तृतीयोऽध्यायः

प्रथमं ब्राह्मणम्

२७९३४८८‘जनको ह वैदेहः’ इत्यादि याज्ञवल्कीयं काण्डं आरभ्यते; ३४८९उपपत्तिप्रधानत्वात् अतिक्रान्तेन मधुकाण्डेन समानार्थत्वे अपि सति न पुनरुक्तता; ३४९०मधुकाण्डं हि ३४९१आगमप्रधानं; आगमोपपत्ती हि आत्मैकत्वप्रकाशनाय प्रवृत्ते शक्नुतः करतलगतबिल्वं इव दर्शयितुं; ३४९२‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इति हि उक्तं; ३४९३तस्मात् आगमार्थस्य एव परीक्षापूर्वकं निर्धारणाय याज्ञवल्कीयं काण्डं उपपत्तिप्रधानं आरभ्यते। ३४९४आख्यायिका तु विज्ञानस्तुत्यर्था ३४९५उपायविधिपरा वा; ३४९६प्रसिद्धो हि उपायो ३४९७विद्वद्भिः शास्त्रेषु च दृष्टः — दानं; ३४९८दानेन हि उपनमन्ते प्राणिनः; ३४९९प्रभूतं हिरण्यं गोसहस्रदानं च इह उपलभ्यते; ३५००तस्मात् अन्यपरेण अपि शास्त्रेण विद्याप्राप्त्युपायदानप्रदर्शनार्था आख्यायिका आरब्धा। ३५०१अपि च तद्विद्यसंयोगः तैः च सह वादकरणं विद्याप्राप्त्युपायो ३५०२न्यायविद्यायां दृष्टः; ३५०३तत् च अस्मिन् अध्याये प्राबल्येन प्रदर्श्यते; ३५०४प्रत्यक्षा च विद्वत्संयोगे प्रज्ञावृद्धिः। तस्मात् विद्याप्राप्त्युपायप्रदर्शनार्था एव आख्यायिका॥३५०५

२८०जनको नाम ह किल सम्राट् राजा बभूव विदेहानां; तत्र भवो वैदेहः; सः च बहुदक्षिणेन यज्ञेन — शाखान्तरप्रसिद्धो वा बहुदक्षिणो नाम यज्ञः, अश्वमेधो वा दक्षिणाबाहुल्य बहुदक्षिणः इह उच्यते — तेन ईजे अयजत्। तत्र तस्मिन् यज्ञे निमन्त्रिताः दर्शनकामाः वा कुरूणां देशानां पञ्चालानां च ब्राह्मणाः — ३५०६–३५०७तेषु हि विदुषां बाहुल्यं प्रसिद्धं — अभिसमेताः अभिसङ्गताः बभूवुः। तत्र महान्तं विद्वत्समुदाय दृष्ट्वा तस्य ह किल जनकस्य वैदेहस्य यजमानस्य, को नु खलु अत्र ब्रह्मिष्ठः इति विशेषेण ज्ञातुं इच्छा विजिज्ञासा, बभूव; कथं ? कः स्वित् को नु खलु एषां ब्राह्मणानां अनूचानतमः — सर्व इमे अनूचानाः, कः स्वित् एषां अतिशयेन अनूचानः इति। सः ह अनूचानतमविषयोत्पन्नजिज्ञास सन् तद्विज्ञानोपायार्थं गवां सहस्रं प्रथमवयसां अवरुरोध गोष्ठे अवरोधं कारयामास; किंविशिष्टाः ताः गावोऽवरुद्धाः इत्युच्यते — पलचतुर्थभागः पादः सुवर्णस्य, दश दश पादाः एकैकस्याः गोः शृङ्गयोः आबद्धाः बभूवुः, ३५०८पञ्च पञ्च पादाः एकैकस्मिन् शृङ्गे॥

२८१गाः एवं अवरुध्य ब्राह्मणान् तान् ह उवाच, हे ब्राह्मणाः भगवन्तः इति आमन्त्र्य — यः वः युष्माकं ब्रह्मिष्ठः — सर्वे यूयं ब्रह्माणः, ३५१०अतिशयेन युष्माकं ब्रह्मा यः — सः एताः गाः उदजतां उत्कालयतु स्वगृहं प्रति। ते ह ब्राह्मणाः न दधृषुः — ते ह किल एवं उक्ता ब्राह्मणाः ब्रह्मिष्ठतां आत्मनः प्रतिज्ञातुं न दधृषुः न प्रगल्भाः संवृत्ताः। अप्रगल्भभूतेषु ब्राह्मणेषु अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वं आत्मीयं एव ब्रह्मचारिणं अन्तेवासिनं उवाच — एताः गाः हे सोम्य उदज उद्गमय अस्मद्गृहान् प्रति, हे सामश्रवः — सामविधिं हि शृणोति, अतः अर्थात् चतुर्वेदो याज्ञवल्क्यः। ताः गाः ह उदाचकार उत्कालितवान् आचार्यगृहं प्रति। ३५११याज्ञवल्क्येन ब्रह्मिष्ठपणस्वीकरणेन आत्मनो ब्रह्मिष्ठता प्रतिज्ञाता इति ते ह चुक्रुधुः क्रुद्धवन्तो ब्राह्मणाः। तेषां क्रोधाभिप्रायं आचष्टे — कथं नः अस्माकं एकैकप्रधानानां ब्रह्मिष्ठोऽस्मि इति ब्रुवीत इति। अथ ह एवं ३५१२क्रुद्धेषु ब्राह्मणेषु जनकस्य यजमानस्य होता ऋत्विक् अश्वलो नाम बभूव आसीत्। सः एवं याज्ञवल्क्यं — ब्रह्मिष्ठाभिमानी ३५१३राजाश्रयत्वात् च धृष्टः — याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ पृष्टवान्; कथं ? त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसि इति — प्लुतिः भर्त्सनार्था। ३५१४सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः — नमस्कुर्मो वयं ब्रह्मिष्ठाय, ३५१५इदानीं गोकामाः स्मो वयं इति। तं ब्रह्मिष्ठप्रतिज्ञं सन्तं ३५१६तत एव ब्रह्मिष्ठपणस्वीकरणात् प्रष्टुं दध्रे धृतवान् मनो होता अश्वलः॥

२८२३५१८याज्ञवल्क्य इति ह उवाच। ३५१९तत्र मधुकाण्डे पाङ्क्तेन कर्मणा दर्शनसमुच्चितेन यजमानस्य मृत्योः अत्ययो व्याख्यातः उद्गीथप्रकरणे सङ्क्षेपतः; तस्य एव परीक्षाविषयोऽयं इति तद्गतदर्शनविशेषार्थोऽयं विस्तरः आरभ्यते। ३५२०यत् इदं साधनजातं अस्य कर्मणः ऋत्विगग्न्यादि मृत्युना कर्मलक्षणेन स्वाभाविकासङ्गसहितेन आप्तं व्याप्तं, ३५२१न केवलं व्याप्तं अभिपन्नं च मृत्युना वशीकृतं च — ३५२२–३५२३केन दर्शनलक्षणेन साधनेन यजमानः मृत्योः आप्तिमति मृत्युगोचरत्वं अतिक्रम्य मुच्यते स्वतन्त्रः मृत्योः अवशः भवति इत्यर्थः। ननु उद्गीथः एव अभिहितं येन अतिमुच्यते मुख्यप्राणात्मदर्शनेन इति — ३५२४बाढं उक्तं; योऽनुक्तो विशेषः तत्र, तदर्थोऽयं आरम्भः इति अदोषः। होत्रा ऋत्विजा अग्निना वाचा इत्याह याज्ञवल्क्यः। ३५२५एतस्य अर्थं व्याचष्टे — ३५२६कः पुनः होता येन मृत्युं अतिक्रामति इति ३५२७उच्यते — वाक् वै ३५२८यज्ञस्य यजमानस्य, ‘यज्ञो वै यजमानः’(शत.ब्राह्म.१४.२.२.२४) इति श्रुतेः, यज्ञस्य यजमानस्य या वाक् सा एव होता अधियज्ञे; ३५२९कथं ? ३५३०तत् तत्र या इयं वाक् यज्ञस्य यजमानस्य, सोऽयं प्रसिद्धोऽग्निः अधिदैवतं; ३५३१तत् एतत् त्र्यन्नप्रकरणे व्याख्यातं; ३५३२सः च अग्निः होता, ‘अग्निः वै होता’(शत.ब्रा.४.२.६) इति श्रुतेः। ३५३३यत् एतत् यज्ञस्य साधनद्वयं — होता च ऋत्विक् अधियज्ञं, अध्यात्मं च वाक्, एतत् उभयं साधनद्वयं परिच्छिन्नं मृत्युना आप्तं ३५३४स्वाभाविकाज्ञानासङ्गप्रयुक्तेन कर्मणा मृत्युना प्रतिक्षणं अन्यथात्वं आपद्यमानं वशीकृतं; तत् अनेन अधिदैवतरूपेण अग्निना दृश्यमानं यजमानस्य यज्ञस्य मृत्योः अतिमुक्तये भवति; ३५३५–३५३६तत् एतत् आह — सः मुक्तिः सः होता अग्निः मुक्तिः ३५३७अग्निस्वरूपदर्शनं एव मुक्तिः; ३५३८यदा एव साधनद्वयं अग्निरूपेण पश्यति, तदानीं एव हि स्वाभाविकात् आसङ्गात् मृत्योः विमुच्यते आध्यात्मिकात् परिच्छिन्नरूपात् आधिभौतिकात् च; ३५३९तस्मात् सः होता अग्निरूपेण दृष्टः मुक्तिः मुक्तिसाधनं यजमानस्य। सा अतिमुक्तिः — या एव च मुक्तिः सा अतिमुक्तिः अतिमुक्तिसाधनं इत्यर्थः। ३५४०साधनद्वयस्य परिच्छिन्नस्य या अधिदैवतरूपेण अपरिच्छिन्नेन अग्निरूपेण दृष्टिः, सा मुक्तिः; या असौ मुक्तिः अधिदैवतदृष्टिः सा एव — अध्यात्माधिभूतपरिच्छेदविषयाङ्गास्पदं मृत्युं अतिक्रम्य अधिदेवतात्वस्य अग्निभावस्य ३५४१प्राप्तिः या फलभूता सा अतिमुक्तिः इत्युच्यते; ३५४२तस्याः अतिमुक्तेः मुक्तिः एव साधनं इति कृत्वा सा अतिमुक्तिः इत्याह। ३५४३यजमानस्य हि अतिमुक्तिः वागादीनां अग्न्यादिभावः इति उद्गीथप्रकरणे व्याख्यातं; ३५४४तत्र सामान्येन मुख्यप्राणदर्शनमात्रं मुक्तिसाधनं उक्तं, न तद्विशेषः; वागादीनां अग्न्यादिदर्शनं इह विशेषो वर्ण्यते; ३५४५मृत्युप्राप्त्यतिमुक्तिः तु सा एव फलभूता, या उद्गीथब्राह्मणेन व्याख्याता ‘मृत्युं अतिक्रान्तो दीप्यते’(बृ.उ.१.३.१२), इत्याद्याः॥

