पञ्चमोऽध्यायः
प्रथमं ब्राह्मणम्
५०२६५१३पूर्णं अदः इत्यादि खिलकाण्डं आरभ्यते। ६५१४अध्यायचतुष्टयेन यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म, यः आत्मा सर्वान्तरः निरुपाधिकः अशनायाद्यतीतः न इति न इति इति व्यपदेश्यः निर्धारितः, यत् विज्ञानं केवलं अमृतत्वसाधनं — अधुना तस्य एव आत्मनः सोपाधिकस्य शब्दार्थादिव्यवहारविषयापन्नस्य पुरस्तात् अनुक्तानि उपासनानि कर्मभिः अविरुद्धानि प्रकृष्टाभ्युदयसाधनानि क्रममुक्तिभाञ्जि च; तानि वक्तव्यानि इति परः सन्दर्भः; सर्वोपासनशेषत्वेन ओङ्कारो दमं दानं दयां इति एतानि च विधित्सितानि। ६५१५पूर्णं अदः — पूर्णं न कुतश्चित् व्यावृत्तं व्यापि इति एतत्; निष्ठा च कर्तरि द्रष्टव्या; अदः इति परोक्षाभिधायि सर्वनाम, तत् परं ब्रह्म इत्यर्थः; ६५१६तत् सम्पूर्णं आकाशवत् व्यापि निरन्तरं निरुपाधिकं च; ६५१७तत् एव इदं सोपाधिकं नामरूपस्थं व्यवहारापन्नं पूर्णं ६५१८–६५१९स्वेन रूपेण परमात्मना व्यापि एव, न उपाधिपरिच्छिन्नेन विशेषात्मना; ६५२०तत् इदं विशेषापन्नं कार्यात्मकं ब्रह्म पूर्णात् कारणात्मनः उदच्यते उद्रिच्यते, उद्गच्छति इति एतत्। ६५२१यद्यपि कार्यात्मना उद्रिच्यते तथापि यत् स्वरूपं पूर्णत्वं परमात्मभावं तत् न जहाति, पूर्णं एव उद्रिच्यते। ६५२२पूर्णस्य कार्यात्मनो ब्रह्मणः, पूर्णं पूर्णत्वं, आदाय गृहीत्वा आत्मस्वरूपैकरसत्वं आपद्य विद्यया, अविद्याकृतं भूतमात्रोपाधिसंसर्गजं अन्यत्वावभासं तिरस्कृत्य, पूर्णं एव अनन्तरं अबाह्यं प्रज्ञानघनैकरसस्वभावं केवलं ब्रह्म अवशिष्यते। ६५२३यत् उक्तं — ‘ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत् तत् आत्मानं एव अवेत् तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) इति — एषः अस्य मन्त्रस्य अर्थः; ६५२४तत्र ‘ब्रह्म’ इति अस्य अर्थः ‘पूर्णं अदः’ इति; इदं पूर्णं इति ‘ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत्’ इति अस्य अर्थः; ६५२५तथा च श्रुत्यन्तरं — ‘यत् एव इह तत् अमुत्र यत् अमुत्र तत् अनु इह’(कः.उ.२.१.१०) इति; ६५२६अतः अदःशब्दवाच्यं पूर्णं ब्रह्म, तत् एव इदं पूर्णं कार्यस्थं नामरूपोपाधिसंयुक्तं अविद्यया उद्रिक्तं ६५२७तस्मात् एव परमार्थस्वरूपात् अन्यत् इव प्रत्यवभासमानं — तत्, यत् आत्मानं एव परं पूर्णं ब्रह्म विदित्वा — अहं अदः पूर्णं ब्रह्म अस्मि इति एवं, पूर्णं आदाय, तिरस्कृत्य अपूर्णस्वरूपतां अविद्याकृतां नामरूपोपाधिसम्पर्कजां एतया ब्रह्मविद्यया पूर्णं एव केवलं अवशिष्यते; ६५२८तथा च उक्तं ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ इति। ६५२९यः सर्वोपनिषदर्थो ब्रह्म, सः एषः अनेन मन्त्रेण अनूद्यते, ६५३०उत्तरसम्बन्धार्थम्। ६५३१ब्रह्मविद्यासाधनत्वेन हि वक्ष्यमाणानि साधनानि ओङ्कारदमदानदयाख्यानि विधित्सितानि, ६५३२खिलप्रकरणसम्बन्धात् सर्वोपासनाङ्गभूतानि च॥
५०३६५३३अत्र एके वर्णयन्ति — पूर्णात् कारणात् पूर्णं कार्यं उद्रिच्यते; ६५३४उद्रिक्तं कार्यं वर्तमानकाले अपि पूर्णं एव परमार्थवस्तुभूतं द्वैतरूपेण; ६५३५पुनः प्रलयकाले पूर्णस्य कार्यस्य पूर्णतां आदाय आत्मनि धित्वा पूर्णं एव अवशिष्यते कारणरूपं; ६५३६एवं उत्पत्तिस्थितिप्रलयेषु त्रिषु अपि कालेषु कार्यकारणयोः पूर्णता एव; ६५३७सा च एका एव पूर्णता ६५३८कार्यकारणयोः भेदेन व्यपदिश्यते; ६५३९एवं च द्वैताद्वैतात्मकं एकं ब्रह्म। ६५४०यथा किल समुद्रो जलतरङ्गफेनबुद्बुदाद्यात्मक एव, ६५४१यथा च जलं सत्यं तदुद्भवाः च तरङ्गफेनबुद्बुदादयः समुद्रात्मभूताः एव आविर्भावतिरोभावधर्माणः परमार्थसत्या एव — एवं सर्वं इदं द्वैतं परमार्थसत्यं एव जलतरङ्गादिस्थानीयं, समुद्रजलस्थानीयं तु परं ब्रह्म। ६५४२एवं च किल द्वैतस्य सत्यत्वे कर्मकाण्डस्य प्रामाण्यं, ६५४३यदा पुनः द्वैतं द्वैतं इव अविद्याकृतं मृगतृष्णिकावत् अनृतं, अद्वैतं एव परमार्थतः, तदा किल कर्मकाण्डं विषयाभावात् अप्रमाणं भवति; ६५४४तथा च विरोधः एव स्यात्। ६५४५वेदैकदेशभूता उपनिषत् प्रमाणं, परमार्थाद्वैतवस्तुप्रतिपादकत्वात्; अप्रमाणं कर्मकाण्डं, असद्द्वैतविषयत्वात्। ६५४६तद्विरोधपरिजिहीर्षया श्रुत्या एतत् उक्तं कार्यकारणयोः सत्यत्वं समुद्रवत् ‘पूर्णं अदः’ इत्यादिना इति। ६५४७तत् असत्, विशिष्टविषयापवादविकल्पयोः असम्भवात्। ६५४८न हि इयं सुविवक्षिता कल्पना। ६५४९कस्मात् ? ६५५०यथा क्रियाविषये उत्सर्गप्राप्तस्य एकदेशे अपवादः क्रियते, यथा ‘अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः’(छा.उ.८.१५.१) इति हिंसा सर्वभूतविषया उत्सर्गेण निवारिता तीर्थे विशिष्टविषये ज्योतिष्टोमादौ अनुज्ञायते, ६५५१न च ६५५२तथा वस्तुविषये इह अद्वैतं ब्रह्म उत्सर्गेण प्रतिपाद्य पुनः तदेकदेशे अपवदितुं शक्यते, ब्रह्मणः अद्वैतत्वात् एव एकदेशानुपपत्तेः। तथा विकल्पानुपपत्तेः च; ६५५३यथा ‘अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ ‘न अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ इति ग्रहणाग्रहणयोः पुरुषाधीनत्वात् विकल्पो भवति; न तु इह तथा वस्तुविषये द्वैतं वा स्यात् अद्वैतं वा इति विकल्पः सम्भवति, अपुरुषतन्त्रत्वात् आत्मवस्तुनः, ६५५४विरोधात् च द्वैताद्वैतत्वयोः एकस्य। ६५५५तस्मात् न सुविवक्षिता इयं कल्पना। श्रुतिन्यायविरोधात् च। सैन्धवघनवत् प्रज्ञानैकरसघनं निरन्तरं पूर्वापरबाह्याभ्यन्तरभेदविवर्जितं सबाह्याभ्यन्तरं अजं न इति न इति अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अजरं अभयं अमृतं — इति एवमाद्याः श्रुतयः निश्चितार्थाः संशयविपर्यासाशङ्कारहिताः सर्वाः समुद्रे प्रक्षिप्ताः स्युः, अकिञ्चित्करत्वात्। ६५५६तथा न्यायविरोधोऽपि, सावयवस्य अनेकात्मकस्य क्रियावतो नित्यत्वानुपपत्तेः; ६५५७–६५५८नित्यत्वं च आत्मनः स्मृत्यादिदर्शनात् अनुमीयते; तद्विरोधः च प्राप्नोति अनित्यत्वे; भवत्कल्पनानर्थक्यं च; ६५५९–६५६०स्फुटं एव च अस्मिन् पक्षे कर्मकाण्डानर्थक्यं, अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात्। ननु ब्रह्मणो द्वैताद्वैतात्मकत्वे समुद्रादिदृष्टान्ताः विद्यन्ते; कथं उच्यते भवता एकस्य द्वैताद्वैतत्वं विरुद्धं इति ? ६५६१न, अन्यविषयत्वात्; नित्यनिरवयववस्तुविषयं हि विरुद्धत्वं अवोचाम द्वैताद्वैतत्वस्य, न कार्यविषये सावयवे। ६५६२तस्मात् श्रुतिस्मृतिन्यायविरोधात् अनुपपन्ना इयं कल्पना। ६५६३अस्याः कल्पनायाः वरं उपनिषत्परित्यागः एव। ६५६४अध्येयत्वात् च न शास्त्रार्थाः इयं कल्पना; ६५६५न हि जननमरणाद्यनर्थशतसहस्रभेदसमाकुलं समुद्रवनादिवत् सावयवं अनेकरसं ब्रह्म ध्येयत्वेन विज्ञेयत्वेन वा श्रुत्या उपदिश्यते; ६५६६प्रज्ञानघनतां च उपदिशति; ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.