द्वितीयोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

१८०२३५५आत्मा इति एव उपासीत; २३५६तत् अन्वेषणे च सर्वं अन्विष्टं स्यात्; २३५७तत् एव च आत्मतत्त्वं सर्वस्मात् प्रेयस्त्वात् अन्वेष्टव्यं — २३५८आत्मानं एव अवेदं अहं ब्रह्म अस्मि इति — २३५९–२३६०आत्मतत्त्वं एकं विद्याविषयः। यः तु भेददृष्टिविषयः सः — २३६१अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद इति — अविद्याविषयः। २३६२‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.२०) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) इति एवमादिभिः प्रविभक्तौ विद्याविद्याविषयौ सर्वोपनिषत्सु। २३६३–२३६६तत्र च अविद्याविषयः सर्व एव साध्यसाधनादिभेदविशेषविनियोगेन व्याख्यातः आ तृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः। २३६७सः च व्याख्यातोऽविद्याविषयः सर्व एव द्विप्रकारः — २३६८अन्तःप्राणः उपष्टम्भको गृहस्य इव स्तम्भादिलक्षणः प्रकाशकोऽमृतः, २३६९बाह्यः च कार्यलक्षणोऽप्रकाशक २३७०उपजनापायधर्मकः २३७१तृणकुशमृत्तिकासमो गृहस्य इव २३७२सत्यशब्दवाच्यो २३७३मर्त्यः; २३७४तेन अमृतशब्दवाच्यः प्राणः छन्नः इति च उपसंहृतम्। २३७५सः एव च २३७६प्राणो बाह्याधारभेदेषु अनेकधा विस्तृतः। प्राणः एको वेद इत्युच्यते। २३७७तस्य एव बाह्यः पिण्डः एकः साधारणः — विराट् वैश्वानरः आत्मा पुरुषविधः प्रजापतिः कः हिरण्यगर्भः — इत्यादिभिः पिण्डप्रधानैः शब्दैः आख्यायते सूर्यादिप्रविभक्तकरणः। २३७८एकं च अनेकं च ब्रह्म एतावत् एव, न अतः परं अस्ति २३७९प्रत्येकं च शरीरभेदेषु परिसमाप्तं २३८०चेतनावत् २३८१कर्तृ भोक्तृ च — इति अविद्याविषयं एव आत्मत्वेन उपगतो गार्ग्यो ब्राह्मणो वक्ता उपस्थाप्यते। तद्विपरीतात्मदृक् अजातशत्रुः श्रोता। २३८२एवं हि यतः २३८३पूर्वपक्षसिद्धान्ताख्यायिकारूपेण समर्प्यमाणोऽर्थः श्रोतुः चित्तस्य वशं एति; २३८४विपर्यये हि तर्कशास्त्रवत् केवलार्थानुगमवाक्यैः समर्प्यमाणो दुर्विज्ञेयः स्यात् २३८५अत्यन्तसूक्ष्मत्वात् वस्तुनः; २३८६तथा च काठके — ‘श्रवणाय अपि बहुभिः यो न लभ्यः’(कः.उ.१.२.७) इत्यादिवाक्यैः सुसंस्कृतदेवबुद्धिगम्यत्वं सामान्यमात्रबुद्ध्यगम्यत्वं च सप्रपञ्चं दर्शितं; ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छा.उ.६.१४.२) ‘आचार्यात् ह एव विद्या’(छा.उ.४.४.३) इति च छान्दोग्ये; ‘उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः’(भ.गी.४.३७) इति च गीतासु; इह अपि च शाकल्ययाज्ञवल्क्यसंवादेन अतिगह्वरत्वं महता संरम्भेण ब्रह्मणो वक्ष्यति — २३८७तस्मात् श्लिष्टः एव आख्यायिकारूपेण पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपं आपाद्य वस्तुसमर्पणार्थ आरम्भः। २३८८आचारविध्युपदेशार्थः च — २३८९एवं आचारवतोः वक्तृश्रोत्रोः आख्यायिकानुगतोऽर्थोऽवगम्यते। २३९०केवलतर्कबुद्धिनिषेधार्था च आख्यायिका — २३९१‘न एषा तर्केण मतिः आपनेया’(कः.उ.१.२.९) ‘न तर्कशास्त्रदग्धाय’(मो.ध.२४७.१८) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम्। श्रद्धा च ब्रह्मविज्ञाने परमं साधनं इति आख्यायिकार्थः; २३९२तथा हि गार्ग्याजातशत्र्वोः अतीव श्रद्धालुता दृश्यते आख्यायिकायां; २३९३‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानं’(भ.गी.४.३०) इति च स्मृतिः॥

१८१२३९४तत्र पूर्वपक्षवादी २३९५अविद्याविषयब्रह्मवित् दृप्तबालाकिः — दृप्तः गर्वितः २३९६असम्यग्ब्रह्मवित्त्वात् एव — बलाकायाः अपत्यं बालाकिः, दृप्तः च असौ बालाकिः च इति दृप्तबालाकिः, ह — शब्दः ऐतिह्यार्थ आख्यायिकायां, अनूचानः अनुवचनसमर्थः वक्ता वाग्मी, गार्ग्यो गोत्रतः, आस बभूव क्वचित्कालविशेषे। सः ह उवाच अजातशत्रुं अजातशत्रुनामानं काश्यं काशिराजं अभिगम्य — ब्रह्म ते ब्रवाणि इति ब्रह्म ते तुभ्यं ब्रवाणि कथयानि। सः एवं उक्तोऽजातशत्रुः उवाच — सहस्रं गवां दद्मः एतस्यां वाचि — यां मां प्रत्यवोचः ब्रह्म ते ब्रवाणि इति, तावन्मात्रं एव गोसहस्रप्रदाने निमित्तं इत्यभिप्रायः। साक्षात् ब्रह्मकथनं एव निमित्तं कस्मात् न अपेक्ष्यते सहस्रदाने, ब्रह्म ते ब्रवाणि इति इयं एव तु वाक् निमित्तं अपेक्ष्यत इत्युच्यते — यतः श्रुतिः एव राज्ञोऽभिप्रायं आह — जनको दाता जनकः श्रोता इति च एतस्मिन् वाक्यद्वये एतत् द्वयं अभ्यस्यते जनको २३९७जनक इति; वै — शब्दः प्रसिद्धावद्योतनार्थः; २३९८जनको दित्सुः जनकः शुश्रूषुः इति ब्रह्म शुश्रूषवो विवक्षवः प्रतिजिघृक्षवः च जनाः धावन्ति अभिगच्छन्ति; तस्मात् तत् सर्वं मयि अपि सम्भावितवान् असि इति॥

१८२एवं राजानं शुश्रूषुं अभिमुखीभूतं सः ह उवाच गार्ग्यः — यः एव असौ आदित्ये चक्षुषि च एकः अभिमानी चक्षुर्द्वारेण इह हृदि प्रविष्टः अहं भोक्ता कर्ता च इति अवस्थितः — एतं एव अहं ब्रह्म पश्यामि अस्मिन् कार्यकरणसङ्घाते २४००उपासे; २४०१तस्मात् तं अहं पुरुषं ब्रह्म तुभ्यं ब्रवीमि उपास्स्व इति। सः एवं उक्तः प्रत्युवाच अजातशत्रुः २४०२मा मा इति हस्तेन विनिवारयन् — एतस्मिन् ब्रह्मणि विज्ञेये मा संवदिष्ठाः; २४०३मा मा इति आबाधनार्थं द्विर्वचनं — २४०४एवं समाने विज्ञानविषयः आवयोः अस्मान् अविज्ञानवतः इव दर्शयता बाधिताः स्यामः, २४०५अतो मा संवदिष्ठाः मा संवादं कार्षीः अस्मिन् ब्रह्मणि; अन्यत् चेत् जानासि, तत् ब्रह्म वक्तुं अर्हसि, न तु यत् मया ज्ञायते एव। २४०६अथ चेत् मन्यसे — जानीषे त्वं ब्रह्ममात्रं, न तु तद्विशेषेण उपासनफलानि इति — तत् न मन्तव्यं; यतः सर्वं एतत् अहं जाने, यत् ब्रवीषि; कथं ? अतिष्ठाः अतीत्य भूतानि तिष्ठति इति अतिष्ठाः, सर्वेषां च भूतानां मूर्धा शिरः राजा इति वै — राजा दीप्तिगुणोपेतत्वात् एतैः विशेषणैः विशिष्टं एतत् ब्रह्म अस्मिन् कार्यकरणसङ्घाते कर्तृ भोक्तृ च इति अहं एतं उपासे इति; फलं अपि एवं विशिष्टोपासकस्य — २४०७सः यः एतं एवं उपास्ते अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति; २४०८यथागुणोपासनं एव हि फलं; ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’(शत.ब्रा.१०.५.२.२०) इति श्रुतेः॥

१८३संवादेन आदित्यब्रह्मणि प्रत्याख्याते अजातशत्रुणा चन्द्रमसि ब्रह्मान्तरं प्रतिपेदे गार्ग्यः। यः एव असौ चन्द्रे मनसि च एकः पुरुषो भोक्ता कर्ता च इति पूर्ववत् विशेषणम्। बृहन् २४१०महान् पाण्डरं शुक्लं वासो यस्य सोऽयं पाण्डरवासाः, २४११अप्शरीरत्वात् चन्द्राभिमानिनः प्राणस्य, सोमो राजा चन्द्रः, २४१२यः च अन्नभूतोऽभिषूयते लतात्मको यज्ञे, तं एकीकृत्य एतं एव अहं ब्रह्म उपासे; २४१३यथोक्तगुणं यः उपास्ते तस्य अहरहः सुतः सोमोऽभिषुतो भवति यज्ञे, प्रसुतः प्रकृष्टं सुतरां सुतो भवति विकारे — उभयविधयज्ञानुष्ठानसामर्थ्यं भवति इत्यर्थः; अन्नं च अस्य न क्षीयते २४१४अन्नात्मकोपासकस्य॥

१८४२४१५तथा विद्युति त्वचि हृदये च एका देवता; तेजस्वी इति विशेषणं; तस्याः तत् फलं — तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी ह अस्य प्रजा भवति — २४१६विद्युतां बहुत्वस्य अङ्गीकरणात् आत्मनि प्रजायां च फलबाहुल्यम्॥

१८५२४१७तथा आकाशे हृदि आकाशे हृदये च एका देवता; पूर्णं अप्रवर्ति च इति विशेषणद्वयं; पूर्णत्वविशेषणफलं इदं — पूर्यते प्रजया पशुभिः; अप्रवर्तिविशेषणफलं — न अस्य अस्मात् लोकात् प्रजा उद्वर्तते इति, प्रजा सन्तानाविच्छित्तिः॥

१८६तथा वायौ प्राणे हृदि च एका देवता; तस्याः विशेषणं — इन्द्रः परमेश्वरः, वैकुण्ठः अप्रसह्यः, न परैः जितपूर्वा अपराजिता सेना — २४१८मरुतां गणत्वप्रसिद्धेः; उपासनफलं अपि — २४१९जिष्णुः ह जयनशीलः अपराजिष्णुः न च परैः जितस्वभावः भवति, अन्यतस्त्यजायी अन्यतस्त्यानां सपत्नानां जयनशीलो भवति॥

१८७२४२०अग्नौ वाचि हृदि च एका देवता; तस्याः विशेषणं — विषासहिः मर्षयिता परेषां अग्निबाहुल्यात् फलबाहुल्यं पूर्ववत्॥

१८८अप्सु रेतसि हृदि च एका देवता; तस्याः विशेषणं — प्रतिरूपः २४२१अनुरूपः श्रुतिस्मृत्यप्रतिकूल इत्यर्थः; फलं — प्रतिरूपं श्रुतिस्मृतिशासनानुरूपं एव एनं उपगच्छति प्राप्नोति न विपरीतं, अन्यत् च — अस्मात् तथाविध एव उपजायते॥

१८९आदर्शे प्रसादस्वभावे च अन्यत्र खड्गादौ, हार्द च सत्त्वशुद्धिस्वाभाव्ये च एका देवता; तस्याः विशेषणं — रोचिष्णुः दीप्तिस्वभावः; फलं च तत् एव, रोचनाधारबाहुल्यात् फलबाहुल्यम्॥२४२२

१९०यन्तं गच्छन्तं यः एव अयं शब्दः पश्चात् पृष्ठतः अनूदेति, अध्यात्मं च जीवनहेतुः प्राणः — तं एकीकृत्य आह; असुः प्राणो जीवनहेतुः इति गुणः तस्य; फलं — सर्वं आयुः अस्मिन् लोके एति इति — २४२३यथा उपात्तं कर्मणा आयुः कर्मफलपरिच्छिन्नकालात् पुरा पूर्वं रोगादिभिः पीड्यमानमप्येनं प्राणो न जहाति॥

१९१२४२४दिक्षु कर्णयोः हृदि च एका देवता अश्विनौ देवौ अवियुक्तस्वभावौ; गुणः तस्य द्वितीयवत्त्वं अनपगत्वं अवियुक्तता च अन्योन्यं २४२५दिशां अश्विनोः च एवं धर्मित्वात्; तत् एव च फलं उपासकस्य — गणाविच्छेदः द्वितीयवत्त्वं च॥

१९२छायायां बाह्ये तमसि अध्यात्मं च आवरणात्मके अज्ञाने हृदि च एका देवता, तस्याः विशेषणं — मृत्युः; २४२६फलं सर्वं पूर्ववत्, २४२७मृत्योः अनागमनेन रोगादिपीडाभावो विशेषः॥

१९३आत्मनि २४२८प्रजापतौ २४२९बुद्धौ च हृदि च एका देवता; तस्याः आत्मन्वी आत्मवान् इति विशेषणं; फलं — आत्मन्वी ह भवति आत्मवान् भवति, आत्मन्विनी ह अस्य प्रजा भवति, बुद्धिबहुलत्वात् प्रजायां सम्पादनं इति विशेषः। स्वयं परिज्ञातत्वेन एवं क्रमेण प्रत्याख्यातेषु ब्रह्मसु सः गार्ग्यः क्षीणब्रह्मविज्ञानः अप्रतिभासमानोत्तरः तूष्णीमवाक्शिरा आस॥

१९४तं तथाभूतं आलक्ष्य गार्ग्यं सः ह उवाच अजातशत्रुः — एतावत् नु इति — २४३०–२४३१किं एतावत् ब्रह्म निर्ज्ञातं, आहोस्वित् अधिकं अपि अस्ति इति; इतर आह — एतावत् हि इति। न एतावता विदितेन ब्रह्म विदितं भवति इत्याह अजातशत्रुः — किमर्थं गर्वितोऽसि ब्रह्म ते ब्रवाणि इति। किं एतावत् विदितं विदितं एव न भवति इत्युच्यते ? २४३२न, फलवद्विज्ञानश्रवणात्; २४३३न च अर्थवादत्वं एव वाक्यानां अवगन्तुं शक्यं; अपूर्वविधानपराणि हि वाक्यानि प्रति उपासनोपदेशं लक्ष्यन्ते — ‘अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां’(बृ.उ.२.१.२) इत्यादीनि; २४३४तत् अनुरूपाणि च फलानि सर्वत्र श्रूयन्ते विभक्तानि; २४३५अर्थवादत्वे एतत् असमञ्जसम्। २४३६कथं तर्हि न एतावता विदितं भवति इति ? २४३७न एषः दोषः, अधिकृतापेक्षत्वात् — २४३८ब्रह्मोपदेशार्थं हि शुश्रूषवे अजातशत्रवे अमुख्यब्रह्मवित् गार्ग्यः प्रवृत्तः; सः युक्तः एव मुख्यब्रह्मविदा अजातशत्रुणा अमुख्यब्रह्मविद्गार्ग्यो वक्तुं — यत् मुख्यं ब्रह्म वक्तुं प्रवृत्तः त्वं तत् न जानीषे इति; २४३९यदि अमुख्यब्रह्मविज्ञानं अपि प्रत्याख्यायेत, तदा एतावता इति न ब्रूयात्, न किञ्चित् ज्ञातं त्वया इति एवं ब्रूयात्; तस्मात् भवन्ति एतावन्ति अविद्याविषये ब्रह्माणि; २४४०एतावद्विज्ञानद्वारत्वात् च परब्रह्मविज्ञानस्य युक्तं एव वक्तुं — न एतावता विदितं भवति इति; २४४१अविद्याविषये विज्ञेयत्वं नामरूपकर्मात्मकत्वं च एषां तृतीये अध्याये प्रदर्शितं; २४४२तस्मात् ‘न एतावता विदितं भवति’ इति ब्रुवता अधिकं ब्रह्म ज्ञातव्यं अस्ति इति दर्शितं भवति। २४४३तत् च अनुपसन्नाय न वक्तव्यं इति आचारविधिज्ञो गार्ग्यः स्वयं एव आह — उप त्वा यानि इति — उपगच्छानि इति — त्वां, यथा अन्यः शिष्यो गुरुम्॥

१९५सः ह उवाच अजातशत्रुः — प्रतिलोमं विपरीतं च एतत्; किं तत् ? यत् ब्राह्मणः उत्तमवर्णः आचार्यत्वे अधिकृतः सन् क्षत्रियं अनाचार्यस्वभावं उपेयात् उपगच्छेत् शिष्यवृत्त्या — ब्रह्म मे वक्ष्यति इति; एतत् आचारविधिशास्त्रेषु निषिद्धं; तस्मात् तिष्ठ त्वं आचार्यः एव सन्; विज्ञपयिष्यामि एव त्वां अहं — २४५३यस्मिन् विदिते ब्रह्म विदितं भवति, यत् तत् मुख्यं ब्रह्म वेद्यम्। तं गार्ग्यं सलज्जं आलक्ष्य विस्रम्भजननाय पाणौ हस्ते आदाय गृहीत्वा उत्तस्थौ उत्थितवान्। तौ ह गार्ग्याजातशत्रू पुरुषं सुप्तं राजगृहप्रदेशे क्वचित् आजग्मतुः आगतौ। तं च पुरुषं सुप्तं प्राप्य एतैः नामभिः — बृहन् पाण्डरवासाः सोम राजन् इति एतैः — आमन्त्रयाञ्चक्रे। एवं आमन्त्र्यमाणोऽपि सः सुप्तः न उत्तस्थौ। तं अप्रतिबुद्ध्यमानं पाणिना आपेषं आपिष्य आपिष्य बोधयां चकार प्रतिबोधितवान्। तेन सः ह उत्तस्थौ। २४५४तस्मात् यो गार्ग्येण अभिप्रेतः, न असौ अस्मिन् शरीरे कर्ता भोक्ता ब्रह्म इति॥

१९६२४५५कथं पुनः इदं अवगम्यते — सुप्तपुरुषगमनतत्सम्बोधनानुत्थानैः गार्ग्याभिमतस्य ब्रह्मणोऽब्रह्मत्वं ज्ञापितं इति ? २४५६जागरितकाले यो गार्ग्याभिप्रेतः पुरुषः कर्ता भोक्ता ब्रह्म सन्निहितः करणेषु यथा, तथा अजातशत्र्वभिप्रेतोऽपि तत् स्वामी भृत्येषु इव राजा सन्निहित एव; २४५७किं तु भृत्यस्वामिनोः गार्ग्याजातशत्र्वभिप्रेतयोः २४५८यद्विवेकावधारणकारणं, तत् सङ्कीर्णत्वात् अनवधारितविशेषं; यत् द्रष्टृत्वं एव भोक्तुः न दृश्यत्वं, यत् च अभोक्तुः दृश्यत्वं एव न तु द्रष्टृत्वं, २४५९तत् च उभयं इह सङ्कीर्णत्वात् विविच्य दर्शयितुं अशक्यं इति सुप्तपुरुषगमनम्। ननु सुप्ते अपि पुरुषे विशिष्टैः नामभिः आमन्त्रितो भोक्ता एव प्रतिपत्स्यते, न अभोक्ता — इति नैव निर्णयः स्यात् इति। न, निर्धारितविशेषत्वात् गार्ग्याभिप्रेतस्य — यो हि सत्येन छन्नः प्राणः आत्मा अमृतः वागादिषु अनस्तमितः निम्लोचत्सु, यस्य आपः शरीरं पाण्डरवासाः, यः च असपत्नत्वात् बृहन्, यः च सोमो राजा षोडशकलः, सः स्वव्यापारारूढो यथानिर्ज्ञात एव अनस्तमितस्वभावः आस्ते; न च अन्यस्य कस्यचित् व्यापारः तस्मिन् काले गार्ग्येण अभिप्रेयते तद्विरोधिनः; तस्मात् स्वनामभिः आमन्त्रितेन प्रतिबोद्धव्यं; न च प्रत्यबुध्यत; तस्मात् पारिशेष्यात् गार्ग्याभिप्रेतस्य अभोक्तृत्वं ब्रह्मणः। भोक्तृस्वभावः चेत् भुञ्जीत एव स्वं विषयं प्राप्तं; न हि दग्धृस्वभावः प्रकाशयितृस्वभावः सन् वह्निः तृणोलपादि दाह्यं स्वविषयं प्राप्तं न दहति, प्रकाश्यं वा न प्रकाशयति; २४६०–२४७०न चेत् दहति प्रकाशयति वा प्राप्तं स्वं विषयं, न असौ वह्निः दग्धा प्रकाशयिता वा इति निश्चीयते; तथा असौ प्राप्तशब्दादिविषयोपलब्धृस्वभावः चेत् गार्ग्याभिप्रेतः प्राणः, बृहन् पाण्डरवासः इति एवमादिशब्दं स्वं विषयं उपलभेत — २४७१यथा प्राप्तं तृणोलपादि वह्निः दहेत् प्रकाशयेत् च अव्यभिचारेण तद्वत्। तस्मात् प्राप्तानां शब्दादीनां अप्रतिबोधात् अभोक्तृस्वभावः इति निश्चीयते; २४७२न हि यस्य यः स्वभावो निश्चितः, सः तं व्यभिचरति कदाचित् अपि; अतः सिद्धं प्राणस्य अभोक्तृत्वम्। २४७३सम्बोधनार्थनामविशेषेण सम्बन्धाग्रहणात् अप्रतिबोधः इति चेत् — २४७४स्यात् एतत् — यथा बहुषु आसीनेषु स्वनामविशेषेण सम्बन्धाग्रहणात् मां अयं सम्बोधयति इति, शृण्वन् अपि सम्बोध्यमानः विशेषतो न प्रतिपद्यते; तथा इमानि बृहन् इति एवमादीनि मम नामानि इति अगृहीतसम्बन्धत्वात् प्राणो न गृह्णाति सम्बोधनार्थं शब्दं, न तु अविज्ञातृत्वात् एव — इति चेत् — २४७५न, देवताभ्युपगमे अग्रहणानुपपत्तेः; २४७६यस्य हि चन्द्राद्यभिमानिनी देवता अध्यात्मं प्राणो भोक्ता अभ्युपगम्यते, तस्य तया संव्यवहाराय विशेषनाम्ना सम्बन्धोऽवश्यं ग्रहीतव्यः; २४७७अन्यथा आह्वानादिविषये संव्यवहारोऽनुपपन्नः स्यात्। व्यतिरिक्तपक्षे अपि अप्रतिपत्तेः अयुक्तं इति चेत् — २४७८यस्य च प्राणव्यतिरिक्तो भोक्ता, तस्य अपि बृहत् इत्यादिनामभिः सम्बोधने बृहत्त्वादिनाम्नां तदा तद्विषयत्वात् प्रतिपत्तिः युक्ता; २४७९न च कदाचित् अपि बृहत्त्वादिशब्दैः सम्बोधितः प्रतिपद्यमानो दृश्यते; तस्मात् अकारणं अभोक्तृत्वे सम्बोधनाप्रतिपत्तिः इति चेत् — २४८०न, तद्वतः तावन्मात्राभिमानानुपपत्तेः; २४८१यस्य प्राणव्यतिरिक्तो भोक्ता, सः प्राणादिकरणवान् प्राणी; तस्य २४८२न २४८३प्राणदेवतामात्रे अभिमानः, यथा हस्ते; तस्मात् प्राणनामसम्बोधने कृत्स्नाभिमानिनो युक्ता एव अप्रतिपत्तिः, न तु प्राणस्य असाधारणनामसंयोगे; देवतात्मत्वानभिमानात् च आत्मनः। २४८४स्वनामप्रयोगे अपि अप्रतिपत्तिदर्शनात् अयुक्तं इति चेत् — २४८५–२४८६सुषुप्तस्य यत् लौकिकं देवदत्तादि नाम तेन अपि सम्बोध्यमानः कदाचित् न प्रतिपद्यते सुषुप्तः; तथा भोक्ता अपि सन् प्राणो न प्रतिपद्यत इति चेत् — न, आत्मप्राणयोः सुप्तासुप्तत्वविशेषोपपत्तेः; २४८७सुषुप्तत्वात् प्राणग्रस्ततया उपरतकरण आत्मा स्वं नाम प्रयुज्यमानं अपि २४८८न प्रतिपद्यते; न तु तत् असुप्तस्य प्राणस्य भोक्तृत्वे उपरतकरणत्वं सम्बोधनाग्रहणं वा युक्तम्। २४८९अप्रसिद्धनामभिः सम्बोधनं अयुक्तं इति चेत् — २४९०सन्ति हि प्राणविषयाणि प्रसिद्धानि प्राणादिनामानि; तानि अपोह्य अप्रसिद्धैः बृहत्त्वादिनामभिः सम्बोधनं अयुक्तं, लौकिकन्यायापोहात्; तस्मात् भोक्तुः एव सतः प्राणस्य अप्रतिपत्तिः इति चेत् — २४९१न देवताप्रत्याख्यानार्थत्वात्; २४९२केवलसम्बोधनमात्राप्रतिपत्त्या एव असुप्तस्य आध्यात्मिकस्य प्राणस्य अभोक्तृत्वे सिद्धे, यत् चन्द्रदेवताविषयैः नामभिः सम्बोधनं, तत् चन्द्रदेवता प्राणः अस्मिन् शरीरे भोक्ता इति गार्ग्यस्य विशेषप्रतिपत्तिनिराकरणार्थं; २४९३न हि तत् लौकिकनाम्ना सम्बोधने शक्यं कर्तुम्। २४९४प्राणप्रत्याख्यानेन एव प्राणग्रस्तत्वात् करणान्तराणां प्रवृत्त्यनुपपत्तेः भोक्तृत्वाशङ्कानुपपत्तिः। २४९५–२४९६देवतान्तराभावात् च; ननु अतिष्ठाः इत्याद्यात्मन्वीत्यन्तेन ग्रन्थेन गुणवद्देवताभेदस्य दर्शितत्वात् इति चेत्, २४९७न, तस्य प्राणः एव एकत्वाभ्युपगमात् सर्वश्रुतिषु २४९८अरनाभिनिदर्शनेन, ‘सत्येन छन्नः’ ‘प्राणो वा अमृतं’(बृ.उ.१.६.३) इति च प्राणबाह्यस्य अन्यस्य अनभ्युपगमात् भोक्तुः। २४९९‘एषः उ हि एव सर्वे देवाः, कतमः एको देव इति, प्राणः’(बृ.उ.३.९.९) इति च २५००सर्वदेवानां प्राणः एव एकत्वोपपादनात् च। २५०१तथा करणभेदेषु अनाशङ्का, २५०२देहभेदेषु इव स्मृतिज्ञानेच्छादिप्रतिसन्धानानुपपत्तेः; २५०३न हि अन्यदृष्टं अन्यः स्मरति जानाति इच्छति प्रतिसन्दधाति वा; तस्मात् न करणभेदविषया भोक्तृत्वाशङ्का २५०४–२५०५विज्ञानमात्रविषया वा कदाचित् अपि उपपद्यते। ननु सङ्घातः एव अस्तु भोक्ता, २५०६किं व्यतिरिक्तकल्पनया इति — न, आपेषणे विशेषदर्शनात्; २५०७यदि हि २५०८–२५०९प्राणशरीरसङ्घातमात्रो भोक्ता स्यात् सङ्घातमात्राविशेषात् सदा आपिष्टस्य अनापिष्टस्य च प्रतिबोधे विशेषो न स्यात्; सङ्घातव्यतिरिक्ते तु पुनर्भोक्तरि सङ्घातसम्बन्धविशेषानेकत्वात् पेषणापेषणकृतवेदनायाः सुखदुःखमोहमध्यमाधामोत्तमकर्मफलभेदोपपत्तेः च विशेषो युक्तः; न तु सङ्घातमात्रे सम्बन्धकर्मफलभेदानुपपत्तेः विशेषो युक्तः; २५१०तथा शब्दादिपटुमान्द्यादिकृतः च। २५११अस्ति च अयं विशेषः — यस्मात् स्पर्शमात्रेण अप्रतिबुध्यमानं पुरुषं सुप्तं पाणिना आपेषं आपिष्य आपिष्य बोधयां चकार अजातशत्रुः। तस्मात् यः आपेषणेन प्रतिबुबुधे — ज्वलन् इव स्फुरन् इव कुतश्चित् आगत इव पिण्डं च पूर्वविपरीतं बोधचेष्टाकारविशेषादिमत्त्वेन आपादयन्, सोऽन्योऽस्ति गार्ग्याभिमतब्रह्मभ्यो व्यतिरिक्त इति सिद्धम्। २५१२संहतत्वात् च पारार्थ्योपपत्तिः प्राणस्य; २५१३गृहस्य स्तम्भादिवत् शरीरस्य अन्तः उपष्टम्भकः प्राणः शरीरादिभिः संहत इति अवोचाम — २५१४अरनेमिवत् च, २५१५नाभिस्थानीय एतस्मिन् सर्वं इति च; तस्मात् गृहादिवत् स्वावयवसमुदायजातीयव्यतिरिक्तार्थं संहन्यते इति एवं अवगच्छामः। २५१६स्तम्भकुड्यतृणकाष्ठादिगृहावयवानां स्वात्मजन्मोपचयापचयविनाशनामाकृतिकार्यधर्मनिरपेक्षलब्धसत्तादि — तद्विषयद्रष्टृश्रोतृमन्तृविज्ञात्रर्थत्व दृष्ट्वा, मन्यामहे, तत्सङ्घातस्य च — तथा प्राणाद्यवयवानां तत्सङ्घातस्य च स्वात्मजन्मोपचयापचयविनाशनामाकृतिकार्यधर्मनिरपेक्षलब्धसत्तादि — तद्विषयद्रष्टृश्रोतृमन्तृविज्ञात्रर्थत्व भवितुं अर्हति इति। २५१७देवताचेतनावत्त्वे समत्वात् गुणभावानुपगम इति चेत् — २५१८प्राणस्य विशिष्टैः नामभिः आमन्त्रणदर्शनात् चेतनावत्त्वं अभ्युपगतं; २५१९चेतनावत्त्वे च पारार्थ्योपगमः समत्वात् अनुपपन्न इति चेत् — २५२०न निरुपाधिकस्य केवलस्य विजिज्ञापयिषितत्वात् २५२१क्रियाकारकफलात्मकता हि आत्मनो नामरूपोपाधिजनिता अविद्याध्यारोपिता; तन्निमित्तो लोकस्य क्रियाकारकफलाभिमानलक्षणः संसारः; सः निरूपाधिकात्मस्वरूपविद्यया निवर्तयितव्य इति तत्स्वरूपविजिज्ञापयिषया उपनिषदारम्भः — २५२२‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.१.१) ‘न एतावता विदितं भवति’(बृ.उ.२.१.१) इति च उपक्रम्य ‘एतावत् अरे खलु अमृतत्वं’(बृ.उ.४.५.१५) इति च उपसंहारात्; २५२३न च अतोऽन्यत् अन्तराले विवक्षितं उक्तं वा अस्ति; २५२४तस्मात् अनवसरः समत्वात् गुणभावानुपगम इति चोद्यस्य। २५२५विशेषवतो हि सोपाधिकस्य संव्यवहारार्थो गुणगुणिभावः, न विपरीतस्य; २५२६निरुपाख्यो हि विजिज्ञापयिषितः सर्वस्यां उपनिषदि, ‘सः एषः न इति न इति’(बृ.उ.४.५.१५) इति उपसंहारात्। तस्मात् २५२७आदित्यादिब्रह्मभ्यः एतेभ्योऽविज्ञानमयेभ्यो विलक्षणः अन्योऽस्ति विज्ञानमयः इति एतत् सिद्धम्॥