२८३३५४६याज्ञवल्क्य इति ह उवाच। स्वाभाविकात् अज्ञानासङ्गप्रयुक्तात् कर्मलक्षणात् मृत्योः अतिमुक्तिः व्याख्याता; तस्य कर्मणः सासङ्गस्य मृत्योः आश्रयभूतानां ३५४७दर्शपूर्णमासादिकर्मसाधनानां यो विपरिणामहेतुः कालः, तस्मात् कालात् ३५४८पृथक् अतिमुक्तिः वक्तव्या इति इदं आरभ्यते, ३५४९क्रियानुष्ठानव्यतिरेकेण अपि प्राक् ऊर्ध्वं च क्रियायाः साधनविपरिणामहेतुत्वेन व्यापारदर्शनात् कालस्य; ३५५०तस्मात् पृथक् कालात् अतिमुक्तिः वक्तव्या इति अतः आह — यत् इदं सर्वं अहोरात्राभ्यां आप्तं, ३५५१सः च कालो द्विरूपः — अहोरात्रादिलक्षणः तिथ्यादिलक्षणः च; ३५५२तत्र अहोरात्रादिलक्षणात् तावत् अतिमुक्तिं आह — ३५५३अहोरात्राभ्यां हि सर्वं जायते वर्धते विनश्यति च, तथा यज्ञसाधनं च — यज्ञस्य ३५५४–३५५५यजमानस्य चक्षुः अध्वर्युः च; शिष्टानि अक्षराणि पूर्ववत् नेयानि; यजमानस्य चक्षुः अध्वर्युः च साधनद्वयं अध्यात्माधिभूतपरिच्छेदं हित्वा अधिदैवतात्मना दृष्टं यत् सः मुक्तिः — ३५५६सोऽध्वर्युः ३५५७आदित्यभावेन दृष्टो मुक्तिः; सा एव मुक्तिः एव अतिमुक्तिः इति पूर्ववत्; आदित्यात्मभावं आपन्नस्य हि न अहोरात्रे सम्भवतः॥

२८४३५५८इदानीं तिथ्यादिलक्षणात् अतिमुक्तिः उच्यते — यत् इदं सर्वं — ३५५९अहोरात्रयोः अविशिष्टयोः आदित्यः कर्ता, न प्रतिपदादीनां तिथीनां; तासां तु वृद्धिक्षयोपगमनेन प्रतिपत्प्रभृतीनां चन्द्रमाः कर्ता; ३५६०अतः तदापत्त्या पूर्वपक्षापरपक्षात्ययः, आदित्यापत्त्या अहोरात्रात्ययवत्। ३५६१तत्र यजमानस्य प्राणो वायुः, ३५६२सः एव उद्गाता — इति उद्गीथब्राह्मणे अवगतं, ३५६३–३५६४‘वाचा च हि एव सः ३५६५प्राणेन च उदगायत्’(बृ.उ.१.३.२४) इति च निर्धारितं; अथ एतस्य प्राणस्य आपः शरीरं ज्योतीरूपं असौ चन्द्रः’ इति च; प्राणवायुचन्द्रमसां एकत्वात् चन्द्रमसा वायुना च उपसंहारे न कश्चित् विशेषः — एवं मन्यमाना श्रुतिः वायुना अधिदैवतरूपेण उपसंहरति। ३५६६अपि च वायुनिमित्तौ हि वृद्धिक्षयौ चन्द्रमसः; ३५६७तेन तिथ्यादिलक्षणस्य कालस्य कर्तुः अपि कारयिता वायुः। ३५६८अतो वायुरूपापन्नः तिथ्यादिकालात् अतीतो भवति इति उपपन्नतरं भवति। ३५६९तेन श्रुत्यन्तरे चन्द्ररूपेण दृष्टिः मुक्तिः अतिमुक्तिः च; इह तु काण्वानां साधनद्वयस्य तत्कारणरूपेण वाय्वात्मना दृष्टिः मुक्तिः अतिमुक्तिः च इति — न श्रुत्योः विरोधः॥

२८५३५७२मृत्योः कालात् अतिमुक्तिः व्याख्याता यजमानस्य। सोऽतिमुच्यमानः केन अवष्टम्भेन परिच्छेदविषयं मृत्युं अतीत्य फलं प्राप्नोति — अतिमुच्यते — इत्युच्यते — यत् इदं प्रसिद्धं अन्तरिक्षं आकाशः अनारम्बणं अनालम्बनं इव — शब्दात् अस्ति एव तत्र आलम्बनं, तत् तु न ज्ञायते इत्यभिप्रायः। ३५७३–३५७४यत् तु तत् अज्ञायमानं आलम्बनं, तत् सर्वनाम्ना ३५७५केन इति पृच्छ्यते, अन्यथा फलप्राप्तेः असम्भवात्; येन अवष्टम्भेन आक्रमेण यजमानः कर्मफलं प्रतिपद्यमानः अतिमुच्यते, किं तत् इति प्रश्नविषयः; केन आक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकं आक्रमत इति — स्वर्गं लोकं फलं प्राप्नोति अतिमुच्यत इत्यर्थः। ब्रह्मणा ऋत्विजा मनसा चन्द्रेण इति अक्षरन्यासः पूर्ववत्। ३५७६तत्र अध्यात्मं यज्ञस्य यजमानस्य यत् इदं प्रसिद्धं मनः, सोऽसौ चन्द्रः अधिदैवं; मनोऽध्यात्मं चन्द्रमाः अधिदैवतं इति हि प्रसिद्धं; सः एव चन्द्रमाः ब्रह्मा ऋत्विक् ३५७७–३५७८तेन — अधिभूतं ब्रह्मणः परिच्छिन्नं रूपं अध्यात्मं च मनसः एतत् द्वयं अपरिच्छिन्नेन चन्द्रमसो रूपेण पश्यति; तेन चन्द्रमसा मनसा अवलम्बनेन कर्मफलं स्वर्गं लोकं प्राप्नोति अतिमुच्यते इत्यभिप्रायः। इति इति उपसंहारार्थं वचनं; इति एवं प्रकाराः मृत्योः अतिमोक्षाः; ३५७९सर्वाणि हि दर्शनप्रकाराणि यज्ञाङ्गविषयाणि अस्मिन् अवसरे उक्तानि इति कृत्वा उपसंहारः — इति अतिमोक्षाः — ३५८०एवं प्रकाराः अतिमोक्षाः इत्यर्थः। अथ सम्पदः अथ अधुना सम्पदः उच्यन्ते। ३५८१सम्पत् नाम केनचित् सामान्येन अग्निहोत्रादीनां कर्मणां फलवतां तत्फलाय सम्पादनं, ३५८२सम्पत्फलस्य एव वा; ३५८३सर्वोत्साहेन फलसाधनानुष्ठाने प्रयतमानानां केनचित् वैगुण्येन असम्भवः; तत् इदानीं आहिताग्निः सन् ३५८४यत्किञ्चित् कर्म अग्निहोत्रादीनां यथासम्भवं आदाय आलम्बनीकृत्य कर्मफलविद्वत्तायां सत्यां यत्कर्मफलकामो भवति, तत् एव सम्पादयति; ३५८५अन्यथा राजसूयाश्वमेधपुरुषमेधसर्वमेधलक्षणानां अधिकृतानां त्रैवर्णिकानां अपि असम्भवः — तेषां तत्पाठः स्वाध्यायार्थं एव केवलः स्यात्, ३५८६यदि तत्फलप्राप्त्युपायः कश्चन न स्यात्; ३५८७तस्मात् तेषां सम्पदा एव तत्फलप्राप्तिः, ३५८८तस्मात् सम्पदां अपि फलवत्त्वं, अतः सम्पदं आरभ्यन्ते॥३५८९