२०) इति च; अनेकधादर्शनापवादात् च ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) इति; ६५६७यत् च श्रुत्या निन्दितं, तत् न कर्तव्यं; ६५६८यत् च न क्रियते, न सः शास्त्रार्थः; ६५६९ब्रह्मणोऽनेकरसत्वं अनेकधात्वं च द्वैतरूपं निन्दितत्वात् न द्रष्टव्यं; अतो न शास्त्रार्थः; ६५७०यत् तु एकरसत्वं ब्रह्मणः तत् द्रष्टव्यत्वात् प्रशस्तं, प्रशस्तत्वात् च शास्त्रार्थो भवितुं अर्हति। ६५७१यत् तु उक्तं वेदैकदेशस्य अप्रामाण्यं कर्मविषये द्वैताभावात्, अद्वैते च प्रामाण्यं इति — ६५७२तत् न, यथाप्राप्तोपदेशार्थत्वात्; ६५७३न हि द्वैतं अद्वैतं वा वस्तु जातमात्रं एव पुरुषं ज्ञापयित्वा पश्चात् कर्म वा ब्रह्मविद्यां वा उपदिशति शास्त्रं; ६५७४न च उपदेशार्हं द्वैतं, जातमात्रप्राणिबुद्धिगम्यत्वात्; ६५७५न च द्वैतस्य अनृतत्वबुद्धिः प्रथमं एव कस्यचित् स्यात्, येन द्वैतस्य सत्यत्वं उपदिश्य पश्चात् आत्मनः प्रामाण्यं प्रतिपादयेत् शास्त्रम्। ६५७६न अपि पाषण्डिभिः अपि प्रस्थापिताः शास्त्रस्य प्रामाण्यं न गृह्णीयुः। ६५७७तस्मात् यथाप्राप्तं एव द्वैतं अविद्याकृतं स्वाभाविकं उपादाय स्वाभाविक्या एव अविद्यया युक्ताय रागद्वेषादिदोषवते यथाभिमतपुरुषार्थसाधनं कर्म उपदिशति अग्रे; पश्चात् प्रसिद्धक्रियाकारकफलस्वरूपदोषदर्शनवते तद्विपरीतौदासीन्यस्वरूपावस्थानफलार्थिने तदुपायभूतां आत्मैकत्वदर्शनात्मिकां ब्रह्मविद्यां उपदिशति। ६५७८अथ एवं सति तदौदासीन्यस्वरूपावस्थाने फले प्राप्ते शास्त्रस्य प्रामाण्यं प्रति अर्थित्वं निवर्तते; तत् अभावात् शास्त्रस्य अपि शास्त्रत्वं तं प्रति निवर्तत एव। ६५७९तथा प्रतिपुरुषं परिसमाप्तं शास्त्रं ६५८०इति न शास्त्रविरोधगन्धोऽपि अस्ति, ६५८१अद्वैतज्ञानावसानत्वात् शास्त्रशिष्यशासनादिद्वैतभेदस्य; ६५८२अन्यतमावस्थाने हि विरोधः स्यात् अवस्थितस्य; इतरेतरापेक्षत्वात् तु शास्त्रशिष्यशासनानां न अन्यतमोऽपि अवतिष्ठते; ६५८३सर्वसमाप्तौ तु कस्य विरोधः आशङ्क्येत अद्वैते केवले शिवे सिद्धे; ६५८४न अपि अविरोधता, ६५८५अतः एव। ६५८६अथ अपि अभ्युपगम्य ब्रूमः — द्वैताद्वैतात्मकत्वे अपि शास्त्रविरोधस्य तुल्यत्वात्; ६५८७यदा अपि समुद्रादिवत् द्वैताद्वैतात्मकं एकं ब्रह्म अभ्युपगच्छामः न अन्यत् वस्त्वन्तरं, तदा अपि भवदुक्तात् शास्त्रविरोधात् न मुच्यामहे; ६५८८कथं ? ६५८९एकं हि परं ब्रह्म द्वैताद्वैतात्मकं; तत् शोकमोहाद्यतीतत्वात् उपदेशं न काङ्क्षति; ६५९०न च उपदेष्टा अन्यः ब्रह्मणः; द्वैताद्वैतरूपस्य ब्रह्मणः एकस्य एव अभ्युपगमात्। ६५९१अथ द्वैतविषयस्य अनेकत्वात् अन्योन्योपदेशः, न ब्रह्मविषयः उपदेशः इति चेत् — ६५९२तदा द्वैताद्वैतात्मकं एकं एव ब्रह्म, न अन्यत् अस्ति इति विरुध्यते। ६५९३यस्मिन् द्वैतविषये अन्योन्योपदेशः, सः अन्यः द्वैतं च अन्यत् एव इति समुद्रदृष्टान्तो विरुद्धः। ६५९४न च समुद्रोदकैकत्ववत् विज्ञानैकत्वे ब्रह्मणः अन्यत्र उपदेशग्रहणादिकल्पना सम्भवति; ६५९५न हि हस्तादिद्वैताद्वैतात्मके देवदत्ते वाक्कर्णयोः देवदत्तैकदेशभूतयोः वाक् उपदेष्ट्री कर्णः केवलः उपदेशस्य ग्रहीता, देवदत्तः तु न उपदेष्टा न अपि उपदेशस्य ग्रहीता — इति कल्पयितुं शक्यते, ६५९६समुद्रैकोदकात्मत्ववत् एकविज्ञानवत्त्वात् देवदत्तस्य। ६५९७–६५९८तस्मात् श्रुतिन्यायविरोधः च अभिप्रेतार्थासिद्धिः च एवंकल्पनायां स्यात्। तस्मात् यथाव्याख्यात एव अस्माभिः पूर्णं अदः इति अस्य मन्त्रस्य अर्थः॥
५०४६५९९ओं खं ब्रह्म इति मन्त्रः; ६६००अयं च अन्यत्र अविनियुक्तः ६६०१इह ब्राह्मणेन ध्यानकर्मणि विनियुज्यते। अत्र च ब्रह्म इति विशेष्याभिधानं, खं इति ६६०२विशेषणम्। विशेषणविशेष्ययोः च सामानाधिकरण्येन निर्देशः नीलोत्पलवत् — खं ब्रह्म इति ६६०३ब्रह्मशब्दो बृहद्वस्तुमात्रास्पदः अविशेषितः, अतः विशेष्यते — खं ब्रह्म इति; ६६०४यत् तत् खं ब्रह्म, तत् ओंशब्दवाच्यं, ओंशब्दस्वरूपं एव वा; उभयथा अपि सामानाधिकरण्यं अविरुद्धम्। ६६०५इह च ब्रह्मोपासनसाधनत्वार्थं ओंशब्दः प्रयुक्तः, ६६०६तथा च श्रुत्यन्तरात् ‘एतत् आलम्बनं श्रेष्ठं एतत् आलम्बनं ६६०७परं’(कः.उ.१.२.१७) ‘ओं इति आत्मानं युञ्जीत’(तै.ना.२४.१) ‘ओं इति एतेन एव अक्षरेण परं पुरुषं अभिध्यायीत’(प्र.उ.५.५) ‘ओं इति एवं ध्यायथ आत्मानं’(मु.उ.२.२.६) इत्यादेः। ६६०८अन्यार्थासम्भवात् च उपदेशस्य। ६६०९यथा अन्यत्र ‘ओं इति शंसति ओं इति उद्गायति’(छा.उ.१.१.९) इति एवं आदौ स्वाध्यायारम्भापवर्गयोः च ओङ्कारप्रयोगः विनियोगात् अवगम्यते, न च तथा अर्थान्तरं इह अवगम्यते। ६६१०तस्मात् ध्यानसाधनत्वेन एव इह ओङ्कारशब्दस्य उपदेशः। ६६११यद्यपि ब्रह्मात्मादिशब्दाः ब्रह्मणो वाचकाः, तथापि श्रुतिप्रामाण्यात् ब्रह्मणो नेदिष्ठं अभिधानं ओङ्कारः। ६६१२अतः एव ब्रह्मप्रतिपत्तौ इदं परं साधनम्। ६६१३तत् च द्विप्रकारेण, ६६१४प्रतीकत्वेन अभिधानत्वेन च। प्रतीकत्वेन — ६६१५यथा विष्ण्वादिप्रतिमा अभेदेन, एवं ओङ्कारः ब्रह्म इति प्रतिपत्तव्यः। ६६१६तथा हि ओङ्कारालम्बनस्य ब्रह्म प्रसीदति, ‘एतत् आलम्बनं श्रेष्ठं एतत् आलम्बनं परम्। एतत् आलम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते’(कः.उ.१.२.१७) इति श्रुतेः॥
५०५६६१७तत्र खं इति भौतिके खे प्रतीतिः मा भूत् इत्याह — खं पुराणं चिरन्तनं खं परमात्माकाशं इत्यर्थः। ६६१८यत् तत् परमात्माकाशं पुराणं खं, तत् चक्षुराद्यविषयत्वात् निरालम्बनं अशक्यं ग्रहीतुं इति श्रद्धाभक्तिभ्यां भावविशेषेण च ओङ्कारे आवेशयति — ६६१९यथा विष्ण्वङ्गाङ्कितायां शिलादिप्रतिमायां विष्णुं लोकः, एवम्। वायुं अरं खं, वायुः अस्मिन् विद्यते इति ६६२०वायुः अं, खं खमात्रं खं इत्युच्यते, न पुराणं खं — इति एवं आह स्म। कोऽसौ ? कौरव्यायणीपुत्रः। ६६२१वायुः ए हि खे मुख्यः खशब्दव्यवहारः; तस्मात् मुख्ये संप्रत्ययो युक्तः इति मन्यते। ६६२२तत्र यदि पुराणं खं ब्रह्म निरुपाधिस्वरूपं, यदि वा वायुं अरं खं सोपाधिकं ब्रह्म, सर्वथा अपि ओङ्कारः प्रतीकत्वेन एव प्रतिमावत् साधनत्वं प्रतिपद्यते, ‘एतत् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यत् ओङ्कारः’(प्र.उ.५.२) इति श्रुत्यन्तरात्। ६६२३केवलं खशब्दार्थे विप्रतिपत्तिः। वेदोऽयं ओङ्कारः, वेद विजानाति अनेन यत् वेदितव्यं तस्मात् वेदः ओङ्कारः वाचकः अभिधान; तेन अभिधानेन यत् वेदितव्यं ब्रह्म प्रकाश्यमानं अभिधीयमानं वेद साधको विजानाति उपलभते, तस्मात् ६६२४–६६२५वेदोऽयं इति ब्राह्मणाः विदुः; ६६२६तस्मात् ब्राह्मणानां अभिधानत्वेन साधनत्वं अभिप्रेतं ओङ्कारस्य। ६६२७–६६२८अथवा वेदोऽयं इत्यादि अर्थवादः; कथं ओङ्कारः ब्रह्मणः प्रतीकत्वेन विहितः; ओं खं ब्रह्म इति सामानाधिकरण्यात् तस्य स्तुतिः इदानीं वेदत्वेन; ६६२९सर्वो हि अयं वेद ओङ्कारः एव; एतत्प्रभवः एतदात्मकः सर्वः ऋग्यजुःसामादिभेदभिन्नः एषः ओङ्कारः, ६६३०‘तत् यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि’(छा.उ.२.२३.३) इत्यादिश्रुत्यन्तरात्; ६६३१इतः च अयं वेदः ओङ्कारः, यत् वेदितव्यं, तत् सर्वं वेदितव्यं ओङ्कारेण एव वेद एनेन; अतः अयं ओङ्कारो वेदः; ६६३२इतरस्य अपि वेदस्य वेदत्वं अतः एव; ६६३३तस्मात् विशिष्टोऽयं ओङ्कारः साधनत्वेन प्रतिपत्तव्य इति। ६६३४अथवा वेदः सः; कोऽसौ ? यं ब्राह्मणाः विदुः ओङ्कारं; ब्राह्मणानां हि असौ प्रणवोद्गीथादिविकल्पैः विज्ञेयः; ६६३५तस्मिन् हि प्रयुज्यमाने साधनत्वेन सर्वो वेदः प्रयुक्तो भवति इति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्॥
