रह्म ७२८६नित्यं; ७२८७तस्मै ब्रह्मणे नमः। नमः तदनुवर्तिभ्यो गुरुभ्यः॥१-२-३-४॥
इति षष्ठाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