२८६३५९०याज्ञवल्क्य इति ह उवाच अभिमुखीकरणाय। ३५९१कतिभिः अयं अद्य ऋग्भिः होता अस्मिन् यज्ञे — कतिभिः कतिसङ्ख्याभिः ऋग्भिः ऋग्जातिभिः, अयं होता ऋत्विक्, अस्मिन् यज्ञे करिष्यति शस्त्रं शंसति; आह इतरः — तिसृभिः ऋग्जातिभिः — इति — उक्तवन्तं प्रत्याह इतरः — कतमाः ताः तिस्रः इति; ३५९२सङ्ख्येयविषयोऽयं प्रश्नः, पूर्वः तु सङ्ख्याविषयः। पुरोनुवाक्या च — प्राग्यागकालात् याः प्रयुज्यन्ते ऋचः, सा ऋग्जातिः पुरोनुवाक्या इत्युच्यते; यागार्थं याः प्रयुज्यन्ते ऋचः सा ऋग्जातिः याज्या; शस्त्रार्थं याः प्रयुज्यन्ते ऋचः सा ऋग्जातिः शस्या; ३५९३सर्वाः तु याः काश्चन ऋचः, ताः स्तोत्रिया वा अन्या वा सर्वा एतासु एव तिसृषु ऋग्जातिषु अन्तर्भवन्ति। किं ताभिः जयति इति यत् किञ्च इदं प्राणभृत् इति — अतः च सङ्ख्यासामान्यात् यत्किञ्चित् प्राणभृज्जातं, तत् सर्वं जयति तत् सर्वं फलजातं सम्पादयति सङ्ख्यादिसामान्येन॥

२८७याज्ञवल्क्य इति ह उवाच इति ३५९४पूर्ववत्। कति अयं अद्य अध्वर्युः अस्मिन् यज्ञे आहुतीः होष्यति इति — कति आहुतिप्रकाराः ? तिस्रः इति; कतमाः ताः तिस्रः इति पूर्ववत्। इतर आह — या हुता उज्ज्वलन्ति समिदाज्याहुतयः, या हुता अतिनेदन्ते अति इव शब्दं कुर्वन्ति मांसाद्याहुतयः, या हुता अधिशेरते अधि अधो गत्वा भूमेः अधिशेरते पयःसोमाहुतयः। किं ताभिः जयति इति; ताभिः एवं निर्वर्तिताभिः आहुतिभिः किं जयति इति; या आहुतयो हुता उज्ज्वलन्ति उज्ज्वलनयुक्ता आहुतयो निर्वर्तिताः — फलं च ३५९५देवलोकाख्यं उज्ज्वलं एव; तेन सामान्येन या मया एताः उज्ज्वलन्ती आहुतयो निर्वर्त्यमानाः, ताः एताः — साक्षात् देवलोकस्य कर्मफलस्य रूपं देवलोकाख्यं फलं एव मया निर्वर्त्यते — इति एवं सम्पादयति। या हुता अतिनेदन्ते आहुतयः, ३५९६पितृलोकं एव ताभिः जयति, कुत्सितशब्दकर्तृत्वसामान्येन; पितृलोकसम्बद्धायां हि संयमिन्यां पुर्यां वैवस्वतेन यात्यमानानां ‘हा हताः स्म, मुञ्च मुञ्च’ इति शब्दो भवति; तथा अवदानाहुतयः; तेन पितृलोकसामान्यात्, पितृलोकः एव मया निर्वर्त्यते — इति सम्पादयति। या हुता अधिशेरते, मनुष्यलोकं एव ताभिः जयति, भूम्युपरिसम्बन्धसामान्यात्; अध इव हि अध एव हि मनुष्यलोकः उपरितनान् साध्यान् लोकान् अनपेक्ष्य, अथवा ३५९७अधोगमनं अपेक्ष्य; अतः मनुष्यलोकः एव मया निर्वर्त्यते — इति सम्पादयति पयःसोमाहुतिनिर्वर्तनकाले॥

२८८याज्ञवल्क्य इति ह उवाच इति पूर्ववत्। अयं ऋत्विक् ब्रह्मा दक्षिणतो ब्रह्मा आसने स्थित्वा यज्ञं गोपायति। कतिभिः देवताभिः गोपायति इति प्रासङ्गिकं एतत् बहुवचनं — ३५९८एकया हि देवतया गोपायति असौ; एवं ज्ञाते बहुवचनेन प्रश्नो न उपपद्यते स्वयं जानतः; तस्मात् पूर्वयोः कण्डिकयोः प्रश्नप्रतिवचनेषु — कतिभिः कति तिसृभिः तिस्रः — इति प्रसङ्गं दृष्ट्वा इह अपि बहुवचनेन एव प्रश्नोपक्रमः क्रियते; ३५९९अथवा प्रतिवादिव्यामोहार्थं बहुवचनम्। इतर आह — एकया इति; एका सा देवता, यया दक्षिणतः स्थित्वा ब्रह्म आसने यज्ञं गोपायति। कतमा सा एका इति — मनः एव इति, मनः सा देवता; ३६००मनसा हि ब्रह्मा व्याप्रियते ध्यानेन एव, ‘तस्य यज्ञस्य मनः च वाक् च वर्तनी तयोः अन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा’(छा.उ.४.१६.१), इति श्रुत्यन्तरात्; तेन मनः एव देवता, तया मनसा हि गोपायति ब्रह्मा यज्ञम्। ३६०१तत् च मनः वृत्तिभेदेन अनन्तं; वै — शब्दः प्रसिद्धावद्योतनार्थः; प्रसिद्धं मनसः आनन्त्यं; तदानन्त्याभिमानिनो देवाः; अनन्ताः वै विश्वे देवाः — ‘सर्वे देवाः यत्र एकं भवन्ति’ इत्यादिश्रुत्यन्तरात्; ३६०२तेन आनन्त्यसामान्यात् अनन्तं एव सः तेन लोकं जयति॥

२८९याज्ञवल्क्य इति ह उवाच इति पूर्ववत्। कति स्तोत्रियाः स्तोष्यति इति अयं उद्गाता। स्तोत्रिया नाम ऋक् सामसमुदायः कतिपयानां ऋचाम्। ३६०३स्तोत्रिया वा शस्या वा याः काश्चन ऋचः, ताः सर्वास्तिस्र एव इत्याह; ३६०४ताः च व्याख्याताः — पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्या एव तृतीया इति। ३६०५–३६०६तत्र पूर्वं उक्तं — यत् किञ्च इदं प्राणभृत् सर्वं यजति इति तत् केन सामान्येन इति; ३६०७उच्यते — ३६०८कतमाः ताः तिस्रः ऋचः या अध्यात्मं भवन्ति इति; प्राणः एव पुरोनुवाक्या, प — शब्दसामान्यात्; अपानो याज्या, आनन्तर्यात् — ३६०९अपानेन हि प्रत्तं हविः देवता ग्रसन्ति, यागः च प्रदानं; व्यानः शस्या — ३६१०‘अप्राणन् अनपानन् ऋचं अभिव्याहरति’(छा.उ.१.३.४) इति श्रुत्यन्तरात्। किं ताभिः जयति इति व्याख्यातम्। तत्र विशेषसम्बन्धसामान्यं अनुक्तं इह उच्यते, सर्वं अन्यत् व्याख्यातं; ३६११लोकसम्बन्धसामान्येन पृथिवीलोकं एव पुरोनुवाक्यया जयति; अन्तरिक्षलोकं याज्यया, मध्यमत्वसामान्यात्; द्युलोकं शस्यया ऊर्ध्वत्वसामान्यात्। ततो ह तस्मात् आत्मनः प्रश्ननिर्णयात् असौ होता अश्वलः उपरराम — न अयं अस्मद्गोचरः इति॥

इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

२९०३६१२आख्यायिकासम्बन्धः प्रसिद्धः एव। ३६१३मृत्योः अतिमुक्तिः व्याख्याता काललक्षणात् कर्मलक्षणात् च; ३६१४कः पुनः असौ मृत्युः, यस्मात् अतिमुक्तिः व्याख्याता ? ३६१५सः च स्वाभाविकाज्ञानसङ्गास्पदः ३६१६अध्यात्माधिभूतविषयपरिच्छिन्नः ३६१७ग्रहातिग्रहलक्षणो मृत्युः। ३६१८तस्मात् परिच्छिन्नरूपात् मृत्योः अतिमुक्तस्य रूपाणि अग्न्यादित्यादीनि उद्गीथप्रकरणे व्याख्यातानि; अश्वलप्रश्ने च तद्गतो विशेषः कश्चित्; ३६१९तत् च एतत् कर्मणां ज्ञानसहितानां फलम्। ३६२०एतस्मात् साध्यसाधनरूपात् संसारात् मोक्षः कर्तव्यं इति अतः बन्धनरूपस्य मृत्योः स्वरूपं उच्यते; ३६२१बद्धस्य हि मोक्षः कर्तव्यः। ३६२२यत् अपि अतिमुक्तस्य स्वरूपं उक्तं, तत्र अपि ग्रहातिग्रहाभ्यां अविनिर्मुक्तः एव मृत्युरूपाभ्यां; ३६२३तथा च उक्तं — ‘अशनाया हि मृत्युः’(बृ.उ.१.२.१); ‘एषः एव मृत्युः’(श.ब्रा.१०.५.२.३) इति आदित्यस्थं पुरुषं अङ्गीकृत्य आह, ३६२४‘एको मृत्युः बहु वा’(श.ब्रा.१०.५.२.१६) इति च; ३६२५तदात्मभावापन्नो हि मृत्योः आप्तिं अतिमुच्यत इत्युच्यते; ३६२६न च तत्र ग्रहातिग्रहौ मृत्युरूपौ न स्तः; ‘अथ एतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपं असौ आदित्यः’(बृ.उ.१.५.१२) ३६२७‘मनः च ग्रहः सः कामेन अतिग्राहेण गृहीतः’(बृ.उ.३.२.७) इति वक्ष्यति — ‘प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेन अतिग्राहेण’(बृ.उ.३.२.२) इति, ‘वाक् वै ग्रहः सः नाम्ना अतिग्राहेण’(बृ.उ.३.२.३) इति च। ३६२८तथा त्र्यन्नविभागे व्याख्यातं अस्माभिः। ३६२९सुविचारितं च एतत् — यत् एव प्रवृत्तिकारणं, तत् एव निवृत्तिकारणं न भवति इति॥

२९१३६३०केचित् तु सर्वं एव निवृत्तिकारणं मन्यन्ते; ३६३१अतः कारणात् — पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् मृत्योः मुच्यते उत्तरं उत्तरं प्रतिपद्यमानः — व्यावृत्त्यर्थं एव प्रतिपद्यते, न तु तादर्थ्यं — ३६३२इति अतः आ द्वैतक्षयात् सर्वं मृत्युः, द्वैतक्षये तु परमार्थतो मृत्योः आप्तिं अतिमुच्यते; अतः च आपेक्षिकी गौणी मुक्तिः अन्तराले। ३६३३–३६३४सर्वं एतत् एवं आ बार्हदारण्यकम्। ननु सर्वैकत्वं मोक्षः, ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) इति श्रुतेः — ३६३५बाढं ३६३६भवति एतत् अपि; ३६३७न तु ‘ग्रामकामो यजेत’(तै.आ.१२.१०.४) ‘पशुकामो यजेत’(तै.आ.१६.१२.८) इत्यादिश्रुतीनां तादर्थ्यं; ३६३८यदि हि अद्वैतार्थत्वं एव आसां, ग्रामपशुस्वर्गाद्यर्थत्वं नास्ति इति ग्रामपशुस्वर्गादयो न गृह्येरन्; गृह्यन्ते तु कर्मफलवैचित्र्यविशेषाः; ३६३९यदि च वैदिकानां कर्मणां तादर्थ्यं एव, संसारः एव न अभविष्यत्। ३६४०अथ तादर्थ्ये अपि अनुनिष्पादितपदार्थस्वभावः संसारः इति चेत्, ३६४१यथा च रूपदर्शनार्थं आलोके सर्वोऽपि तत्रस्थः प्रकाश्यते एव — ३६४२न, प्रमाणानुपपत्तेः; ३६४३अद्वैतार्थत्वे वैदिकानां कर्मणां विद्यासहितानां, अन्यस्य अनुनिष्पादितत्वे प्रमाणानुपपत्तिः — ३६४४न प्रत्यक्षं, न अनुमानं, अतः एव च न आगमः। ३६४५उभयं एकेन वाक्येन प्रदर्श्यते इति चेत्, ३६४६कुल्याप्रणयनालोकादिवत् — ३६४७तत् न एवं, वाक्यधर्मानुपपत्तेः; ३६४८न च एकवाक्यगतस्य अर्थस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिसाधनत्वं अवगन्तुं शक्यते; ३६४९कुल्याप्रणयनालोकादौ अर्थस्य प्रत्यक्षत्वात् अदोषः। ३६५०यत् अपि उच्यते — मन्त्राः अस्मिन् अर्थे दृष्टा इति — ३६५१अयं एव तु तावत् अर्थः प्रमाणागम्यः; ३६५२मन्त्राः पुनः किं अस्मिन् अर्थे आहोस्वित् अन्यस्मिन् अर्थे इति मृग्यं एतत्। ३६५३–३६५४तस्मात् ग्रहातिग्रहलक्षणो मृत्युः बन्धः, तस्मात् मोक्षो वक्तव्यः इति अतः इदं आरभ्यते। ३६५५न च जानीमो विषयसम्बन्धौ इव अन्तराले अवस्थानं अर्धजरतीयं कौशलम्। ३६५६यत् तु मृत्योः अतिमुच्यते इति उक्त्वा ग्रहातिग्रहौ उच्येते, तत् तु अर्थसम्बन्धात्; सर्वोऽयं साध्यसाधनलक्षणो बन्धः, ३६५७ग्रहातिग्रहाविनिर्मोकात्; ३६५८निगडे हि निर्ज्ञाते निगडितस्य मोक्षाय यत्नः कर्तव्यो भवति। तस्मात् तादर्थ्येन आरम्भः॥३६५९

२९२अथ ह एनं — ह — शब्दः ऐतिह्यार्थः; अथ अनन्तरं अश्वले उपरते प्रकृतं याज्ञवल्क्यं जरत्कारुगोत्रो जारत्कारवः ऋतभागस्य अपत्यं आर्तभागः पप्रच्छ; याज्ञवल्क्य इति ह उवाच इति अभिमुखीकरणाय; ३६६०पूर्ववत् प्रश्नः — कति ग्रहाः कति अतिग्रहाः इति। इति — शब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः। ३६६१तत्र निर्ज्ञातेषु वा ग्रहातिग्रहेषु प्रश्नः स्यात्, अनिर्ज्ञातेषु वा; यदि तावत् ग्रहाः अतिग्रहाः च निर्ज्ञाताः, तदा तद्गतस्य अपि गुणस्य सङ्ख्यायाः निर्ज्ञातत्वात् कति ग्रहाः कति अतिग्रहाः इति सङ्ख्याविषयः प्रश्नो न उपपद्यते; अथ अनिर्ज्ञाताः तदा सङ्ख्येयविषयप्रश्न इति के ग्रहाः के अतिग्रहाः इति प्रष्टव्यं, न तु कति ग्रहाः कति अतिग्रहाः इति प्रश्नः; ३६६२अपि च निर्ज्ञातसामान्यकेषु विशेषविज्ञानाय प्रश्नो भवति — यथा कतमे अत्र कठाः कतमे अत्र कालापा इति; न च अत्र ग्रहातिग्रहाः नाम पदार्थाः केचन लोके प्रसिद्धाः, येन विशेषार्थः प्रश्नः स्यात्; ३६६३ननु च ‘अतिमुच्यते’(बृ.उ.३.१.३), इति उक्तं, ग्रहगृहीतस्य हि मोक्षः, ‘सः मुक्तिः सा अतिमुक्तिः’(बृ.उ.३.१.३), इति हि द्विरुक्तं, तस्मात् प्राप्ता ग्रहाः अतिग्रहाः च — ३६६४ननु तत्र अपि चत्वारो ग्रहाः अतिग्रहाः च निर्ज्ञाताः ३६६५वाक्चक्षुःप्राणमनांसि, तत्र कति इति प्रश्नो न उपपद्यते निर्ज्ञातत्वात् — न, अनवधारणार्थत्वात्; ३६६६न हि चतुष्ट्वं तत्र विवक्षितं; ३६६७इह तु ग्रहातिग्रहदर्शने अष्टत्वगुणविवक्षया कति इति प्रश्नः उपपद्यते एव; ३६६८तस्मात् ‘सः मुक्तिः सा अतिमुक्तिः’, इति मुक्त्यतिमुक्ती द्विरुक्ते; ग्रहातिग्रहाः अपि सिद्धाः। अतः कतिसङ्ख्याकाः ग्रहाः, कति वा अतिग्रहाः इति पृच्छति। इतर आह — अष्टौ ग्रहाः अष्टौ अतिग्रहाः इति। ये ते अष्टौ ग्रहाः अभिहिताः, कतमे ते ३६६९नियमेन ग्रहीतव्याः इति॥

२९३३६७०तत्र आह — प्राणो वै ग्रहः — प्राणः इति घ्राणं उच्यते, ३६७१प्रकरणात्; ३६७२वायुसहितः सः; ३६७३अपानेन इति गन्धेन इति एतत्; अपानसचिवत्वात् अपानो गन्धः उच्यते; ३६७४अपानोपहृतं हि गन्धं घ्राणेन सर्वो लोको जिघ्रति; ३६७५तत् एतत् उच्यते — अपानेन हि गन्धान् जिघ्रति इति॥