द्वितीयं ब्राह्मणम्
५०६६६३६अधुना दमादिसाधनत्रयविधानार्थोऽयं आरम्भः — त्रयः, त्रिसङ्ख्याकाः प्राजापत्याः प्रजापतेः अपत्यानि प्राजापत्याः, ते किं ? प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यं ६६३७शिष्यत्ववृत्तेः ब्रह्मचर्यस्य प्राधान्यात् शिष्याः सन्तो ब्रह्मचर्यं ऊषुः उषितवन्तः इत्यर्थः। के ते ? विशेषतः देवाः मनुष्याः असुराः च। ते च उषित्वा ब्रह्मचर्यं किं अकुर्वन् इत्युच्यते — तेषां देवाः ऊचुः पितरं प्रजापतिम्। किं इति ? ब्रवीतु कथयतु, नः अस्मभ्यं यत् अनुशासनं भवान् इति। तेभ्यः एवं अर्थिभ्यः ह एतत् अक्षरं वर्णमात्रं उवाच — द इति। उक्त्वा च तान् पप्रच्छ पिता — किं व्यज्ञासिष्ट इति, ६६३८मया उपदेशार्थं अभिहितस्य अक्षरस्य अर्थं विज्ञातवन्तः आहोस्वित् न इति। देवाः ऊचुः — व्यज्ञासिष्म इति, विज्ञातवन्तो वयम्। यदि एवं, उच्यतां किं मया उक्तं इति। देवाः ऊचुः — दाम्यत, अदान्ताः यूयं स्वभावतः अतो दान्ताः भवत इति नः अस्मान् आत्थ कथयसि। इतर आह — ओं इति ६६३९सम्यक् व्यज्ञासिष्ट इति॥
५०७समानं अन्यत्। ६६४०स्वभावतो लुब्धाः यूयं, अतो यथाशक्ति संविभजत दत्त इति नः अस्मान् आत्थ, ६६४१किं अन्यत् ब्रूयात् नो हितं इति मनुष्याः॥
५०८तथा असुराः दयध्वं इति; ६६४३क्रूराः यूयं हिंसादिपराः, अतो दयध्वं प्राणिषु दयां कुरुत इति। तत् एतत् प्रजापतेः अनुशासनं अद्यापि अनुवर्तते एव। ६६४४यः पूर्वं प्रजापतिः देवादीन् अनुशशास सोऽद्यापि अनुशास्ति एव दैव्या स्तनयित्नुलक्षणया वाचा। कथं एषा श्रूयते दैवी वाक् ? का असौ स्तनयित्नुः ? द द द इति, दाम्यत दत्त दयध्वं इति — एषां वाक्यानां उपलक्षणाय त्रिः दकारः उच्चार्यते ६६४५अनुकृतिः; न तु स्तनयित्नुशब्दः त्रिः एव, सङ्ख्यानियमस्य लोके अप्रसिद्धत्वात्। ६६४६यस्मात् अद्यापि प्रजापतिः दाम्यत दत्त दयध्वं इति अनुशास्ति एव, तस्मात् कारणात् एतत् त्रयं; किं तत् त्रयं इत्युच्यते — दमं दानं दयां इति शिक्षेत् उपादद्यात् ६६४७प्रजापतेः अनुशासनं अस्माभिः कर्तव्यं इति एवं मतिं कुर्यात्। ६६४८तथा च स्मृतिः — ‘त्रिविधं नरकस्य इदं द्वारं नाशनं आत्मनः। कामः क्रोधः तथा लोभः तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत्’(भ.गी.१६.२१) इति। ६६४९अस्य हि विधेः शेषः पूर्वः। ६६५०तथापि देवादीन् उद्दिश्य किमर्थं दकारत्रयं उच्चारितवान् प्रजापतिः ६६५१पृथक् अनुशासनार्थिभ्यः; ६६५२ते वा कथं विवेकेन प्रतिपन्नाः प्रजापतेः मनोगतं समानेन एव दकारवर्णमात्रेण इति पराभिप्रायज्ञाः विकल्पयन्ति। ६६५३अत्र एके आहुः — अदान्तत्वादातृत्वादयालुत्वैः अपराधित्वं आत्मनो मन्यमानाः शङ्किता एव प्रजापतौ ऊषुः, किं नो वक्ष्यति इति; ६६५४तेषां च दकारश्रवणमात्रात् एव आत्माशङ्कावशेन तदर्थप्रतिपत्तिः अभूत्; ६६५५लोके अपि हि प्रसिद्धं — पुत्राः शिष्याः च अनुशास्याः सन्तो दोषात् निवर्तयितव्याः इति; ६६५६अतो युक्तं प्रजापतेः दकारमात्रोच्चारणं; ६६५७दमादित्रये च दकारान्वयात् आत्मनो दोषानुरूप्येण देवादीनां विवेकेन प्रतिपत्तुं च इति; ६६५८फलं तु एतत् आत्मदोषज्ञाने सति दोषात् निवर्तयितुं शक्यते अल्पेन अपि उपदेशेन, यथा देवादयो दकारमात्रेण इति। ननु एतत् त्रयाणां ६६५९देवादीनां अनुशासनं ६६६०देवादिभिः अपि एकैकं एव उपादेयं, ६६६१अद्यत्वे अपि न तु त्रयं मनुष्यैः शिक्षितव्यं इति। ६६६२अत्र उच्यते — पूर्वैः देवादिभिः विशिष्टैः अनुष्ठितं एतत् त्रयं, तस्मात् मनुष्यैः एव शिक्षितव्यं इति। ६६६३तत्र दयालुत्वस्य अननुष्ठेयत्वं स्यात्, कथं ? असुरैः अप्रशस्तैः अनुष्ठितत्वात् इति चेत् — ६६६४न, तुल्यत्वात् त्रयाणां; अतः अन्योऽत्र अभिप्रायः — प्रजापतेः पुत्राः देवादयः त्रयः; पुत्रेभ्यः च हितं एव पित्रा उपदेष्टव्यं; ६६६५प्रजापतिः च हितज्ञः न अन्यथा उपदिशति; तस्मात् पुत्रानुशासनं प्रजापतेः परमं एतत् हितं; ६६६६अतो मनुष्यैः एव एतत् त्रयं शिक्षितव्यं इति। ६६६७अथवा न देवाः असुराः वा अन्ये केचन विद्यन्ते मनुष्येभ्यः; ६६६८मनुष्याणां एव अदान्ताः ये अन्यैः उत्तमैः गुणैः सम्पन्नाः; ते देवाः; लोभप्रधानाः मनुष्याः; तथा हिंसापराः क्रूराः असुराः; ते एव मनुष्याः ६६६९अदान्तत्वादिदोषत्रयं अपेक्ष्य देवादिशब्दभाजो भवन्ति, ६६७०इतरान् च गुणान् सत्त्वरजस्तमांसि अपेक्ष्य; ६६७१अतः मनुष्यैः एव शिक्षितव्यं एतत् त्रयं इति, ६६७२तत् अपेक्षया एव प्रजापतिना उपदिष्टत्वात्; ६६७३तथा हि मनुष्याः अदान्ताः लुब्धाः क्रूराः च दृश्यन्ते; ६६७४तथा च स्मृतिः — ‘कामः क्रोधः तथा लोभः तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत्’(भ.गी.१६.२१) इति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥
तृतीयं ब्राह्मणम्
५०९६६७५दमादिसाधनत्रय सर्वोपासनशेष विहितं; ६६७६दान्तः अलुब्ध दयालु सन् सर्वोपासनेषु अधिक्रियते। ६६७७तत्र निरुपाधिकस्य ब्रह्मणो दर्शनं अतिक्रान्त; ६६७८अथ अधुना सोपाधिकस्य तस्य एव अभ्युदयफलानि वक्तव्यानि इति एवं अर्थोऽयं आरम्भः —
५१०एषः प्रजापतिः यत् हृदयं प्रजापतिः अनुशास्ति इति अनन्तरं एव अभिहितम्। कः पुनः असौ अनुशास्ता प्रजापतिः इत्युच्यते — एषः प्रजापतिः; को असौ ? यत् हृदयं, हृदयं इति हृदयस्था बुद्धिः उच्यते; ६६८१यस्मिन् शाकल्यब्राह्मणान्ते नामरूपकर्मणां उपसंहारः ६६८२उक्तो दिग्विभागद्वारेण, तत् एतत् सर्वभूतप्रतिष्ठं सर्वभूतात्मभूतं हृदयं प्रजापतिः प्रजानां स्रष्टा; एतत् ब्रह्म, बृहत्त्वात् सर्वात्मत्वात् च ब्रह्म; ६६८३एतत् सर्वं; उक्तं पञ्चमाध्याये हृदयस्य सर्वत्वं; तत् सर्वं यस्मात् तस्मात् उपास्यं हृदयं ब्रह्म। तत्र हृदयनामाक्षरविषयं एव तावत् उपासनं उच्यते; तत् एतत् हृदयं इति नाम त्र्यक्षरं, त्रीणि अक्षराणि अस्य इति त्र्यक्षरं; कानि पुनः तानि त्रीणि अक्षराणि उच्यन्ते; हृ इति एकं अक्षरं; ६६८४अभिहरन्ति, हृतेः आहृतिकर्मणः हृ इति एतत् रूपं इति यो वेद, ६६८५यस्मात् हृदयाय ब्रह्मणे स्वाः च इन्द्रियाणि अन्ये च विषयाः शब्दादयः स्वं स्वं कार्यं अभिहरन्ति, हृदयं च भोक्त्रर्थं अभिहरति — अतः हृदयनाम्नः हृ इति एतत् अक्षरं इति यो वेद — अस्मै विदुषे अभिहरन्ति स्वाः च ज्ञातयः अन्ये च असम्बद्धाः, बलिं इति वाक्यशेषः। ६६८६विज्ञानानुरूप्येण एतत्फलम्। तथा द इति एतत् अपि एकं अक्षरं; एतत् अपि दानार्थस्य ददातेः द इति एतद्रूपं हृदयनामाक्षरत्वेन निबद्धम्। अत्र अपि — ६६८७हृदयाय ब्रह्मणे स्वाः च करणानि अन्ये च विषयाः स्वं स्वं वीर्यं ददति, हृदयं भोक्त्रे ददाति स्वं वीर्यं, अतो दकारः इति एवं यो वेद, अस्मै ददति स्वाः च अन्ये च। तथा यं इति एतत् अपि एकं अक्षरं; इणो गत्यर्थस्य यं इति एतत् रूपं अस्मिन् नाम्नि निबद्धं इति यो वेद, सः स्वर्गं लोकं एति। एवं नामाक्षरात् अपि ईदृशं विशिष्टं फलं प्राप्नोति, किं उ वक्तव्यं हृदयस्वरूपोपासनात् — इति हृदयस्तुतये नामाक्षरोपन्यासः॥