१९७२५२८सः एवं अजातशत्रुः व्यतिरिक्तात्मास्तित्वं प्रतिपाद्य गार्ग्यं उवाच — यत्र यस्मिन् काले एषः विज्ञानमयः पुरुषः एतत् स्वपनं सुप्तः अभूत् २५२९प्राक् पाणिपेषप्रतिबोधात्; २५३०विज्ञानं विज्ञायते अनेन इति अन्तःकरणं बुद्धिः उच्यते, तन्मयः तत्प्रायः विज्ञानमयः; २५३१किं पुनः तत्प्रायत्वं ? २५३२तस्मिन् उपलभ्यत्वं, तेन च उपलभ्यत्वं, २५३३उपलब्धृत्वं च; २५३४कथं पुनः मयटोऽनेकार्थत्वे प्रायार्थता एव अवगम्यते ? ‘सः वा अयं आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः’(बृ.उ.४.४.५) इति एवं आदौ प्रायार्थः एव प्रयोगदर्शनात् २५३५परविज्ञानविकारत्वस्य अप्रसिद्धत्वात् २५३६‘यः एषः विज्ञानमयः’ इति च प्रसिद्धवत् अनुवादात् २५३७अवयवोपमार्थयोः च अत्र असम्भवात् पारिशेष्यात् प्रायार्थता एव; २५३८तस्मात् सङ्कल्पविकल्पाद्यात्मकं अन्तःकरणं तत् मय इति एतत्; पुरुषः, पुरि शयनात्। २५३९क्व एषः तदा अभूत् इति प्रश्नः स्वभावविजिज्ञापयिषया — २५४०प्राक् प्रतिबोधात् क्रियाकारकफलविपरीतस्वभाव आत्मा इति कार्याभावेन दिदर्शयिषितं; २५४१न हि प्राक् प्रतिबोधात् कर्मादिकार्यं सुखादि किञ्चन गृह्यते; तस्मात् २५४२अकर्मप्रयुक्तत्वात् तथा स्वाभाव्यं एव आत्मनोऽवगम्यते — २५४३यस्मिन् स्वाभाव्ये अभूत्, २५४४यतः च स्वाभाव्यात् प्रच्युतः संसारी स्वभावविलक्षणः इति — २५४५एतद्विवक्षा पृच्छति गार्ग्यं प्रतिभानरहितं २५४६बुद्धिव्युत्पादनाय। क्व एषः तदा अभूत्, कुतः एतत् आगात् — २५४७इति एतत् उभयं गार्ग्येण एव प्रष्टव्यं आसीत्; तथापि गार्ग्येण न पृष्टं इति न उदास्ते अजातशत्रुः; बोधयितव्य एव इति प्रवर्तते, ज्ञापयिष्यामि एव इति प्रतिज्ञातत्वात्। २५४८एवं असौ व्युत्पाद्यमानोऽपि गार्ग्यः — यत्र एषः आत्मा अभूत् प्राक् प्रतिबोधात्, यतः च एतत् आगमनं आगात् — तत् उभयं न व्युत्पेदे वक्तुं वा प्रष्टुं वा — गार्ग्यो ह न मेने न ज्ञातवान्॥

१९८सः ह उवाच अजातशत्रुः विवक्षितार्थसमर्पणाय। २५५१यत्र एषः एतत् सुप्तोऽभूत् यः एषः विज्ञानमयः पुरुषः — क्व एषः तदा अभूत् कुतः एतत् आगात् इति यत् अपृच्छाम, तत् शृणु उच्यमानं — यत्र एषः एतत् सुप्तोऽभूत्, तत् तदा तस्मिन् काले एषां वागादीनां प्राणानां, विज्ञानेन अन्तःकरणगताभिव्यक्तिविशेषविज्ञानेन उपाधिस्वभावजनितेन, आदाय विज्ञानं वागादीनां स्वस्वविषयगतसामर्थ्यं गृहीत्वा, यः एषः अन्तः २५५२मध्ये हृदये हृदयस्य आकाशः — यः २५५३आकाशशब्देन परः एव स्वः आत्मा उच्यते — तस्मिन् स्वे आत्मनि आकाशे शेते स्वाभाविके असांसारिके; न केवलः आकाशे एव, २५५४श्रुत्यन्तरसामर्थ्यात् — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति; २५५५लिङ्गोपाधिसम्बन्धकृतं विशेषात्मस्वरूपं उत्सृज्य अविशेषे स्वाभाविके आत्मनि एव केवले वर्तत इत्यभिप्रायः। यदा शरीरेन्द्रियाध्यक्षतां उत्सृजति तदा असौ स्वात्मनि वर्तत इति कथं अवगम्यते ? नामप्रसिद्ध्या; का असौ नामप्रसिद्धिः इत्याह — तानि वागादेः विज्ञानानि यदा यस्मिन् काले गृह्णाति आदत्ते, अथ तदा ह एतत् पुरुषः स्वपितिनाम एतत् नाम २५५६अस्य पुरुषस्य तदा प्रसिद्धं भवति; २५५७गौणं एव अस्य नाम भवति; २५५८स्वं एव आत्मानं अपि इति अपिगच्छति इति स्वपिति इत्युच्यते। २५५९–२५६०सत्यं स्वपिति इतिनामप्रसिद्ध्या आत्मनः संसारधर्मविलक्षणं रूपं अवगम्यते, न तु अत्र युक्तिः अस्ति इति आशङ्क्य आह — तत् तत्र स्वापकाले गृहीत एव प्राणो भवति; प्राणः इति घ्राणेन्द्रियं, वागादिप्रकरणात्; वागादिसम्बन्धे हि सति तदुपाधित्वात् अस्य संसारधर्मित्वं लक्ष्यते; वागादयः च उपसंहृता एव तदा तेन; कथं ? गृहीता वाक्, गृहीतं चक्षुः, गृहीतं श्रोत्रं, गृहीतं मनः; २५६१तस्मात् उपसंहृतेषु वागादिषु क्रियाकारकफलात्मताभावात् स्वात्मस्थ एव आत्मा भवति इति अवगम्यते॥

१९९२५६२ननु दर्शनलक्षणायां स्वप्नावस्थायां कार्यकरणवियोगे अपि संसारधर्मित्वं अस्य दृश्यते — यथा च जागरिते सुखी दुःखी बन्धुवियुक्तः शोचति मुह्यते च; २५६३तस्मात् शोकमोहधर्मवान् एव अयं; न अस्य शोकमोहादयः सुखदुःखादयः च कार्यकरणसंयोगजनितभ्रान्त्या अध्यारोपिता इति। २५६४–२५६५न, मृषात्वात् — सः प्रकृत आत्मा यत्र यस्मिन् काले दर्शनलक्षणया स्वप्न्यया स्वप्नवृत्त्या चरति वर्तते, तदा ते ह अस्य लोकाः कर्मफलानि — के ते ? तत् तत्र उत अपि महाराजः इव भवति; सोऽयं महाराजत्वं इव अस्य लोकः, न महाराजत्वं एव जागरित इव; तथा महाब्राह्मण इव, उत अपि, उच्चावचं — उच्चं च देवत्वादि, अवचं च तिर्यक्त्वादि, उच्चं इव अवचं इव च — निगच्छति २५६६मृषा एव महाराजत्वादयोऽस्य लोकाः, इव — शब्दप्रयोगात्, व्यभिचारदर्शनात् च; २५६७तस्मात् न बन्धुवियोगादिजनितशोकमोहादिभिः स्वप्ने सम्बध्यते एव॥

२००२५६८–२५६९ननु च यथा जागरिते जाग्रत्कालाव्यभिचारिणो लोकाः, एवं स्वप्ने अपि ते अस्य महाराजत्वादयो लोकाः स्वप्नकालभाविनः स्वप्नकालाव्यभिचारिणः आत्मभूता एव, न तु अविद्याध्यारोपिता इति — ननु च जाग्रत्कार्यकरणात्मत्वं देवतात्मत्वं च अविद्याध्यारोपितं न परमार्थतः इति व्यतिरिक्तविज्ञानमयात्मप्रदर्शनेन प्रदर्शितं; २५७०तत् कथं दृष्टान्तत्वेन स्वप्नलोकस्य मृतः इव उज्जीविष्यन् प्रादुः भविष्यति — २५७१सत्यं, विज्ञानमये व्यतिरिक्ते कार्यकरणदेवतात्मत्वप्रदर्शनं अविद्याध्यारोपितं — शुक्तिकायां इव रजतत्वदर्शनं — २५७२इति एतत् सिध्यति व्यतिरिक्तात्मास्तित्वप्रदर्शनन्यायेन एव, न तु तद्विशुद्धिपरतया एव न्यायः उक्तः इति — असन् अपि दृष्टान्तः जाग्रत्कार्यकरणदेवतात्मत्वदर्शनलक्षणः पुनः उद्भाव्यते; २५७३सर्वो हि न्यायः किञ्चित् विशेषं अपेक्षमाणः अपुनरुक्ती भवति। २५७४न २५७५तावत् स्वप्ने अनुभूतमहाराजत्वादयो लोकाः आत्मभूताः, आत्मनोऽन्यस्य जाग्रत्प्रतिबिम्बभूतस्य लोकस्य दर्शनात्; महाराजः एव तावत् व्यस्तसुप्तासु प्रकृतिषु पर्यङ्के शयानः स्वप्नान् पश्यन् उपसंहृतकरणः पुनरुपगतप्रकृतिं महाराजं इव आत्मानं जागरित इव पश्यति यात्रागतं भुञ्जानं इव च भोगान्; न च तस्य महाराजस्य पर्यङ्के शयानात् द्वितीय अन्यः प्रकृत्युपेतो विषये पर्यटन् अहनि लोके प्रसिद्धोऽस्ति, यं असौ सुप्तः पश्यति; न च उपसंहृतकरणस्य रूपादिमतो दर्शनं उपपद्यते; न च देहे देहान्तरस्य तत्तुल्यस्य सम्भवोऽस्ति; २५७६देहस्थस्य एव हि स्वप्नदर्शनम्। ननु पर्यङ्के शयानः पथि २५७७प्रवृत्तं आत्मानं पश्यति — २५७८न बहिः स्वप्नान् पश्यति इति एतत् आह — सः महाराजः, जानपदान् जनपदे भवान् राजोपकरणभूतान् भृत्यान् अन्यान् च, गृहीत्वा उपादाय, स्वे आत्मीयः एव जयादिना उपार्जिते जनपदे, २५७९यथाकामं यो यः कामोऽस्य यथाकामं इच्छातो यथा परिवर्तेत इत्यर्थः; एवं एव एषः विज्ञानमयः, एतत् इति क्रियाविशेषणं, प्राणान् गृहीत्वा जागरितस्थानेभ्यः उपसंहृत्य, स्वे शरीरे स्वः एव देहे न बहिः, यथाकामं परिवर्तते — कामकर्मभ्यां उद्भासिताः पूर्वानुभूतवस्तुसदृशीः वासनाः अनुभवति इत्यर्थः। २५८०तस्मात् स्वप्ने मृषा अध्यारोपिता एव आत्मभूतत्वेन लोकाः अविद्यमाना एव सन्तः; २५८१तथा जागरिते अपि — इति प्रत्येतव्यम्। २५८२तस्मात् विशुद्धः अक्रियाकारकफलात्मको विज्ञानमयः इति एतत् सिद्धम्। २५८३यस्मात् दृश्यन्ते द्रष्टुः विषयभूताः क्रियाकारकफलात्मकाः कार्यकरणलक्षणा लोकाः, २५८४तथा स्वप्ने अपि, २५८५तस्मात् अन्योऽसौ दृश्येभ्यः स्वप्नजागरितलोकेभ्यो द्रष्टा विज्ञानमयो २५८६विशुद्धः॥

२०१२५८८दर्शनवृत्ति स्वप्ने वासनाराशेः दृश्यत्वात् अतद्धर्मता इति विशुद्धता अवगता आत्मनः; तत्र यथाकामं परिवर्तते इति कामवशात् परिवर्तनं उक्तं; द्रष्टुः दृश्यसम्बन्धः च अस्य स्वाभाविकः इति अशुद्धता शङ्क्यते; २५८९अतः तद्विशुद्ध्यर्थं आह —

२०२अथ २५९०यदा सुषुप्तो भवति — यदा स्वप्न्यया चरति, तदा अपि अयं विशुद्धः एव; अथ पुनः यदा हित्वा दर्शनवृत्तिं स्वप्नं यदा यस्मिन् काले सुषुप्तः सुष्ठु सुप्तः सम्प्रसादं स्वाभाव्यं गतः भवति — सलिलं इव अन्यसम्बन्धकालुष्यं हित्वा स्वाभाव्येन प्रसीदति। २५९१कदा सुषुप्तो भवति ? यदा यस्मिन् काले, न कस्यचन न किञ्चन इत्यर्थः, वेद विजानाति; कस्यचन वा शब्दादेः सम्बन्धिवस्त्वन्तरं किञ्चन न वेद — इति अध्याहार्यं; २५९२पूर्वं तु न्याय्यं, सुप्ते तु विशेषविज्ञानाभावस्य विवक्षितत्वात्। २५९३–२५९४एवं तावत् विशेषविज्ञानाभावे सुषुप्तो भवति इति उक्तं; केन पुनः क्रमेण सुषुप्तो भवति इत्युच्यते — हिता नाम हिता इति एवंनाम्न्यो नाड्यः सिराः देहस्य अन्नरसविपरिणामभूताः, २५९५ताः च, द्वासप्ततिः सहस्राणि — द्वे सहस्रे अधिके सप्ततिः च सहस्राणि — ताः द्वासप्ततिः सहस्राणि, २५९६हृदयात् — हृदयं नाम मांसपिण्डः — तस्मात् मांसपिण्डात् पुण्डरीकाकारात्, पुरीततं हृदयपरिवेष्टनं आचक्षते — तत् उपलक्षितं शरीरं इह पुरीतच्छब्देन अभिप्रेतं — पुरीततं अभिप्रतिष्ठन्त इति — शरीरं कृत्स्नं व्याप्नुवत्यः अश्वत्थपर्णराजयः इव बहिर्मुख्यः प्रवृत्ता इत्यर्थः। २५९७तत्र बुद्धेः अन्तःकरणस्य हृदयं स्थानं; तत्रस्थबुद्धितन्त्राणि च इतराणि बाह्यानि करणानि; २५९८तेन बुद्धिः कर्मवशात् श्रोत्रादीनि ताभिः नाडीभिः मत्स्यजालवत् कर्णशष्कुल्यादिस्थानेभ्यः प्रसारयति; प्रसार्य च अधितिष्ठति जागरितकाले; २५९९तां विज्ञानमयोऽभिव्यक्तस्वात्मचैतन्यावभासतया व्याप्नोति; सङ्कोचनकाले च तस्याः अनुसङ्कुचति; सोऽस्य विज्ञानमयस्य स्वापः; जाग्रद्विकासानुभवो भोगः; २६००बुद्ध्युपाधिस्वभावानुविधायी हि सः, चन्द्रादिप्रतिबिम्बः इव जलाद्यनुविधायी। २६०१तस्मात् तस्याः बुद्धेः जाग्रद्विषयायाः ताभिः नाडीभिः प्रत्यवसर्पणं अनु प्रत्यवसृप्य पुरीतति शरीरे शेते तिष्ठति — २६०२तप्तं इव लोहपिण्डं अविशेषेण संव्याप्य अग्निवत् शरीरं संव्याप्य वर्तत इत्यर्थः। २६०३स्वाभाविकः एव स्वात्मनि वर्तमानोऽपि कर्मानुगतबुद्ध्यनुवृत्तित्वात् पुरीतति शेते इत्युच्यते। २६०४न हि सुषुप्तिकाले शरीरसम्बन्धोऽस्ति। ‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य’(बृ.उ.४.३.२२) इति हि वक्ष्यति। सर्वसंसारदुःखवियुक्ता इयं अवस्था इति अत्र दृष्टान्तः — सः यथा कुमारो वा अत्यन्तबालो वा, महाराजो वा अत्यन्तवश्यप्रकृतिः यथोक्तकृत्, महाब्राह्मणो वा अत्यन्तपरिपक्वविद्याविनयसम्पन्नः, अतिघ्नीं — अतिशयेन दुःखं हन्ति इति अतिघ्नी आनन्दस्य अवस्था सुखावस्था तां प्राप्य गत्वा, शयीत अवतिष्ठेत। २६०५एषां च कुमारादीनां स्वभावस्थानां सुखं निरतिशयं प्रसिद्धं लोके; २६०६विक्रियमाणानां हि तेषां दुःखं न स्वभावतः; २६०७तेन तेषां स्वाभाविकी अवस्था दृष्टान्तत्वेन उपादीयते, प्रसिद्धत्वात्; न तेषां स्वापः एव अभिप्रेतः, स्वापस्य दार्ष्टान्तिकत्वेन विवक्षितत्वात् २६०८विशेषाभावात् च; विशेषे हि सति दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभेदः स्यात्; तस्मात् न तेषां स्वापो दृष्टान्तः — २६०९एवं एव, यथा अयं दृष्टान्तः, एषः विज्ञानमयः एतत् शयनं शेते इति — एतच्छन्दः क्रियाविशेषणार्थः — एवं अयं स्वाभाविके स्वः आत्मनि सर्वसंसारधर्मातीतो वर्तते स्वापकालः इति॥

२०३२६१०क्व एषः तदा अभूत् इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं उक्तं; २६११अनेन च प्रश्ननिर्णयेन विज्ञानमयस्य स्वभावतो विशुद्धिः २६१२असंसारित्वं च उक्तं; २६१३–२६१४कुतः एतत् आगात् इति अस्य प्रश्नस्य अपाकरणार्थः आरम्भः। ननु यस्मिन् ग्रामे नगरे वा यो भवति, सोऽन्यत्र गच्छन् तत एव ग्रामात् नगरात् वा गच्छति, न अन्यतः; २६१५तथा सति क्व एषः तदा अभूत् इति एतावान् एव अस्तु प्रश्नः; यत्र अभूत् तत एव आगमनं प्रसिद्धं स्यात् न अन्यतः इति कुतः एतत् आगात् इति प्रश्नो निरर्थक एव — २६१६किं श्रुतिः उपालभ्यते भवता ? २६१७न; २६१८किं तर्हि २६१९द्वितीयस्य प्रश्नस्य अर्थान्तरं श्रोतुं इच्छामि, अतः आनर्थक्यं चोदयामि। २६२०एवं तर्हि कुतः इति अपादानार्थता न गृह्यते; अपादानार्थत्वे हि पुनरुक्तता, न अन्यार्थत्वे; २६२१अस्तु तर्हि निमित्तार्थः प्रश्नः — कुतः एतत् आगात् — किन्निमित्तं इह आगमनं इति। २६२२न निमित्तार्थता अपि, प्रतिवचनवैरूप्यात्; २६२३आत्मनः च सर्वस्य जगतः अग्निविस्फुलिङ्गादिवत् उत्पत्तिः प्रतिवचने श्रूयते; न हि विस्फुलिङ्गानां विद्रवणे अग्निः निमित्तं, अपादानं एव तु सः; तथा परमात्मा विज्ञानमयस्य आत्मनोऽपादानत्वेन श्रूयते — ‘अस्मात् आत्मनः’ इति एतस्मिन् वाक्ये; तस्मात् प्रतिवचनवैलोम्यात् कुतः इति प्रश्नस्य निमित्तार्थता न शक्यते वर्णयितुम्। २६२४ननु अपादानपक्षे अपि पुनरुक्ततादोषः स्थित एव॥

२०४२६२५न एषः दोषः, प्रश्नाभ्यां आत्मनि क्रियाकारकफलात्मतापोहस्य विवक्षितत्वात्। २६२६इह हि विद्याविद्याविषयौ उपन्यस्तौ — ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) ‘आत्मानं एव अवेत्’(बृ.उ.१.४.१०) ‘आत्मानं एव लोकं उपासीत’(बृ.उ.१.४.१५) इति विद्याविषयः, तथा अविद्याविषयः च पाङ्क्तं कर्म तत् फलं च अन्नत्रयं नामरूपकर्मात्मकं इति। तत्र अविद्याविषये वक्तव्यं सर्वं उक्तम्। विद्याविषयः तु आत्मा केवलः उपन्यस्तः न निर्णीतः। २६२७तत् निर्णयाय च ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.१.१) इति प्रक्रान्तं, ‘ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति च। अतः तत् ब्रह्म विद्याविषयभूतं ज्ञापयितव्यं याथात्म्यतः। २६२८तस्य च याथात्म्यं क्रियाकारकफलभेदशून्यं अत्यन्तविशुद्धं अद्वैतं — इति एतत् विवक्षितम्। अतः तदनुरूपौ प्रश्नौ उत्थाप्येते श्रुत्या — क्व एषः तदा अभूत् कुतः एतत् आगात् इति। २६२९तत्र — यत्र भवति तत् अधिकरणं, यत् भवति तत् अधिकर्तव्यं — तयोः च अधिकरणाधिकर्तव्ययोः भेदः दृष्टो लोके। तथा — यतः आगच्छति तत् अपादानं — यः आगच्छति २६३०सः कर्ता, तस्मात् अन्यो दृष्टः। तथा आत्मा क्व अपि अभूत् अन्यस्मिन् अन्यः, कुतश्चित् आगात् अन्यस्मात् अन्यः — केनचित् भिन्नेन साधनान्तरेण — इति एवं लोकवत् प्राप्ता बुद्धिः; सा प्रतिवचनेन निवर्तयितव्या इति। २६३१न अयं आत्मा अन्यः अन्यत्र अभूत्, अन्यो वा अन्यस्मात् आगतः, साधनान्तरं वा आत्मनि अस्ति; किं तर्हि २६३२स्वात्मनि एव अभूत् — ‘स्वं आत्मानं अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तः’(बृ.उ.४.३.२१) ‘पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते’(प्र.उ.४.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः; अतः एव न अन्यः अन्यस्मात् आगच्छति; तत् श्रुत्या एव प्रदर्श्यते ‘अस्मात् आत्मनः’ इति, आत्मव्यतिरेकेण वस्त्वन्तराभावात्। ननु अस्ति प्राणाद्यात्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं — न, प्राणादेः ततः एव निष्पत्तेः॥२६३३–२६३४