२९४वाक् वै ग्रहः — ३६७६वाचा हि अध्यात्मपरिच्छिन्नया आसङ्गविषयास्पदया असत्यानृतासभ्यबीभत्सादिवचनेषु व्यापृतया गृहीतो लोकः अपहृतः, तेन वाक् ग्रहः; ३६७७सः नाम्ना अतिग्राहेण गृहीतः — सः वागाख्यो ग्रहः, नाम्ना वक्तव्येन विषयेण, अतिग्राहेण। अतिग्राहेणेति दैर्घ्यं छान्दसं; ३६७८वक्तव्यार्था हि वाक्; ३६७९–३६८०तेन ३६८१वक्तव्येन अर्थेन तादर्थ्येन प्रयुक्ता वाक् तेन वशीकृता; तेन तत्कार्यं अकृत्वा नैव तस्याः मोक्षः; अतः नाम्ना अतिग्राहेण गृहीता वाक् इत्युच्यते; वक्तव्यासङ्गेन प्रवृत्ता सर्वानर्थैः युज्यते। ३६८२समानं अन्यत्। ३६८३इति एते त्वक्पर्यन्ता अष्टौ ग्रहाः ३६८४स्पर्शपर्यन्ताः च एते अष्टौ अतिग्रहाः इति॥

२९५उपसंहृतेषु ग्रहातिग्रहेषु आह पुनः — याज्ञवल्क्य इति ह उवाच। ३६८७यत् इदं सर्वं मृत्योः अन्नं — यत् इदं व्याकृतं सर्वं मृत्योः अन्नं, सर्वं जायते विपद्येत च ग्रहातिग्रहलक्षणेन मृत्युना ग्रस्तं — का स्वित् का नु स्यात् सा देवता, यस्याः देवतायाः मृत्युः अपि अन्नं भवेत् — ‘मृत्युः यस्य उपसेचनं’(कः.उ.१.२.२५) इति श्रुत्यन्तरात्। ३६८८अयं अभिप्रायः प्रष्टुः — यदि मृत्योः मृत्युं वक्ष्यति, अनवस्था स्यात्; अथ न वक्ष्यति, अस्मात् ग्रहातिग्रहलक्षणात् मृत्योः मोक्षः न उपपद्यते; ३६८९ग्रहातिग्रहमृत्युविनाशे हि मोक्षः स्यात्; ३६९०सः यदि मृत्योः अपि मृत्युः स्यात् भवेत् ग्रहातिग्रहलक्षणस्य मृत्योः विनाशः — अतः दुर्वचनं प्रश्नं मन्वानः पृच्छति ‘का स्वित् सा देवता’ इति। ३६९१–३६९२अस्ति तावत् मृत्योः मृत्युः; ननु अनवस्था स्यात् — तस्य अपि अन्यो मृत्युः इति — ३६९३न अनवस्था, सर्वमृत्योः मृत्य्वन्तरानुपपत्तेः; ३६९४कथं पुनः अवगम्यते — अस्ति मृत्योः मृत्युः इति ? दृष्टत्वात्; ३६९५अग्निः तावत् सर्वस्य दृष्टो मृत्युः, विनाशकत्वात्, सोऽद्भिः भक्ष्यते, सोऽग्निः अपां अन्नं, ३६९६गृहाण तर्हि अस्ति मृत्योः मृत्युः इति; ३६९७तेन सर्वं ग्रहातिग्रहजातं भक्ष्यते मृत्योः मृत्युना; ३६९८तस्मिन् बन्धने नाशिते मृत्युना भक्षिते संसारात् मोक्षः उपपन्नो भवति; ३६९९बन्धनं हि ग्रहातिग्रहलक्षणं उक्तं; तस्मात् च मोक्षः उपपद्यते इति एतत् प्रसाधितम्। ३७००–३७०१अतः बन्धमोक्षाय पुरुषप्रयासः सफलो भवति; अतोऽपजयति पुनः मृत्युम्॥

२९६३७०२परेण मृत्युना मृत्यौ भक्षिते परमात्मदर्शनेन योऽसौ मुक्तः विद्वान्, सोऽयं पुरुषः यत्र यस्मिन् काले म्रियते, उत् ऊर्ध्वं, अस्मात् ब्रह्मविदो म्रियमाणात्, प्राणाः — वागादयो ग्रहाः नामादयः च अतिग्रहाः ३७०३वासनारूपाः अन्तस्थाः ३७०४प्रयोजकाः — क्रामन्ति ऊर्ध्वं उत्क्रामन्ति, आहोस्वित् न इति। ३७०५न इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः — न उत्क्रामन्ति; अत्र एव अस्मिन् एव परेण आत्मना अविभागं गच्छन्ति विदुषि कार्याणि करणानि च ३७०६स्वयोनौ परब्रह्मसतत्त्वे समवनीयन्ते, एकीभावेन समवसृज्यन्ते, प्रलीयन्ते इत्यर्थः — ३७०७ऊर्मयः इव समुद्रे। ३७०८तथा च श्रुत्यन्तरं कलाशब्दवाच्यानां प्राणानां परस्मिन् आत्मनि प्रलयं दर्शयति — ‘एवं एव अस्य परिद्रष्टुः इमाः षोडश कलाः ३७०९पुरुषायणाः ३७१०पुरुषं प्राप्य अस्तं गच्छन्ति’(प्र.उ.६.५) इति — परेण आत्मना अविभागं गच्छन्ति इति दर्शितम्। ३७११न तर्हि मृतः — न हि; मृतः च अयं — यस्मात् सः उच्छ्वयति उच्छूनतां प्रतिपद्यते, आध्मायति बाह्येन वायुना पूर्यते, दृतिवत्, आध्मातः मृतः शेते निश्चेष्टः; ३७१२बन्धननाशे मुक्तस्य न क्वचित् गमनं इति वाक्यार्थः॥

२९७३७१३–३७१४मुक्तस्य किं प्राणाः एव समवनीयन्ते ? आहोस्वित् तत् प्रयोजकं अपि ३७१५सर्वं ? अथ प्राणाः एव, न तत् प्रयोजकं सर्वं, प्रयोजके विद्यमाने पुनः प्राणानां प्रसङ्गः; अथ सर्वं एव कामकर्मादि, ततो मोक्षः उपपद्यते — इति एवं अर्थः उत्तरः प्रश्नः। याज्ञवल्क्य इति ह उवाच — यत्र अयं पुरुषो म्रियते किं एनं न जहाति इति; आह इतरः — नाम इति; सर्वं समवनीयते इत्यर्थः; ३७१६नाममात्रं तु न लीयते, आकृतिसम्बन्धात्; ३७१७नित्यं हि नाम; अनन्तं वै नाम; ३७१८नित्यत्वं एव आनन्त्यं नाम्नः। ३७१९तत् आनन्त्याधिकृताः अनन्ताः वै विश्वे देवाः; अनन्तं एव सः तेन लोकं जयति — ३७२०तत् नामानन्त्याधिकृतान् विश्वान् देवान् आत्मत्वेन उपेत्य तेन आनन्त्यदर्शनेन अनन्तं एव लोकं जयति॥

२९८३७२८ग्रहातिग्रहरूपं बन्धनं उक्तं मृत्युरूपं; तस्य च मृत्योः मृत्युसद्भावात् मोक्षः च उपपद्यते; सः च मोक्षः ग्रहातिग्रहरूपाणां इह एव प्रलयः, प्रदीपनिर्वाणवत्; यत् तत् ग्रहातिग्रहाख्यं बन्धनं मृत्युरूपं, तस्य यत् प्रयोजकं तत्स्वरूपनिर्धारणार्थं इदं आरभ्यते — याज्ञवल्क्य इति ह उवाच॥

२९९३७२९अत्र केचित् वर्णयन्ति — ग्रहातिग्रहस्य सप्रयोजकस्य विनाशे अपि किल न मुच्यते; ३७३०नाम अवशिष्टः अविद्यया ऊषरस्थानीयया स्वात्मप्रभवया परमात्मनः परिच्छिन्नः भोज्यात् च जगतो व्यावृत्तः ३७३१उच्छिन्नकामकर्मा अन्तराले व्यवतिष्ठते; ३७३२तस्य परमात्मैकत्वदर्शनेन द्वैतदर्शनं अपनेतव्यं इति — अतः परं परमात्मदर्शनं आरब्धव्यं — इति; ३७३३एवं अपवर्गाख्यां अन्तरालावस्थां परिकल्प्य उत्तरग्रन्थसम्बन्धं कुर्वन्ति॥