इति पञ्चमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥
चतुर्थं ब्राह्मणम्
५११६६८८तस्य एव हृदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्यं इति उपासनं विधित्सन् आह — तत्, तत् इति हृदयं ब्रह्म परामृष्टं; वै इति स्मरणार्थं; तत् यत् हृदयं ब्रह्म स्मर्यते इति एकः तच्छब्दः; तत् एतत् उच्यते प्रकारान्तरेण इति द्वितीयः तच्छब्दः। किं पुनः तत्प्रकारान्तरं ? एतत् एव तत् इति एतच्छब्देन सम्बध्यते तृतीयः तच्छब्दः; एतत् इति वक्ष्यमाणं बुद्धौ सन्निधीकृत्य आह; आस बभूव; किं पुनः एतत् एव आस ? यत् उक्तं हृदयं ब्रह्म इति, तत् इति, तृतीयः तच्छब्दो विनियुक्तः। किं तत् इति विशेषतो निर्दिशति; सत्यं एव, ६६८९सत् च त्यत् च ६६९०मूर्तं च अमूर्तं च सत्यं ब्रह्म, पञ्चभूतात्मकं इति एतत्। ६६९१सः यः कश्चित् सत्यात्मानं एतं, महत् महत्त्वात्, यक्षं पूज्यं, प्रथमजं प्रथमजातं, ६६९२सर्वस्मात् संसारिणः एतत् एव अग्रे जातं ब्रह्म अतः प्रथमजं, वेद विजानाति सत्यं ब्रह्म इति; तस्य इदं फलं उच्यते — यथा सत्येन ब्रह्मणा इमे लोकाः आत्मसात्कृता जिताः, एवं सत्यात्मानं ब्रह्म महत् यक्षं प्रथमजं वेद, सः जयति इमान् लोकान्; ६६९३किं च जितो वशीकृतः, इत् नु इत्थं, यथा ब्रह्मणा असौ शत्रुः इति वाक्यशेषः। ६६९४असत् च असत् भवेत् असौ शत्रुः जितो भवेत् इत्यर्थः। ६६९५कस्य एतत्फलं इति पुनः निगमयति — यः एवं एतत् महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्म इति। ६६९६अतो विद्यानुरूपं फलं युक्तं, ६६९७सत्यं हि एव यस्मात् ब्रह्म॥
इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥
पञ्चमं ब्राह्मणम्
५१२सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुत्यर्थं इदं आह। ६६९९महत् यक्षं प्रथमजं इति उक्तं, तत् कथं प्रथमजत्वं इत्युच्यते — आप एव इदं अग्रे आसुः; आप इति कर्मसमवायिनी ६७००अग्निहोत्राद्याहुतयः; अग्निहोत्राद्याहुतेः द्रवात्मकत्वात् अप्त्वं; ६७०१ताः च आपः अग्निहोत्रादिकर्मापवर्गोत्तरकालं केनचित् अदृष्टेन सूक्ष्मेण आत्मना कर्मसमवायित्वं अपरित्यजन्त्यः ६७०२इतरभूतसहिता एव न केवलाः, ६७०३कर्मसमवायित्वात् तु प्राधान्यं अपां — इति ६७०४सर्वाणि एव ६७०५भूतानि प्राक् उत्पत्तेः अव्याकृतावस्थानि कर्तृसहितानि निर्दिश्यन्ते ‘आपः’ इति; ताः आपः बीजभूता जगतः अव्याकृतात्मना अवस्थिताः; ताः एव इदं सर्वं नामरूपविकृत जगत् अग्रे आसुः, न अन्यत् किञ्चित् विकारजातं आसीत्; ताः पुनः आपः सत्यं असृजन्त; तस्मात् सत्यं ब्रह्म प्रथमजं; तत् एतत् हिरण्यगर्भस्य सूत्रात्मनो जन्म, यत् अव्याकृतस्य जगतो व्याकरणं, ६७०६तत् सत्यं ब्रह्म कुतः ? महत्त्वात्; ६७०७कथं महत्त्वं इत्याह — यस्मात् सर्वस्य स्रष्टृ; ६७०८कथं ? यत् सत्यं ब्रह्म, तत् प्रजापतिं प्रजानां पतिं विराजं सूर्यादिकरणं असृजत इति अनुषङ्गः; प्रजापतिः देवान्, सः विराट् प्रजापतिः देवान् असृजत; ६७०९यस्मात् सर्वं एवं क्रमेण सत्यात् ब्रह्मणो जातं, ६७१०तस्मात् महत् सत्यं ब्रह्म। कथं पुनर्यक्षं इत्युच्यते — ते एवं सृष्टा देवाः पितरं अपि विराजं अतीत्य, तत् एव सत्यं ब्रह्म उपासते; अतः एतत् प्रथमजं महत् यक्षं; तस्मात् सर्वात्मना उपास्यं तत्; तस्य अपि सत्यस्य ब्रह्मणो नाम सत्यं इति; तत् एतत् त्र्यक्षरं; कानि तानि अक्षराणि इत्याह — सः इति एकं अक्षरं; ती इति एकं अक्षरं, ती इति ईकारानुबन्धो निर्देशार्थः; यं इति एकं अक्षरं; तत्र तेषां प्रथमोत्तमे अक्षरे सकारयकारौ सत्यं, मृत्युरूपाभावात्; मध्यतः मध्ये अनृतं; अनृतं हि मृत्युः मृत्य्वनृतयोः तकारसामान्यात्। तत् एतत् अनृतं तकाराक्षरं मृत्युरूपं उभयतः सत्येन सकारयकारलक्षणेन परिगृहीतं व्याप्तं अन्तर्भावितं सत्यरूपाभ्यां, अतः अकिञ्चित्करं तत्, सत्यभूयं एव सत्यबाहुल्यं एव भवति; एवं सत्यबाहुल्यं सर्वस्य मृत्योः अनृतस्य अकिञ्चित्करत्वं च यो विद्वान्, तं एवं विद्वांसं अनृतं कदाचित् ६७११प्रमादोक्तं न हिनस्ति॥
५१३६७१३–६७१४अस्य अधुना सत्यस्य ब्रह्मणः संस्थानविशेषे उपासनं उच्यते — तत् यत्; किं तत् ? सत्यं ब्रह्म प्रथमजं; किं ? असौ सः; कोऽसौ ? आदित्यः; कः पुनः असौ आदित्यः ? यः एषः; कः एषः ? यः एतस्मिन् आदित्यमण्डले पुरुषः अभिमानी, सोऽसौ सत्यं ब्रह्म। ६७१५–६७१६यः च अयं अध्यात्मं योऽयं दक्षिणे अक्षन् अक्षणि पुरुषः; च — शब्दात् सः च सत्यं ब्रह्म इति सम्बन्धः। तौ एतौ आदित्याक्षिस्थौ पुरुषौ एकस्य सत्यस्य ब्रह्मणः संस्थानविशेषौ यस्मात्, तस्मात् अन्योन्यस्मिन् इतरेतरस्मिन् आदित्यः चाक्षुषे चाक्षुषः च आदित्ये प्रतिष्ठितौ, अध्यात्माधिदैवतयोः अन्योन्योपकार्योपकारकत्वात्; ६७१७कथं प्रतिष्ठितौ इत्युच्यते — रश्मिभिः प्रकाशेन अनुग्रहं कुर्वन् एषः आदित्यः अस्मिन् चाक्षुषे अध्यात्मे प्रतिष्ठितः; अयं च चाक्षुषः प्राणैरात् इति अमनुगृह्णन् अमुष्मिन् आदित्ये अधिदैवे प्रतिष्ठितः; सः अस्मिन् शरीरे विज्ञानमयो भोक्ता यदा यस्मिन् काले उत्क्रमिष्यन् भवति, तदा असौ चाक्षुषः आदित्यपुरुषः रश्मीन् उपसंहृत्य केवलेन औदासीन्येन रूपेण व्यवतिष्ठते; तदा अयं विज्ञानमयः पश्यति शुद्धं एव केवलं विरश्मि एतत् मण्डलं चन्द्रमण्डलं इव; तत् एतत् अरिष्टदर्शनं प्रासङ्गिकं प्रदर्श्यते, कथं नाम पुरुषः करणीये यत्नवान् स्यात् इति; न — एवं चाक्षुषं पुरुषं उररीकृत्य तं प्रत्यनुग्रहाय एते रश्मयः स्वामिकर्तव्यवशात् पूर्वं आगच्छन्तोऽपि, पुनः तत्कर्मक्षयं अनुरुध्यमाना इव न उपयन्ति न प्रत्यागच्छन्ति एनम्। अतोऽवगम्यते परस्परोपकार्योपकारकभावात् सत्यस्य एव एकस्य आत्मनः अंशौ एतौ इति॥६७१८