२०५२६४२तत् कथं इति २६४३उच्यते —

२०६तत्र दृष्टान्तः — सः यथा लोके ऊर्णनाभिः लूताकीट एकः एव प्रसिद्धः सन् स्वात्माप्रविभक्तेन तन्तुना उच्चरेत् उद्गच्छेत्; २६४४न च अस्ति तस्य उद्गमने स्वतोऽतिरिक्तं कारकान्तरं — २६४५यथा च एकरूपात् एकस्मात् अग्नेः क्षुद्रा अल्पाः विस्फुलिङ्गाः त्रुटयः अग्न्यवयवाः व्युच्चरन्ति विविधं नाना वा उच्चरन्ति — यथा इमौ दृष्टान्तौ कारकभेदाभावे अपि प्रवृत्तिं दर्शयतः, प्राक् प्रवृत्तेः च स्वभावतः एकत्वं — एवं एव अस्मात् आत्मनो विज्ञानमयस्य प्राक् प्रतिबोधात् यत् स्वरूपं तस्मात् इत्यर्थः, सर्वे प्राणाः वागादयः, सर्वे लोकाः भूरादयः सर्वाणि कर्मफलानि, सर्वे देवाः प्राणलोकाधिष्ठातारः अग्न्यादि सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि प्राणिजातानि, २६४६सर्व एव आत्मानः इति अस्मिन् पाठे उपाधिसम्पर्कजनितप्रबुध्यमानविशेषात्मानः इत्यर्थः, व्युच्चरन्ति। २६४७यस्मात् आत्मनः स्थावरजङ्गमं जगत् इदं अग्निविस्फुलिङ्गवत् व्युच्चरति अनिशं, यस्मिन् एव च प्रलीयते जलबुद्बुदवत्, यत् आत्मकं च वर्तते स्थितिकाले, तस्य अस्य आत्मनो ब्रह्मणः, उपनिषत् — उप समीपं निगमयति इति अभिधायकः शब्दः उपनिषत् इत्युच्यते — २६४८शास्त्रप्रामाण्यात् एतच्छब्दगतो विशेषोऽवसीयते उपनिगमयितृत्वं नाम; का असौ उपनिषत् इत्याह — सत्यस्य सत्यं इति; सा हि सर्वत्र च उपनिषत् अलौकिकार्थत्वात् दुर्विज्ञेयार्था इति तदर्थं आचष्टे — प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं इति। २६४९एतस्य एव वाक्यस्य व्याख्यानाय उत्तरं ब्राह्मणद्वयं भविष्यति॥

२०७२६५०भवतु तावत् उपनिषद्व्याख्यानाय उत्तरं ब्राह्मणद्वयं; तस्य उपनिषत् इति उक्तं; तत्र न जानीमः — किं प्रकृतस्य आत्मनो विज्ञानमयस्य पाणिपेषणोत्थितस्य संसारिणः शब्दादिभुज् इयं उपनिषत्, आहोस्वित् संसारिणः कस्यचित्; २६५१किञ्च अतः ? २६५२यदि संसारिणः तदा संसारी एव विज्ञेयः, २६५३तद्विज्ञानात् एव सर्वप्राप्तिः, २६५४सः एव ब्रह्मशब्दवाच्यः २६५५तद्विद्या एव ब्रह्मविद्या इति; २६५६अथ असंसारिणः, तदा तद्विषया विद्या ब्रह्मविद्या, तस्मात् च ब्रह्मविज्ञानात् सर्वभावापत्तिः; २६५७सर्वं एतत् शास्त्रप्रामाण्यात् भविष्यति; २६५८किन्तु अस्मिन् पक्षे ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) ‘आत्मानं एव अवेदं अहं ब्रह्म अस्मि —’(बृ.उ.१.४.१०) इति परब्रह्मैकत्वप्रतिपादिकाः श्रुतयः कुप्येरन्, २६५९संसारिणः च अन्यस्य अभावे उपदेशानर्थक्यात्। २६६०यतः २६६१एवं पण्डितानां अपि एतत् महामोहस्थानं अनुक्तप्रतिवचनप्रश्नविषयं, २६६२अतो यथाशक्ति ब्रह्मविद्याप्रतिपादकवाक्येषु ब्रह्म विजिज्ञासूनां बुद्धिव्युत्पादनाय विचारयिष्यामः॥

२०८२६६३–२६६४न तावत् असंसारी परः — पाणिपेषणप्रतिबोधितात् शब्दादिभुजः अवस्थान्तरविशिष्टात् उत्पत्तिश्रुतेः; न प्रशासिता अशनायादिवर्जितः परो विद्यते; कस्मात् ? यस्मात् ‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति प्रतिज्ञाय, सुप्तं पुरुषं पाणिपेष बोधयित्वा, तं शब्दादिभोक्तृत्वविशिष्टं दर्शयित्वा, तस्य एव स्वप्नद्वारेण सुषुप्त्याख्यं अवस्थान्तरं उन्नीय, तस्मात् एव आत्मनः सुषुप्त्यवस्थाविशिष्टात् अग्निविस्फुलिङ्गोर्णनाभिदृष्टान्ताभ्यां उत्पत्तिं दर्शयति श्रुतिः — ‘एवं एव अस्मात्’ इत्यादिना; २६६५न च अन्यो जगदुत्पत्तिकारणं अन्तराले श्रुतोऽस्ति; २६६६विज्ञानमयस्य एव हि प्रकरणम्। २६६७समानप्रकरणे च श्रुत्यन्तरे कौषीतकिनां आदित्यादिपुरुषान् प्रस्तुत्य ‘सः ह उवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य च एतत्कर्म सः वै वेदितव्यः’(कौ.उ.४.१९) इति प्रबुद्धस्य एव विज्ञानमयस्य वेदितव्यतां दर्शयति, न अर्थान्तरस्य। २६६८–२६७०तथा च ‘आत्मनः तु कामाय सर्वं प्रियं भवति’(बृ.उ.२.४.५) इति उक्त्वा, यः एव आत्मा प्रियः प्रसिद्धः तस्य एव द्रष्टव्यश्रोतव्यमन्तव्यनिदिध्यासितव्यतां दर्शयति। तथा च विद्योपन्यासकाले ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) ‘तत् एतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात्’(बृ.उ.१.४.८) ‘तत् आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि -’(बृ.उ.१.४.१०) इति एवमादिवाक्यानां आनुलोम्यं स्यात् पराभावे। वक्ष्यति च — ‘आत्मानं चेत् विजानीयात् अयं अस्मि इति पूरुषः’(बृ.उ.४.४.१२) इति। सर्ववेदान्तेषु च प्रत्यगात्मवेद्यता एव प्रदर्श्यते — अहं इति, न बहिर्वेद्यता शब्दादिवत् प्रदर्श्यते असौ ब्रह्म इति। तथा कौषीतकिनां एव ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’(कौ.उ.३.८) इत्यादिना वागादिकरणैः व्यावृत्तस्य कर्तुः एव वेदितव्यतां दर्शयति। २६७१अवस्थान्तरविशिष्टोऽसंसारी इति चेत् — २६७२अथ अपि स्यात्, यो जागरिते शब्दादिभुक् विज्ञानमयः, सः एव सुषुप्ताख्यं अवस्थान्तरं गतः असंसारी परः प्रशासिता अन्यः स्यात् इति चेत् — न, अदृष्टत्वात्। न हि एवंधर्मकः पदार्थो दृष्टः अन्यत्र २६७३वैनाशिकसिद्धान्तात्। २६७४न हि लोके गौः तिष्ठन् गच्छन् वा गौः भवति, शयानः तु अश्वादिजात्यन्तरं इति। २६७५न्यायात् च — यद्धर्मको यः पदार्थः प्रमाणेन अवगतो भवति, सः देशकालावस्थान्तरेषु अपि तद्धर्मकः एव भवति; सः चेत् तद्धर्मकत्वं व्यभिचरति, सर्वः प्रमाणव्यवहारो लुप्येत। २६७६तथा च न्यायविदः साङ्ख्यमीमांसकादयः असंसारिणः अभावं २६७७युक्तिशतैः प्रतिपादयन्ति। २६७८–२६७९संसारिणोऽपि जगदुत्पत्तिस्थितिलयक्रियाकर्तृत्वविज्ञानस्य अभावात् अयुक्तं इति चेत् — यत् महता प्रपञ्चेन स्थापितं भवता, शब्दादिभुक् संसारी एव अवस्थान्तरविशिष्टो जगतः इह कर्ता इति — तत् असत्; यतो जगदुत्पत्तिस्थितिलयक्रियाकर्तृत्वविज्ञानशक्तिसाधनाभावः सर्वलोकप्रत्यक्षः संसारिणः; सः कथं अस्मदादिः संसारी मनसा अपि चिन्तयितुं अशक्यं पृथिव्यादिविन्यासविशिष्टं जगत् निर्मिनुयात् अतोऽयुक्तं इति चेत् — २६८०न, शास्त्रात्; शास्त्रं संसारिणः ‘एवं एव अस्मात् आत्मनः’ इति जगदुत्पत्त्यादि दर्शयति; तस्मात् सर्वं श्रद्धेयं इति स्यात् अयं एकः पक्षः॥

२०९२६८१–२६८२‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९), ‘योऽशनायापिपासे अत्येति’(बृ.उ.३.५.१) ‘असङ्गो २६८३न हि सज्जते’(बृ.उ.३.९.२६) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने’(बृ.उ.३.८.९) ‘यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् — अन्तर्यामी अमृतः’(बृ.उ.३.७.१५) ‘सः यः तान् पुरुषान् निरुह्य अत्यक्रामत्’(बृ.उ.३.९.२६) ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा’(बृ.उ.४.४.२२) ‘एषः सेतुः विधरणः’(बृ.उ.४.४.२२) ‘सर्वस्य वशी सर्वस्य ईशानः’(बृ.उ.४.४.२२) ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः’(छा.उ.८.७.१), ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) ‘आत्मा वा इदं एक एव अग्र आसीत्’(ऐ.उ.१.१.१) ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.२.२.११) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः — स्मृतेः च ‘अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते’(भ.गी.१०.८) इति — परोऽस्ति असंसारी श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः च; सः च कारणं जगतः। ननु ‘एवं एव अस्मात् आत्मनः’ इति संसारिणः एव उत्पत्तिं दर्शयति इति उक्तं — न, ‘यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः’(बृ.उ.२.१.१७) इति परस्य प्रकृतत्वात्, ‘अस्मात् आत्मनः’ इति युक्तः परस्य एव परामर्शः। २६८४‘क्व एषः तदा अभूत्’(बृ.उ.२.१.१६) इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनत्वेन आकाशशब्दवाच्यः परः आत्मा उक्तः ‘यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः तस्मिन् शेते’(बृ.उ.२.१.१६) इति; ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) ‘अहरहः गच्छन्ति एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’(छा.उ.८.३.२) ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तः’(बृ.उ.४.३.२१) ‘पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते’(प्र.उ.४.७) इत्यादिश्रुतिभ्यः आकाशशब्दः परः आत्मा इति निश्चीयते; २६८५‘दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’(छा.उ.८.१.१) इति प्रस्तुत्य तस्मिन् एव आत्मशब्दप्रयोगात् च; २६८६प्रकृत एव परः आत्मा। २६८७तस्मात् युक्तं ‘एवं एव अस्मात् आत्मनः’ इति परमात्मन् एव सृष्टिः इति; २६८८संसारिणः सृष्टिस्थितिसंहारज्ञानसामर्थ्याभावं च अवोचाम। २६८९अत्र च ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) ‘आत्मानं एव अवेदं अहं ब्रह्म अस्मि -’(बृ.उ.१.४.१०) इति ब्रह्मविद्या प्रस्तुता; २६९०–२६९१ब्रह्मविषयं च ब्रह्मविज्ञानं इति; ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.२.१) इति ‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति प्रारब्धम्। २६९२–२६९३तत्र इदानीं असंसारि ब्रह्म जगतः कारणं अशनायाद्यतीतं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं; तद्विपरीतः च संसारी; २६९४–२६९५तस्मात् अहं २६९६ब्रह्म अस्मि इति न गृह्णीयात्; परं हि देवं ईशानं निकृष्टः संसार्यात्मत्वेन स्मरन् कथं न दोषभाक् स्यात्; तस्मात् न अहं ब्रह्म अस्मि इति युक्तम्। तस्मात् पुष्पोदकाञ्जलिस्तुतिनमस्कारबल्युपहारस्वाध्यायध्यानयोगादिभिः आरिराधयिषेत; आराधनेन विदित्वा २६९७सर्वेशितृ ब्रह्म भवति; न पुनः असंसारि ब्रह्म संसार्यात्मत्वेन चिन्तयेत् — अग्निं इव शीतत्वेन आकाशं इव मूर्तिमत्त्वेन। ब्रह्मात्मत्वप्रतिपादकं अपि शास्त्रं अर्थवादो भविष्यति। सर्वतर्कशास्त्रलोकन्यायैः च एवं अविरोधः स्यात्॥

२१०२६९८न, मन्त्रब्राह्मणवादेभ्यः तस्य एव प्रवेशश्रवणात्। २६९९‘पुरः चक्रे’(बृ.उ.२.५.१०) इति प्रकृत्य ‘पुरः पुरुष आविशत्’(बृ.उ.२.५.१८) इति, ‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तत् अस्य रूपं प्रतिचक्षणाय’(बृ.उ.२.५.१९) ‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) इति सर्वशाखासु सहस्रशो मन्त्रवादाः सृष्टिकर्तुः एव असंसारिणः शरीरप्रवेशं दर्शयन्ति। तथा ब्राह्मणवादाः — ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.६) ‘सः एतं एव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’(ऐ.उ.१.३.१२) ‘सा इयं देवता — इमाः तिस्रो देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य’(छा.उ.६.२.३) ‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढो आत्मा न प्रकाशते’(कः.उ.१.३.१२) इत्याद्याः। २७००सर्वश्रुतिषु च ब्रह्मणि आत्मशब्दप्रयोगात् आत्मशब्दस्य च प्रत्यगात्माभिधायकत्वात्, ‘एषः सर्वभूतान्तरात्मा’(मु.उ.२.१.४) इति च श्रुतेः परमात्मव्यतिरेकेण संसारिणोऽभावात् — ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘ब्रह्म एव इदं’(मु.उ.२.२.११) ‘आत्मा एव इदं’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः युक्तं एव अहं ब्रह्म अस्मि इति अवधारयितुम्॥

२११२७०१यदा एवं स्थितः शास्त्रार्थः, तदा परमात्मनः संसारित्वं; २७०२तथा च सति शास्त्रानर्थक्यं, २७०३असंसारित्वे च उपदेशानर्थक्यं स्पष्टो दोषः प्राप्तः; २७०४यदि तावत् परमात्मा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वशरीरसम्पर्कजनितदुःखानि अनुभवति इति, स्पष्टं परस्य संसारित्वं प्राप्तं; तथा च परस्य असंसारित्वप्रतिपादिकाः श्रुतयः कुप्येरन्, स्मृतयः च, सर्वे च न्यायाः; २७०५अथ कथञ्चित् प्राणशरीरसम्बन्धजैः दुःखैः न सम्बध्यते इति शक्यं प्रतिपादयितुं, परमात्मनः साध्यपरिहार्याभावात् उपदेशानर्थक्यदोषो न शक्यते निवारयितुम्। २७०६अत्र केचित् परिहारं आचक्षते — परमात्मा न साक्षात् भूतेषु अनु प्रविष्टः स्वेन रूपेण; २७०७किं तर्हि विकारभावं आपन्नो विज्ञानात्मत्वं प्रतिपेदे; २७०८सः च विज्ञानात्मा परस्मात् अन्यः अनन्यः च; २७०९येन अन्यः, तेन संसारित्वसम्बन्धी, येन अनन्यः तेन अहं ब्रह्म इति अवधारणार्हः; एवं सर्वं अविरुद्धं भविष्यति इति॥

२१२२७१०–२७११तत्र विज्ञानात्मनो विकारपक्षः एताः गतयः — पृथिवीद्रव्यवत् अनेकद्रव्यसमाहारस्य सावयवस्य परमात्मनः, एकदेशविपरिणामो विज्ञानात्मा घटादिवत्; पूर्वसंस्थानावस्थस्य वा परस्य एकदेशो विक्रियते केशोषरादिवत्, सर्व एव वा परः परिणमेत् क्षीरादिवत्। तत्र समानजातीयानेकद्रव्यसमूहस्य कश्चित् द्रव्यविशेषो विज्ञानात्मत्वं प्रतिपद्यते यदा, तदा समानजातीयत्वात् एकत्वं उपचरितं एव न तु परमार्थतः; २७१२तथा च सति सिद्धान्तविरोधः। २७१३अथ नित्यायुतसिद्धावयवानुगतः अवयवी परः आत्मा, तस्य तदवस्थस्य एकदेशो विज्ञानात्मा संसारी — तदा अपि सर्वावयवानुगतत्वात् अवयविनः एव अवयवगतो दोषो गुणो वा इति, विज्ञानात्मनः संसारित्वदोषेण परः एव आत्मा सम्बध्यते इति, इयं अपि अनिष्टा कल्पना। २७१४क्षीरवत् सर्वपरिणामपक्षे सर्वश्रुतिस्मृतिकोपः, २७१५सः च अनिष्टः। २७१६‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं’(श्वे.६.१९) ‘दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतः’(बृ.उ.४.४.२५) ‘न जायते म्रियते वा कदाचित्’(भ.गी.२.२०) ‘अव्यक्तोऽयं’(भ.गी.२.२५) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धा एते सर्वे पक्षाः। २७१७अचलस्य परमात्मन् एकदेशपक्षे विज्ञानात्मनः कर्मफलदेशसंसरणानुपपत्तिः, २७१८–२७१९परस्य वा संसारित्वं — इति उक्तम्। परस्य एकदेशः अग्निविस्फुलिङ्गवत् स्फुटितः विज्ञानात्मा संसरति इति चेत् — २७२०तथापि परस्य अवयवस्फुटनेन क्षतप्राप्तिः, तत्संसरणे च परमात्मनः प्रदेशान्तरावयवव्यूहे छिद्रताप्राप्तिः, अव्रणत्ववाक्यविरोधः च; २७२१आत्मावयवभूतस्य विज्ञानात्मनः संसरणे परमात्मशून्यप्रदेशाभावात् अवयवान्तरनोदनव्यूहनाभ्यां हृदयशूलेन इव परमात्मनो दुःखित्वप्राप्तिः। २७२२अग्निविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तश्रुतेः न दोषः इति चेत्, २७२३न; श्रुतेः ज्ञापकत्वात् — २७२४न शास्त्रं पदार्थान् अन्यथा कर्तुं प्रवृत्तं, २७२५किं तर्हि यथाभूतानां अज्ञातानां ज्ञापने; २७२६किञ्च अतः ? २७२७शृणु, अतो यत् भवति; २७२८यथाभूताः मूर्तामूर्तादिपदार्थधर्माः लोके प्रसिद्धाः; तद्दृष्टान्तोपादानेन तदविरोधि एव वस्त्वन्तरं ज्ञापयितुं प्रवृत्तं शास्त्रं २७२९न लौकिकवस्तुविरोधज्ञापनाय लौकिकं एव दृष्टान्तं उपादत्ते; २७३०उपादीयमानोऽपि दृष्टान्तः अनर्थकः स्यात्, दार्ष्टान्तिकासङ्गतेः; २७३१न हि अग्निः शीतः आदित्यो न तपति इति वा दृष्टान्तशतेन अपि प्रतिपादयितुं शक्यं, प्रमाणान्तरेण अन्यथा अधिगतत्वात् वस्तुनः; २७३२–२७३३न च प्रमाणं प्रमाणान्तरेण विरुध्यते; प्रमाणान्तराविषयं एव हि प्रमाणान्तरं ज्ञापयति; न च लौकिकपदपदार्थाश्रयणव्यतिरेकेण आगमेन शक्यं अज्ञातं वस्त्वन्तरं अवगमयितुं; तस्मात् प्रसिद्धन्यायं अनुसरता न शक्या परमात्मनः सावयवांशांशित्वकल्पना परमार्थतः प्रतिपादयितुम्। २७३४‘क्षुद्राः विस्फुलिङ्गाः’(बृ.उ.२.१.२०) ‘मम एव अंशः’(भ.गी.१५.७) इति च श्रूयते स्मर्यते च इति चेत्, २७३५न, एकत्वप्रत्ययार्थपरत्वात्; अग्नेः हि विस्फुलिङ्गः अग्निः एव इति एकत्वप्रत्ययार्हो दृष्टो लोके; २७३६तथा च अंशः अंशिना एकत्वप्रत्ययार्हः; २७३७तत्र एवं सति विज्ञानात्मनः परमात्मविकारांशत्ववाचकाः शब्दाः परमात्मैकत्वप्रत्ययाधित्सवः। २७३८उपक्रमोपसंहाराभ्यां च — २७३९सर्वासु हि उपनिषत्सु पूर्वं एकत्वं प्रतिज्ञाय, दृष्टान्तैः हेतुभिः च परमात्मनो विकारांशादित्वं जगतः प्रतिपाद्य, पुनः एकत्वं उपसंहरति; २७४०तत् यथा इह एव तावत् ‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति प्रतिज्ञाय, उत्पत्तिस्थितिलयहेतुदृष्टान्तैः विकारविकारित्वाद्येकत्वप्रत्ययहेतून् प्रतिपाद्य ‘अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) इति उपसंहरिष्यति; तस्मात् उपक्रमोपसंहाराभ्यां अयं अर्थो निश्चीयते — परमात्मैकत्वप्रत्ययद्रढिम्ने उत्पत्तिस्थितिलयप्रतिपादकानि वाक्यानि इति; २७४१अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गात् च — २७४२सर्वोपनिषत्सु हि विज्ञानात्मनः परमात्मना एकत्वप्रत्ययो विधीयते इति अविप्रतिपत्तिः सर्वेषां उपनिषद्वादिनां; तद्विध्येकवाक्ययोगे च सम्भवति उत्पत्त्यादिवाक्यानां वाक्यान्तरत्वकल्पनायां न प्रमाणं अस्ति; २७४३फलान्तरं च कल्पयितव्यं स्यात्; २७४४तस्मात् उत्पत्त्यादिश्रुतयः आत्मैकत्वप्रतिपादनपराः॥

२१३२७४५अत्र च सम्प्रदायविदः आख्यायिकां सम्प्रचक्षते — २७४६कश्चित् किल राजपुत्रः जातमात्रः एव मातापितृभ्यां अपविद्धः व्याधगृहे संवर्धितः; सः अमुष्य वंश्यतां अजानन् व्याधजातिप्रत्ययः व्याधजातिकर्माणि एव अनुवर्तते, न राजा अस्मि इति राजजातिकर्माणि अनुवर्तते; २७४७यदा पुनः कश्चित् परमकारुणिकः राजपुत्रस्य राजश्रीप्राप्तियोग्यतां जानन् अमुष्य पुत्रतां बोधयति — २७४८‘न त्वं व्याधः, अमुष्य राज्ञः पुत्रः; २७४९कथञ्चित् व्याधगृहं अनुप्रविष्टः’ इति — सः एवं बोधितः त्यक्त्वा व्याधजातिप्रत्ययकर्माणि पितृपैतामहीं आत्मनः पदवीं अनुवर्तते — राजा अहं अस्मि इति। २७५०तथा किल अयं परस्मात् अग्निविस्फुलिङ्गादिवत् तज्जातिः एव विभक्तः इह देहेन्द्रियादिगहने प्रविष्टः असंसारी सन् देहेन्द्रियादिसंसारधर्मं अनुवर्तते — देहेन्द्रियसङ्घातोऽस्मि कृशः स्थूलः सुखी दुःखी इति — २७५१परमात्मतां अजानन् आत्मनः; २७५२न त्वं एतदात्मकः परं एव ब्रह्म असि असंसारी — इति प्रतिबोधितः आचार्येण, हित्वा एषणात्रयानुवृत्तिं ब्रह्म एव अस्मि इति प्रतिपद्यते। २७५३अत्र राजपुत्रस्य राजप्रत्ययवत् ब्रह्मप्रत्ययो दृढी भवति — विस्फुलिङ्गवत् एव त्वं परस्मात् ब्रह्मणो भ्रष्टः इति उक्ते, २७५४विस्फुलिङ्गस्य प्राक् अग्नेः भ्रंशात् अग्न्येकत्वदर्शनात्। तस्मात् एकत्वप्रत्ययदार्ढ्याय सुवर्णमणिलोहाग्निविस्फुलिङ्गदृष्टान्ताः, न उत्पत्त्यादिभेदप्रतिपादनपराः। २७५५सैन्धवघनवत् प्रज्ञप्त्येकरसनैरन्तर्यावधारणात् ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’(बृ.उ.४.४.२०) इति च — २७५६यदि च ब्रह्मणः चित्रपटवत् वृक्षसमुद्रादिवत् च उत्पत्त्याद्यनेकधर्मविचित्रता विजिग्राहयिषिता, एकरसं सैन्धवघनवत् अनन्तरं अबाह्यं — इति न उपसमहरिष्यत्, ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’ इति च न प्रायोक्ष्यत — ‘यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) इति निन्दावचनं च। २७५७तस्मात् एकरूपैकत्वप्रत्ययदार्ढ्याय एव सर्ववेदान्तेषु उत्पत्तिस्थितिलयादिकल्पना, न तत्प्रत्ययकरणाय॥

२१४२७५८न च निरवयवस्य परमात्मनः असंसारिणः संसार्येकदेशकल्पना न्याय्या, स्वतोऽदेशत्वात् परमात्मनः। २७५९अदेशस्य परस्य एकदेशसंसारित्वकल्पनायां परः एव संसारी इति कल्पितं भवेत्। २७६०अथ परोपाधिकृतः एकदेशः परस्य, घटकरकाद्याकाशवत्। २७६१न तदा तत्र विवेकिनां परमात्मैकदेशः पृथक्संव्यवहारभाक् इति बुद्धिः उत्पद्यते। २७६२–२७६३अविवेकिनां २७६४विवेकिनां च उपचरिता बुद्धिः दृष्टा इति चेत्, न, अविवेकिनां मिथ्याबुद्धित्वात्, विवेकिनां च संव्यवहारमात्रालम्बनार्थत्वात् — २७६५यथा कृष्णो रक्तः च आकाशे इति विवेकिनां अपि कदाचित् कृष्णता रक्तता च आकाशस्य संव्यवहारमात्रालम्बनार्थत्वं प्रतिपद्यत इति, न परमार्थतः कृष्णो रक्तो वा आकाशो भवितुं अर्हति। २७६६अतो न पण्डितैः ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिविषये ब्रह्मणः अंशांश्येकदेशैकदेशिविकारविकारित्वकल्पना कार्या, २७६७सर्वकल्पनापनयनार्थसारपरत्वात् सर्वोपनिषदाम्। २७६८–२७६९अतो हित्वा सर्वकल्पनां आकाशस्य इव निर्विशेषता प्रतिपत्तव्या — ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) ‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.२.२.११) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। न आत्मानं ब्रह्मविलक्षणं कल्पयेत् — उष्णात्मकः इव अग्नौ शीतैकदेशं, प्रकाशात्मके वा सवितरि तमएकदेशं — सर्वकल्पनापनयनार्थसारपरत्वात् सर्वोपनिषदाम्। २७७०तस्मात् नामरूपोपाधिनिमित्ता एव आत्मनि असंसारधर्मिणि सर्वे व्यवहाराः — २७७१‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(बृ.उ.२.५.१९) ‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) इति एवमादिमन्त्रवर्णेभ्यः — २७७२न स्वतः आत्मनः संसारित्वं, अलक्तकाद्युपाधिसंयोगजनितरक्तस्फटिकादिबुद्धिवत् भ्रान्तं एव न परमार्थतः। २७७३‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) ‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’(बृ.उ.४.४.२३) ‘न कर्मणा लिप्यते पापकेन’(बृ.उ.४.४.२३) ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं’(भ.गी.१३.२७) ‘शुनि चैव श्वपाके च’(भ.गी.५.१०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः परमात्मनोऽसंसारिता एव। अतः २७७४एकदेशो विकारः शक्तिः वा विज्ञानात्मा अन्यो वा इति विकल्पयितुं निरवयवत्वाभ्युपगमे विशेषतो न शक्यते। २७७५अंशादिश्रुतिस्मृतिवादाः च एकत्वार्थाः, न तु भेदप्रतिपादकाः, विवक्षितार्थैकवाक्ययोगात् — इति अवोचाम॥