३००३७३४तत्र वक्तव्यं — ३७३५विशीर्णेषु करणेषु विदेहस्य परमात्मदर्शनश्रवणमनननिदिध्यसनानि कथं इति; ३७३६समवनीतप्राणस्य हि नाममात्रावशिष्टस्य इति तैः उच्यते; ३७३७‘मृतः शेते’(बृ.उ.३.२.११) इति हि उक्तं; ३७३८न मनोरथेन अपि एतत् उपपादयितुं शक्यते। ३७३९अथ जीवन् एव अविद्यामात्रावशिष्टो भोज्यात् अपावृत्तः इति परिकल्प्यते, ३७४०तत् तु किं निमित्तं इति वक्तव्यं; ३७४१समस्तद्वैतैकत्वात्मप्राप्तिनिमित्तं इति यदि उच्येत, ३७४२तत् पूर्वं एव निराकृतं; ३७४३कर्मसहितेन द्वैतैकत्वात्मदर्शनेन सम्पन्नो विद्वान् मृतः समवनीतप्राणः जगदात्मत्वं हिरण्यगर्भस्वरूपं वा प्राप्नुयात्, असमवनीतप्राणः भोज्यात् जीवन् एव वा व्यावृत्तः विरक्तः परमात्मदर्शनाभिमुखः स्यात्। ३७४४न च उभयं एकप्रयत्ननिष्पाद्येन साधनेन लभ्यं; ३७४५हिरण्यगर्भप्राप्तिसाधनं चेत्, न ततो व्यावृत्तिसाधनं; परमात्माभिमुखीकरणस्य भोज्यात् व्यावृत्तेः साधनं चेत्, ३७४६न हिरण्यगर्भप्राप्तिसाधनं; न हि यत् गतिसाधनं, तत् गतिनिवृत्तेः अपि। ३७४७अथ मृत्वा हिरण्यगर्भं प्राप्य ३७४८ततः समवनीतप्राणः नाम अवशिष्टः परमात्मज्ञाने अधिक्रियते, ततः अस्मदाद्यर्थं परमात्मज्ञानोपदेशः अनर्थकः स्यात्; ३७४९सर्वेषां हि ब्रह्मविद्या पुरुषार्थाय उपदिश्यते — ‘तत् यो यो देवानां’(बृ.उ.१.४.१०) इत्याद्यया श्रुत्या। ३७५०तस्मात् अत्यन्तनिकृष्टा शास्त्रबाह्या एव इयं कल्पना। प्रकृतं तु वर्तयिष्यामः॥

३०१३७५१तत्र केन प्रयुक्तं ग्रहातिग्रहलक्षणं बन्धनं इति एतत् निर्दिधारयिषया आह — यत्र अस्य पुरुषस्य ३७५२असम्यग्दर्शिनः शिरःपाण्यादिमतो मृतस्य — वाक् अग्निं अपि एति, वातं प्राणोऽपि एति, चक्षुरात् इति अमप्येति — इति सर्वत्र सम्बध्यते; मनः चन्द्रं, दिशः श्रोत्रं, पृथिवीं शरीरं, आकाशं आत्मा इति अत्र आत्मा अधिष्ठानं हृदयाकाशं उच्यते; सः आकाशं अपि एति; ओषधीः अपियन्ति लोमानि; वनस्पतीन् अपियन्ति केशाः; अप्सु लोहितं च रेतः च — ३७५३निधीयते इति — पुनरादानलिङ्गं; ३७५४सर्वत्र हि वागादिशब्देन देवताः परिगृह्यन्ते; न तु करणानि एव अपक्रामन्ति प्राक् मोक्षात्; ३७५५तत्र देवताभिः अनधिष्ठितानि करणानि ३७५६न्यस्तदात्राद्युपमानानि, ३७५७विदेहः च कर्ता पुरुषः अस्वतन्त्रः किं आश्रितो भवति इति पृच्छ्यते — क्व अयं तदा पुरुषो भवति इति — किं आश्रितः तदा पुरुषो भवति इति; यं ३७५८आश्रयं आश्रित्य पुनः कार्यकरणसङ्घातं उपादत्ते, येन ग्रहातिग्रहलक्षणं बन्धनं प्रयुज्यते तत् किं इति प्रश्नः। ३७५९अत्र उच्यते — स्वभावयदृच्छाकालकर्मदैवविज्ञानमात्रशून्यानि वादिभिः परिकल्पितानि; अतः अनेकविप्रतिपत्तिस्थानत्वात् नैव जल्पन्यायेन वस्तुनिर्णयः; अत्र वस्तुनिर्णयं चेत् इच्छसि, आहर सोम्य हस्तं आर्तभाग हे — आवां एव एतस्य त्वत्पृष्टस्य वेदितव्यं यत्, तत् वेदिष्यावः निरूपयिष्यावः; कस्मात् ? न नौ आवयोः एतत् वस्तु सजने जनसमुदाये निर्णेतुं शक्यते; अतः एकान्तं गमिष्यावः विचारणाय। ३७६०तौ हन् इत्यादि श्रुतिवचनम्। तौ याज्ञवल्क्यार्तभागौ एकान्तं गत्वा किं चक्रतुः इत्युच्यते — तौ ह उत्क्रम्य सजनात् देशात् मन्त्रयाञ्चक्राते; आदौ लौकिकवादिपक्षाणां एकैकं परिगृह्य विचारितवन्तौ। तौ ह विचार्य यत् ऊचतुः अपोह्य पूर्वपक्षान् सर्वान् एव — तत् शृणु; कर्म ह एव आश्रयं पुनः पुनः कार्यकरणोपादानहेतुं तत् तत्र ऊचतुः उक्तवन्तौ — ३७६१न केवलं; कालकर्मदैवेश्वरेषु अभ्युपगतेषु हेतुषु यत् प्रशशंसतुः तौ, कर्म ह एव तत् प्रशशंसतुः — ३७६२यस्मात् निर्धारितं एतत् कर्मप्रयुक्तं ग्रहातिग्रहादिकार्यकरणोपादानं पुनः पुनः, तस्मात् पुण्यो वै शास्त्रविहितेन पुण्येन कर्मणा भवति, तद्विपरीतेन विपरीतो भवति पापः पापेन — इति एवं याज्ञवल्क्येन प्रश्नेषु निर्णीतेषु, ततः अशक्यप्रकम्पत्वात् याज्ञवल्क्यस्य, ह जारत्कारवः आर्तभाग उपरराम॥

इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्॥

तृतीयं ब्राह्मणम्

३०२३७६३अथ ह एनं भुज्युः लाह्यायनिः पप्रच्छ। ग्रहातिग्रहलक्षणं बन्धनमुक्तं; ३७६४यस्मात् सप्रयोजकात् मुक्तः मुच्यते, येन वा बद्धः संसरति, सः मृत्युः; ३७६५तस्मात् च मोक्षः उपपद्यते, यस्मात् मृत्योः मृत्युः अस्ति; ३७६६मुक्तस्य च न गतिः क्वचित् — सर्वोत्सादः नाममात्रावशेषः प्रदीपनिर्वाणवत् इति च अवधृतम्। ३७६७तत्र संसरतां मुच्यमानानां च कार्यकरणानां स्वकारणसंसर्गे समाने, मुक्तानां अत्यन्तं एव पुनः अनुपादानं — संसरतां तु पुनः पुनः उपादानं — येन प्रयुक्तानां भवति, तत् कर्म — इति अवधारितं विचारणापूर्वकं; ३७६८तत्क्षये च नामावशेषेण सर्वोत्सादो मोक्षः। ३७६९तत् च पुण्यपापाख्यं कर्म, ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ.उ.३.२.१३) इति अवधारितत्वात्; एतत्कृतः संसारः। ३७७०तत्र अपुण्येन स्थावरजङ्गमेषु स्वभावदुःखबहुलेषु नरकतिर्यक्प्रेतादिषु च दुःखं अनुभवति पुनः पुनः जायमानः म्रियमाणः च इति एतत् राजवर्त्मवत् सर्वलोकप्रसिद्धम्। ३७७१यः तु शास्त्रीयः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति, तत्र एव आदरः क्रियते इह श्रुत्या। ३७७२पुण्यं एव च कर्म सर्वपुरुषार्थसाधनं इति सर्वे श्रुतिस्मृतिवादाः। मोक्षस्य अपि पुरुषार्थत्वात् तत्साध्यता प्राप्ता; ३७७३यावत् यावत् पुण्योत्कर्षः तावत् तावत् फलोत्कर्षप्राप्तिः; तस्मात् उत्तमेन पुण्योत्कर्षेण मोक्षो भविष्यति इति आशङ्का स्यात्; सा निवर्तयितव्याः। ३७७४ज्ञानसहितस्य च प्रकृष्टस्य कर्मणः एतावती गतिः, ३७७५व्याकृतनामरूपास्पदत्वात् कर्मणः तत् फलस्य च; ३७७६न तु अकार्ये नित्ये अव्याकृतधर्मिणि ३७७७अनामरूपात्मके ३७७८क्रियाकारकफलस्वभाववर्जिते कर्मणो व्यापारोऽस्ति; ३७७९यत्र च व्यापारः सः संसारः एव ३७८०इति अस्य अर्थस्य प्रदर्शनाय ब्राह्मणं आरभ्यते॥