५१४तत्र यः, असौ कः ? यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सत्यनामा; ६७१९तस्य व्याहृतयः अवयवाः; कथं ? भूः इति या इयं व्याहृतिः, सा तस्य शिरः, प्राथम्यात्; तत्र सामान्यं स्वयं एव आह श्रुतिः — एकं एकसङ्ख्यायुक्तं शिरः, तथा एतत् अक्षरं एकं भूः इति। भुवः इति बाहू, द्वित्वसामान्यात्; द्वौ बाहू, द्वे एते अक्षरे। तथा स्वः इति प्रतिष्ठा; द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे; प्रतिष्ठे पादौ प्रतितिष्ठति आभ्यां इति। तस्य अस्य व्याहृत्यवयवस्य सत्यस्य ब्रह्मणे उपनिषत् रहस्यं अभिधान, येन अभिधानेन अभिधीयमानं तत् ब्रह्म अभिमुखी भवति ६७२०लोकवत्; का असौ इत्याह — अहः इति; ६७२१अहः इति च एतत् रूपं हन्तेः जहातेः च इति यो वेद, सः हन्ति जहाति च पाप्मानं यः एवं वेद॥
५१५६७२२एवं योऽयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः, तस्य भूः इति शिरः इत्यादि सर्वं समानम्। तस्य उपनिषत् — अहं इति, ६७२३प्रत्यगात्मभूतत्वात्। ६७२४पूर्ववत् हन्तेः जहातेः च इति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥
षष्ठं ब्राह्मणम्
५१६उपाधीनां अनेकत्वात् अनेकविशेषणत्वात् च तस्य एव प्रकृतस्य ब्रह्मणो मनउपाधिविशिष्ट उपासन विधित्सन् आह —
५१७मनोमयः मनःप्रायः, मनसि ६७२५उपलभ्यमानत्वात्; ६७२६–६७२८मनसा च उपलभत इति मनोमयोऽयं पुरुषः; भाः सत्यः, भा एव सत्यं सद्भावः स्वरूपं यस्य सोऽयं भाः सत्यः, भास्वरः इति एतत्; मनसः सर्वार्थावभासकत्वात् मनोमयत्वात् च अस्य भास्वरत्वं; तस्मिन् अन्तर्हृदये हृदयस्य अन्तः ६७२९तस्मिन् इति एतत्; यथा व्रीहिः वा यवो वा परिमाणतः, एवंपरिमाणः तस्मिन् अन्तर्हृदये योगिभिः दृश्यते इत्यर्थः। ६७३०सः एषः सर्वस्य ईशानः सर्वस्य स्वभेदजातस्य ईशानः स्वामी; स्वामित्वे अपि सति कश्चित् अमात्यादितन्त्रः, अयं तु न तथा; किं तर्हि अधिपतिः अधिष्ठाय पालयिता; ६७३१सर्वं इदं प्रशास्ति, यत् इदं किञ्च यत्किञ्चित् सर्वं जगत्, तत् सर्वं प्रशास्ति। एवं मनोमयस्य उपासनात् तथारूपापत्तिः एव फलम्। ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’(शत.ब्रा.१०.५.२.२०) इति ब्राह्मणम्॥६७३२
इति पञ्चमाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम्॥
सप्तमं ब्राह्मणम्
५१८६७३३तथा एव उपासनान्तरं सत्यस्य ब्रह्मणो विशिष्टफलं आरभ्यते — विद्युत् ब्रह्म इति आहुः। विद्युतो ब्रह्मणो निर्वचनं उच्यते — विदानात् अवखण्डनात् तमसो ६७३४मेघान्धकारं विदार्य हि अवभासते, अतो विद्युत्; एवंगुणं विद्युत् ब्रह्म इति यो वेद, असौ विद्यति अवखण्डयति विनाशयति पाप्मनः, एनमात्मानं प्रति प्रतिकूलभूताः पाप्मानो ये तान् सर्वान् पाप्मनः अवखण्डयति इत्यर्थः। यः एवं वेद विद्युत् ब्रह्म इति तस्य अनुरूपं फलं, विद्युत् हि यस्मात् ब्रह्म॥६७३५
इति पञ्चमाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम्॥
अष्टमं ब्राह्मणम्
५१९६७३६पुनः उपासनान्तरं तस्य एव ब्रह्मणः वाक् वै ब्रह्म इति; वाक् इति शब्दः त्रयी; तां वाचं धेनुं, धेनुः इव धेनुः, ६७३७यथा धेनुः चतुर्भिः स्तनैः स्तन्यं पयः क्षरति वत्साय एवं वाग्धेनुः वक्ष्यमाणैः स्तनैः पयः इव अन्नं क्षरति देवादिभ्यः। ६७३८के पुनः ते स्तनाः ? के वा ते, येभ्यः क्षरति ? तस्याः एतस्याः वाचो धेन्वाः, द्वौ स्तनौ देवाः उपजीवन्ति वत्सस्थानीयाः; कौ तौ ? स्वाहाकारं च वषट्कारं च; ६७३९आभ्यां हि हविः दीयते देवेभ्यः। हन्तकारं मनुष्याः; हन्त इति मनुष्येभ्यः अन्नं प्रयच्छन्ति। स्वधाकारं पितरः; स्वधाकारेण हि पितृभ्यः स्वधां प्रयच्छन्ति। तस्याः धेन्वा वाचः प्राणः ऋषभः; प्राणेन हि वाक् प्रसूयते; मनो वत्सः; ६७४०मनसा हि प्रस्राव्यते; मनसा हि आलोचिते विषये वाक् प्रवर्तते; तस्मात् मनः वत्सस्थानीयम्। ६७४१एवं वाग्धेनूपासकः ताद्भाव्यं एव प्रतिपद्यते॥
इति पञ्चमाध्यायस्य अष्टमं ब्राह्मणम्॥
नवमं ब्राह्मणम्
५२०६७४२अयं अग्निः वैश्वानरः, पूर्ववत् उपासनान्तरं; अयं अग्निः वैश्वानरः; कोऽयं अग्निः इत्याह — योऽयं अन्तः पुरुषे। किं शरीरारम्भकः ? न इत्युच्यते — येन अग्निना वैश्वानराख्येन इदं अन्नं पच्यते। किं तत् अन्नं ? यत् इदं अद्यते भुज्यते अन्नं प्रजाभिः, जाठरोऽग्निः इत्यर्थः। ६७४३तस्य साक्षात् उपलक्षणार्थं इदं आह — तस्य अग्नेः अन्नं पचतः जाठरस्य एषः घोषो भवति; कोऽसौ ? यं घोषं, एतत् इति क्रियाविशेषणं, कर्णौ अपिधाय अङ्गुलीभ्यां अपिधानं कृत्वा शृणोति। तं प्रजापतिं उपासीत वैश्वानरं अग्निम्। अत्र अपि ताद्भाव्यं फलम्। ६७४४तत्र प्रासङ्गिकं इदं अरिष्टलक्षणं उच्यते — सोऽत्र शरीरे भोक्ता यदा उत्क्रमिष्यन् भवति, न एनं घोषं शृणोति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम्॥
दशमं ब्राह्मणम्
५२१६७४५सर्वेषां अस्मिन् प्रकरणे उपासनानां गतिः इयं फलं च उच्यते — यदा वै पुरुषः विद्वान् अस्मात् लोकात् प्रैति शरीरं परित्यजति, सः तदा वायुं आगच्छति, ६७४६अन्तरिक्षे तिर्यग्भूतो वायुः स्तिमितः अभेद्यः तिष्ठति; सः वायुः तत्र स्वात्मनि तस्मै सम्प्राप्ताय विजिहीते स्वात्मावयवान् विगमयति छिद्रीकरोति आत्मानं इत्यर्थः। किम्परिमाणं छिद्रं इत्युच्यते — यथा रथचक्रस्य खं छिद्रं प्रसिद्धपरिमाणं; तेन छिद्रेण सः विद्वान् ऊर्ध्वः आक्रमते ऊर्ध्वः सन् गच्छति। सः ६७४७आदित्यं आगच्छति; आदित्यः ब्रह्मलोकं जिगमिषोः मार्गनिरोधं कृत्वा स्थितः; सोऽपि एवंविदे उपासकाय द्वारं प्रयच्छति; ६७४८तस्मै सः तत्र विजिहीते; यथा लम्बरस्य खं वादित्रविशेषस्य छिद्रपरिमाणं; तेन सः ऊर्ध्वं आक्रमते। सः चन्द्रमसं आगच्छति; सोऽपि तस्मै तत्र विजिहीते; यथा दुन्दुभेः खं प्रसिद्धं; तेन सः ऊर्ध्वं आक्रमते। सः लोकं प्रजापतिलोकं आगच्छति; किंविशिष्टं ? अशोकं मानसेन दुःखेन विवर्जितं इति एतत्; अहिमं हिमवर्जितं शारीरदुःखवर्जितं इत्यर्थः; तं प्राप्य तस्मिन् वसति शाश्वतीः नित्याः समाः संवत्सरान् इत्यर्थः; ब्रह्मणो बहून् कल्पान् वसति इति एतत्॥
इति पञ्चमाध्यायस्य दशमं ब्राह्मणम्॥
एकादशं ब्राह्मणम्
५२२६७४९एतत् वै परमं तपः; किं तत् ? यत् व्याहितः व्याधितः ६७५०ज्वरादिपरिगृहीतः सन् यत् तप्यते तत् एतत् परमं तपः इति एवं चिन्तयेत्, दुःखसामान्यात्। तस्य एवं चिन्तयतो विदुषः कर्मक्षयहेतुः तत् एव तपो भवति अनिन्दतः अविषीदतः। सः एव च तेन विज्ञानतपसा दग्धकिल्बिषः परमं ह एव लोकं जयति, यः एवं वेद। तथा मुमूर्षुः आदौ एव कल्पयति; किं ? एतत् वै परमं तपः, यं प्रेतं मां ६७५१ग्रामादरण्यं हरन्ति ऋत्विजः अन्त्यकर्मणे, तत् ग्रामात् अरण्यगमनसामान्यात् परमं मम तत् तपो भविष्यति; ग्रामात् अरण्यगमनं परमं तपः इति हि प्रसिद्धम्। परमं ह एव लोकं जयति, यः एवं वेद। तथा एतत् वै परमं तपः यं प्रेतं अग्नौ अभ्यादधति, अग्निप्रवेशसामान्यात्। परमं ह एव लोकं जयति यः एवं वेद॥
इति पञ्चमाध्यायस्य एकादशं ब्राह्मणम्॥