२१५२७७६सर्वोपनिषदां परमात्मैकत्वज्ञापनपरत्वे अथ किमर्थं तत्प्रतिकूलोऽर्थः विज्ञानात्मभेदः परिकल्प्यते इति। २७७७–२७७८कर्मकाण्डप्रामाण्यविरोधपरिहाराय इति एके; कर्मप्रतिपादकानि हि वाक्यानि अनेकक्रियाकारकफलभोक्तृकर्त्राश्रयाणि, २७७९विज्ञानात्मभेदाभावे हि असंसारिणः एव परमात्मन् एकत्वे, कथं इष्टफलासु क्रियासु प्रवर्तयेयुः, अनिष्टफलाभ्यो वा क्रियाभ्यो निवर्तयेयुः ? २७८०कस्य वा बद्धस्य मोक्षाय उपनिषदा आरभ्येत ? २७८१अपि च परमात्मैकत्ववादिपक्षे कथं परमात्मैकत्वोपदेशः ? कथं वा तदुपदेशग्रहणफलं ? २७८२बद्धस्य हि बन्धनाशाय उपदेशः; तत् अभावे उपनिषच्छास्त्रं निर्विषयं एव। २७८३एवं तर्हि उपनिषद्वादिपक्षस्य कर्मकाण्डवादिपक्षेण चोद्यपरिहारयोः समानः पन्थाः — २७८४येन भेदाभावे कर्मकाण्डं निरालम्बनं आत्मानं न लभते प्रामाण्यं प्रति, तथा उपनिषत् अपि। २७८५एवं तर्हि यस्य प्रामाण्ये स्वार्थविघातो नास्ति, तस्य एव कर्मकाण्डस्य अस्तु प्रामाण्यं; २७८६उपनिषदां तु प्रामाण्यकल्पनायां स्वार्थविघातो भवेत् इति मा भूत्प्रामाण्यम्। २७८७–२७८८न हि कर्मकाण्डं प्रमाणं सत् अप्रमाणं भवितुं अर्हति; न हि प्रदीपः प्रकाश्यं प्रकाशयति, न प्रकाशयति च इति। २७८९प्रत्यक्षादिप्रमाणविप्रतिषेधात् च — न केवलं उपनिषदो ब्रह्मैकत्वं प्रतिपादयन्त्यः स्वार्थविघातं कर्मकाण्डप्रामाण्यविघातं च कुर्वन्ति; प्रत्यक्षादिनिश्चितभेदप्रतिपत्त्यर्थप्रमाणैः च विरुध्यन्ते। तस्मात् अप्रामाण्यं एव उपनिषदां; २७९०अन्यार्थता वा अस्तु; न तु एव ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्त्यर्थता॥

२१६२७९१न उक्तोत्तरत्वात्। २७९२प्रमाणस्य हि प्रमाणत्वं अप्रमाणत्वं वा प्रमोत्पादनानुत्पादननिमित्तं, २७९३अन्यथा चेत् स्तम्भादीनां प्रामाण्यप्रसङ्गात् शब्दादौ प्रमेये। २७९४किञ्च अतः ? २७९५–२७९७यदि तावत् उपनिषदो ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिप्रमां कुर्वन्ति, कथं अप्रमाणं भवेयुः। न कुर्वन्ति एव इति चेत् — यथा अग्निः शीतं — इति, सः भवान् एवं वदन् वक्तव्यः — २७९८उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधार्थं भवतो वाक्यं उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधं किं न करोति एव, अग्निः वा रूपप्रकाशं; अथ करोति — यदि करोति, भवतु तदा प्रतिषेधार्थं प्रमाणं भवद्वाक्यं, अग्निः च रूपप्रकाशको भवेत्; प्रतिषेधवाक्यप्रामाण्ये भवति एव उपनिषदां प्रामाण्यम्। २७९९–२८००अत्रभवन्तो ब्रुवन्तु कः परिहारः इति। ननु अत्र प्रत्यक्षा मद्वाक्य २८०१उपनिषत्प्रामाण्यप्रतिषेधार्थप्रतिपत्तिः अग्नौ च रूपप्रकाशनप्रतिपत्तिः प्रमा; कः तर्हि भवतः प्रद्वेषः ब्रह्मैकत्वप्रत्यये प्रमां प्रत्यक्षं कुर्वतीषु उपनिषत्सु उपलभ्यमानासु ? प्रतिषेधानुपपत्तेः। २८०२शोकमोहादिनिवृत्तिः च प्रत्यक्षं फलं ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्तिपारम्पर्यजनितं इति अवोचाम। २८०३तस्मात् उक्तोत्तरत्वात् उपनिषदं प्रति अप्रामाण्यशङ्का तावत् नास्ति॥

२१७२८०४यत् च उक्तं स्वार्थविघातकरत्वात् अप्रामाण्यं इति, २८०५तत् अपि न, तदर्थप्रतिपत्तेः बाधकाभावात्। २८०६न हि उपनिषद्भ्यः — ब्रह्मैकं एव अद्वितीयं, नैव च — इति प्रतिपत्तिः अस्ति — यथा अग्निः उष्णः शीतः च इति अस्मात् वाक्यात् विरुद्धार्थद्वयप्रतिपत्तिः। २८०७अभ्युपगम्य च एतत् अवोचाम; न तु वाक्यप्रामाण्यसमये एषः न्यायः — यत् उत एकस्य वाक्यस्य अनेकार्थत्वं; सति च अनेकार्थत्वे, स्वार्थः च स्यात्, तद्विघातकृत् च विरुद्धः अन्योऽर्थः। २८०८–२८१०न तु एतत् — वाक्यप्रमाणकानां विरुद्धं अविरुद्धं च, एकं वाक्यं, अनेकं अर्थं प्रतिपादयति इति एषः समयः; २८११अर्थैकत्वात् हि एकवाक्यता। २८१२न च कानिचित् उपनिषद्वाक्यानि ब्रह्मैकत्वप्रतिषेधं कुर्वन्ति। २८१३यत् तु लौकिकं वाक्यं — २८१४अग्निः उष्णः शीतः च इति, न तत्र एकवाक्यता, तदेकदेशस्य प्रमाणान्तरविषयानुवादित्वात्; अग्निः शीतं इति एतत् एकं वाक्यं; अग्निः उष्णः इति तु प्रमाणान्तरानुभवस्मारकं, न तु स्वयं अर्थावबोधकं; २८१५अतो न अग्निः शीतं इति अनेन एकवाक्यता, २८१६प्रमाणान्तरानुभवस्मारणेन एव उपक्षीणत्वात्। २८१७यत् तु विरुद्धार्थप्रतिपादकं इदं वाक्यं इति मन्यते, तत् शीतोष्णपदाभ्यां अग्निपदसामानाधिकरण्यप्रयोगनिमित्ता भ्रान्तिः; न तु एव एकस्य वाक्यस्य अनेकार्थत्वं लौकिकस्य वैदिकस्य वा॥

२१८२८१८यत् च उक्तं — कर्मकाण्डप्रामाण्यविघातकृत् उपनिषद्वाक्यं इति, तत् न, अन्यार्थत्वात्। ब्रह्मैकत्वप्रतिपादनपरा हि उपनिषदः न इष्टार्थप्राप्तौ साधनोपदेशं तस्मिन् वा पुरुषनियोगं वारयन्ति, अनेकार्थत्वानुपपत्तेः एव। २८१९न च कर्मकाण्डवाक्यानां स्वार्थे प्रमा न उत्पद्यते। २८२०असाधारणे चेत् स्वार्थे प्रमां उत्पादयति वाक्यं, कुतोऽन्येन विरोधः स्यात्। २८२१ब्रह्मैकत्वे निर्विषयत्वात् प्रमा न उत्पद्यते एव इति चेत्, २८२२न, प्रत्यक्षत्वात् प्रमायाः। ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत’ ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इति एवमादिवाक्येभ्यः प्रत्यक्षा प्रमा जायमाना; सा नैव भविष्यति, यदि उपनिषदो ब्रह्मैकत्वं बोधयिष्यन्ति इति अनुमानं; न च अनुमानं प्रत्यक्षविरोधे प्रामाण्यं लभते; तस्मात् असत् एव एतत् गीयते — प्रमा एव न उत्पद्यते इति। २८२३अपि च २८२४यथाप्राप्तस्य एव अविद्याप्रत्युपस्थापितस्य क्रियाकारकफलस्य आश्रयणेन इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायसामान्ये प्रवृत्तस्य तद्विशेषं अजानतः तत् आचक्षाणा श्रुतिः क्रियाकारकफलभेदस्य लोकप्रसिद्धस्य सत्यतां असत्यतां वा न आचष्टे न च वारयति, इष्टानिष्टफलप्राप्तिपरिहारोपायविधिपरत्वात्। २८२५यथा काम्येषु प्रवृत्ता श्रुतिः कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वे सति अपि यथाप्राप्तान् एव कामान् उपादाय तत्साधनानि एव विधत्ते, न तु — कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वात् अनर्थरूपत्वं च इति — न विदधाति; तथा नित्याग्निहोत्रादिशास्त्रं अपि मिथ्याज्ञानप्रभवं क्रियाकारकभेदं यथाप्राप्तं एव आदाय इष्टविशेषप्राप्तिं अनिष्टविशेषपरिहारं वा किं अपि प्रयोजनं पश्यत् अग्निहोत्रादीनि कर्माणि विधत्ते, न — अविद्यागोचरासद्वस्तुविषयं इति — न प्रवर्तते — यथा काम्येषु। २८२६न च पुरुषाः न प्रवर्तेरन् अविद्यावन्तः, दृष्टत्वात् — यथा कामिनः। २८२७विद्यावतां एव कर्माधिकारः इति चेत्, २८२८न, ब्रह्मैकत्वविद्यायां कर्माधिकारविरोधस्य उक्तत्वात्। २८२९एतेन ब्रह्मैकत्वे निर्विषयत्वात् उपदेशेन तद्ग्रहणफलाभावदोषपरिहारः उक्तो वेदितव्यः। २८३०पुरुषेच्छारागादिवैचित्र्यात् च — २८३१अनेका हि पुरुषाणां इच्छा; रागादयः च दोषाः विचित्राः; ततः च बाह्यविषयरागाद्यपहृतचेतसो न शास्त्रं निवर्तयितुं शक्तं; न अपि स्वभावतो बाह्यविषयविरक्तचेतसो विषयेषु प्रवर्तयितुं शक्तं; किन्तु शास्त्रात् एतावत् एव भवति — इदं इष्टसाधनं इदं अनिष्टसाधनं इति साध्यसाधनसम्बन्धविशेषाभिव्यक्तिः — प्रदीपादिवत् तमसि रूपादिज्ञानं; न तु शास्त्रं भृत्यान् इव बलात् निवर्तयति नियोजयति वा; २८३२दृश्यन्ते हि पुरुषाः रागादिगौरवात् शास्त्रं अपि अतिक्रामन्तः। तस्मात् पुरुषमतिवैचित्र्यं अपेक्ष्य साध्यसाधनसम्बन्धविशेषान् अनेकधा उपदिशति। तत्र पुरुषाः स्वयं एव यथारुचि साधनविशेषेषु प्रवर्तन्ते; शास्त्रं तु सवितृप्रदीपादिवत् उदास्त एव। २८३३तथा कस्यचित् परोऽपि पुरुषार्थः अपुरुषार्थवत् अवभासते; २८३४यस्य यथावभासः, सः तथारूपं पुरुषार्थं पश्यति; २८३५तत् अनुरूपाणि साधनानि उपादित्सते। २८३६तथा च अर्थवादोऽपि — ‘त्रयः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यं ऊषुः’(बृ.उ.५.२.१) इत्यादिः। तस्मात् न ब्रह्मैकत्वं ज्ञापयिष्यन्तो वेदान्ताः विधिशास्त्रस्य बाधकाः। २८३७न च विधिशास्त्रं एतावता निर्विषयं स्यात्। २८३८न अपि उक्तकारकादिभेदं विधिशास्त्रं उपनिषदां ब्रह्मैकत्वं प्रति प्रामाण्यं निवर्तयति। स्वविषयशूराणि हि प्रमाणानि, श्रोत्रादिवत्॥

२१९२८३९तत्र पण्डितम्मन्याः केचित् स्वचित्तवशात् सर्वं प्रमाणं इतरेतरविरुद्धं मन्यन्ते, २८४०तथा प्रत्यक्षादिविरोधं अपि चोदयन्ति ब्रह्मैकत्वे — २८४१शब्दादयः किल श्रोत्रादिविषयाः भिन्नाः प्रत्यक्षतः उपलभ्यन्ते; ब्रह्मैकत्वं ब्रुवतां प्रत्यक्षविरोधः स्यात्; २८४२तथा श्रोत्रादिभिः शब्दाद्युपलब्धारः कर्तारः च धर्माधर्मयोः प्रतिशरीरं भिन्ना अनुमीयन्ते संसारिणः; तत्र ब्रह्मैकत्वं ब्रुवतां अनुमानविरोधः च; २८४३तथा च आगमविरोधं वदन्ति — ‘ग्रामकामो यजेत’(तै.आ.१७.१०.४) ‘पशुकामो यजेत’(तै.आ.१६.१२.८) ‘स्वर्गकामो यजेत’(तै.आ.१६.३.३) इति एवमादिवाक्येभ्यः ग्रामपशुस्वर्गादिकामाः तत्साधनाद्यनुष्ठातारः च भिन्ना अवगम्यन्ते। अत्र उच्यते — २८४४ते तु कुतर्कदूषितान्तःकरणाः ब्राह्मणादिवर्णापशदाः अनुकम्पनीयाः आगमार्थविच्छिन्नसम्प्रदायबुद्धयः इति। २८४५कथं ? २८४६श्रोत्रादिद्वारैः शब्दादिभिः प्रत्यक्षतः उपलभ्यमानैः ब्रह्मणे एकत्वं विरुध्यते इति वदन्तो वक्तव्याः — किं शब्दादीनां भेदेन आकाशैकत्वं विरुध्यते इति; २८४७अथ न विरुध्यते, न तर्हि प्रत्यक्षविरोधः। २८४८यत् च उक्तं — प्रतिशरीरं शब्दाद्युपलब्धारः धर्माधर्मयोः च कर्तारः २८४९भिन्ना अनुमीयन्ते, तथा च ब्रह्मैकत्वे अनुमानविरोधः इति; भिन्नाः कैः अनुमीयन्ते इति प्रष्टव्याः; २८५०अथ यदि ब्रूयुः — सर्वैः अस्माभिः अनुमानकुशलैः इति — २८५१के यूयं अनुमानकुशलाः इति एवं पृष्टानां किं उत्तरं; २८५२शरीरेन्द्रियमनआत्मसु च प्रत्येकं अनुमानकौशलप्रत्याख्याने, शरीरेन्द्रियमनःसाधना आत्मानो वयं अनुमानकुशलाः, अनेककारकसाध्यत्वात् क्रियाणां इति चेत् — २८५३एवं तर्हि अनुमानकौशले भवतां अनेकत्वप्रसङ्गः; २८५४अनेककारकसाध्या हि क्रिया इति भवद्भिः एव अभ्युपगतं; तत्र अनुमानं च क्रिया; सा शरीरेन्द्रियमनआत्मसाधनैः कारकैः आत्मकर्तृका निर्वर्त्यते इति एतत् प्रतिज्ञातं; तत्र वयं अनुमानकुशलाः इति एवं वदद्भिः शरीरेन्द्रियमनःसाधना आत्मानः प्रत्येकं वयं अनेके — इति अभ्युपगतं स्यात्; अहो अनुमानकौशलं दर्शितं अपुच्छशृङ्गैः तार्किकबलीवर्दैः। २८५५यो हि आत्मानं एव न जानाति, सः कथं मूढः तद्गतं भेदं अभेदं वा जानीयात्; २८५६तत्र किं अनुमिनोति ? २८५७केन वा लिङ्गेन ? २८५८न हि आत्मनः स्वतो भेदप्रतिपादकं किञ्चित् लिङ्गं अस्ति, येन लिङ्गेन आत्मभेद साधयेत्; २८५९यानि लिङ्गानि आत्मभेदसाधनाय नामरूपवन्ति उपन्यस्यन्ति, तानि नामरूपगतानि उपाधयः एव आत्मनः — घटकरकापवरकभूछिद्राणि इव आकाशस्य; २८६०यदा आकाशस्य भेदलिङ्गं पश्यति, तदा आत्मनोऽपि भेदलिङ्गं लभेत सः; २८६१न हि आत्मनः परतो विशेषं अभ्युपगच्छद्भिः तार्किकशतैः अपि भेदलिङ्गं आत्मनो दर्शयितुं शक्यते; २८६२स्वतः तु दूरात् अपनीतं एव, अविषयत्वात् आत्मनः। २८६३यत् यत् परः आत्मधर्मत्वेन अभ्युपगच्छति, तस्य तस्य नामरूपात्मकत्वाभ्युपगमात्, नामरूपाभ्यां च आत्मनोऽन्यत्वाभ्युपगमात्, २८६४‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) इति श्रुतेः, ‘नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति च — २८६५उत्पत्तिप्रलयात्मके हि नामरूपे, तद्विलक्षणं च ब्रह्म — २८६६अतः अनुमानस्य एव अविषयत्वात् कुतोऽनुमानविरोधः। २८६७एतेन आगमविरोधः प्रत्युक्तः। २८६८यत् उक्तं — ब्रह्मैकत्वे यस्मै उपदेशः, यस्य च उपदेशग्रहणफलं, तत् अभावात् एकत्वोपदेशानर्थक्यं इति — २८६९तत् अपि न, अनेककारकसाध्यत्वात् क्रियाणां कः चोद्यो भवति; २८७०–२८७१एकस्मिन् ब्रह्मणि निरुपाधिके न उपदेशः, न उपदेष्टा, २८७२न च उपदेशग्रहणफलं; २८७३–२८७७तस्मात् उपनिषदां च आनर्थक्यं इति एतत् अभ्युपगतं एव; अथ अनेककारकविषयानर्थक्यं चोद्यते — न, स्वतोऽभ्युपगमविरोधात् आत्मवादिनाम्। तस्मात् तार्किकचाटभटराजाप्रवेश्यं अभयं दुर्गं इदं अल्पबुद्ध्यगम्यं शास्त्रगुरुप्रसादरहितैः च — ‘कः तं मदामदं देवं मत् अन्यो ज्ञातुं अर्हति’(कः.उ.१.२.२१) ‘देवैः अत्र अपि विचिकित्सितं पुरा’(कः.उ.१.१.२१) ‘न एषा तर्केण मतिः आपनेया’(कः.उ.१.२.९) — वरप्रसादलभ्यत्वश्रुतिस्मृतिवादेभ्यः च’ ‘तत् एजति तत् न एजति तत् दूरे तत् वा अन्तिके’(ई.उ.५) इत्यादिविरुद्धधर्मसमवायित्वप्रकाशमन्त्रवर्णेभ्यः च; गीतासु च ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि’(भ.गी.९.४) इत्यादि। तस्मात् परब्रह्मव्यतिरेकेण संसारी नाम न अन्यत् वस्त्वन्तरं अस्ति। तस्मात् सुष्ठु उच्यते ‘ब्रह्म वा इदं अग्रे आसीत् तत् आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि इति’(बृ.उ.१.४.१०) —’ न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ न अन्यत् अतः अस्ति श्रोतृ’ इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। २८७८तस्मात् परस्य एव ब्रह्मणः सत्यस्य सत्यं नाम उपनिषत् परा॥

इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

२२०२८७९‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति प्रस्तुतं; तत्र यतो जगत् जातं, यत् मयं, यस्मिन् च लीयते, तत् एकं ब्रह्म — इति ज्ञापितम्। २८८०किमात्मकं पुनः तत् जगत् जायते, लीयते च ? २८८१पञ्चभूतात्मकं; २८८२भूतानि च नामरूपात्मकानि; २८८३नामरूपे सत्यं इति हि उक्तं; २८८४तस्य सत्यस्य पञ्चभूतात्मकस्य सत्यं ब्रह्म। २८८५कथं पुनः भूतानि सत्यं इति २८८६मूर्तामूर्तब्राह्मणम्। मूर्तामूर्तभूतात्मकत्वात् कार्यकरणात्मकानि भूतानि प्राणाः अपि सत्यम्। तेषां कार्यकरणात्मकानां भूतानां सत्यत्वनिर्दिधारयिषया ब्राह्मणद्वयं आरभ्यते २८८७सा एव उपनिषद्व्याख्या। २८८८कार्यकरणसत्यत्वावधारणद्वारेण हि सत्यस्य सत्यं ब्रह्म अवधार्यते। २८८९अत्र उक्तं ‘प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं’(बृ.उ.२.१.२०) इति; तत्र के प्राणाः, कियत्यो वा प्राणविषया उपनिषदः का इति च — ब्रह्मोपनिषत्प्रसङ्गेन करणानां प्राणानां स्वरूपं अवधारयति — २८९०पथिगतकूपारामाद्यवधारणवत्॥

२२१यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद, तस्य इदं फलं; किं तत् ? सप्त सप्तसङ्ख्याकान् ह द्विषतः द्वेषकर्तॄन् भ्रातृव्यान् २८९३भ्रातृव्याः हि द्विविधा भवन्ति, द्विषन्तः अद्विषन्तः च — तत्र द्विषन्तो ये भ्रातृव्याः तान् द्विषतो भ्रातृव्यान् अवरुणद्धि; २८९४सप्त ये शीर्षण्याः प्राणाः विषयोपलब्धिद्वाराणि २८९५तत्प्रभवाः विषयरागाः सहजत्वात् भ्रातृव्याः। २८९६ते हि अस्य स्वात्मस्थां दृष्टिं विषयविषयां कुर्वन्ति; तेन ते द्वेष्टारो भ्रातृव्याः, २८९७प्रत्यगात्मेक्षणप्रतिषेधकरत्वात्; २८९८काठके च उक्तं — ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन्’(कः.उ.२.१.१) इत्यादि; २८९९तत्र यः शिश्वादीन् वेद, तेषां याथात्म्यं अवधारयति, सः एतान् भ्रातृव्यान् अवरुणद्धि अपावृणोति विनाशयति। तस्मै फलश्रवणेन अभिमुखीभूतायै आह — अयं वाव शिशुः। कोऽसौ ? योऽयं मध्यमः प्राणः, शरीरमध्ये यः प्राणो लिङ्गात्मा, यः पञ्चधा शरीरं आविष्टः — बृहन् पाण्डरवासाः सोम राजन् इति उक्तः, यस्मिन् वाङ्मनःप्रभृतीनि करणानि विषक्तानि — २९००पड्वीशशङ्कुनिदर्शनात् सः एषः शिशुः इव, विषयेषु इतरकरणवत् अपटुत्वात्; शिशुं साधानं इति उक्तं; किं पुनः तस्य शिशोः वत्सस्थानीयस्य करणात्मनः आधानं तस्य इदं एव शरीरं आधानं कार्यात्मकं — आधीयते अस्मिन् इति आधानं; २९०१तस्य हि शिशोः प्राणस्य इदं शरीरं अधिष्ठानं; २९०२अस्मिन् हि करणानि अधिष्ठितानि लब्धात्मकानि उपलब्धिद्वाराणि भवन्ति, न तु प्राणमात्रे विषक्तानि; २९०३तथा हि दर्शितं अजातशत्रुणा — उपसंहृतेषु करणेषु विज्ञानमयो न उपलभ्यते, २९०४शरीरदेशव्यूढेषु तु करणेषु विज्ञानमयः उपलभमानः उपलभ्यते — २९०५तत् च दर्शितं पाणिपेषप्रतिबोधनेन। इदं प्रत्याधानं शिरः; २९०६प्रदेशविशेषेषु — प्रति — प्रत्याधीयते इति प्रत्याधानम्। प्राणः स्थूणा अन्नपानजनिता शक्तिः — प्राणो २९०७–२९०८बलं इति पर्यायः; बलावष्टम्भो हि प्राणः अस्मिन् २९०९शरीरे — ‘सः यत्र अयं आत्मा अबल्यं न्येत्य सम्मोहं इव’(बृ.उ.४.४.१) इति दर्शनात् — यथा वत्सः स्थूणावष्टम्भः एवम्। शरीरपक्षपाती वायुः प्राणः स्थूणा इति केचित्। अन्नं दाम — २९१०अन्नं हि भुक्तं त्रेधा परिणमते; यः स्थूलः परिणामः, सः एतद्द्वयं भूत्वा, इमां अपि एति — मूत्रं च पुरीषं च; यो मध्यमो रसः, सः रसो लोहितादिक्रमेण स्वकार्यं शरीरं साप्तधातुकं उपचिनोति; स्वयोन्यन्नागमे हि शरीरं उपचीयते, अन्नमयत्वात्; विपर्यये अपक्षीयते पतति; यः तु अणिष्ठो रसः — अमृतं ऊर्क् प्रभावः — इति च कथ्यते, सः नाभेः ऊर्ध्वं हृदयदेशं आगत्य, हृदयात् विप्रसृतेषु द्वासप्ततिनाडीसहस्रेषु अनुप्रविश्य, यत् तत् करणसङ्घातरूपं लिङ्गं शिशुसंज्ञकं, तस्य शरीरे स्थितिकारणं भवति बलं उपजनयत् स्थूणाख्यं; तेन अन्नं उभयतः पाशवत् सदामवत् प्राणशरीरयोः निबन्धनं भवति॥२९११

२२२२९१२इदानीं तस्य एव शिशोः प्रत्याधान ऊढस्य चक्षुषि काश्चन उपनिषदः उच्यन्ते —

२२३तं एताः सप्त अक्षितयः उपतिष्ठन्ते — तं करणात्मकं प्राणं शरीरे अन्नबन्धनं चक्षुषि ऊढं एताः वक्ष्यमाणाः सप्त सप्तसङ्ख्याकाः अक्षितयः, अक्षितिहेतुत्वात्, उपतिष्ठन्ते। २९१३यद्यपि मन्त्रकरणे तिष्ठतिः उपपूर्वः आत्मनेपदी भवति, इह अपि सप्त देवताभिधानानि मन्त्रस्थानीयानि करणानि; तिष्ठतेः अतः अत्र अपि आत्मनेपदं न विरुद्धम्। काः ताः अक्षितयः इति उच्यन्ते — तत् तत्र या इमाः प्रसिद्धाः, अक्षन् अक्षणि लोहिन्यः लोहिताः राजयः रेखाः, ताभिः द्वारभूताभिः एनं मध्यमं प्राणं रुद्रः अन्वायत्तः अनुगतः; अथ याः अक्षन् अक्षणि आपः धूमादिसंयोगेन अभिव्यज्यमानाः, ताभिः अद्भिः द्वारभूताभिः २९१४पर्जन्यो देवतात्मा अन्वायत्तः अनुगतः उपतिष्ठत इत्यर्थः। सः च अन्नभूतोऽक्षितिः प्राणस्य, ‘पर्जन्ये वर्षति आनन्दिनः प्राणाः भवन्ति’(प्र.उ.२.१०) इति श्रुत्यन्तरात्। या कनीनका दृक्शक्तिः तया कनीनकया द्वारेण आदित्यो मध्यमं प्राणं उपतिष्ठते। यत् कृष्णं चक्षुषि, तेन एनमग्निरुपतिष्ठते। यत् शुक्लं चक्षुषि, तेन इन्द्रः। अधरया वर्तन्या पक्ष्मणा एनं पृथिवी अन्वायत्ता, अधरत्वसामान्यात्। द्यौः उत्तरया, ऊर्ध्वत्वसामान्यात्। २९१५एताः सप्त अन्नभूताः प्राणस्य सन्ततं उपतिष्ठन्ते — २९१६इति एवं यो वेद, तस्य एतत् फलं — न अस्य अन्नं क्षीयते, यः एवं वेद॥