३०३३७८१यत् तु कैश्चित् उच्यते — विद्यासहितं कर्म निरभिसन्धिविषदध्यादिवत् कार्यान्तरं आरभत इति — ३७८२तत् न, अनारभ्यत्वात् मोक्षस्य; ३७८३बन्धननाशः एव हि मोक्षः, न कार्यभूतः; ३७८४बन्धनं च अविद्या इति अवोचाम; ३७८५अविद्यायाः च न कर्मणा नाशः उपपद्यते, ३७८६दृष्टविषयत्वात् च कर्मसामर्थ्यस्य; ३७८७उत्पत्त्याप्तिविकारसंस्काराः हि कर्मसामर्थ्यस्य विषयाः; ३७८८उत्पादयितुं प्रापयितुं विकर्तुं संस्कर्तुं च सामर्थ्यं कर्मणः, न अतो व्यतिरिक्तविषयोऽस्ति कर्मसामर्थ्यस्य, लोके अप्रसिद्धत्वात्; ३७८९न च मोक्षः एषां पदार्थानां अन्यतमः; ३७९०अविद्यामात्रव्यवहित इति अवोचाम। ३७९१बाढं; भवतु केवलस्य एव कर्मणः एवं स्वभावता; ३७९२विद्यासंयुक्तस्य तु निरभिसन्धेः भवति अन्यथा स्वभावः; ३७९३दृष्टं हि अन्यशक्तित्वेन निर्ज्ञातानां अपि पदार्थानां विषदध्यादीनां विद्यामन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां अन्यविषय सामर्थ्यं; ३७९४–३७९५तथा कर्मणोऽपि अस्तु इति चेत् — न। प्रमाणाभावात्। तत्र हि कर्मणः उक्तविषयव्यतिरेकेण विषयान्तरे सामर्थ्यास्तित्वे प्रमाणं न प्रत्यक्षं न अनुमानं न उपमानं न अर्थापत्तिः न शब्दोऽस्ति। ननु फलान्तराभावे चोदनान्यथानुपपत्तिः प्रमाणं इति; ३७९६न हि नित्यानां कर्मणां विश्वजिन्न्यायेन फलं कल्प्यते; ३७९७न अपि श्रुतं फलं अस्ति; ३७९८चोद्यन्ते च तानि; ३७९९पारिशेष्यात् मोक्षः तेषां फलं इति गम्यते; ३८००–३८०१अन्यथा हि पुरुषाः न प्रवर्तेरन्। ननु विश्वजिन्न्यायः एव आयातः, मोक्षस्य फलस्य कल्पितत्वात् — ३८०२–३८०३मोक्षे वा अन्यस्मिन् वा फले अकल्पिते पुरुषाः न प्रवर्तेरन् इति मोक्षः फलं कल्प्यते श्रुतार्थापत्त्या, यथा विश्वजिति; ननु एवं सति कथं उच्यते, विश्वजिन्न्यायो न भवति इति; ३८०४फलं च कल्प्यते विश्वजिन्न्यायः च न भवति इति विप्रतिषिद्धं अभिधीयते। ३८०५मोक्षः फलं एव न भवति इति चेत्, न, प्रतिज्ञाहानात्; ३८०६कर्म कार्यान्तरं विषदध्यादिवत् आरभत इति हि प्रतिज्ञातं; सः चेत् मोक्षः कर्मणः कार्यं फलं एव न भवति, सा प्रतिज्ञा हीयेत। ३८०७कर्मकार्यत्वे च मोक्षस्य स्वर्गादिफलेभ्यो विशेषो वक्तव्यः। ३८०८अथ कर्मकार्यं न भवति, ३८०९नित्यानां कर्मणां फलं मोक्षः इति अस्याः वचनव्यक्तेः कोऽर्थः इति वक्तव्यम्। ३८१०न च कार्यफलशब्दभेदमात्रेण विशेषः शक्यः कल्पयितुम्। ३८११अफलं च मोक्षः, नित्यैः च कर्मभिः क्रियते — ३८१२नित्यानां कर्मणां फलं न, कार्यं — इति च एषोऽर्थः विप्रतिषिद्धोऽभिधीयते — यथा अग्निः शीतं इति। ३८१३ज्ञानवत् इति चेत् — ३८१४यथा ज्ञानस्य कार्यं मोक्षः ज्ञानेन अक्रियमाणोऽपि उच्यते, तद्वत् कर्मकार्यत्वं इति चेत् — न, ३८१५अज्ञाननिवर्तकत्वात् ज्ञानस्य; अज्ञानव्यवधाननिवर्तकत्वात् ज्ञानस्य मोक्षो ज्ञानकार्यं इति उपचर्यते। ३८१६न तु कर्मणा निवर्तयितव्यं अज्ञानं; न च अज्ञानव्यतिरेकेण मोक्षस्य व्यवधानान्तरं कल्पयितुं शक्यं — ३८१७नित्यत्वात् मोक्षस्य साधकस्वरूपाव्यतिरेकात् च — यत् कर्मणा निवर्त्येत। ३८१८अज्ञानं एव निवर्तयति इति चेत्, ३८१९न, विलक्षणत्वात् — ३८२०अनभिव्यक्तिः अज्ञानं अभिव्यक्तिलक्षणेन ज्ञानेन विरुध्यते; कर्म तु न अज्ञानेन विरुध्यते; तेन ज्ञानविलक्षणं कर्म। ३८२१यदि ज्ञानाभावः, यदि संशयज्ञानं, यदि विपरीतज्ञानं वा उच्यते अज्ञानं इति, सर्वं हि तत् ज्ञानेन एव निवर्त्यते; न तु कर्मणा अन्यतमेन अपि विरोधाभावात्। ३८२२अथ अदृष्टं कर्मणां अज्ञाननिवर्तकत्वं कल्प्यं इति चेत्, ३८२३–३८२४न, ३८२५–३८२६ज्ञानेन अज्ञाननिवृत्तौ गम्यमानायां अदृष्टनिवृत्तिकल्पनानुपपत्तेः; यथा अवघातेन व्रीहीणां तुषनिवृत्तौ गम्यमानायां अग्निहोत्रादिनित्यकर्मकार्या अदृष्टा न कल्प्यते तुषनिवृत्तिः, तद्वत् अज्ञाननिवृत्तिः अपि नित्यकर्मकार्या अदृष्टा न कल्प्यते। ज्ञानेन विरुद्धत्वं च असकृत् कर्मणां अवोचाम। यत् अविरुद्धं ज्ञानं कर्मभिः, तत् देवलोकप्राप्तिनिमित्तं इति उक्तं — ‘विद्यया देवलोकः’(बृ.उ.१.५.१६) इति श्रुतेः। ३८२७किञ्च अन्यत् ३८२८कल्प्ये च फले नित्यानां कर्मणां श्रुतानां, यत् कर्मभिः विरुध्यते — ३८२९–३८३०द्रव्यगुणकर्मणां कार्यं एव न भवति — किं तत् कल्प्यतां, यस्मिन् कर्मणः सामर्थ्यं एव न दृष्टं ? ३८३१किं वा यस्मिन् दृष्टं सामर्थ्यं, ३८३२यत् च कर्मणां फलं अविरुद्धं, तत् कल्प्यतां इति। पुरुषप्रवृत्तिजननाय अवश्यं चेत् कर्मफलं कल्पयितव्यं — कर्माविरुद्धविषय एव श्रुतार्थापत्तेः क्षीणत्वात् नित्यो मोक्षः फलं कल्पयितुं न शक्यः, तद्व्यवधानाज्ञाननिवृत्तिः वा, अविरुद्धत्वात् दृष्टसामर्थ्यविषयत्वात् च इति ३८३३पारिशेष्यन्यायात् मोक्षः एव कल्पयितव्यः इति चेत् — ३८३४सर्वेषां हि कर्मणां सर्वं फलं; ३८३५न च अन्यत् इतरकर्मफलव्यतिरेकेण फलं कल्पनायोग्यं अस्ति; ३८३६परिशिष्टः च मोक्षः; ३८३७सः च इष्टः वेदविदां फलं; ३८३८तस्मात् सः एव कल्पयितव्यः इति चेत् — न, कर्मफलव्यक्तीनां आनन्त्यात् पारिशेष्यन्यायानुपपत्तेः; ३८३९न हि पुरुषेच्छाविषयाणां कर्मफलानां एतावत्त्वं नाम केनचित् असर्वज्ञेन अवधृतं, ३८४०तत्साधनानां वा, पुरुषेच्छानां वा ३८४१अनियतदेशकालनिमित्तत्वात् ३८४२पुरुषेच्छाविषयसाधनानां च पुरुषेष्टफलप्रयुक्तत्वात्; ३८४३प्रतिप्राणि च इच्छावैचित्र्यात् फलानां तत्साधनानां च आनन्त्यसिद्धिः; ३८४४तत् आनन्त्यात् च अशक्यं एतावत्त्वं पुरुषैः ज्ञातुं; ३८४५अज्ञाते च साधनफलैतावत्त्वे कथं मोक्षस्य परिशेषसिद्धिः इति। ३८४६कर्मफलजातिपारिशेष्यं इति चेत् — ३८४७सति अपि इच्छाविषयाणां तत्साधनानां च आनन्त्ये, कर्मफलजातित्वं नाम सर्वेषां तुल्यं; ३८४८मोक्षः तु अकर्मफलत्वात् परिशिष्टः स्यात्; ३८४९–३८५०तस्मात् परिशेषात् सः एव युक्तः कल्पयितुं इति चेत् — न; तस्य अपि नित्यकर्मफलत्वाभ्युपगमे कर्मफलसमानजातीयत्वोपपत्तेः परिशेषानुपपत्तिः। तस्मात् अन्यथा अपि उपपत्तेः क्षीणा श्रुतार्थापत्तिः; ३८५१उत्पत्त्याप्तिविकारसंस्काराणां