द्वादशं ब्राह्मणम्
५२३अन्नं ब्रह्म इति, तथा एतत् उपासनान्तरं विधित्सन् आह — अन्नं ब्रह्म, ६७५३–६७५४अन्नं अद्यते यत् तत् ब्रह्म इति एके आचार्याः आहुः; तत् न तथा ग्रहीतव्यं अन्नं ब्रह्म इति। अन्ये च आहुः — प्राणो ब्रह्म इति; तत् च तथा न ग्रहीतव्यम्। किमर्थं पुनः अन्नं ब्रह्म इति न ग्राह्यं ? यस्मात् पूयति क्लिद्यते पूतिभावं आपद्यते ऋते प्राणात्, तत् कथं ब्रह्म भवितुं अर्हति; ६७५५ब्रह्म हि नाम तत्, यत् अविनाशि। अस्तु तर्हि प्राणो ब्रह्म; न एवं; यस्मात् शुष्यति वै प्राणः शोषं उपैति ऋते अन्नात्; ६७५६अत्ता हि प्राणः; अतः अन्नेन आद्येन विना न शक्नोति आत्मानं धारयितुं; तस्मात् शुष्यति वै प्राणः ऋते अन्नात्; अतः एकैकस्य ब्रह्मता न उपपद्यते यस्मात्, तस्मात् एते ह तु एव ६७५७अन्नप्राणदेवते एकधाभूयं एकधाभावं भूत्वा गत्वा परमतां परमत्वं गच्छतः ब्रह्मत्वं प्राप्नुतः। तत् एतत् एवं अध्यवस्य ह स्म आह — स्म प्रातृदो नाम पितरमात्मनः; किं स्वित् स्वित् इति वितर्के; यथा मया ब्रह्म परिकल्पितं, एवं विदुषे किं स्वित् साधु कुर्यां, साधु शोभनं पूजां, कां तु अस्मै पूजां कुर्यां इत्यभिप्रायः; किं एव अस्मै विदुषे असाधु कुर्यां, कृतकृत्योऽसौ इत्यभिप्रायः। अन्नप्राणौ सहभूतौ ब्रह्म इति विद्वान् न असौ असाधुकरणेन खण्डितो भवति, न अपि साधुकरणेन महीकृतः। तं एवंवादिनं सः पिता ह स्म आह पाणिना हस्तेन निवारयन्, मा प्रातृद मा एवं वोचः। कः तु ६७५८एनयोः अन्नप्राणयोः एकधाभूयं भूत्वा परमतां कः तु गच्छति ? न कश्चित् अपि विद्वान् अनेन ब्रह्मदर्शनेन परमतां गच्छति; तस्मात् न एवं वक्तुं अर्हसि कृतकृत्योऽसौ इति; यदि एवं, ब्रवीतु भवान् कथं परमतां गच्छति इति। तस्मै उ ह एतत् वक्ष्यमाणं वच उवाच। किं तत् ? वि इति; किं तत् वि इत्युच्यते — अन्नं वै वि; अन्ने हि यस्मात् इमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि आश्रितानि, अतः अन्नं वि इत्युच्यते। किञ्च रं इति; रं इति च उक्तवान् पिता; किं पुनः तत् रं ? प्राणो वै रं; कुतः इत्याह; प्राणे हि यस्मात् बलाश्रये सति सर्वाणि भूतानि रमन्ते, अतो रं प्राणः। ६७५९सर्वभूताश्रयगुणं अन्नं, सर्वभूतरतिगुणः च प्राणः। ६७६०न हि कश्चित् अनायतनः निराश्रयः रमते; ६७६१न अपि सति अपि आयतने अप्राणो दुर्बलो रमते; ६७६२यदा तु आयतनवान् प्राणी बलवान् च तदा कृतार्थं आत्मानं मन्यमानो रमते लोकः; ६७६३‘युवा स्यात् साधुयुवाध्यायकः’(तै.उ.२.८.३) इत्यादिश्रुतेः। इदानीं एवंविदः फलं आह — सर्वाणि ह वै अस्मिन् भूतानि विशन्ति अन्नगुणज्ञानात्, सर्वाणि भूतानि रमन्ते प्राणगुणज्ञानात्, यः एवं वेद॥
इति पञ्चमाध्यायस्य द्वादशं ब्राह्मणम्॥
त्रयोदशं ब्राह्मणम्
५२४उक्थं — तथा उपासनान्तरं; उक्थं शस्त्रं; ६७६५तत् हि प्रधानं महाव्रते क्रतौ; ६७६६किं पुनः तत् उक्थं; प्राणो वै उक्थं; ६७६७प्राणः च प्रधान इन्द्रियाणां, उक्थं च शस्त्राणां, अतः उक्थं इति उपासीत। ६७६८कथं प्राणः उक्थं इत्याह — प्राणः हि यस्मात् इदं सर्वं उत्थापयति; उत्थापनात् उक्थं प्राणः; ६७६९न हि अप्राणः कश्चित् उत्तिष्ठति; तत् उपासनफलं आह — उत् ह अस्मात् एवंविदः उक्थवित् प्राणवित् वीरः पुत्रः उत्तिष्ठति ह — दृष्टं एतत्फलं; अदृष्टं तु उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति, यः एवं वेद॥
५२५यजुः इति च उपासीत प्राणं; प्राणो वै यजुः; ६७७०कथं यजुः प्राणः ? प्राणे हि यस्मात् सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते; ६७७१न हि असति प्राणे केनचित् कस्यचित् योगसामर्थ्यं; अतो युनक्ति इति प्राणो यजुः। एवंविदः फलं आह — युज्यन्ते उद्यच्छन्ते इत्यर्थः, ह अस्मै एवंविदे, सर्वाणि भूतानि, श्रैष्ठ्यं श्रेष्ठभावः तस्मै श्रैष्ठ्याय श्रेष्ठभावाय, अयं नः श्रेष्ठो भवेत् इति; यजुषः प्राणस्य सायुज्यं इत्यादि सर्वं समानम्॥६७७२
५२६साम इति च उपासीत प्राणम्। प्राणो वै साम; कथं प्राणः साम ? प्राणे हि यस्मात् सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि सङ्गच्छन्ते, सङ्गमनात् ६७७३साम्यापत्तिहेतुत्वात् साम प्राणः; सम्यञ्चि सङ्गच्छन्ते ह अस्मै सर्वाणि भूतानि; न केवलं सङ्गच्छन्ते एव, श्रेष्ठभावाय च अस्मै कल्पन्ते समर्थ्यन्ते; साम्नः सायुज्यं इत्यादि पूर्ववत्॥
५२७६७७४तं प्राणं क्षत्त्रं इति उपासीत। प्राणो वै क्षत्त्रं; प्रसिद्धं एतत् — प्राणो हि वै क्षत्त्रम्। कथं प्रसिद्धता इत्याह — त्रायते पालयति एवं पिण्डं देहं प्राणः, क्षणितोः शस्त्रादिहिंसितात् पुनः मांसेन आपूरयति यस्मात्, तस्मात् क्षतत्राणात् प्रसिद्धं क्षत्त्रत्वं प्राणस्य। विद्वत्फलं आह — प्र क्षत्त्रं अत्रं, न त्रायते अन्येन केनचित् इति अत्रं, क्षत्त्रं प्राणः, तं अत्रं क्षत्त्रं प्राणं प्राप्नोति इत्यर्थः। शाखान्तरे वा पाठात् क्षत्त्रमात्रं प्राप्नोति, प्राणो भवति इत्यर्थः। क्षत्त्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति, यः एवं वेद॥
इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोदशं ब्राह्मणम्॥
चतुर्दशं ब्राह्मणम्
५२८६७७५ब्रह्मणो हृदयाद्यनेकोपाधिविशिष्टस्य उपासनं उक्तं; अथ इदानीं गायत्र्युपाधिविशिष्टस्य उपासनं वक्तव्यं इति आरभ्यते। ६७७६सर्वच्छन्दसां हि गायत्रीछन्दः प्रधानभूतं; ६७७७तत्प्रयोक्तृगयत्राणात् गायत्री इति वक्ष्यति; ६७७८न च अन्येषां छन्दसां प्रयोक्तृप्राणत्राणसामर्थ्यं; ६७७९प्राणात्मभूता च सा; सर्वच्छन्दसां च आत्मा प्राणः; ६७८०प्राणः च क्षतत्राणात् क्षत्त्रं इति उक्तं; प्राणः च गायत्री; ६७८१तस्मात् तत् उपासनं एव विधित्स्यते; ६७८२द्विजोत्तमजन्महेतुत्वात् च — ६७८३‘गायत्र्या ब्राह्मणं असृजत त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्यं’ इति द्विजोत्तमस्य द्वितीयं जन्म गायत्रीनिमित्तं; तस्मात् प्रधानाः गायत्री; ‘ब्रह्मणा व्युत्थाय ६७८४ब्राह्मणाः अभिवदन्ति, सः ब्राह्मणो विपापो विरजाः अविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति’(बृ.उ.३.५.१), इति उत्तमपुरुषार्थसम्बन्धं ब्राह्मणस्य दर्शयति; ६७८५तत् च ब्राह्मणत्वं गायत्रीजन्ममूलं; अतो वक्तव्यं गायत्र्याः सतत्त्वम्। ६७८६गायत्र्या हि यः सृष्टो द्विजोत्तमः निरङ्कुशः एव उत्तमपुरुषार्थसाधने अधिक्रियते; ६७८७अतः तत् मूलः परमपुरुषार्थसम्बन्धः। ६७८८तस्मात् तदुपासनविधानाय आह — भूमिः अन्तरिक्षं द्यौः इति एतानि अष्टौ अक्षराणि; अष्टाक्षरं अष्टौ अक्षराणि यस्य तत् इदं अष्टाक्षरं; ह वै प्रसिद्धावद्योतकौ; एकं प्रथमं, गायत्र्यै गायत्र्याः, पदं; ६७८९यकारेण एव अष्टत्वपूरणम्। एतत् उ ह एव ६७९०एतत् एव अस्याः गायत्र्याः पदं पादः प्रथमः भूम्यादिलक्षणः त्रैलोक्यात्मा, अष्टाक्षरत्वसामान्यात्। ६७९१एवं एतत् त्रैलोक्यात्मकं गायत्र्याः प्रथमं पदं यो वेद, तस्य एतत् फलं — सः विद्वान् यावत् किञ्चित् एषु त्रिषु लोकेषु जेतव्यं, तावत् सर्वं ह जयति, यः अस्यै एतत् एवं पदं वेद॥