२२४२९१७–२९१८तत् तत्र एतस्मिन् अर्थे एषः श्लोकः मन्त्रो भवति — अर्वाग्बिलः चमसः इत्यादिः। तत्र मन्त्रार्थं आचष्टे श्रुतिः — अर्वाग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः इति। कः पुनः असौ अर्वाग्बिलः चमसः ऊर्ध्वबुध्नः ? इदं तत्; शिरः चमसाकारं हि तत्; कथं ? एषः हि अर्वाग्बिलः मुखस्य बिलरूपत्वात्, शिरसो बुध्नाकारत्वात् ऊर्ध्वबुध्नः। तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपं इति — यथा सोमः चमसे, एवं तस्मिन् शिरसि विश्वरूपं नानारूपं निहितं स्थितं भवति। किं पुनः तत् ? यशः — प्राणाः वै यशो विश्वरूपं — प्राणाः श्रोत्रादयः वायवः च मरुतः सप्तधा तेषु प्रसृताः यशः — इति एतत् आह मन्त्रः, शब्दादिज्ञानहेतुत्वात्। तस्य असतः ऋषयः सप्त तीरं इति — प्राणाः परिस्पन्दात्मकाः, ते एव च ऋषयः, प्राणान् एतत् आह मन्त्रः। वाक् अष्टमी २९१९ब्रह्मणा संविदाना इति — ब्रह्मणा संवादं कुर्वन्ती अष्टमी भवति; २९२०तत् हेतुं आह — वाक् हि अष्टमी ब्रह्मणा संवित्ता इति॥

२२५के पुनः तस्य चमसस्य तीरं आसत ऋषयः इति — इमौ एव गोतमभरद्वाजौ कर्णौ — अयं एव गोतमः अयं भरद्वाजः दक्षिणः च उत्तरः च, विपर्ययेण वा। तथा चक्षुषी उपदिशन् उवाच — इमौ एव विश्वामित्रजमदग्नी दक्षिणं विश्वामित्रः उत्तरं जमदग्निः, विपर्ययेण वा। इमौ एव वसिष्ठकश्यपौ — नासिके उपदिशन् उवाच; दक्षिणः पुटो भवति वसिष्ठः; उत्तरः कश्यपः — पूर्ववत्। वाक् एव अत्रिः अदनक्रियायोगात् सप्तमः; २९२१वाचा हि अन्नं अद्यते; २९२२तस्मात् अत्तिः हि वै प्रसिद्धं नाम एतत् — अत्तृत्वात् अत्तिः इति, २९२३अत्तिः एव सन् यत् अत्रिः इत्युच्यते परोक्षेण। सर्वस्य एतस्य अन्नजातस्य प्राणस्य, अत्रिनिर्वचनविज्ञानात् अत्ता भवति। २९२४अत्ता एव भवति न अमुष्मिन् अन्येन पुनः प्रत्यद्यते इति एतत् उक्तं भवति — सर्वं अस्य अन्नं भवति इति। २९२५यः एवं एतत् यथा उक्तं प्राणयाथात्म्यं वेद, सः एवं मध्यमः प्राणो भूत्वा आधानप्रत्याधानगतो भोक्ता एव भवति, न भोज्यं; भोज्यात् व्यावर्तत इत्यर्थः॥

इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

२२६२९२६तत्र प्राणाः वै सत्यं इति उक्तम्। याः प्राणानां उपनिषदः, ताः ब्रह्मोपनिषत्प्रसङ्गेन व्याख्याताः — एते ते प्राणाः इति च। २९२७ते किमात्मकाः कथं वा तेषां सत्यत्वं इति च वक्तव्यं इति पञ्चभूतानां सत्यानां कार्यकरणात्मकानां स्वरूपावधारणार्थं इदं ब्राह्मणं आरभ्यते — २९२८यत् उपाधिविशेषापनयद्वारेण ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति ब्रह्मणः सतत्त्वं निर्दिधारयिषितम्। २९२९तत्र द्विरूपं ब्रह्म २९३०पञ्चभूतजनितकार्यकरणसम्बद्धं मूर्तामूर्ताख्यं मर्त्यामृतस्वभावं तज्जनितवासनारूपं च सर्वज्ञं सर्वशक्ति सोपाख्यं भवति। क्रियाकारकफलात्मकं च सर्वव्यवहारास्पदम्। २९३१तत् एव ब्रह्म विगतसर्वोपाधिविशेषं सम्यग्दर्शनविषयं अजरं अमृतं अभयं, वाङ्मनसयोः अपि अविषयं अद्वैतत्वात् ‘न इति न इति’ इति निर्दिश्यते। २९३२तत्र यत् अपोहद्वारेण ‘न इति न इति’ इति निर्दिश्यते ब्रह्म, ते एते द्वे वाव — वावशब्दोऽवधारणार्थः — द्वे एव इत्यर्थः — ब्रह्मणः परमात्मनः रूपे — रूप्यते याभ्यां अरूपं परं ब्रह्म अविद्याध्यारोप्यमाणाभ्याम्। के ते द्वे ? मूर्तं चैव मूर्तं एव च; तथा अमूर्तं च अमूर्तं एव चेत्यर्थः। २९३३अन्तर्णीतस्वात्मविशेषणे मूर्तामूर्ते द्वे एव इति अवधार्येते; २९३४कानि पुनः तानि विशेषणानि मूर्तामूर्तयोः इति उच्यन्ते — मर्त्यं च मर्त्यं मरणधर्मि, अमृतं च तत् विपरीतं, स्थितं च — परिच्छिन्नं गतिपूर्वकं यत् स्थास्नु, यत् च — याति इति यत् — व्यापि अपरिच्छिन्नं स्थितविपरीतं, सत् च — सत् इति अन्येभ्यो विशेष्यमाणासाधारणधर्मविशेषवत्, त्यत् च — तत् विपरीतं ‘त्यत्’ इति एव सर्वदा परोक्षाभिधानार्हम्॥

२२७तत्र चतुष्टयविशेषणविशिष्टं मूर्तं, तथा अमूर्तं च; तत्र कानि मूर्तविशेषणानि कानि च इतराणि इति विभज्यते। तत् एतत् मूर्तं मूर्छितावयवं इतरेतरानुप्रविष्टावयवं घनं संहतं इत्यर्थः। किं तत् ? यत् अन्यत्; कस्मात् अन्यत् ? वायोः च अन्तरिक्षात् च भूतद्वयात् — परिशेषात् पृथिव्यादिभूतत्रयं; एतत् मर्त्यं — यत् एतत् मूर्ताख्यं भूतत्रयं इदं मर्त्यं मरणधर्मि; कस्मात् ? यस्मात् स्थितं एतत्; २९३५परिच्छिन्नं हि अर्थान्तरेण सम्प्रयुज्यमानं विरुध्यते — २९३६यथा घटः स्तम्भकुड्यादिना; तथा मूर्तं स्थितं परिच्छिन्नं अर्थान्तरसम्बन्धि ततोऽर्थान्तरविरोधात् मर्त्यं; एतत् सत् विशेष्यमाणासाधारणधर्मवत्, तस्मात् हि परिच्छिन्नं, परिच्छिन्नत्वात् मर्त्यं, अतो मूर्तं; मूर्तत्वात् वा मर्त्यं, मर्त्यत्वात् स्थितं, स्थितत्वात् सत्। अतः २९३७अन्योन्याव्यभिचारात् चतुर्णां धर्माणां यथेष्टं विशेषणविशेष्यभावो हेतुहेतुमद्भावः च दर्शयितव्यः। २९३८सर्वथा अपि तु २९३९भूतत्रयं चतुष्टयविशेषणविशिष्टं मूर्तं रूपं ब्रह्मणः। तत्र चतुर्णां एकस्मिन् गृहीते विशेषणे इतरत् गृहीतं एव विशेषणं इत्याह — तस्य एतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्य, एतस्य स्थितस्य, एतस्य सतः — चतुष्टयविशेषणस्य भूतत्रयस्य इत्यर्थः — एषः रसः सारः इत्यर्थः; २९४०–२९४१त्रयाणां हि भूतानां सारिष्ठः सविता; एतत्साराणि त्रीणि भूतानि, यतः एतत्कृतविभज्यमानरूपविशेषणानि भवन्ति; २९४२आधिदैविकस्य कार्यस्य एतद्रूपं — यत् सविता यत् एतत् मण्डलं तपति; २९४३सतो भूतत्रयस्य हि यस्मात् एषः रसः इति एतत् गृह्यते; २९४४मूर्तो हि एषः सविता तपति, २९४५सारिष्ठः च। २९४६यत् तु आधिदैविकं करणं मण्डलस्य अभ्यन्तरं, तत् वक्ष्यामः॥

२२८२९४८अथ अमूर्तं — अथाधुना अमूर्तं उच्यते। वायुः च अन्तरिक्षं च यत् परिशेषितं भूतद्वयं — एतत् अमृतं, अमूर्तत्वात्, अस्थितं, अतोऽविरुध्यमानं केनचित्, अमृतं, अमरणधर्मि; एतत् यत् स्थितविपरीतं, व्यापि, अपरिच्छिन्नं; यस्मात् यत् एतत् अन्येभ्योऽप्रविभज्यमानविशेषं, अतः त्यत् ‘त्यत्’ इति परोक्षाभिधानार्हं एव — २९४९–२९५०पूर्ववत्। तस्य एतस्य अमूर्तस्य २९५१एतस्य अमृतस्य एतस्य यतः एतस्य त्यस्य चतुष्टयविशेषणस्य अमूर्तस्य एषः रसः; कोऽसौ ? यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषः — करणात्मको हिरण्यगर्भः प्राणः इति अभिधीयते यः, सः एषः अमूर्तस्य भूतद्वयस्य रसः पूर्ववत् सारिष्ठः। एतत्पुरुषसारं च अमूर्तं भूतद्वयं — हैरण्यगर्भलिङ्गारम्भाय हि भूतद्वयाभिव्यक्तिः अव्याकृतात्; तस्मात् तादर्थ्यात् तत्सारं भूतद्वयम्। २९५२त्यस्य हि एषः रसः — यस्मात् यः मण्डलस्थः पुरुषो मण्डलवत् न गृह्यते सारः च भूतद्वयस्य, २९५३तस्मात् अस्ति मण्डलस्थस्य पुरुषस्य भूतद्वयस्य च साधर्म्यम्। तस्मात् युक्तं प्रसिद्धवत् हेतूपादानं — त्यस्य हि एषः रसः इति॥

२२९रसः कारणं हिरण्यगर्भविज्ञानात्मा चेतनः इति केचित्; २९५४तत्र च किल हिरण्यगर्भविज्ञानात्मनः कर्म वाय्वन्तरिक्षयोः प्रयोक्तृ; २९५५तत् कर्म वाय्वन्तरिक्षाधारं सत् अन्येषां भूतानां प्रयोक्तृ भवति; तेन स्वकर्मणा वाय्वन्तरिक्षयोः प्रयोक्ता इति तयोः रसः कारणं उच्यते इति। २९५६तत् न मूर्तरसेन अतुल्यत्वात्; २९५७मूर्तस्य तु भूतत्रयस्य रसो मूर्तं एव मण्डलं दृष्टं भूतत्रयसमानजातीयं; न चेतनः; तथा अमूर्तयोः अपि भूतयोः तत्समानजातीयेन एव अमूर्तरसेन युक्तं भवितुं, वाक्यप्रवृत्तेः तुल्यत्वात्; २९५८यथा हि मूर्तामूर्ते चतुष्टयधर्मवती विभज्येते, २९५९तथा रसरसवतोः अपि मूर्तामूर्तयोः तुल्येन एव न्यायेन युक्तो विभागः; न तु अर्धवैशसम्। २९६०मूर्तरसे अपि मण्डलोपाधिः चेतनो विवक्ष्यते इति चेत् — २९६१अत्यल्पं इदं उच्यते, सर्वत्र एव तु मूर्तामूर्तयोः ब्रह्मरूपेण विवक्षितत्वात्। २९६२पुरुषशब्दः अचेतने अनुपपन्नः इति चेत्, २९६३न, पक्षपुच्छादिविशिष्टस्य एव लिङ्गस्य पुरुषशब्ददर्शनात्, २९६४‘न वा इत्थं सन्तः शक्ष्यामः प्रजाः प्रजनयितुं इमान् सप्त पुरुषान् एकं पुरुषं करवाम इति ते एतान् सप्त पुरुषान् एकं पुरुषं अकुर्वन्’(शत.ब्रा.६.१.१.३) इत्यादौ अन्नरसमयादिषु च श्रुत्यन्तरे पुरुषशब्दप्रयोगात्। २९६५इति अधिदैवतं इति उक्तोपसंहारः अध्यात्मविभागोक्त्यर्थः॥

२३०अथाधुना अध्यात्मं मूर्तामूर्तयोः विभाग उच्यते। किं तत् मूर्तं ? इदं एव; किञ्च इदं ? यत् अन्यत् प्राणात् च वायोः, यः च अयं अन्तः अभ्यन्तरे आत्मन् आत्मनि आकाशः खं, शरीरस्थः च यः प्राणः — एतद्द्वयं वर्जयित्वा यत् अन्यत् शरीरारम्भकं भूतत्रयं; एतन्मर्त्यं इत्यादि समानं अन्यत् पूर्वेण। एतस्य सतो हि एषः रसः — यत् चक्षुः इति; २९६६आध्यात्मिकस्य शरीरारम्भकस्य कार्यस्य एषः रसः सारः; तेन हि सारेण सारवत् इदं शरीरं समस्तं — यथा अधिदैवतं आदित्यमण्डलेन; २९६७प्राथम्यात् च — २९६८चक्षुषी एव प्रथमे सम्भवतः सम्भवतः इति, २९६९‘तेजो रसो निरवर्तताग्निः’(बृ.उ.१.२.२) इति लिङ्गात्; २९७०तैजसं हि चक्षुः; २९७१एतत् सारं आध्यात्मिकं भूतत्रयं; २९७२सतो हि एषः रसः इति मूर्तत्वसारत्वे हेत्वर्थः॥

२३१अथाधुना अमूर्तं उच्यते। यत् परिशेषितं भूतद्वयं प्राणः च यः च अयं अन्तरात्मन् आकाशः, एतत् अमूर्तम्। अन्यत् पूर्ववत्। एतस्य त्यस्य एषः रसः सारः, योऽयं २९७३दक्षिणे अक्षन् पुरुषः — दक्षिणे अक्षन् इति विशेषग्रहणं, शास्त्रप्रत्यक्षत्वात्; २९७४लिङ्गस्य हि दक्षिणे अक्ष्णि विशेषतोऽधिष्ठातृत्वं शास्त्रस्य प्रत्यक्षं, सर्वश्रुतिषु तथा प्रयोगदर्शनात्। २९७५त्यस्य हि एषः रसः इति पूर्ववत् विशेषतः अग्रहणात् अमूर्तत्वसारत्व एव हेत्वर्थः॥

२३२२९९१ब्रह्मणे २९९२उपाधिभूतयोः मूर्तामूर्तयोः कार्यकरणविभागेन अध्यात्माधिदैवतयोः विभागो व्याख्यातः सत्यशब्दवाच्ययोः। अथ इदानीं तस्य ह एतस्य पुरुषस्य करणात्मनो लिङ्गस्य रूपं वक्ष्यामः वासनामयं मूर्तामूर्तवासनाविज्ञानमयसंयोगजनितं २९९३विचित्रं पटभित्तिचित्रवत् २९९४मायेन्द्रजालमृगतृष्णिकोपमं २९९५सर्वव्यामोहास्पदं — २९९६एतावन्मात्रं एव आत्मा इति विज्ञानवादिनो वैनाशिकाः यत्र भ्रान्ताः, २९९७–२९९८एतत् एव वासनारूपं पटरूपवत् आत्मनो द्रव्यस्य गुणः इति नैयायिकाः वैशेषिकाः च सम्प्रतिपन्नाः, इदं आत्मार्थं त्रिगुणं स्वतन्त्रं २९९९प्रधानाश्रयं ३०००पुरुषार्थेन हेतुना प्रवर्तते इति साङ्ख्याः॥

२३३३००१औपनिषदम्मन्याः अपि केचित् प्रक्रियां रचयन्ति — ३००२मूर्तामूर्तराशिः एकः, ३००३परमात्मराशिः उत्तमः, ३००४ताभ्यां अन्योऽयं मध्यमः किल तृतीयः कर्त्रा भोक्त्रा विज्ञानमयेन अजातशत्रुप्रतिबोधितेन सह विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासमुदायः; ३००५प्रयोक्ता कर्मराशिः, प्रयोज्यः पूर्वोक्तो मूर्तामूर्तभूतराशिः ३००६साधनं च इति। ३००७तत्र च तार्किकैः सह सन्धिं कुर्वन्ति। ३००८लिङ्गाश्रयः च एषः ३००९कर्मराशिः इति उक्त्वा, पुनः ततः त्रस्यन्तः साङ्ख्यत्वभयात् — सर्वः कर्म राशिः — पुष्पाश्रयः इव गन्धः पुष्पवियोगे अपि पुटतैलाश्रयो भवति, तद्वत् — लिङ्गवियोगे अपि परमात्मैकदेशं आश्रयति, ३०१०सपरमात्मैकदेशः किल अन्यत् आगतेन गुणेन कर्मणा सगुणो भवति निर्गुणोऽपि सन्, ३०११सः कर्ता भोक्ता बध्यते मुच्यते च विज्ञानात्मा — इति वैशेषिकचित्तं अपि अनुसरन्ति; ३०१२सः च कर्मराशिः भूतराशेः आगन्तुकः, ३०१३स्वतो निर्गुणः एव परमात्मैकदेशत्वात्, स्वतः उत्थिता अविद्या अनागन्तुका अपि ३०१४ऊषरवत् अनात्मधर्मः — इति अनया कल्पनया साङ्ख्यचित्तं अनुवर्तन्ते॥

२३४३०१५सर्वं एतत् तार्किकैः सह सामञ्जस्यकल्पनया रमणीयं पश्यन्ति, न उपनिषत्सिद्धान्तं सर्वन्यायविरोधं च पश्यन्ति; ३०१६कथं ? ३०१७उक्ता एव तावत् सावयवत्वे परमात्मनः संसारित्वसव्रणत्वकर्मफलदेशसंसरणानुपपत्त्यादयो दोषाः; ३०१८नित्यभेदे च विज्ञानात्मनः परेण एकत्वानुपपत्तिः। ३०१९लिङ्गं एव इति चेत् परमात्मन् उपचरितदेशत्वेन कल्पितं घटकरकभूछिद्राकाशादिवत्, ३०२०तथा लिङ्गवियोगे अपि परमात्मदेशाश्रयणं वासनायाः। ३०२१अविद्यायाः च स्वतः उत्थानं ऊषरवत् — इत्यादिकल्पना अनुपपन्ना एव। ३०२२–३०२४न च वास्यदेशव्यतिरेकेण वासनायाः वस्त्वन्तरसञ्चरणं मनसा अपि कल्पयितुं शक्यम्। न च श्रुतयो अवगच्छन्ति — ‘कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा’(बृ.उ.१.५.३) ‘हृदये हि एव रूपाणि’(बृ.उ.३.९.२०) ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) ‘कामाः ये अस्य हृदि श्रिताः’(बृ.उ.४.४.७) ‘तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य’(बृ.उ.४.३.२२) इत्याद्याः। न च आसां श्रुतीनां श्रुतात् अर्थान्तरकल्पना न्याय्या, आत्मनः परब्रह्मत्वोपपादनार्थपरत्वात् आसां, ३०२५एतावन्मात्रार्थोपक्षयत्वात् च सर्वोपनिषदाम्। तस्मात् श्रुत्यर्थकल्पनाकुशलाः सर्व एव उपनिषदर्थं अन्यथा कुर्वन्ति। ३०२६तथापि वेदार्थः चेत् स्यात्, कामं भवतु, न मे द्वेषः। ३०२७न च ‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे’ इति राशित्रयपक्षे समञ्जसं; ३०२८यदा तु मूर्तामूर्ते तज्जनितवासनाः च मूर्तामूर्ते द्वे रूपे, ब्रह्म च रूपि तृतीयं, न च अन्यत् चतुर्थं अन्तराले — तदा एतत् अनुकूलं अवधारणं, द्वे एव ब्रह्मणो रूपे इति; ३०२९अन्यथा ब्रह्मैकदेशस्य विज्ञानात्मनो रूपे इति कल्प्यं, परमात्मनो वा विज्ञानात्मद्वारेण इति; ३०३०तदा च रूपे एव इति द्विवचनं असमञ्जसं; रूपाणि इति वासनाभिः सह बहुवचनं युक्ततरं स्यात् — द्वे च मूर्तामूर्ते वासनाः च तृतीयं इति। ३०३१अथ मूर्तामूर्ते एव परमात्मनो रूपे, वासनाः तु विज्ञानात्मनः इति चेत् — ३०३२तदा विज्ञानात्मद्वारेण विक्रियमाणस्य परमात्मनः — इति इयं वाचो युक्तिः अनर्थिका स्यात्, वासनायाः अपि विज्ञानात्मद्वारत्वस्य अविशिष्टत्वात्; ३०३३–३०३४न च वस्तु वस्त्वन्तरद्वारेण विक्रियते इति मुख्यया वृत्त्या शक्यं कल्पयितुं; न च विज्ञानात्मा परमात्मनो वस्त्वन्तरं, तथा कल्पनायां सिद्धान्तहानात्। तस्मात् वेदार्थमूढानां स्वचित्तप्रभवा एवमादिकल्पना अक्षरबाह्याः; ३०३५न हि अक्षरबाह्यो वेदार्थः वेदार्थोपकारी वा, निरपेक्षत्वात् वेदस्य प्रामाण्यं प्रति। तस्मात् राशित्रयकल्पना असमञ्जसा॥

२३५३०३६‘योऽयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.२.३.५) इति लिङ्गात्मा प्रस्तुतः अध्यात्मे, अधिदैवे च ‘यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषः’(बृ.उ.२.३.३) इति, ‘तस्य’ इति प्रकृतोपादनात् सः एव उपादीयते — योऽसौ त्यस्य अमूर्तस्य रसः, न तु विज्ञानमयः। ननु विज्ञानमयस्य एव एतानि रूपाणि कस्मात् न भवन्ति, विज्ञानमयस्य अपि प्रकृतत्वात्, ‘तस्य’ इति च प्रकृतोपादानात् — ३०३७न एवं, विज्ञानमयस्य अरूपित्वेन विजिज्ञापयिषितत्वात्; ३०३८यदि हि तस्य एव ३०३९विज्ञानमयस्य एतानि माहारजनादीनि रूपाणि स्युः, तस्य एव ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति अनाख्येयरूपतया आदेशो न स्यात्। ननु अन्यस्य एव असौ आदेशः, न तु विज्ञानमयस्य इति — न, षष्ठान्ते उपसंहरात् — ‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४.५.१५) इति विज्ञानमयं प्रस्तुत्य ‘सः एषः न इति न इति’(बृ.उ.४.५.१५) — इति; ‘विज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति च प्रतिज्ञायाः अर्थवत्त्वात् — ३०४०यदि च विज्ञानमयस्य एव असंव्यवहार्यं आत्मस्वरूपं ज्ञापयितुं इष्टं स्यात् प्रध्वस्तसर्वोपाधिविशेषं, तत इयं प्रतिज्ञा अर्थवती स्यात् — ३०४१येन असौ ज्ञापितो जानाति आत्मानं एव अहं ब्रह्म अस्मि इति, ३०४२शास्त्रनिष्ठां प्राप्नोति, न बिभेति कुतश्चन; ३०४३–३०४४अथ पुनः अन्यो विज्ञानमयः, अन्यः ‘न इति न इति’ इति व्यपदिश्यते — तदा अन्यत् अदः ब्रह्म अन्योऽहं अस्मि इति विपर्ययो गृहीतः स्यात्, न ‘आत्मानं एव अवेदं अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) इति। तस्मात् ‘तस्य ह एतस्य’ इति लिङ्गपुरुषस्य एव एतानि रूपाणि। ३०४५सत्यस्य च सत्ये परमात्मस्वरूपे वक्तव्ये निरवशेषं सत्यं वक्तव्यं; सत्यस्य च विशेषरूपाणि वासनाः; तासां इमानि रूपाणि उच्यन्ते॥

२३६एतस्य पुरुषस्य प्रकृतस्य लिङ्गात्मनः एतानि रूपाणि; कानि तानि इति उच्यन्ते — यथा लोके, महारजनं हरिद्रा तया रक्तं माहारजनं यथा वासो लोके, एवं स्त्र्यादिविषयसंयोगे तादृशं वासनारूपं रञ्जनाकारं उत्पद्यते चित्तस्य, ३०४६येन असौ पुरुषो रक्तः इत्युच्यते वस्त्रादिवत् — यथा च लोके पाण्ड्वाविकं, अवेः इदं आविकं ऊर्णादि, यथा च तत् पाण्डुरं भवति, तथा अन्यत् वासनारूपं — यथा च लोके इन्द्रगोपः अत्यन्तरक्तो भवति, एवं अस्य वासनारूपं — ३०४७–३०४८क्वचित् विषयविशेषापेक्षया रागस्य तारतम्यं, क्वचित् पुरुषचित्तवृत्त्यपेक्षया — यथा च लोके अग्न्यर्चिः भास्वरं भवति, तथा क्वचित् कस्यचित् वासनारूपं भवति — यथा पुण्डरीकं शुक्लं, तद्वत् अपि च वासनारूपं कस्यचित् भवति — यथा सकृद्विद्युत्तं, यथा लोके सकृद्विद्योतनं सर्वतः प्रकाशकं भवति, तथा ज्ञानप्रकाशविवृद्ध्यपेक्षया कस्यचित् वासनारूपं — उपजायते। न एषां वासनारूपाणां आदिः अन्तः मध्यं सङ्ख्या वा, देशः कालो निमित्तं वा अवधार्यते — असङ्ख्येयत्वात् वासनायाः, वासनाहेतूनां च आनन्त्यात्। ३०४९तथा च वक्ष्यति षष्ठे ‘इदम्मयोऽदोमयः’(बृ.उ.४.४.५) इत्यादि। तस्मात् न स्वरूपसङ्ख्यावधारणार्था दृष्टान्ताः — ‘यथा माहारजनं वासः’ इत्यादि; किं तर्हि प्रकारप्रदर्शनार्थाः — ३०५०एवंप्रकाराणि हि वासनारूपाणि इति। ३०५१यत् तु वासनारूपं अभिहितं अन्ते — सकृद्विद्योतनं इव इति, तत् किल हिरण्यगर्भस्य अव्याकृतात् प्रादुर्भवतः तडिद्वत् सकृत् एव व्यक्तिः भवति इति; तत् तदीयं वासनारूपं हिरण्यगर्भस्य यो वेद तस्य सकृद्विद्युत्ता इव, ह वै इति अवधारणार्थौ, एवं एव अस्य श्रीः ख्यातिः भवति इत्यर्थः, यथा हिरण्यगर्भस्य — एवं एतत् यथा उक्तं वासनारूपं अन्त्यं यो वेद॥

२३७एवं निरवशेषं ३०५२सत्यस्य स्वरूपं अभिधाय, यत् तत् सत्यस्य सत्यं अवोचाम तस्य एव स्वरूपावधारणार्थं ब्रह्मणे इदं आरभ्यते — अथ अनन्तरं सत्यस्वरूपनिर्देशानन्तरं, यत् सत्यस्य सत्यं तत् एव अवशिष्यते यस्मात् — अतः तस्मात्, सत्यस्य सत्यं स्वरूपं निर्देक्ष्यामः; आदेशः निर्देशः ब्रह्मणः; कः पुनः असौ निर्देशः इत्युच्यते — न इति न इति इति एवं निर्देशः॥

२३८ननु कथं आभ्यां ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति शब्दाभ्यां सत्यस्य सत्यं निर्दिदिक्षितं इति, ३०५३उच्यते — सर्वोपाधिविशेषापोहेन। ३०५४यस्मिन् न कश्चित् विशेषोऽस्ति — नाम वा रूपं वा कर्म वा भेदो वा जातिः वा गुणो वा; ३०५५तद्द्वारेण हि शब्दप्रवृत्तिः भवति; ३०५६न च एषां कश्चित् विशेषो ब्रह्मणि अस्ति; अतो न निर्देष्टुं शक्यते — इदं तत् इति — ३०५७गौः असौ स्पन्दते शुक्लो विषाणी इति यथा लोके निर्दिश्यते, तथा; ३०५८अध्यारोपितनामरूपकर्मद्वारेण ब्रह्म निर्दिश्यते ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘विज्ञानघन एव ब्रह्म आत्मा’(बृ.उ.२.४.१२) इति एवमादिशब्दैः। ३०५९यदा पुनः स्वरूपं एव निर्दिदिक्षितं भवति निरस्तसर्वोपाधिविशेषं, ३०६०तदा न शक्यते केनचित् अपि प्रकारेण निर्देष्टुं; तदा अयं एव अभ्युपायः — यत् उत प्राप्तनिर्देशप्रतिषेधद्वारेण ‘न इति न इति’ इति निर्देशः॥

२३९३०६१इदं च नकारद्वयं वीप्साव्याप्त्यर्थं; ३०६२यत् यत् प्राप्तं तत् तत् निषिध्यते; ३०६३तथा च सति अनिर्दिष्टाशङ्का ब्रह्मणः परिहृता भवति; ३०६४अन्यथा हि नकारद्वयेन प्रकृतद्वयप्रतिषेधे, यत् अन्यत् प्रकृतात् प्रतिषिद्धद्वयात् ब्रह्म, तत् न निर्दिष्टं, कीदृशं नु खलु — इति आशङ्का न निवर्तिष्यते; ३०६५तथा च अनर्थकः च सः निर्देशः, पुरुषस्य विविदिषायाः अनिवर्तकत्वात्; ३०६६‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’ इति च वाक्यं अपरिसमाप्तार्थं स्यात्। ३०६७यदा तु सर्वदिक्कालादिविविदिषा निवर्तिता स्यात् सर्वोपाधिनिराकरणद्वारेण, तदा सैन्धवघनवत् एकरसं प्रज्ञानघनं अनन्तरं अबाह्यं सत्यस्य सत्यं अहं ब्रह्म अस्मि इति सर्वतो निवर्तते विविदिषा, आत्मनि एव अवस्थिता प्रज्ञा भवति। तस्मात् वीप्सार्थं न इति न इति इति नकारद्वयम्। ननु महता यत्नेन परिकरबन्धं कृत्वा किं युक्तं एवं निर्देष्टुं ब्रह्म ? बाढं; कस्मात् ? न हि — यस्मात्, ‘इति न, इति न’ इति एतस्मात् — इति इति व्याप्तव्यप्रकारा नकारद्वयविषया निर्दिश्यन्ते, ३०६८यथा ग्रामो ग्रामो रमणीय इति — अन्यत् परं निर्देशनं नास्ति; तस्मात् अयं एव निर्देशो ब्रह्मणः। ३०६९यत् उक्तं — ‘तस्य उपनिषत्सत्यस्य सत्यं’(बृ.उ.२.१.२०) इति, एवंप्रकारेण सत्यस्य सत्यं तत् परं ब्रह्म; अतो युक्तं उक्तं नामधेयं ब्रह्मणः, नाम एव नामधेयं; किं तत् सत्यस्य सत्यं प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं इति॥

इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

२४०३०७०आत्मा इति एव उपासीत; ३०७१तत् एव एतस्मिन् सर्वस्मिन् पदनीयं आत्मतत्त्वं, यस्मात् प्रेयः पुत्रादेः — ३०७२इति उपन्यस्तस्य वाक्यस्य व्याख्यानविषये सम्बन्धप्रयोजने अभिहिते — ‘तत् आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि इति तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) इति; ३०७३एवं प्रत्यगात्मा ब्रह्मविद्यायाः विषयः इति एतत् उपन्यस्तम्। ३०७४अविद्यायाः च विषयः — ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद’(बृ.उ.१.४.१०) इति आरभ्य ३०७५चातुर्वर्ण्यप्रविभागादिनिमित्तपाङ्क्तकर्मसाध्यसाधनलक्षणः ३०७६बीजाङ्कुरवत् व्याकृताव्याकृतस्वभावः ३०७७नामरूपकर्मात्मकः संसारः ‘त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म’(बृ.उ.१.६.१) इति उपसंहृतः ३०७८शास्त्रीय उत्कर्षलक्षणो ब्रह्मलोकान्तः ३०७९अधोभावः च स्थावरान्तोऽशास्त्रीयः, पूर्वं एव प्रदर्शितः — ‘द्वयाः ह’(बृ.उ.१.३.१) इत्यादिना। ३०८०एतस्मात् अविद्याविषयात् विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषयब्रह्मविद्यायां अधिकारः कथं नाम स्यात् इति — तृतीये अध्याये उपसंहृतः समस्तोऽविद्याविषयः। ३०८१चतुर्थे तु ब्रह्मविद्याविषयं प्रत्यगात्मानं ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.१.१) इति ‘ब्रह्म ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१) इति च प्रस्तुत्य, तत् ब्रह्म एकं अद्वयं सर्वविशेषशून्यं क्रियाकारकफलस्वभावसत्यशब्दवाच्याशेषभूतधर्मप्रतिषेधद्वारेण ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति ज्ञापितम्। ३०८२अस्याः ब्रह्मविद्यायाः अङ्गत्वेन सन्न्यासो विधित्सितः, ३०८३जायापुत्रवित्तादिलक्षणं पाङ्क्तं कर्म अविद्याविषयं यस्मात् न आत्मप्राप्तिसाधनं; ३०८४अन्यसाधनं हि अन्यस्मै फलसाधनाय प्रयुज्यमानं प्रतिकूलं भवति; ३०८५न हि बुभुक्षापिपासानिवृत्त्यर्थं धावनं गमनं वा साधनं; ३०८६मनुष्यलोकपितृलोकदेवलोकसाधनत्वेन हि पुत्रादिसाधनानि श्रुतानि, न आत्मप्राप्तिसाधनत्वेन, विशेषितत्वात् च; ३०८७न च ब्रह्मविदो विहितानि, काम्यत्वश्रवणात् — ‘एतावान् वै कामः’(बृ.उ.१.४.१७) इति, ३०८८ब्रह्मविदः च आप्तकामत्व आप्तकामस्य कामानुपपत्तेः, ३०८९‘येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’(बृ.उ.४.४.२२) इति च श्रुतेः। ३०९०केचित् तु ब्रह्मविदोऽपि एषणासम्बन्धं वर्णयन्ति; तैः बृहदारण्यकं न श्रुतं; ३०९१पुत्राद्येषणानां अविद्वद्विषयत्वं, विद्याविषये च — ‘येषां नोऽयं आत्मा अयं लोकः’ इति अतः ‘किं प्रजया करिष्यामः’ इति — एषः विभागः तैः न श्रुतः श्रुत्या कृतः; ३०९२सर्वक्रियाकारकफलोपमर्दस्वरूपायां च विद्यायां सत्यां, सह कार्येण अविद्यायाः अनुपपत्तिलक्षणः च विरोधः तैः न विज्ञातः; ३०९३व्यासवाक्यं च तैः न श्रुतम्। ३०९४कर्मविद्यास्वरूपयोः विद्याविद्यात्मकयोः प्रतिकूलवर्तनं विरोधः। ३०९५‘यत् इदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यज इति च। कां गतिं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा’(मो.ध.२४१.१.२)॥ एतत् वै श्रोतुं इच्छामि तत् भवान् प्रब्रवीतु मे। ३०९६एतौ अन्योन्यवैरुप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः’ इति एवं पृष्टस्य प्रतिवचनेन — ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः विद्यया च विमुच्यते। तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’(मो.ध.२४१.७) इति एवमादि — विरोधः प्रदर्शितः। तस्मात् न साधनान्तरसहिता ब्रह्मविद्या पुरुषार्थसाधनं, ३०९७सर्वविरोधात्, साधननिरपेक्षा एव पुरुषार्थसाधनं — ३०९८इति पारिव्राज्यं सर्वसाधनसन्न्यासलक्षणं अङ्गत्वेन विधित्स्यते; ३०९९एतावत् एव अमृतत्वसाधनं इति अवधारणात्, ३१००षष्ठसमाप्तौ, लिङ्गात् च — कर्मी सन् याज्ञवल्क्यः प्रवव्राज इति। ३१०१मैत्रेय्यै च कर्मसाधनरहितायै साधनत्वेन अमृतत्वस्य ब्रह्मविद्योपदेशात्, ३१०२वित्तनिन्दावचनात् च; ३१०३यदि हि अमृतत्वसाधनं कर्म स्यात्, वित्तसाध्यं पाङ्क्तं कर्म इति — तन्निन्दावचनं अनिष्टं स्यात्; ३१०४यदि तु परितित्याजयिषितं कर्म, ततो युक्ता तत्साधननिन्दा। ३१०५कर्माधिकारनिमित्तवर्णाश्रमादिप्रत्ययोपमर्दात् च — ‘ब्रह्म तं परादात्’(बृ.उ.२.४.६) ‘क्षत्रं तं परादात्’(बृ.उ.२.४.६) इत्यादेः; ३१०६न हि ब्रह्मक्षत्राद्यात्मप्रत्ययोपमर्दे, ब्राह्मणेन इदं कर्तव्यं क्षत्रियेण इदं कर्तव्यं इति विषयाभावात् आत्मानं लभते विधिः; ३१०७यस्य एव पुरुषस्य उपमर्दितः प्रत्ययः ब्रह्मक्षत्राद्यात्मविषयः, तस्य तत्प्रत्ययसन्न्यासात् तत्कार्याणां कर्मणां कर्मसाधनानां च अर्थप्राप्तः च सन्न्यासः। तस्मात् आत्मज्ञानाङ्गत्वेन सन्न्यासविधित्सया एव आख्यायिका इयं आरभ्यते॥

२४१मैत्रेयी इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः — मैत्रेयीं स्वभार्यां आमन्त्रितवान् याज्ञवल्क्यो नाम ऋषिः; ३१०८उद्यास्यन् ऊर्ध्वं यास्यन् पारिव्राज्याख्यं आश्रमान्तरं वै; ‘अरे’ इति सम्बोधनं; अहं, अस्मात् गार्हस्थ्यात्, स्थानात् आश्रमात्, ऊर्ध्वं गन्तुं इच्छन् अस्मि भवामि; ३१०९अतः हन्त अनुमतिं प्रार्थयामि ते तव; ३११०किञ्च अन्यत् — ते तव अनया द्वितीयया भार्यया कात्यायन्या अन्तं विच्छेदं करवाणि; ३१११पतिद्वारेण युवयोः मया सम्बध्यमानयोः यः सम्बन्धः आसीत्, तस्य सम्बन्धस्य विच्छेदं करवाणि ३११२द्रव्यविभागं कृत्वा; वित्तेन संविभज्य युवां गमिष्यामि॥

२४२३११४सा एवं उक्ता ह उवाच — यत् यदि, ‘नु’ इति वितर्के, मे मम इयं पृथिवी, भगोः भगवन्, सर्वा सागरपरिक्षिप्ता वित्तेन धनेन पूर्णा स्यात्; कथं ? न कथञ्चन इति आक्षेपार्थः, प्रश्नार्थो वा, तेन पृथिवीपूर्णवित्तसाध्येन कर्मणा अग्निहोत्रादिना — अमृताः किं स्यां इति व्यवहितेन सम्बन्धः। ३११५प्रत्युवाच याज्ञवल्क्यः — कथं इति यदि आक्षेपार्थं, अनुमोदनं — न इति ह उवाच याज्ञवल्क्य इति; प्रश्नः चेत् प्रतिवचनार्थं; नैव स्याः अमृताः, ३११६किं तर्हि यथा एव लोके उपकरणवतां साधनवतां जीवितं सुखोपायभोगसम्पन्नं, तथा एव तद्वत् एव तव जीवितं स्यात्; अमृतत्वस्य तु न आशा मनसा अपि अस्ति वित्तेन वित्तसाध्येन कर्मणा इति॥

२४३सा ह उवाच मैत्रेयी। एवं उक्ता प्रत्युवाच मैत्रेयी — यदि एवं येन अहं न अमृता स्यां, किं अहं तेन वित्तेन कुर्यां ? यत् एव भगवान् केवलं अमृतत्वसाधनं वेद, तत् एव अमृतत्वसाधनं मे मह्यं ब्रूहि॥

२४४सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः। एवं वित्तसाध्ये अमृतत्वसाधने प्रत्याख्याते, याज्ञवल्क्यः स्वाभिप्रायसम्पत्तौ तुष्टः आह — सः ह उवाच — प्रिया इष्टा, बत इति अनुकम्प्य आह, अरे मैत्रेयि, न अस्माकं पूर्वं अपि प्रिया सती भवन्ती इदानीं प्रियं एव चित्तानुकूलं भाषसे। अतः एहि आस्स्व उपविश व्याख्यास्यामि — यत् ते तव इष्टं अमृतत्वसाधनं आत्मज्ञानं कथयिष्यामि। व्याचक्षाणस्य तु मे मम व्याख्यानं कुर्वतः, निदिध्यासस्व वाक्यानि अर्थतो निश्चयेन ध्यातुं इच्छ इति॥३११८

२४५सः ह उवाच — अमृतत्वसाधनं वैराग्यं उपदिदिक्षुः ३१२१जायापतिपुत्रादिभ्यो विरागं उत्पादयति तत्सन्न्यासाय। न वै — वै — शब्दः प्रसिद्धस्मरणार्थः; ३१२२प्रसिद्धं एव एतत् लोके; पत्युः भर्तुः कामाय प्रयोजनाय जायायाः पतिः प्रियो न भवति, किं तर्हि आत्मनः तु कामाय प्रयोजनाय एव भार्यायाः पतिः प्रियो भवति। तथा न वा अरे जायायाः इत्यादि समानं अन्यत्, न वा अरे पुत्राणां, न वा अरे वित्तस्य, न वा अरे ब्रह्मणः, न वा अरे क्षत्रस्य, न वा अरे लोकानां, न वा अरे देवानां, न वा अरे भूतानां, न वा अरे सर्वस्य। ३१२३पूर्वं पूर्वं यथासन्ने प्रीतिसाधने वचनं, ३१२४तत्र तत्र इष्टतरत्वात् वैराग्यस्य; ३१२५सर्वग्रहणं उक्तानुक्तार्थम्। ३१२६तस्मात् लोकप्रसिद्धं एतत् — आत्मा एव प्रियः, न अन्यत्। ३१२७‘तत् एतत् प्रेयः पुत्रात्’(बृ.उ.१.४.८) इति उपन्यस्तं, तस्य एतत् वृत्तिस्थानीयं प्रपञ्चितम्। ३१२८–३१२९तस्मात् आत्मप्रीतिसाधनत्वात् गौणी अन्यत्र प्रीतिः, आत्मनि एव मुख्याः। तस्मात् आत्मा वै अरे द्रष्टव्यः दर्शनार्हः, दर्शनविषयं आपादयितव्यः; ३१३०श्रोतव्यः पूर्वं आचार्यतः आगमतः च; पश्चात् मन्तव्यः तर्कतः; ततो निदिध्यासितव्यः निश्चयेन ध्यातव्यः; ३१३१एवं हि असौ दृष्टो भवति श्रवणमनननिदिध्यासनसाधनैः निर्वर्तितैः; ३१३२यदा एकत्वं एतानि उपगतानि, तदा सम्यग्दर्शनं ब्रह्मैकत्वविषयं प्रसीदति, न अन्यथा श्रवणमात्रेण। यत् ब्रह्मक्षत्रादि कर्मनिमित्तं वर्णाश्रमादिलक्षणं आत्मनि अविद्याध्यारोपितप्रत्ययविषयं क्रियाकारकफलात्मकं ३१३३अविद्याप्रत्ययविषयं — ३१३४रज्ज्वां इव सर्पप्रत्ययः, तत् उपमर्दनार्थं आह — आत्मनि खलु अरे मैत्रेयि दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितं विज्ञातं भवति॥

२४६३१३५ननु कथं अन्यस्मिन् विदिते अन्यत् विदितं भवति ? ३१३६–३१३९न एषः दोषः; न हि आत्मव्यतिरेकेण अन्यत् किञ्चित् अस्ति; यदि अस्ति, न तत् विदितं स्यात्; न तु अन्यत् अस्ति; आत्मा एव तु सर्वं; तस्मात् सर्वं आत्मनि विदिते विदितं स्यात्। कथं पुनः आत्मा एव सर्वं इति एतत् श्रावयति — ब्रह्म ब्राह्मणजातिः तं पुरुषं परादात् परादध्यात् पराकुर्यात्; कं ? यः अन्यत्र आत्मनः आत्मस्वरूपव्यतिरेकेण — आत्मा एव न भवति इयं ब्राह्मणजातिः इति — तां यो वेद, तं परादध्यात् सा ब्राह्मणजातिः ३१४०अनात्मस्वरूपेण मां पश्यति इति; ३१४१परमात्मा हि सर्वेषां आत्मा। तथा क्षत्रं क्षत्रियजातिः, तथा लोकाः, देवाः, भूतानि, सर्वम्। इदं ब्रह्म इति — यानि अनुक्रान्तानि तानि सर्वाणि, आत्मा एव, यत् अयं आत्मा — योऽयं आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यः इति प्रकृतः — ३१४२यस्मात् आत्मनो जायते आत्मनि एव लीयते आत्ममयं च स्थितिकाले, आत्मव्यतिरेकेण अग्रहणात्, आत्मा एव सर्वम्॥

२४७३१४४कथं पुनः इदानीं इदं सर्वं आत्मा एव इति ग्रहीतुं शक्यते ? ३१४५चिन्मात्रानुगमात् सर्वत्र चित्स्वरूपता एव इति गम्यते; ३१४६तत्र दृष्टान्तः उच्यते — ३१४७यत्स्वरूपव्यतिरेकेण अग्रहणं यस्य, तस्य तत् आत्मत्वं एव लोके दृष्टं; सः यथा — सः इति दृष्टान्तः; लोके यथा ३१४८दुन्दुभेः भेर्यादेः, हन्यमानस्य ताड्यमानस्य दण्डादिना, न, बाह्यान् शब्दान् बहिर्भूतान् शब्दविशेषान् दुन्दुभिशब्दसामान्यात् निष्कृष्टान् दुन्दुभिशब्दविशेषान्, न शक्नुयात् ग्रहणाय ग्रहीतुं; ३१४९दुन्दुभेः तु ग्रहणेन, दुन्दुभिशब्दसामान्यविशेषत्वेन, दुन्दुभिशब्दाः एते इति, शब्दविशेषाः गृहीता भवन्ति, दुन्दुभिशब्दसामान्यव्यतिरेकेण अभावात् तेषां; ३१५०दुन्दुभ्याघातस्य वा, दुन्दुभेः आहननं आघातः — दुन्दुभ्याघातविशिष्टस्य शब्दसामान्यस्य ग्रहणेन ३१५१तद्गताः विशेषाः गृहीता भवन्ति, ३१५२न तु ते एव निर्भिद्य ग्रहीतुं शक्यन्ते, विशेषरूपेण अभावात् तेषां — ३१५३तथा प्रज्ञानव्यतिरेकेण स्वप्नजागरितयोः न कश्चित् वस्तुविशेषो गृह्यते; तस्मात् प्रज्ञानव्यतिरेकेण अभावो युक्तः तेषाम्॥

२४८तथा सः यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य शब्देन संयोज्यमानस्य आपूर्यमाणस्य न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् — इति एवमादि ३१५४पूर्ववत्॥

२४९तथा वीणायै वाद्यमानायै — वीणायाः वाद्यमानायाः। अनेकदृष्टान्तोपादानं इह सामान्यबहुत्वख्यापनार्थं — ३१५५–३१५६अनेके हि विलक्षणाः चेतनाचेतनरूपाः सामान्यविशेषाः — ३१५७तेषां पारम्पर्यगत्या यथा एकस्मिन् महासामान्ये अन्तर्भावः प्रज्ञानघने, कथं नाम प्रदर्शयितव्यः इति; ३१५८दुन्दुभिशङ्खवीणाशब्दसामान्यविशेषाणां यथा शब्दत्वे अन्तर्भावः, एवं स्थितिकाले तावत् सामान्यविशेषाव्यतिरेकात् ब्रह्मैकत्वं शक्यं अवगन्तुम्॥३१५९

२५०एवं उत्पत्तिकाले प्राक् उत्पत्तेः ब्रह्म एव इति शक्यं अवगन्तुं; यथा अग्नेः विस्फुलिङ्गधूमाङ्गारार्चिषां प्राग्विभागात् अग्निः एव इति भवति अग्न्येकत्वं, ३१६०एवं जगत् नामरूपविकृत प्राक् उत्पत्तेः प्रज्ञानघनः एव इति युक्तं ग्रहीतुं — ३१६१इति एतत् उच्यते — सः ३१६२यथा — आर्द्रैधाग्नेः आर्द्रैः एधोभिः इद्धोऽग्निः आर्द्रैधाग्निः, तस्मात्, अभ्याहितात् पृथग्धूमाः, पृथक् नानाप्रकारं, धूमग्रहणं विस्फुलिङ्गादिप्रदर्शनार्थं, धूमविस्फुलिङ्गादयः, विनिश्चरन्ति विनिर्गच्छन्ति; एवं — यथा अयं दृष्टान्तः; अरे मैत्रेयि अस्य परमात्मनः प्रकृतस्य महतो भूतस्य निश्वसितं एतत्; निश्वसितं इव निश्वसितं; यथा अप्रयत्नेन एव पुरुषनिश्वासो भवति, एवं वै अरे। ३१६३किं तत् निश्वसितं इव ततो जातं इत्युच्यते — यत् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसः — चतुर्विधं मन्त्रजातं, इतिहासः इति, उर्वशीपुरूरवसोः संवादादिः — ‘उर्वशी ह अप्सराः’(शत.ब्रा.११.५.१.१) इत्यादि ब्राह्मणं एव, पुराणं — ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’(तै.उ.२.७.१) इत्यादि, विद्या देवजनविद्या — वेदः सोऽयं — इत्याद्याः, उपनिषदः ‘प्रियं इति एतत् उपासीत’(बृ.उ.४.१.३) इत्याद्याः, श्लोकाः ब्राह्मणप्रभवा मन्त्राः ‘तत् एते श्लोकाः’(बृ.उ.४.४.८) इत्यादि, सूत्राणि वस्तुसङ्ग्रहवाक्यानि वेदे यथा — ‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) इत्यादीनि, अनुव्याख्यानानि मन्त्रविवरणानि, व्याख्यानानि अर्थवादाः, ३१६४अथवा वस्तुसङ्ग्रहवाक्यविवरणानि अनुव्याख्यानानि — यथा चतुर्थाध्याये ‘आत्मा इति एव उपासीत’ इति अस्य यथा वा ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति न सः वेद यथा पशुः एवं’(बृ.उ.१.४.१०) इति अस्य अयं एव अध्यायशेषः, मन्त्रविवरणानि व्याख्यानानि — ३१६५एवं अष्टविधं ब्राह्मणम्। ३१६६एवं मन्त्रब्राह्मणयोः एव ग्रहणं; ३१६७नियतरचनावतो विद्यमानस्य एव वेदस्य अभिव्यक्तिः पुरुषनिश्वासवत्, न च पुरुषबुद्धिप्रयत्नपूर्वकः; अतः प्रमाणं निरपेक्षः एव स्वार्थे; ३१६८तस्मात् यत् तेन उक्तं तत् तथा एव प्रतिपत्तव्यं, आत्मनः श्रेयः इच्छद्भिः, ज्ञानं वा कर्म वा इति। ३१६९नामप्रकाशवशात् हि रूपस्य विक्रियावस्था; ३१७०नामरूपयोः एव हि परमात्मोपाधिभूतयोः व्याक्रियमाणयोः सलिलफेनवत् तत्त्वान्यत्वेन अनिर्वक्तव्ययोः सर्वावस्थयोः संसारत्वं — ३१७१इति अतः नाम्नः एव निश्वसितत्वं उक्तं, ३१७२तद्वचनेन एव इतरस्य निश्वसितत्वसिद्धेः। ३१७३अथवा सर्वस्य द्वैतजातस्य अविद्याविषयत्वं उक्तं — ‘ब्रह्म तं परादात् — इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति; तेन वेदस्य अप्रामाण्यं आशङ्क्येत; ३१७४तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं इदं उक्तं — पुरुषनिश्वासवत् अप्रयत्नोत्थितत्वात् प्रमाणं वेदः, न यथा अन्यो ग्रन्थः इति॥