५२९६७९३तथा ६७९४ऋचः यजूंषि सामानि इति त्रयीविद्यानां अक्षराणि ६७९५एतानि अपि अष्टौ एव; तथा एव अष्टाक्षरं ह वै एकं गायत्र्यै पदं द्वितीयं, एतत् उ ह एव अस्याः एतत् ऋग्यजुःसामलक्षणं अष्टाक्षरत्वसामान्यात् एव। सः यावती इयं त्रयी विद्या त्रय्या विद्यया यावत्फलजातं आप्यते, तावत् ह जयति, योऽस्याः एतत् गायत्र्याः त्रैविद्यलक्षणं पदं वेद॥
५३०६७९६तथा प्राणः अपानः व्यानः एतानि अपि प्राणाद्यभिधानाक्षराणि अष्टौ; तत् च गायत्र्याः तृतीयं पदं; यावत् इदं प्राणिजातं, तावत् ह जयति, योऽस्याः एतत् एवं गायत्र्याः तृतीयं पदं वेद। ६७९७अथ अनन्तरं गायत्र्याः त्रिपदायाः शब्दात्मिकायाः तुरीयं पदं उच्यते अभिधेयभूतं, अस्याः प्रकृतायाः गायत्र्याः एतत् एव वक्ष्यमाणं तुरीयं दर्शतं पदं परोरजाः यः एषः तपति; ६७९८तुरीयं इत्यादिवाक्यपदार्थं स्वयं एव व्याचष्टे श्रुतिः — यत् वै चतुर्थं प्रसिद्धं लोके, तत् इह तुरीयशब्देन अभिधीयते; दर्शतं पदं इति अस्य कोऽर्थः इत्युच्यते — ददृशे इव ६७९९दृश्यते इव हि एषः मण्डलान्तर्गतः पुरुषः; अतो दर्शतं पदं उच्यते; परोरजाः इति अस्य पदस्य कोऽर्थः इत्युच्यते — सर्वं ६८००समस्तं उ हि एव एषः मण्डलस्थः पुरुषः रजः रजोजातं समस्तं लोकं इत्यर्थः, उपरि उपरि आधिपत्यभावेन सर्वं लोकं रजोजातं तपति; ६८०१–६८०२उपर्युपरि इति वीप्सा सर्वलोकाधिपत्यख्यापनार्था; ननु सर्वशब्देन एव सिद्धत्वात् वीप्सा अनर्थिका — ६८०३न एषः दोषः; येषां उपरिष्टात् सविता दृश्यते तद्विषयः एव सर्वशब्दः स्यात् इति आशङ्कानिवृत्त्यर्था वीप्सा, ६८०४‘ये च अमुष्मात् पराञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे देवकामानां च’(छा.उ.१.६.८) इति श्रुत्यन्तरात्; ६८०५तस्मात् सर्वावरोधार्था वीप्सा; यथा असौ सविता सर्वाधिपत्यलक्षणया श्रिया यशसा च ख्यात्या तपति, एवं ह एव श्रिया यशसा च तपति, योऽस्याः एतत् एवं तुरीयं दर्शतं पदं वेद॥६८०६
५३१६८०९सा एषा त्रिपदा उक्ता या त्रैलोक्यत्रैविद्यप्राणलक्षणा गायत्री एतस्मिन् चतुर्थे तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता, ६८१०–६८११मूर्तामूर्तरसत्वात् आदित्यस्य; रसापाये हि वस्तु नीरसं अप्रतिष्ठितं भवति, यथा काष्ठादि दग्धसारं, तद्वत्; ६८१२तथा मूर्तामूर्तात्मकं जगत् त्रिपदा गायत्री आदित्ये प्रतिष्ठिता तद्रसत्वात् सह त्रिभिः पादैः; ६८१३तत् वै तुरीयं पदं सत्ये प्रतिष्ठितं; ६८१४किं पुनः तत् सत्यं इत्युच्यते — चक्षुः वै सत्यम्। ६८१५कथं चक्षुः सत्यं इत्याह — प्रसिद्धं एतत्, चक्षुः हि वै सत्यम्। कथं प्रसिद्धता इत्याह — तस्मात् — यत् यदि इदानीं एव द्वौ विवदमानौ विरुद्धं वदमानौ एयातां आगच्छेयातां; अहं अदर्शं दृष्टवान् अस्मि इति अन्यः आह; अहं अश्रौषं — त्वया दृष्टं न तथा तत् वस्तु इति; तयोः यः एवं ब्रूयात् — अहं अद्राक्षं इति, तस्मै एव श्रद्दध्याम; न पुनः यः ब्रूयात् अहं अश्रौषं इति; ६८१६श्रोतुः मृषा श्रवणं अपि सम्भवति; ६८१७न तु चक्षुषो मृषा दर्शनं; ६८१८तस्मात् न अश्रौषं इति उक्तवते श्रद्दध्याम; तस्मात् सत्यप्रतिपत्तिहेतुत्वात् सत्यं चक्षुः; तस्मिन् सत्ये चक्षुषि सह त्रिभिः इतरैः पादैः तुरीयं पदं प्रतिष्ठितं इत्यर्थः। ६८१९उक्तं च ‘सः आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति चक्षुषी इति’(बृ.उ.३.९.२०)। ६८२०तत् वै तुरीयपदाश्रयं सत्यं बले प्रतिष्ठितं; किं पुनः तत् बलं इत्याह — प्राणो वै बलं; तस्मिन् प्राणे बले प्रतिष्ठितं सत्यम्। ६८२१तथा च उक्तं — ‘सूत्रे तत् ओतं च प्रोतं च’(बृ.उ.३.७.२) इति। यस्मात् बले सत्यं प्रतिष्ठितं, ६८२२तस्मात् आहुः — बलं सत्यात् ओगीयः ओजीयः ओजस्तरं इत्यर्थः; ६८२३लोके अपि यस्मिन् हि यत् आश्रितं भवति, तस्मात् आश्रितात् आश्रयस्य बलवत्तरत्वं प्रसिद्धं; ६८२४न हि दुर्बलं बलवतः क्वचित् आश्रयभूतं दृष्टं; ६८२५एवं उक्तन्यायेन उ एषा गायत्री अध्यात्मं अध्यात्मे प्राणे प्रतिष्ठिता; ६८२६सा एषा गायत्री प्राणः; ६८२७अतो गायत्र्यां जगत्प्रतिष्ठितं; ६८२८यस्मिन् प्राणे सर्वे देवाः एकं भवन्ति, सर्वे वेदाः, कर्माणि फलं च; सा एवं गायत्री प्राणरूपा सती जगतः आत्मा। सा ह एषा गयान् तत्रे त्रातवती; के पुनः गयाः ? प्राणाः वागादयः वै गयाः, शब्दकरणात्; तान् तत्रे सा एषा गायत्री। तत् तत्र यत् यस्मात् गयान् तत्रे, तस्मात् गायत्री नाम; गयत्राणात् गायत्री इति प्रथिता। सः आचार्यः उपनीयमाणवकं अष्टवर्षं यां एव अमूं गायत्रीं सावित्रीं सवितृदेवताकां अन्वाह पच्छः अर्धर्चशः समस्तां च, एषा एव सः साक्षात् प्राणः जगतः आत्मा माणवकाय समर्पिता इह इदानीं व्याख्याता, न अन्या; ६८२९सः आचार्यः यस्मै माणवकाय अन्वाह अनुवक्ति, तस्य माणवकस्य गयान् प्राणान् त्रायते नरकादिपतनात्॥६८३०
५३२६८३१तां एतां सावित्रीं ह एके शाखिनः अनुष्टुभं अनुष्टुप्प्रभवां अनुष्टुप्छन्दस्कां अन्वाहुः उपनीताय। तदभिप्रायं आह — वाक् अनुष्टुप्, वाक् च शरीरे सरस्वती, तां एव हि वाचं सरस्वतीं माणवकायानुब्रूम इति एतत् वदन्तः। ६८३२न तथा कुर्यात् न तथा विद्यात्, यत् ते आहुः मृषा एव तत्; किं तर्हि गायत्रीं एव सावित्रीं अनुब्रूयात्; ६८३३कस्मात् ? यस्मात् प्राणो गायत्री इति उक्तं; प्राणे उक्ते, वाक् च सरस्वती च अन्ये च प्राणाः सर्वं माणवकाय समर्पितं भवति। ६८३४किञ्च इदं प्रासङ्गिकं उक्त्वा गायत्रीविदं स्तौति — यदि ह वै अपि एवंवित् बहु इव — ६८३५न हि तस्य सर्वात्मनो बहु नाम अस्ति किञ्चित्, सर्वात्मकत्वात् विदुषः — प्रतिगृह्णाति, न ह एव तत् प्रतिग्रहजातं गायत्र्या एकं चन एकं अपि पदं प्रति पर्याप्तम्॥
५३३६८३६सः यः इमान् त्रीन् — सः यः गायत्रीवित् इमान् भूरादीन् त्रीन् गोश्वादिधनपूर्णान् लोकान् प्रतिगृह्णीयात्, सः प्रतिग्रहः, अस्याः गायत्र्या एतत् प्रथमं पदं यत् व्याख्यातं आप्नुयात् प्रथमपदविज्ञानफलं, तेन भुक्तं स्यात्, न तु अधिकदोषोत्पादकः सः प्रतिग्रहः। अथ पुनः यावती इयं त्रयी विद्या, यः तावत् प्रतिगृह्णीयात्, सोऽस्याः एतत् द्वितीयं पदं आप्नुयात्, द्वितीयपद विज्ञानफलं तेन भुक्तं स्यात्। तथा यावत् इदं प्राणि, यः तावत् प्रतिगृह्णीयात्, सोऽस्याः एतत् तृतीयं पदं आप्नुयात्, तेन तृतीयपदविज्ञानफलं भुक्तं स्यात्। ६८३७कल्पयित्वा इदं उच्यते; ६८३८पादत्रयसमं अपि यदि कश्चित् प्रतिगृह्णीयात्, तत्पादत्रयविज्ञानफलस्य एव क्षयकारणं, न तु अन्यस्य दोषस्य कर्तृत्वे क्षमं; ६८३९न च एवं दाता प्रतिग्रहीता वा; ६८४०गायत्रीविज्ञानस्तुतये कल्प्यते; ६८४१दाता प्रतिग्रहीता च यदि अपि एवं सम्भाव्यते, न असौ प्रतिग्रहः अपराधक्षमः; ६८४२कस्मात् ? यतः अभ्यधिकं अपि पुरुषार्थविज्ञानं अवशिष्टं एव चतुर्थपादविषयं गायत्र्याः; तत् दर्शयति — अथ अस्याः एतत् एव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजाः यः एषः तपति; यदि एतत् नैव केनचन केनचित् अपि प्रतिग्रहेण आप्यं नैव प्राप्यं इत्यर्थः, ६८४३यथा पूर्वोक्तानि त्रीणि पदानि; ६८४४एतानि अपि नैव आप्यानि केनचित्; कल्पयित्वा एवं उक्तं; परमार्थतः कुतः उ एतावत् प्रतिगृह्णीयात् त्रैलोक्यादिसमम्। ६८४५तस्मात् गायत्री एवंप्रकारा उपास्या इत्यर्थः॥