२५१३१७५किञ्च अन्यत्; ३१७६न केवलं स्थित्युत्पत्तिकालयोः एव प्रज्ञानव्यतिरेकेण अभावात् जगतो ब्रह्मत्वं; प्रलयकाले च; ३१७७जलबुद्बुदफेनादीनां इव सलिलव्यतिरेकेण अभावः, एवं प्रज्ञानव्यतिरेकेण तत्कार्याणां नामरूपकर्मणां तस्मिन् एव लीयमानानां अभावः; ३१७८–३१७९तस्मात् एकं एव ब्रह्म प्रज्ञानघनं एकरसं प्रतिपत्तव्यं इति अत आह। प्रलयप्रदर्शनाय दृष्टान्तः; सः इति दृष्टान्तः; यथा येन प्रकारेण, सर्वासां नदीवापीतडागादिगतानां अपां, समुद्रः अब्धिः एकायनं, एकगमनं एकप्रलयः ३१८०अविभागप्राप्तिः इत्यर्थः; यथा अयं दृष्टान्तः, एवं सर्वेषां स्पर्शानां मृदुकर्कशकठिनपिच्छिलादीनां वायोः आत्मभूतानां त्वक् एकायनं, ३१८१–३१८२त्वक् इति त्वग्विषयं स्पर्शसामान्यमात्रं, तस्मिन् प्रविष्टाः स्पर्शविशेषाः — आप इव समुद्रं — तद्व्यतिरेकेण अभावभूता भवन्ति; तस्य एव हि ते संस्थानमात्रा आसन्। ३१८३तथा तत् अपि स्पर्शसामान्यमात्रं त्वक्शब्दवाच्यं मनःसङ्कल्पे मनोविषयसामान्यमात्रे, त्वग्विषय इव स्पर्शविशेषाः, प्रविष्टं तद्व्यतिरेकेण अभावभूतं भवति; ३१८४एवं मनोविषयोऽपि बुद्धिविषयसामान्यमात्रे प्रविष्टः तद्व्यतिरेकेण अभावभूतो भवति; ३१८५विज्ञानमात्रं एव भूत्वा प्रज्ञानघने परे ब्रह्मणि आप इव समुद्रे प्रलीयते। ३१८६एवं परम्पराक्रमेण शब्दादौ सह ग्राहकेण करणेन प्रलीने प्रज्ञानघने, उपाध्यभावात् सैन्धवघनवत् प्रज्ञानघनं एकरसं अनन्तं अपारं निरन्तरं ब्रह्म व्यवतिष्ठते। ३१८७तस्मात् आत्मा एव एकं अद्वयं इति प्रतिपत्तव्यम्। ३१८८तथा सर्वेषां गन्धानां पृथिवीविशेषाणां नासिके घ्राणविषयसामान्यम्। तथा सर्वेषां रसानामब्विशेषाणां जिह्वेन्द्रियविषयसामान्यम्। तथा सर्वेषां रूपाणां तेजोविशेषाणां चक्षुः चक्षुर्विषयसामान्यम्। तथा शब्दानां श्रोत्रविषयसामान्यं पूर्ववत्। तथा श्रोत्रादिविषयसामान्यानां मनोविषयसामान्ये सङ्कल्पे; मनोविषयसामान्यस्य अपि बुद्धिविषयसामान्ये विज्ञानमात्रे; विज्ञानमात्रं भूत्वा परस्मिन् प्रज्ञानघने प्रलीयते। ३१८९तथा कर्मेन्द्रियाणां विषयाः वदनादानगमनविसर्गानन्दविशेषाः तत्तत्क्रियासामान्येषु एव प्रविष्टा न विभागयोग्या भवन्ति, समुद्रः इव अब्विशेषाः; ३१९०तानि च सामान्यानि प्राणमात्रं; प्राणः च प्रज्ञानमात्रं एव — ३१९१–३१९२‘यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा सः प्राणः’(कौ.उ.३.३) इति कौषीतकिनोऽधीयते। ननु सर्वत्र विषयस्य एव प्रलयोऽभिहितः, न तु करणस्य; तत्र कोऽभिप्रायः इति — ३१९३बाढं; ३१९४किन्तु विषयसमानजातीयं करणं मन्यते श्रुतिः, न तु जात्यन्तरं; ३१९५विषयस्य एव स्वात्मग्राहकत्वेन संस्थानान्तरं करणं नाम — यथा रूपविशेषस्य एव संस्थानं प्रदीपः करणं सर्वरूपप्रकाशने, एवं सर्वविषयविशेषाणां एव स्वात्मविशेषप्रकाशकत्वेन संस्थानान्तराणि करणानि, ३१९६प्रदीपवत्; ३१९७तस्मात् न करणानां पृथक्प्रलये यत्नः कार्यः; विषयसामान्यात्मकत्वात् विषयप्रलयेन एव प्रलयः सिद्धो भवति करणानां इति॥

२५२३२००तत्र ‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति प्रतिज्ञातं; तत्र हेतुः अभिहितः — आत्मसामान्यत्व, आत्मजत्व, आत्मप्रलयत्व च; ३२०१तस्मात् उत्पत्तिस्थितिप्रलयकालेषु प्रज्ञानव्यतिरेकेण अभावात् ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ इति प्रतिज्ञातं यत्, तत् तर्कतः साधितम्। ३२०२स्वाभाविकोऽयं प्रलये इति पौराणिकाः वदन्ति। ३२०३यः तु बुद्धिपूर्वकः प्रलयः ब्रह्मविदां ब्रह्मविद्यानिमित्त, अयं आत्यन्तिक इति आचक्षते — ३२०४अविद्यानिरोधद्वारेण यो भवति; तदर्थोऽयं विशेषारम्भ —

२५३तत्र दृष्टान्तः उपादीयते — सः यथा इति। सैन्धवखिल्यः — सिन्धोः विकारः सैन्धवः, सिन्धुशब्देन उदकं अभिधीयते, स्यन्दनात् सिन्धुः उदकं, तत् विकारः तत्र भवो वा सैन्धवः, सैन्धवः च असौ खिल्यः च इति सैन्धवखिल्यः, खिलः एव खिल्यः, स्वार्थे यत्प्रत्ययः — उदके सिन्धौ स्वयोनौ प्रास्तः प्रक्षिप्तः, उदकं एव विलीयमानं अनुविलीयते; ३२०५यत् तत् भौमतैजससम्पर्कात् काठिन्यप्राप्तिः खिल्यस्य स्वयोनिसम्पर्कात् अपगच्छति — तत् उदकस्य विलयनं, तत् अनु सैन्धवखिल्यो विलीयत इत्युच्यते; तत् एतत् आह — उदकं एव अनुविलीयेत इति। न ह ३२०६नैव — अस्य खिल्यस्य उद्ग्रहणाय उद्धृत्य पूर्ववत् ग्रहणाय ग्रहीतुं, नैव समर्थः कश्चित् स्यात् सुनिपुणोऽपि; इव — शब्दोऽनर्थकः। ग्रहणाय नैव समर्थः; कस्मात् ? यतो यतः ३२०७यस्मात् यस्मात् देशात् तदुदकमाददीत, गृहीत्वा आस्वादयेत् लवणास्वादं एव तत् उदकं, न तु खिल्यभावः। यथा अयं दृष्टान्तः, एवं एव वै अरे मैत्रेयि इदं परमात्माख्यं महद्भूतं — यस्मात् महतो भूतात् अविद्यया परिच्छिन्ना सती कार्यकरणोपाधिसम्बन्धात् खिल्यभावं आपन्ना असि, ३२०८मर्त्याः जन्ममरणाशनायापिपासादिसंसारधर्मवती असि, ३२०९नामरूपकार्यात्मिका — अमुष्य अन्वया अहं इति, ३२१०सः खिल्यभावः तव कार्यकरणभूतोपाधिसम्पर्कभ्रान्तिजनितः महति भूते स्वयोनौ महासमुद्रस्थानीये परमात्मनि अजरे अमरे अभये शुद्धे सैन्धवघनवत् एकरसे ३२११–३२१३प्रज्ञानघने अनन्ते अपारे निरन्तरे ३२१४अविद्याजनितभ्रान्तिभेदवर्जिते प्रवेशितः; ३२१५तस्मिन् प्रविष्टे स्वयोनिग्रस्ते खिल्यभावे अविद्याकृते भेदभावे प्रणाशिते — इदं एकं अद्वैतं महद्भूतं — महत् च तद्भूतं च महत् भूतं ३२१६सर्वमहत्तरत्वात् आकाशादिकारणत्वात् च, भूतं — ३२१७त्रिषु अपि कालेषु स्वरूपाव्यभिचारात् सर्वदा एव परिनिष्पन्नं इति त्रैकालिको निष्ठाप्रत्ययः; अथवा भूतशब्दः परमार्थवाची, महत् च पारमार्थिकं चेत्यर्थः; ३२१८लौकिकं तु यद्यपि महत् भवति, स्वप्नमायाकृतं हिमवदादिपर्वतोपमं न परमार्थवस्तु; अतो विशिनष्टि — इदं तु महत् च तद्भूतं च इति। अनन्तं न अस्य अन्तो विद्यते इति अनन्तं; कदाचित् आपेक्षिकं स्यात् इति अतः विशिनष्टि अपारं इति। विज्ञप्तिः विज्ञानं, विज्ञानं च तत् घनः च इति विज्ञानघनः, घनशब्दो जात्यन्तरप्रतिषेधार्थः — यथा सुवर्णघनः अयोघनः इति; एव — शब्दोऽवधारणार्थः — ३२१९न अन्यत् जात्यन्तरं अन्तराले विद्यते इत्यर्थः। ३२२०यदि इदं एकं अद्वैतं परमार्थतः स्वच्छं ३२२१संसारदुःखासम्पृक्तं, ३२२२किन्निमित्तोऽयं खिल्यभाव आत्मनः — ३२२३जातो मृतः सुखी दुःखी अहं मम इति एवमादिलक्षणः अनेकसंसारधर्मोपद्रुतः इति ३२२४–३२२५उच्यते — एतेभ्यो भूतेभ्यः — यानि एतानि कार्यकरणविषयाकारपरिणतानि ३२२६नामरूपात्मकानि ३२२७सलिलफेनबुद्बुदोपमानि स्वच्छस्य परमात्मनः ३२२८सलिलोपमस्य, ३२२९येषां विषयपर्यन्तानां प्रज्ञानघने ब्रह्मणि परमार्थविवेकज्ञानेन प्रविलापनं उक्तं ३२३०नदीसमुद्रवत् — एतेभ्यो ३२३१हेतुभूतेभ्यः भूतेभ्यः ३२३२सत्यशब्दवाच्येभ्यः, समुत्थाय ३२३३सैन्धवखिल्यवत् — यथा अद्भ्यः सूर्यचन्द्रादिप्रतिबिम्बः, यथा वा स्वच्छस्य स्फटिकस्य अलक्तकाद्युपाधिभ्यो रक्तादिभावः, एवं कार्यकरणभूतभूतोपाधिभ्यो विशेषात्मखिल्यभावेन समुत्थाय सम्यक् उत्थाय — ३२३४येभ्यो भूतेभ्यः उत्थितः तानि यदा कार्यकरणविषयाकारपरिणतानि भूतानि आत्मनो विशेषात्मखिल्यहेतुभूतानि ३२३५शास्त्राचार्योपदेशेन ब्रह्मविद्यया ३२३६नदीसमुद्रवत् प्रविलापितानि विनश्यन्ति, ३२३७सलिलफेनबुद्बुदादिवत् तेषु विनश्यत्सु अनु एव एषः विशेषात्मखिल्यभावो विनश्यति; यथा उदकालक्तकादिहेत्वपनये सूर्यचन्द्रस्फटिकादिप्रतिबिम्बो विनश्यति, चन्द्रादिस्वरूपं एव परमार्थतो व्यवतिष्ठते, तद्वत् प्रज्ञानघनं अनन्तं अपारं स्वच्छं व्यवतिष्ठते। न तत्र प्रेत्य विशेषसंज्ञा अस्ति कार्यकरणसङ्घातेभ्यो विमुक्तस्य — इति एवं अरे मैत्रेयि ब्रवीमि — ३२३८नास्ति विशेषसंज्ञा इति — अहं असौ अमुष्य पुत्रः मम इदं क्षेत्रं धनं सुखी दुःखी इति एवमादिलक्षणा, अविद्याकृतत्वात् तस्याः; अविद्यायाः च ब्रह्मविद्यया निरन्वयतो नाशितत्वात् कुतो विशेषसंज्ञासम्भवो ब्रह्मविदः चैतन्यस्वभावावस्थितस्य; ३२३९शरीरावस्थितस्य अपि विशेषसंज्ञा न उपपद्यते किं उत कार्यकरणविमुक्तस्य सर्वतः। इति ह उवाच उक्तवान् किल परमार्थदर्शनं मैत्रेय्यै भार्यायै याज्ञवल्क्यः॥

२५४३२४०एवं प्रतिबोधिता सा ह किल उवाच उक्तवती मैत्रेयी — अत्र एव एतस्मिन् एव एकस्मिन् वस्तुनि ब्रह्मणि विरुद्धधर्मवत्त्वं आचक्षाणेन भगवता मम मोहः कृतः; तत् आह — अत्र एव मा भगवान् पूजावान् अमूमुहत् मोहं कृतवान्। ३२४१कथं तेन विरुद्धधर्मवत्त्वं उक्तं इत्युच्यते — पूर्वं विज्ञानघनः एव इति प्रतिज्ञाय, पुनः न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति; कथं विज्ञानघनः एव ? कथं वा न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति ? ३२४२न हि उष्णः शीतः च अग्निः एव एकः भवति; ३२४३अतो मूढा अस्मि अत्र। सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः — न वा ३२४४अरे मैत्रेयि अहं मोहं ब्रवीमि — ३२४५मोहनं वाक्यं न ब्रवीमि इत्यर्थः। ननु कथं विरुद्धधर्मत्वं अवोचः — विज्ञानघनं संज्ञाभावं च ? ३२४६न मया इदं एकस्मिन् धर्मिणि अभिहितं; ३२४७त्वया एव इदं विरुद्धधर्मत्वेन एकं वस्तु परिगृहीतं भ्रान्त्या; न तु मया उक्तं; ३२४८मया तु इदं उक्तं — यः तु अविद्याप्रत्युपस्थापितः कार्यकरणसम्बन्धी आत्मनः खिल्यभावः, तस्मिन् विद्यया नाशिते, तन्निमित्ता या विशेषसंज्ञा शरीरादिसम्बन्धिनी अन्यत्वदर्शनलक्षणा, सा कार्यकरणसङ्घातोपाधौ प्रविलापिते नश्यति, हेत्वभावात्, उदकाद्याधारनाशात् इव चन्द्रादिप्रतिबिम्बः तन्निमित्तः च प्रकाशादिः; ३२४९–३२५०न पुनः परमार्थचन्द्रादित्यस्वरूपवत् असंसारिब्रह्मस्वरूपस्य विज्ञानघनस्य नाशः; तत् विज्ञानघनः इति उक्तं; सः ३२५१आत्मा सर्वस्य जगतः; परमार्थतो ३२५२भूतनाशात् न विनाशी; विनाशी तु अविद्याकृतः खिल्यभावः, ३२५३‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४), इति श्रुत्यन्तरात्। ३२५४अयं तु पारमार्थिकः — ३२५५अविनाशी वा अरे अयं आत्मा; ३२५६अतः अलं पर्याप्तं वै अरे इदं महद्भूतं अनन्तं अपारं ३२५७यथाव्याख्यातं विज्ञानाय विज्ञातुं; ‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्’(बृ.उ.४.५.३०) इति हि वक्ष्यति॥३२५८

२५५३२६१कथं तर्हि प्रेत्य संज्ञा नास्ति इत्युच्यते ३२६२शृणु; यत्र यस्मिन् अविद्याकल्पिते कार्यकरणसङ्घातोपाधिजनिते विशेषात्मनि खिल्यभावे, हि यस्मात्, द्वैतं इव — परमार्थतोऽद्वैते ब्रह्मणि द्वैतं इव ३२६३–३२६४भिन्नं इव वस्त्वन्तरं आत्मनः — उपलक्ष्यते — ननु द्वैतेन उपमीयमानत्वात् द्वैतस्य पारमार्थिकत्वं इति; ३२६५न, ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ.६.१.४) इति श्रुत्यन्तरात् ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इति च — तत् तत्र यस्मात् द्वैतं इव तस्मात् एव इतरोऽसौ परमात्मनः खिल्यभूत आत्मा अपरमार्थः, ३२६६चन्द्रादेः इव उदकचन्द्रादिप्रतिबिम्बः, ३२६७इतरो घ्राता इतरेण घ्राणेन इतरं घ्रातव्यं जिघ्रति; ३२६८इतर इतरं इति कारकप्रदर्शनार्थं, जिघ्रति इति क्रियाफलयोः अभिधानं — ३२६९यथा छिनत्ति इति — यथा उद्यम्य उद्यम्य निपातनं छेद्यस्य च द्वैधीभावः उभयं छिनत्ति इति एकेन एव शब्देन अभिधीते — ३२७०क्रियावसानत्वात् क्रियाव्यतिरेकेण च तत्फलस्य अनुपलम्भात्; इतरो घ्राता इतरेण घ्राणेन इतरं घ्रातव्यं जिघ्रति — तथा सर्वं पूर्ववत् — विजानाति; ३२७१इयं अविद्यावदवस्था। ३२७२–३२७४यत्र तु ब्रह्मविद्यया अविद्या नाशं उपगमिता तत्र आत्मव्यतिरेकेण अन्यस्य अभावः; यत्र वै अस्य ब्रह्मविदः सर्वं नामरूपादि आत्मनि एव प्रविलापितं आत्मा एव संवृत्तं — यत्र एवं आत्मा एव अभूत्, ३२७५तत् तत्र केन करणेन कं घ्रातव्यं को जिघ्रेत् ? तथा पश्येत् ? विजानीयात्; ३२७६सर्वत्र हि कारकसाध्या क्रिया; अतः कारकाभावे अनुपपत्तिः क्रियायाः; क्रियाभावे च फलाभावः। तस्मात् अविद्यायां एव सत्यां क्रियाकारकफलव्यवहारः, न ब्रह्मविदः — ३२७७आत्मत्वात् एव सर्वस्य, न आत्मव्यतिरेकेण कारकं क्रियाफलं वा अस्ति; ३२७८न च अनात्मा सन् सर्वं आत्मा एव भवति कस्यचित्; ३२७९तस्मात् अविद्यया एव अनात्मत्वं परिकल्पितं; न तु परमार्थतः आत्मव्यतिरेकेण अस्ति किञ्चित्; ३२८०तस्मात् परमार्थात्मैकत्वप्रत्यये क्रियाकारकफलप्रत्ययानुपपत्तिः। ३२८१अतः विरोधात् ब्रह्मविदः क्रियाणां तत्साधनानां च अत्यन्तं एव निवृत्तिः। ३२८२केन कं इति क्षेपार्थं वचनं प्रकारान्तरानुपपत्तिदर्शनार्थं, ३२८३केनचित् अपि प्रकारेण क्रियाकरणादिकारकानुपपत्तेः — केनचित् कञ्चित् कश्चित् कथञ्चित् न जिघ्रेत् एव इत्यर्थः। ३२८४यत्र अपि अविद्यावस्थायां अन्यः अन्यं पश्यति, तत्र अपि ३२८५येन इदं सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयात् — येन विजानाति, तस्य करणस्य, ३२८६विज्ञेये विनियुक्तत्वात्; ज्ञातुः च ज्ञेयः एव हि जिज्ञासा, न आत्मनि; ३२८७–३२८८न च अग्नेः इव आत्मा आत्मनो विषयः; न च अविषये ज्ञातुः ज्ञानं उपपद्यते; ३२८९तस्मात् येन इदं सर्वं विजानाति, तं विज्ञातारं केन करणेन को वा अन्यः विजानीयात् — ३२९०यदा तु पुनः परमार्थविवेकिनो ब्रह्मविदो विज्ञाता एव केवलोऽद्वयो वर्तते, तं विज्ञातारं अरे केन विजानीयात् इति॥

इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

२५६३२९१यत् केवलं ३२९२कर्मनिरपेक्षं अमृतत्वसाधनं, तत् वक्तव्यं इति मैत्रेयीब्राह्मणं आरब्धं; तत् च आत्मज्ञानं ३२९३सर्वसन्न्यासाङ्गविशिष्टं; ३२९४आत्मनि च विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति; ३२९५आत्मा च प्रियः सर्वस्मात्; ३२९६तस्मात् आत्मा द्रष्टव्यः; ३२९७सः च श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति च दर्शनप्रकाराः उक्ताः; ३२९८तत्र श्रोतव्यः, आचार्यागमाभ्यां; मन्तव्यः तर्कतः; ३२९९तत्र च तर्कः उक्तः — ३३००‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) इति प्रतिज्ञातस्य हेतुवचनं आत्मैकसामान्यत्वं आत्मैकोद्भवत्वं आत्मैकप्रलयत्वं च; ३३०१तत्र अयं हेतुः असिद्ध इति आशङ्क्यते आत्मैकसामान्योद्भवप्रलयाख्यः; तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं एतत् ब्राह्मणं आरभ्यते। ३३०२यस्मात् परस्परोपकार्योपकारकभूतं जगत् सर्वं पृथिव्यादि, ३३०३यत् च लोके परस्परोपकार्योपकारकभूतं तत् एककारणपूर्वकं एकसामान्यात्मकं एकप्रलयं च दृष्टं, ३३०४तस्मात् इदं अपि पृथिव्यादिलक्षणं जगत् ३३०५परस्परोपकार्योपकारकत्वात् तथाभूतं भवितुं अर्हति — ३३०६एषः हि अर्थः अस्मिन् ब्राह्मणे प्रकाश्यते। ३३०७अथवा ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ इति प्रतिज्ञातस्य आत्मोत्पत्तिस्थितिलयत्वं हेतुं उक्त्वा, पुनः आगमप्रधानेन मधुब्राह्मणेन प्रतिज्ञातस्य अर्थस्य निगमनं क्रियते; ३३०८तथाहि नैयायिकैः उक्तं — ‘हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं’ इति। ३३०९अन्यैः व्याख्यातं — आ दुन्दुभिदृष्टान्तात् श्रोतव्यार्थं आगमवचनं, प्राक् मधुब्राह्मणात् मन्तव्यार्थं उपपत्तिप्रदर्शनेन, मधुब्राह्मणेन तु निदिध्यासनविधिः उच्यते इति। ३३१०सर्वथा अपि तु यथा आगमेन अवधारितं, तर्कतः तथा एव मन्तव्यं; यथा तर्कतो मतं, तस्य तर्कागमाभ्यां निश्चितस्य तथा एव निदिध्यासनं क्रियते इति पृथक् निदिध्यासनविधिः अनर्थकः एव; ३३११तस्मात् पृथक् प्रकरणविभागः अनर्थक इति अस्मदभिप्रायः श्रवणमनननिदिध्यासनानां इति। ३३१२सर्वथा अपि तु अध्यायद्वयस्य अर्थः अस्मिन् ब्राह्मणे उपसंह्रियते॥

२५७इयं पृथिवी प्रसिद्धा सर्वेषां भूतानां मधु — सर्वेषां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां भूतानां प्राणिनां, मधु कार्यं, मधु इव मधु; ३३१५यथा एको मध्वपूप अनेकैः मधुकरैः निर्वर्तितः, एवं इयं पृथिवी सर्वभूतनिर्वर्तिता। तथा सर्वाणि भूतानि पृथिव्यै पृथिव्याः अस्याः, मधु कार्यम्। ३३१६किं च यः च अयं पुरुषः अस्यां पृथिव्यां तेजोमयः चिन्मात्रप्रकाशमयः अमृतमयोऽमरणधर्मा पुरुषः, यः च अयं अध्यात्मं शारीरः शरीरे भवः पूर्ववत् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः, ३३१७सः च लिङ्गाभिमानी — ३३१८सः च सर्वेषां भूतानां उपकारकत्वेन मधु, ३३१९सर्वाणि च भूतानि अस्य मधु, ३३२०च — शब्दसामर्थ्यात्। ३३२१एवं एतत् चतुष्टयं तावत् एकं सर्वभूतकार्यं, सर्वाणि च भूतानि अस्य कार्यं; ३३२२अतः अस्य एककारणपूर्वकता। ३३२३यस्मात् एकस्मात् कारणात् एतत् जातं, तत् एव एकं परमार्थतो ब्रह्म, इतरत् कार्यं वाचारम्भणं विकारो नामधेयमात्रं — इति एषः मधुपर्यायाणां सर्वेषां अर्थः सङ्क्षेपतः। अयं एव सः, योऽयं प्रतिज्ञातः — ‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) इति; इदं अमृतं — यत् मैत्रेय्याः अमृतत्वसाधनं उक्तं आत्मविज्ञानं — इदं तत् अमृतं; इदं ब्रह्म — यत् ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.१.१) ‘ज्ञपयिष्यामि’(बृ.उ.२.१.१५) इति अध्यायादौ प्रकृतं, ३३२४यद्विषया च विद्या ब्रह्मविद्या इत्युच्यते; इदं सर्वं — ३३२५यस्मात् ब्रह्मणो विज्ञानात् सर्वं भवति॥

२५८३३२६तथा आपः। ३३२७अध्यात्मं रेतसि अपां विशेषतोऽवस्थानम्॥

२५९३३२८तथा अग्निः। ३३२९वाचि अग्नेः विशेषतोऽवस्थानम्॥

२६०३३३०तथा वायुः, ३३३१अध्यात्मं प्राणः। ३३३२भूतानां शरीरारम्भकत्वेन उपकारात् मधुत्वं; तदन्तर्गतानां तेजोमयादीनां करणत्वेन उपकारात् मधुत्वं; ३३३३तथा च उक्तं — ‘तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतिरूपमयं अग्निः’(बृ.उ.१.५.११) इति॥

२६१३३३४तथा आदित्यो मधु, ३३३५चाक्षुषः अध्यात्मम्॥

२६२३३३६तथा दिशो मधु। ३३३७दिशां यद्यपि श्रोत्रमध्यात्मं, शब्दप्रतिश्रवणवेलायां तु विशेषतः सन्निहितो भवति इति अध्यात्मं प्रातिश्रुत्कः — प्रतिश्रुत्कायां प्रतिश्रवणवेलायां भवः प्रातिश्रुत्कः॥

२६३३३३८तथा चन्द्रः, ३३३९अध्यात्मं मानसः॥

२६४३३४०तथा विद्युत्, त्वक्तेजसि भवः तैजसः अध्यात्मम्॥३३४१

२६५३३४२तथा स्तनयित्नुः। ३३४३शब्दे भवः शाब्दोऽध्यात्मं यद्यपि, तथापि स्वरे विशेषतो भवति इति सौवरः अध्यात्मम्॥

२६६तथा आकाशः, अध्यात्मं हृदि आकाशः॥३३४४

२६७३३४५आकाशान्ताः पृथिव्यादयो भूतगणाः देवतागणाः च कार्यकरणसङ्घातात्मानः उपकुर्वन्तो मधु भवन्ति प्रतिशरीरिणं इति उक्तम्। येन ते प्रयुक्ताः शरीरिभिः सम्बध्यमाना मधुत्वेन उपकुर्वन्ति, तत् वक्तव्यं इति इदं आरभ्यते —

२६८अयं धर्मः — ३३४६‘अयं’ इति अप्रत्यक्षोऽपि धर्मः कार्येण तत्प्रयुक्तेन प्रत्यक्षेण व्यपदिश्यते — अयं धर्मः इति — प्रत्यक्षवत्। ३३४७धर्मः च व्याख्यातः ३३४८श्रुतिस्मृतिलक्षणः, ३३४९क्षत्त्रादीनां अपि नियन्ता, ३३५०जगतो वैचित्र्यकृत् ३३५१पृथिव्यादीनां परिणामहेतुत्वात्, ३३५२प्राणिभिः अनुष्ठीयमानरूपः च; तेन च ‘अयं धर्मः’ इति प्रत्यक्षेण व्यपदेशः। ३३५३सत्यधर्मयोः च अभेदेन निर्देशः कृतः शास्त्राचारलक्षणयोः; इह तु भेदेन व्यपदेशः एकत्वे सति अपि, दृष्टादृष्टभेदरूपेण कार्यारम्भकत्वात्। यः तु अदृष्टः अपूर्वाख्यो धर्मः, सः सामान्यविशेषात्मना ३३५४–३३५५अदृष्टेन रूपेण कार्यं आरभते — ३३५६सामान्यरूपेण पृथिव्यादीनां प्रयोक्ता भवति, ३३५७विशेषरूपेण च अध्यात्मं कार्यकरणसङ्घातस्य; ३३५८तत्र पृथिव्यादीनां प्रयोक्तरि — यः च अयं अस्मिन् धर्मे तेजोमयः; तथा अध्यात्मं कार्यकरणसङ्घातकर्तरि धर्मे भवो धार्मः॥३३५९