५३४६८४७तस्याः उपस्थानं — तस्याः गायत्र्याः उपस्थानं उपेत्य स्थानं नमस्करणं अनेन मन्त्रेण। कोऽसौ मन्त्रः इत्याह — हे गायत्रि असि भवसि त्रैलोक्यपादेन एकपदी, त्रयीविद्यारूपेण द्वितीयेन द्विपदी, प्राणादिना तृतीयेन त्रिपदी असि, चतुर्थेन तुरीयेण चतुष्पदी असि; एवं चतुर्भिः पादैः उपासकैः पद्यसे ज्ञायसे; ६८४८–६८४९अतः परं परेण निरुपाधिकेन स्वेन आत्मना अपदा असि — अ विद्यमानं पदं यस्याः तव, येन पद्यसे — सा त्वं अपत् असि, यस्मात् न हि पद्यसे, न इति न इति आत्मत्वात्। अतो व्यवहारविषयाय नमः ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे। असौ शत्रुः पाप्मा त्वत्प्राप्तिविघ्नकरः, अदः तत् आत्मनः कार्यं यत् त्वत्प्राप्तिविघ्नकर्तृत्वं, मा प्रापत् मा एव प्राप्नोतु; इति — शब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः; यं द्विष्यात् यं प्रति द्वेषं कुर्यात् स्वयं विद्वान्, तं प्रति अनेन उपस्थानं; असौ शत्रुः अमुकनाम इति नाम गृह्णीयात्; अस्मै यज्ञदत्ताय अभिप्रेतः कामः मा समृद्धिः समृद्धिं मा प्राप्नोतु इति वा उपतिष्ठते; न ह एव अस्मै देवदत्ताय सः कामः समृध्यते; कस्मै ? यस्मै एवं उपतिष्ठते। अहं अदः देवदत्ताभिप्रेतं प्रापं इति वा उपतिष्ठते। ६८५०–६८५२असौ अदः मा प्रापत् इत्यादित्रयाणां मन्त्रपदानां यथाकामं विकल्पः॥
५३५गायत्र्या मुखविधानाय अर्थवादः उच्यते — एतत् ह किल वै स्मर्यते, तत् तत्र गायत्रीविज्ञानविषये; जनको वैदेहः, बुडिलो नामतः, अश्वतराश्वस्य अपत्यं आश्वतराश्विः, तं किल उक्तवान्; यत् नु इति वितर्के, हो अहो इति एतत्, तत् यत् त्वं गायत्रीवित् अब्रूथाः, गायत्रीवित् अस्मि इति यत् अब्रूथाः, किं इदं तस्य वचसोऽननुरूपं; ६८५४अथ कथं, यदि गायत्रीवित्, प्रतिग्रहदोषेण हस्तीभूतो वहसि इति। सः प्रत्याह राज्ञा स्मारितः — मुखं गायत्र्याः हि यस्मात् अस्याः, हे सम्राट्, न विदाञ्चकार न विज्ञातवान् अस्मि — इति ह उवाच; ६८५५एकाङ्गविकलत्वात् गायत्रीविज्ञानं मम अफलं जातम्।
५३६शृणु तर्हि; तस्याः गायत्र्या अग्निः एव मुखं; यदि ह वै अपि बहु इव इन्धनं अग्नौ अभ्यादधति लौकिकाः, सर्वं एव तत् सन्दहति एव इन्धनं अग्निः — एवं ह एव एवंवित् गायत्र्या अग्निः मुखं इति एवं वेत्ति इति एवंवित् स्यात् स्वयं गायत्र्यात्मा अग्निमुखः सन्। यद्यपि बहु इव पापं कुरुते प्रतिग्रहादिदोषं, तत् सर्वं पापजातं सम्प्साय भक्षयित्वा शुद्धः अग्निवत् ६८५६पूतः च तस्मात् प्रतिग्रहदोषात् ६८५७गायत्र्यात्मा अजरोऽमृतः च सम्भवति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशं ब्राह्मणम्॥
पञ्चदशं ब्राह्मणम्
५३७६८५९यो ज्ञानकर्मसमुच्चयकारी सः अन्तकाले आदित्यं प्रार्थयति; ६८६०अस्ति च प्रसङ्गः; गायत्र्याः तुरीयः पादो हि सः; ६८६१तत् उपस्थानं प्रकृतं; ६८६२अतः सः एव प्रार्थ्यते। हिरण्मयेन ज्योतिर्मयेन पात्रेण, यथा पात्रेण इष्टं वस्तु अपिधीयते, एवं इदं सत्याख्यं ब्रह्म ज्योतिर्मयेन मण्डलेन अपिहितं इव ६८६३असमाहितचेतसां अदृश्यत्वात्; तत् उच्यते — सत्यस्य अपिहितं मुखं मुख्यं स्वरूपं; तत् अपिधानं पात्रं अपिधानं इव ६८६४दर्शनप्रतिबन्धकारणं, तत् त्वं, हे पूषन्, जगतः पोषणात् पूषा सविता, अपावृणु अपावृतं कुरु दर्शनप्रतिबन्धकारणं अपनय इत्यर्थः; सत्यधर्माय सत्यं धर्मोऽस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा, तस्मै त्वदात्मभूताय इत्यर्थः; दृष्टये दर्शनाय; ६८६५पूषन् इत्यादीनि नामानि आमन्त्रणार्थानि सवितुः; एकर्षे, एकः च असौ ऋषिः च एकर्षिः, दर्शनात् ऋषिः; ६८६६सः हि सर्वस्य ६८६७जगतः आत्मा ६८६८चक्षुः च सन् सर्वं पश्यति; एको वा गच्छति इति एकर्षिः, ‘सूर्यः एकाकी चरति’(तै.सं.८.४.१८) इति मन्त्रवर्णात्; यम, सर्वं हि जगतः संयमनं त्वत्कृतं; सूर्यः, सुष्ठु ईरयते रसान् रश्मीन् प्राणान् धियो वा जगतः इति; प्राजापत्य, प्रजापतेः ईश्वरस्य अपत्यं हिरण्यगर्भस्य वा, हे प्राजापत्य; व्यूह विगमय रश्मीन्; ६८६९समूह सङ्क्षिप आत्मनः तेजः, येन अहं शक्नुयां द्रष्टुं; ६८७०तेजसा हि अपहतदृष्टिः न शक्नुयां त्वत्स्वरूपं अञ्जसा द्रष्टुं, ६८७१–६८७२विद्योतन इव रूपाणां; अतः उपसंहर तेजः; यत् ते तव रूपं सर्वकल्याणानां अतिशयेन कल्याणं कल्याणतमं; तत् ते तव पश्यामि पश्यामो वयं, वचनव्यत्ययेन। योऽसौ भूर्भुवःस्वर्व्याहृत्यवयवः पुरुषः, पुरुषाकृतित्वात् पुरुषः, सोऽहं अस्मि भवामि; ६८७३‘अहरहं’ इति च उपनिषत् उक्तत्वात् आदित्यचाक्षुषयोः तत् एव इदं परामृश्यते; सोऽहं अस्मि अमृतं इति सम्बन्धः; ६८७४मम अमृतस्य सत्यस्य शरीरपाते, शरीरस्थो यः प्राणो वायुः सः अनिलं बाह्यं वायुं एव प्रतिगच्छतु; ६८७५तथा अन्या देवताः स्वां स्वां प्रकृतिं गच्छन्तु; ६८७६अथ इदं अपि भस्मान्तं सत् पृथिवीं यातु शरीरम्। ६८७७अथ इदानीं आत्मनः सङ्कल्पभूतां मनसि व्यवस्थितां अग्निदेवतां प्रार्थयते — ओं क्रतो; ओं इति क्रतो इति च सम्बोधनार्थौ एव; ओङ्कारप्रतीकत्वात् ओं; मनोमयत्वात् च क्रतुः; हे ओं, हे क्रतो, ६८७८स्मर स्मर्तव्यं; अन्तकाले हि ६८७९त्वत्स्मरणवशात् इष्टा गतिः प्राप्यते; अतः प्रार्थ्यते — यत् मया कृतं, तत् स्मर; पुनरुक्तिः आदरार्था। ६८८०–६८८२किञ्च हे अग्ने, नय प्रापय, सुपथा शोभनेन मार्गेण, राये धनाय कर्मफलप्राप्तये इत्यर्थः; न दक्षिणेन कृष्णेन ६८८३पुनरावृत्तियुक्तेन, ६८८४किं तर्हि शुक्लेन एव सुपथा; अस्मान् विश्वानि सर्वाणि, हे देव, वयुनानि प्रज्ञानानि सर्वप्राणिनां विद्वान्; किञ्च युयोधि अपनय वियोजय अस्मत् अस्मत्तः, जुहुराणं कुटिलं, एनः पापं पापजातं सर्वं; तेन पापेन वियुक्ता वयं एष्याम उत्तरेण पथा त्वत्प्रसादात्; किं तु वयं तुभ्यं परिचर्यां कर्तुं न शक्नुमः; भूयिष्ठां बहुतमां ते तुभ्यं नमउक्तिं नमस्कारवचनं विधेम नमस्कारोक्त्या परिचरेम इत्यर्थः, ६८८५अन्यत् कर्तुं अशक्ताः सन्तः इति॥
इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चदशं ब्राह्मणम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः॥