२६९३३६०तथा दृष्टेन अनुष्ठीयमानेन आचाररूपेण सत्याख्यो भवति, सः एव धर्मः; सोऽपि द्विप्रकार एव सामान्यविशेषात्मरूपेण — ३३६१सामान्यरूपः पृथिव्यादिसमवेतः, विशेषरूपः कार्यकरणसङ्घातसमवेतः; ३३६२तत्र पृथिव्यादिसमवेते वर्तमानक्रियारूपे सत्ये, ३३६३तथा अध्यात्मं कार्यकरणसङ्घातसमवेते सत्ये, भवः सात्यः — ३३६४‘सत्येन वायुः आवाति’(तै.ना.२.१) इति श्रुत्यन्तरात्॥

२७०३३६५धर्मसत्याभ्यां प्रयुक्तोऽयं कार्यकरणसङ्घातविशेषः, सः येन जातिविशेषेण संयुक्तो भवति, सः जातिविशेषो मानुषादिः; ३३६६–३३६७तत्र मनुषादिजातिविशिष्टा एव सर्वे प्राणिनिकायाः परस्परोपकार्योपकारकभावेन वर्तमानाः दृश्यन्ते; अतो मानुषादिजातिः अपि सर्वेषां भूतानां मधु। तत्र मानुषादिजातिः अपि बाह्याः आध्यात्मिकी च इति उभयथा निर्देशभाक् भवति॥

२७१३३६८–३३६९यः तु कार्यकरणसङ्घातो मानुषादिजातिविशिष्टः, सोऽयं आत्मा सर्वेषां भूतानां मधु। ननु अयं शारीरशब्देन निर्दिष्टः पृथिवीपर्यायः एव — ३३७०न, पार्थिवांशस्य एव तत्र ग्रहणात्; इह तु सर्वात्मन् प्रत्यस्तमिताध्यात्माधिभूताधिदैवादिसर्वविशेषः ३३७१सर्वभूतदेवतागणविशिष्टः ३३७२कार्यकरणसङ्घातः सः ‘अयं आत्मा’ इत्युच्यते। ३३७३तस्मिन् अस्मिन् आत्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः अमूर्तरसः सर्वात्मको निर्दिश्यते; ३३७४एकदेशेन तु पृथिव्यादिषु निर्दिष्टः, अत्र अध्यात्मविशेषाभावात् सः न निर्दिश्यते। ३३७५यः तु परिशिष्टो विज्ञानमयः — यदर्थोऽयं देहलिङ्गसङ्घातः आत्मा — सः ‘यः च अयं आत्मा’ इत्युच्यते॥

२७२३३७९–३३८०यस्मिन् आत्मनि, परिशिष्टो विज्ञानमयोऽन्त्ये पर्याये, प्रवेशितः, सोऽयं आत्मा। तस्मिन् अविद्याकृतकार्यकरणसङ्घातोपाधिविशिष्टे ब्रह्मविद्यया परमार्थात्मनि प्रवेशिते, सः एवं उक्तः अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनभूतः, सः वै — सः एव अयं आत्मा अव्यवहितपूर्वपर्याये ‘तेजोमयः’ इत्यादिना निर्दिष्टो विज्ञानात्मा विद्वान्, ३३८१सर्वेषां भूतानां अयं आत्मा — सर्वैः उपास्यः — सर्वेषां भूतानां अधिपतिः सर्वभूतानां स्वतन्त्रः — ३३८२न कुमारामात्यवत् — किं तर्हि सर्वेषां भूतानां राजा, ३३८३राजत्वविशेषणं ‘अधिपतिः’ इति — भवति कश्चित् राजोचितवृत्तिं आश्रित्य राजा, न तु अधिपतिः, अतो विशिनष्टि अधिपतिः इति; एवं सर्वभूतात्मा विद्वान् ब्रह्मवित् मुक्तो भवति। ३३८४यत् उक्तं — ‘ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्याः मन्यन्ते, किं उ तत् ब्रह्म अवेत् यस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.९) इति इदं, तत् व्याख्यातं ३३८५एवं — आत्मानं एव सर्वात्मत्वेन आचार्यागमाभ्यां श्रुत्वा, मत्वा तर्कतः, विज्ञाय साक्षात् एवं, ३३८६यथा मधुब्राह्मणे दर्शितं तथा — ३३८७तस्मात् ब्रह्मविज्ञानात् एवँलक्षणात् पूर्वं अपि, ब्रह्म एव सत् अविद्यया अब्रह्म आसीत्, सर्वं एव च सत् असर्वं आसीत् — ३३८८तां तु अविद्यां अस्मात् विज्ञानात् तिरस्कृत्य ब्रह्मवित् ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अभवत्, सर्वः सः सर्वं अभवत्। ३३८९परिसमाप्तः शास्त्रार्थः, यदर्थः प्रस्तुतः; तस्मिन् एतस्मिन् सर्वात्मभूते ब्रह्मविदि सर्वात्मनि सर्वं जगत् समर्पितं इति एतस्मिन् अर्थे दृष्टान्तः उपादीयते — तत् यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता इति, प्रसिद्धोऽर्थः, एवं एव अस्मिन् आत्मनि परमात्मभूते ब्रह्मविदि सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि सर्वे देवाः अग्न्यादि सर्वे लोकाः भूरादयः सर्वे प्राणाः वागादयः सर्व एते आत्मानो ३३९०जलचन्द्रवत् प्रतिशरीरानुप्रवेशिनः अविद्याकल्पिताः; सर्वं जगत् अस्मिन् समर्पितम्। ३३९१यत् उक्तं, ब्रह्मवित् वामदेवः प्रतिपेदे — अहं मनुः अभवं सूर्यः च इति, ३३९२सः एषः सर्वात्मभावो व्याख्यातः। सः एषः विद्वान् ब्रह्मवित् सर्वोपाधिः सर्वात्मन् सर्वो भवति; ३३९३निरुपाधिः निरुपाख्यः अनन्तरः अबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनः अजोऽजरोऽमृतोऽभयोऽचलः न इति न इति अस्थूलोऽनणुः इति एवंविशेषणः भवति। ३३९४–३३९५तं एतं अर्थं अजानन्तः तार्किकाः केचित् पण्डितम्मन्याः च आगमविदः शास्त्रार्थं विरुद्धं मन्यमानाः विकल्पयन्तो मोहं अगाधं उपयान्ति। तं एतं अर्थं एतौ मन्त्रौ अनुवदतः — ‘अनेजत् एकं मनसो जवीयः’(ई.उ.४) ‘तत् एजति तत् न एजति’(ई.उ.५) इति। ३३९६तथा च तैत्तिरीयके —, ‘यस्मात् परं न अपरं अस्ति किञ्चित्’(तै.ना.१०.४), ‘एतत्साम गायन् आस्ते अहं अन्नं अहं अन्नं अहं अन्नं’(तै.उ.३.१०.६) इत्यादि। तथा च छान्दोग्ये ‘जक्षत् क्रीडन् रममाणः’(छा.उ.८.१२.३), ‘सः यदि पितृलोककामः’(छा.उ.८.२.१) ‘सर्वगन्धः सर्वरसः’(छा.उ.३.१४.२), ‘सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) इत्यादि। आथर्वणे च ‘दूरात् सुदूरे तत् इह अन्तिके च’(मु.उ.३.१.७)। कठवल्लीषु अपि ‘अणोः अणीयान् महतो महीयान्’(कः.उ.१.२.२१) ‘कः तं मदामदं देवं’(कः.उ.१.२.२१) ‘तत् धावतोऽन्यान् अत्येति तिष्ठत्’(ई.उ.४) इति च। तथा गीतासु ‘अहं क्रतुः अहं यज्ञः’(भ.गी.९.१०) ‘पिता अहं अस्य जगतः’(भ.गी.९.१७) ‘न आदत्ते कस्यचित् पापं’(भ.गी.५.१०) ‘समं सर्वेषु भूतेषु’(भ.गी.१३.२७) ‘अविभक्तं विभक्तेषु’(भ.गी.१७.२०) ‘ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च’(भ.गी.१३.१६) इति — एवमाद्यागमार्थं विरुद्धं इव प्रतिभान्तं मन्यमानाः स्वचित्तसामर्थ्यात् अर्थनिर्णयाय विकल्पयन्तः — अस्ति आत्मा नास्ति आत्मा, कर्ता अकर्ता, मुक्तः बद्धः, क्षणिको विज्ञानमात्रं शून्यं च — ३३९७–३३९८इति एवं विकल्पयन्तः न पारं अधिगच्छन्ति अविद्यायाः, विरुद्धधर्मदर्शित्वात् सर्वत्र। ३३९९तस्मात् तत्र यः एव श्रुत्याचार्यदर्शितमार्गानुसारिणः, ते एव अविद्यायाः पारं अधिगच्छन्ति; ते एव च अस्मात् मोहसमुद्रात् अगाधात् उत्तरिष्यन्ति, न इतरे स्वबुद्धिकौशलानुसारिणः॥३४००

२७३३४०१परिसमाप्ता ब्रह्मविद्या अमृतत्वसाधनभूता, यां मैत्रेयी पृष्टवती भर्तारं ‘यत् एव भगवान् अमृतत्वसाधनं वेद तत् एव मे ब्रूहि’(बृ.उ.२.४.३) इति। ३४०२एतस्याः ब्रह्मविद्यायाः स्तुत्यर्था इयं आख्यायिका ३४०३आनीता। ३४०४तस्याः आख्यायिकायाः सङ्क्षेपतोऽर्थप्रकाशनार्थौ एतौ मन्त्रौ भवतः; ३४०५एवं हि मन्त्रब्राह्मणाभ्यां स्तुतत्वात् अमृतत्वसर्वप्राप्तिसाधनत्वं ब्रह्मविद्यायाः प्रकटीकृतं राजमार्गं उपनीतं भवति — ३४०६यथा आदित्यः उद्यन् शार्वरं तमोऽपनयति इति — तद्वत्। ३४०७–३४०८अपि च एवं स्तुता ब्रह्मविद्या — या इन्द्ररक्षिता सा दुष्प्रापा देवैः अपि; ३४०९यस्मात् अश्विभ्यां अपि देवभिषग्भ्यां इन्द्ररक्षिता विद्या महता आयासेन प्राप्ता; ३४१०–३४११ब्राह्मणस्य शिरः छित्त्वा अश्व्यं शिरः प्रतिसन्धाय, तस्मिन् इन्द्रेण छिन्ने पुनः स्वशिरः एव प्रतिसन्धाय, तेन ब्राह्मणस्य स्वशिरसा एव उक्ता अशेषा ब्रह्मविद्या श्रुता; यस्मात् ततः परतरं किञ्चित् पुरुषार्थसाधनं न भूतं न भावि वा, कुतः एव वर्तमानं — इति न अतः परा स्तुतिः अस्ति। ३४१२अपि च एवं स्तूयते ब्रह्मविद्या — सर्वपुरुषार्थानां कर्म हि साधनं इति लोके प्रसिद्धं; तत् च कर्म वित्तसाध्यं, तेन आशा अपि नास्ति अमृतत्वस्य; तत् इदं अमृतत्वं केवलया आत्मविद्यया कर्मनिरपेक्षया प्राप्यते; ३४१३यस्मात् कर्मप्रकरणे वक्तुं प्राप्ता अपि सती प्रवर्ग्यप्रकरणे, कर्मप्रकरणात् उत्तीर्य ३४१४कर्मणा विरुद्धत्वात् केवलसन्न्याससहिता अभिहिता अमृतत्वसाधनाय — तस्मात् न अतः परं पुरुषार्थसाधनं अस्ति। अपि च एवं स्तुता ब्रह्मविद्या — सर्वो हि लोको द्वन्द्वारामः, ‘सः वै नैव रेमे ३४१५तस्मात् एकाकी न रमते’(बृ.उ.१.४.३) इति श्रुतेः; याज्ञवल्क्यो लोकसाधारणोऽपि सन् आत्मज्ञानबलात् भार्यापुत्रवित्तादिसंसाररतिं परित्यज्य प्रज्ञानतृप्तः आत्मरतिः बभूव। ३४१६–३४१७अपि च एवं स्तुता ब्रह्मविद्या — यस्मात् याज्ञवल्क्येन संसारमार्गात् व्युत्तिष्ठता अपि ३४१८प्रियायै भार्यायै प्रीत्यर्थं एव अभिहिता, ‘प्रियं भाषसे एहि आस्स्व’(बृ.उ.२.४.४) इति लिङ्गात्॥

२७४३४२०–३४२१तत्र इयं स्तुत्यर्था आख्यायिका इति अवोचाम; का पुनः सा आख्यायिका इति उच्यते — इदं इति अनन्तरनिर्दिष्टं व्यपदिशति, बुद्धौ सन्निहितत्वात्; वै — शब्दः स्मरणार्थः; तत् इति आख्यायिकानिर्वृत्तं प्रकरणान्तराभिहितं परोक्षं वै — शब्देन स्मारयन् इह व्यपदिशति; यत् प्रवर्ग्यप्रकरणे सूचितं, न आविष्कृतं मधु, तत् इदं मधु इह अनन्तरं निर्दिष्टं — ‘इयं पृथिवी’(बृ.उ.२.५.११) इत्यादिना; ३४२२कथं तत्र प्रकरणान्तरे सूचितं — ‘दध्यङ् ह वा आभ्यां आथर्वणो मधु नाम ब्राह्मणं उवाच; ३४२३तत् एनयोः प्रियं धाम ३४२४तत् एव एनयोः एतेन उपगच्छति; ३४२५सः ह उवाच इन्द्रेण वा उक्तोऽस्मि एतत् चेत् अन्यस्मै अनुब्रूयाः तत एव ते शिरः छिन्द्यां इति; तस्मात् वै बिभेमि यत् वै मे सः शिरो न छिन्द्यात् तत् वां उपनेष्य इति; तौ ह ऊचतुः आवां त्वा तस्मात् त्रास्यावहे इति; कथं मा त्रास्येथे इति; यदा नौ उपनेष्यसे; अथ ते शिरः छित्त्वा अन्यत्र आहृत्य उपनिधास्यावः; अथ अश्वस्य शिरः आहृत्य तत् ते प्रतिधास्यावः; तेन नावनुवक्ष्यसि; सः यदा नावनुवक्ष्यसि; अथ ते तत् इन्द्रः शिरः छेत्स्यति; अथ ते स्वं शिरः आहृत्य तत् ते प्रतिधास्यावः इति; तथा इति तौ ह उपनिन्ये; तौ यदा उपनिन्ये; अथ अस्य शिरः छित्त्वा अन्यत्र उपनिदधतुः; अथ अश्वस्य शिरः आहृत्य तत् ह अस्य प्रतिदधतुः; तेन ह आभ्यां अनूवाच; सः यदा आभ्यां अनूवाच अथ अस्य तत् इन्द्रः शिरः चिच्छेद; अथ अस्य स्वं शिरः आहृत्य तत् ह अस्य प्रतिदधतुः इति। ३४२६यावत् तु प्रवर्ग्यकर्माङ्गभूतं मधु, तावत् एव ३४२७तत्र अभिहितं; न तु कक्ष्यं आत्मज्ञानाख्यं; तत्र या आख्यायिका अभिहिता, सः इह स्तुत्यर्था प्रदर्श्यते; इदं वै तत् मधु दध्यङ् आथर्वणः अनेन प्रपञ्चेन अश्विभ्यां उवाच। ३४२८तत् एतत् ऋषिः — तत् एतत् कर्म, ऋषिः मन्त्रः, पश्यन् उपलभमानः, अवोचत् उक्तवान्; कथं ? तत् दंस इति व्यवहितेन सम्बन्धः, दंस इति कर्मणो नामधेयं; तत् च दंसः किंविशिष्टं ? उग्रं क्रूरं, वां युवयोः, हे नरा नराकारौ अश्विनौ; तत् च कर्म किं निमित्तं ? सनये ३४२९लाभाय; लाभलुब्धो हि लोके अपि क्रूरं कर्म आचरति, तथा एव एतौ उपलभ्येते यथा लोके; तत् आविः प्रकाशं कृणोमि करोमि, यत् रहसि भवद्भ्यां कृतं; किं इव इत्युच्यते — तन्यतुः पर्जन्यः, न इव; ३४३०नकारः तु उपरिष्टात् उपचारः उपमार्थीयो वेदे, न प्रतिषेधार्थः — ३४३१यथा ‘अश्वं न’(ऋ.सं.१.६.२४.१) ३४३२अश्वं इव इति ३४३३यद्वत्; ३४३४–३४३५तन्यतुः इव वृष्टिं यथा पर्जन्यो वृष्टिं प्रकाशयति स्तनयित्न्वादिशब्दैः, तद्वत् अहं युवयोः क्रूरं कर्म आविष्कृणोमि इति सम्बन्धः। ननु अश्विनोः स्तुत्यर्थौ कथं इमौ मन्त्रौ स्यातां ? निन्दावचनौ हि इमौ — ३४३६न एषः दोषः; स्तुतिः एव एषा, न निन्दावचनौ; यस्मात् ईदृशं अपि अतिक्रूरं कर्म कुर्वतोः युवयोः न लोम च मीयते इति — ३४३७न च अन्यत् किञ्चित् हीयते एव इति — स्तुतौ एतौ भवतः; ३४३८निन्दां प्रशंसां हि लौकिकाः स्मरन्ति; ३४३९तथा प्रशंसारूपा च निन्दा लोके प्रसिद्धा। ३४४०दध्यङ् नाम आथर्वणः; ह इति अनर्थको निपातः; यत् मधु कक्ष्यं आत्मज्ञानलक्षणं आथर्वणः वां युवाभ्यां अश्वस्य शीर्ष्णा शिरसा, प्र यत् ईं उवाच — यत् प्रोवाच मधु; ईं इति अनर्थको निपातः॥

२७५इदं वै तत् मधु इत्यादि पूर्ववत् ३४४१मन्त्रान्तरप्रदर्शनार्थम्। ३४४२तथा अन्यो मन्त्रः तां एव आख्यायिकां अनुसरति स्म। आथर्वणो ३४४३दध्यङ् नाम — आथर्वणोऽन्यो विद्यते इति अतः विशिनष्टि — दध्यङ् नाम आथर्वणः, तस्मै दधीचे आथर्वणाय, हे अश्विनौ इति मन्त्रदृशो वचनं; अश्व्यं अश्वस्य स्वभूतं, शिरः, ब्राह्मणस्य शिरसि छिन्ने अश्वस्य शिरः छित्त्वा ईदृशं अतिक्रूरं कर्म कृत्वा अश्व्यं शिरः ब्राह्मणं प्रति ऐरयतं गमितवन्तौ, युवां; सः च आथर्वणः वां युवाभ्यां तत् मधु प्रवोचत्, यत् पूर्वं प्रतिज्ञातं — वक्ष्यामि इति। ३४४४सः किमर्थं एवं जीवितसन्देहं आरुह्य प्रवोचत् इत्युच्यते — ऋतायन् यत् पूर्वं प्रतिज्ञातं सत्यं तत् परिपालयितुं इच्छन्; ३४४५जीवितात् अपि हि सत्यधर्मपरिपालना गुरुतरा इति एतस्य लिङ्गं एतत्। किं तत् मधु प्रवोचत् इत्युच्यते — त्वाष्ट्रं, त्वष्टा आदित्यः, तस्य सम्बन्धि — ३४४६–३४४८यज्ञस्य शिरः छिन्नं त्वष्ट्रा अभवत्, तत्प्रतिसन्धानार्थं प्रवर्ग्यं कर्म, तत्र प्रवर्ग्यकर्माङ्गभूतं यत् विज्ञानं तत् त्वाष्ट्रं मधु — यत् तस्य शिरश्छेदनप्रतिसन्धानादिविषयं दर्शनं तत् त्वाष्ट्रं यत् मधु; हे दस्रौ दस्रौ इति परबलानां उपक्षपयितारौ शत्रूणां हिंसितारौ; अपि च न केवलं त्वाष्ट्रं एव मधु कर्मसम्बन्धि युवाभ्यां अवोचत्; अपि च कक्ष्यं गोप्यं रहस्यं परमात्मसम्बन्धि यत् विज्ञानं मधु मधुब्राह्मणेन उक्तं अध्यायद्वयप्रकाशितं, तत् च वां युवाभ्यां प्रवोचत् इति अनुवर्तते॥

२७६इदं वै तत् मधु इति पूर्ववत्। ३४५०उक्तौ द्वौ मन्त्रौ प्रवर्ग्यसम्बन्ध्याख्यायिकोपसंहर्तारौ; ३४५१द्वयोः प्रवर्ग्यकर्मार्थयोः अध्याययोः अर्थः आख्यायिकाभूताभ्यां मन्त्राभ्यां प्रकाशितः। ३४५२ब्रह्मविद्यार्थयोः तु अध्याययोः अर्थः उत्तराभ्यां ऋग्भ्यां प्रकाशयितव्यः इति अतः प्रवर्तते। ३४५३–३४५४यत् कक्ष्यं च मधु उक्तवान् आथर्वणो युवाभ्यां इति उक्तं — किं पुनः तत् मधु इत्युच्यते — पुरः चक्रे, पुरः पुराणि शरीराणि — यतः इयं अव्याकृतव्याकरणप्रक्रिया — सः परमेश्वरो नामरूपे अव्याकृते व्याकुर्वाणः प्रथमं भूरादीन् लोकान् सृष्ट्वा, चक्रे कृतवान्, द्विपदः द्विपादुपलक्षितानि मनुष्यशरीराणि पक्षिशरीराणि; तथा पुरः शरीराणि चक्रे चतुष्पदः चतुष्पादुपलक्षितानि पशुशरीराणि; पुरः पुरस्तात्, सः ईश्वरः पक्षी लिङ्गशरीरं भूत्वा पुरः शरीराणि — पुरुषः आविशत् इति अस्यार्थमाचष्टे श्रुतिः — सः वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु सर्वशरीरेषु पुरिशयः, पुरि शेते इति पुरिशयः सन् पुरुषः इत्युच्यते; ३४५५न एनेन अनेन किञ्चन किञ्चित् अपि अनावृतं अनाच्छादितं; तथा न एनेन किञ्चन असंवृतं अन्तः अननुप्रवेशितं — ३४५६बाह्यभूतेन अन्तर्भूतेन च न अनावृतं; ३४५७एवं सः एव नामरूपात्मना अन्तर्बहिर्भावेन कार्यकरणरूपेण व्यवस्थितः; पुरः चक्रे इत्यादिमन्त्रः सङ्क्षेपतः आत्मैकत्वं आचष्ट इत्यर्थः॥

२७७३४५९इदं वै तत् मधु इत्यादि पूर्ववत्। रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव — रूपं रूपं प्रति प्रतिरूपः रूपान्तरं बभूव इत्यर्थः; प्रतिरूपोऽनुरूपो वा ३४६०यादृक्संस्थानौ मातापितरौ तत्संस्थानः तदनुरूप एव पुत्रो जायते; ३४६१न हि चतुष्पदो द्विपात् जायते, द्विपदो वा चतुष्पात्; ३४६२सः एव हि परमेश्वरो नामरूपे व्याकुर्वाणः रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। किमर्थं पुनः प्रतिरूपं आगमनं तस्य इत्युच्यते — तत् अस्य आत्मनः रूपं प्रतिचक्षणाय प्रतिख्यापनाय; ३४६३यदि हि नामरूपे न व्याक्रियेते, तदा अस्य आत्मनो निरुपाधिकं रूपं प्रज्ञानघनाख्य न प्रतिख्यायेत; यदा पुनः कार्यकरणात्मन् नामरूपे व्याकृते भवतः, तदा अस्य रूपं प्रतिख्यायेत। इन्द्रः परमेश्वरः ३४६४मायाभिः प्रज्ञाभिः नामरूपभूतकृतमिथ्याभिमानैः वा न तु परमार्थतः, पुरुरूप बहुरूप, ईयते गम्यते — ३४६५एकरूप एव प्रज्ञानघनः सन् अविद्याप्रज्ञाभिः। ३४६६कस्मात् पुनः कारणात् ? युक्ताः रथः इव वाजिनः, स्वविषयप्रकाशनाय, हि यस्मात्, अस्य हरयः ३४६७हरणात् इन्द्रियाणि, शता शतानि, दश च, ३४६८प्राणिभेदबाहुल्य शतानि दश च भवन्ति; तस्मात् इन्द्रियविषयबाहुल्य ३४६९तत्प्रकाशनाय एव च युक्तानि तानि न आत्मप्रकाशनाय; ‘पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः’(कः.उ.२.१.१) इति हि काठके। ३४७०–३४७१तस्मात् तैः एव विषयस्वरूपैः ईयते, न प्रज्ञानघनैकरसेन स्वरूपेण। ३४७२एवं तर्हि अन्यः परमेश्वरः अन्ये हरयः इति एवं प्राप्ते उच्यते — अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि च अनन्तानि च; ३४७३प्राणिभेदस्य आनन्त्यात्। ३४७४किं बहुना ? तत् एतत् ब्रह्म यः आत्मा, अपूर्वं न अस्य कारणं पूर्वं विद्यते इति अपूर्वं, न अस्य अपरं कार्यं विद्यते इति अनपरं, न अस्य जात्यन्तरं अन्तराले विद्यते इति अनन्तरं, तथा बहिः अस्य न विद्यते इति अबाह्यं; किं पुनः तत् निरन्तरं ब्रह्म ? अयं आत्मा; कोऽसौ ? यः प्रत्यगात्मा द्रष्टा, श्रोता मन्ता बोद्धा, विज्ञाता सर्वानुभूः — सर्वात्मना सर्वं अनुभवति इति सर्वानुभूः — इति एतत् अनुशासनं सर्ववेदान्तोपदेश; ३४७५एषः सर्ववेदान्तानां उपसंहृतोऽर्थः; ३४७६एतत् अमृतं अभयं; ३४७७परिसमाप्तः च शास्त्रार्थः॥

इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

२७८३४७८अथ इदानीं ब्रह्मविद्यार्थ मधुकाण्डस्य वंशः स्तुत्यर्थो ब्रह्मविद्यायाः। ३४७९मन्त्रः च अयं स्वाध्यायार्थो जपार्थः च। ३४८०तत्र वंशः इव वंशः — ३४८१यथा वेणुः वंशः पर्वणः पर्वणो हि भिद्यते तद्वत् अग्रात् प्रभृति आ मूलप्राप्ति अयं वंशः; ३४८२अध्यायचतुष्टयस्य आचार्यपरम्पराक्रमो वंशः इत्युच्यते; ३४८३तत्र प्रथमान्तः शिष्यः पञ्चम्यन्त आचार्यः; ३४८४परमेष्ठी विराट्; ब्रह्मणो हिरण्यगर्भात्; ३४८५ततः परं आचार्यपरम्परा नास्ति। ३४८६यत् पुनः ब्रह्म, तत् नित्यं स्वयम्भु, ३४८७तस्मै ब्रह्मणे स्वयम्भुवे नमः॥

इति द्वितीयाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