अन्यतमं अपि नित्यानां कर्मणां फलं उपपद्यत इति क्षीणा श्रुतार्थापत्तिः ३८५२चतुर्णां अन्यतम एव मोक्षः इति चेत् — ३८५३न तावत् उत्पाद्यः, नित्यत्वात्; अतः एव अविकार्यः; असंस्कार्यः च अतः एव — ३८५४असाधनद्रव्यात्मकत्वात् च — ३८५५साधनात्मकं हि द्रव्यं संस्क्रियते, यथा पात्राज्यादि प्रोक्षणादिना; ३८५६न च संस्क्रियमाणः, संस्कारनिर्वर्त्यो वा — यूपादिवत्; ३८५७पारिशेष्यात् आप्यः स्यात्; न आप्योऽपि, आत्मस्वभावत्वात् एकत्वात् च। ३८५८इतरैः कर्मभिः वैलक्षण्यात् नित्यानां कर्मणां, तत्फलेन अपि विलक्षणेन भवितव्यं इति चेत्, ३८५९न — कर्मत्वसालक्षण्यात् सलक्षणं कस्मात् फलं न भवति इतरकर्मफलैः ? ३८६०निमित्तवैलक्षण्यात् इति चेत्, ३८६१न, क्षामवत्यादिभिः समानत्वात्; ३८६२यथा हि — गृहदाहादौ निमित्ते क्षामवत्यादीष्टिः, यथा — ‘भिन्ने जुहोति, स्कन्ने जुहोति’ इति — एवमादौ नैमित्तिकेषु कर्मसु न मोक्षः फलं कल्प्यते — ३८६३तैः च अविशेषात् नैमित्तिकत्वेन, ३८६४जीवनादिनिमित्ते च श्रवणात्, ३८६५तथा नित्यानां अपि न मोक्षः फलम्। ३८६६आलोकस्य सर्वेषां रूपदर्शनसाधनत्वे, उलूकादयः आलोकेन रूपं न पश्यन्ति इति उलूकादिचक्षुषो वैलक्षण्यात् इतरलोकचक्षुर्भिः, न ३८६७रसादिविषयत्वं परिकल्प्यते, रसादिविषये सामर्थ्यस्य अदृष्टत्वात्। ३८६८सुदूरं अपि गत्वा यद्विषयं दृष्टं सामर्थ्यं तत्र एव कश्चित् विशेषः कल्पयितव्यः। ३८६९यत् पुनः उक्तं, विद्यामन्त्रशर्करादिसंयुक्तविषदध्यादिवत् नित्यानि कार्यान्तरं आरभन्त इति — आरभ्यतां विशिष्टं कार्यं, तत् इष्टत्वात् अविरोधः; ३८७०निरभिसन्धेः कर्मणो विद्यासंयुक्तस्य विशिष्टकार्यान्तरारम्भे न कश्चित् विरोधः, ३८७१देवयाज्यात्मयाजिनोः आत्मयाजिनो विशेषश्रवणात् — ‘देवयाजिनः श्रेयान् आत्मयाजी’(शत.ब्रा.११.२.६.१३) इत्यादौ ३८७२–३८७३‘यत् एव विद्यया करोति’(छा.उ.१.१.१०) इत्यादौ च। यः तु परमात्मदर्शनविषये मनुना उक्तः आत्मयाजिशब्दः ‘सम्पश्यन् आत्मयाजी’(मनु.१२.९१) इति अत्र — समं पश्यन् आत्मयाजी भवति इत्यर्थः। ३८७४अथवा भूतपूर्वगत्या — ३८७५आत्मयाजी आत्मसंस्कारार्थं नित्यानि कर्माणि करोति — ३८७६‘इदं मे अनेन अङ्गं संस्क्रियते’(शत.ब्रा.११.२.६.१३) इति श्रुतेः; ३८७७तथा ‘गार्भैः होमैः’(मनु.२.२७) इत्यादिप्रकरणे कार्यकरणसंस्कारार्थत्व नित्यानां कर्मणां दर्शयति; ३८७८संस्कृतः च यः आत्मयाजी तैः कर्मभिः समं द्रष्टुं समर्थो भवति, ३८७९तस्य इह जन्मान्तरे वा ३८८०समं ३८८१आत्मदर्शनं उत्पद्यते; समं पश्यन् स्वाराज्यं अधिगच्छति इति एषः अर्थः; आत्मयाजिशब्दः तु भूतपूर्वगत्या प्रयुज्यते ३८८२ज्ञानयुक्तानां नित्यानां कर्मणां ज्ञानोत्पत्तिसाधनत्वप्रदर्शनार्थम्। ३८८३किञ्च अन्यत् — ३८८४‘ब्रह्म आ विश्वसृजो धर्मो महान् अव्यक्तं एव च। उत्तमां सात्त्विकीं एतां गतिं आहुः मनीषिणः’(मनु.१२.५०) इति च ३८८५देवसार्ष्टिव्यतिरेकेण ३८८६भूताप्ययं दर्शयति — ‘भूतानि अप्येति पञ्च वै’(मनु.१२.९०) ‘भूतानि अत्येति’ इति पाठं ये कुर्वन्ति, तेषां वेदविषये परिच्छिन्नबुद्धित्वात् अदोषः; ३८८७न च अर्थवादत्वं — अध्यायस्य ब्रह्मान्तकर्मविपाकार्थस्य तद्व्यतिरिक्तात्मज्ञानार्थस्य च कर्मकाण्डोपनिषद्भ्यां तुल्यार्थत्वदर्शनात्, ३८८८विहिताकरणप्रतिषिद्धकर्मणां च स्थावरश्वसूकरादिफलदर्शनात्, ३८८९वान्ताश्यादिप्रेतदर्शनात् च। ३८९०–३८९१न च श्रुतिस्मृतिविहितप्रतिषिद्धव्यतिरेकेण विहितानि वा प्रतिषिद्धानि वा कर्माणि केनचित् अवगन्तुं शक्यन्ते, येषां अकरणात् अनुष्ठानात् च प्रेतश्वसूकरस्थावरादीनि कर्मफलानि प्रत्यक्षानुमानाभ्यां उपलभ्यन्ते; न च एषां कर्मफलत्व केनचित् अभ्युपगम्यते। ३८९२–३८९३तस्मात् विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवानां यथा एते कर्मविपाकाः प्रेततिर्यक्स्थावरादयः, तथा उत्कृष्टेषु अपि ब्रह्मान्तेषु कर्मविपाकत्व वेदितव्यं; तस्मात् ‘सः आत्मनो वपां उदखिदत्’(तै.सं.२.१.१.४) ‘सोऽरोदीत्’(तै.सं.१.५.१.१) इत्यादिवत् न अभूतार्थवादत्वम्। ३८९४तत्र अपि अभूतार्थवादत्वं मा भूत् इति चेत् — ३८९५भवतु एवं; ३८९६–३८९८न च एतावता अस्य न्यायस्य बाधो भवति; न च अस्मत्पक्षो वा दुष्यति। न च ‘ब्रह्मा विश्वसृजः’ इत्यादीनां काम्यकर्मफलत्व शक्यं वक्तुं, तेषां देवसार्ष्टितायाः फलस्य उक्तत्वात्। ३८९९तस्मात् साभिसन्धीनां नित्यानां कर्मणां सर्वमेधाश्वमेधादीनां च ब्रह्मत्वादीनि फलानि; येषां पुनः नित्यानि निरभिसन्धीनि आत्मसंस्कारार्थानि, तेषां ज्ञानोत्पत्त्यर्थानि तानि, ३९००‘ब्राह्मी इयं क्रियते तनुः’(मनु.२.२८) इति स्मरणात्; ३९०१तेषां आरादुपकारत्वात् मोक्षसाधनानि अपि कर्माणि भवन्ति इति न विरुध्यते; ३९०२यथा च अयं अर्थः, षष्ठे जनकाख्यायिकासमाप्तौ वक्ष्यामः। ३९०३यत् तु विषदध्यादिवत् इति उक्तं, ३९०४–३९०५तत्र प्रत्यक्षानुमानविषयत्वात् अविरोधः; यः तु अत्यन्तशब्दगम्योऽर्थः, तत्र वाक्यस्य अभावे तदर्थप्रतिपादकस्य न शक्यं कल्पयितुं विषदध्यादिसाधर्म्यम्। ३९०६न च प्रमाणान्तरविरुद्धार्थविषये श्रुतेः प्रामाण्यं कल्प्यते, यथा — शीतोऽग्निः क्लेदयति इति; ३९०७श्रुते तु तादर्थ्ये वाक्यस्य, प्रमाणान्तरस्य आभासत्वं — ३९०८यथा ‘खद्योतोऽग्निः’ इति ‘तलं अलिनं अन्तरिक्षं’ इति बालानां यत् प्रत्यक्षं अपि, तद्विषयप्रमाणान्तरस्य यथार्थत्वे निश्चिते, निश्चितार्थं अपि बालप्रत्यक्षं आभासी भवति; ३९०९तस्मात् वेदप्रामाण्यस्य अव्यभिचारात् तादर्थ्ये सति वाक्यस्य तथात्वं स्यात्, न तु पुरुषमतिकौशलं; ३९१०न हि पुरुषमतिकौशलात् सविता रूपं न प्रकाशयति; तथा वेदवाक्यानि अपि न अन्यार्थानि भवन्ति। ३९११तस्मात् न मोक्षार्थानि कर्माणि इति सिद्धम्। ३९१२अतः कर्मफलानां संसारत्वप्रदर्शनाय एव ब्राह्मणं आरभ्यते॥

३०४३९१३अथ अनन्तरं उपरते जारत्कारवे, भुज्युः इति नामतः, लह्यस्य अपत्यं लाह्यः तत् अपत्यं लाह्यायनिः, प्रपच्छ; याज्ञवल्क्य इति ह उवाच। ३९१४आदौ उक्तं अश्वमेधदर्शनं; समष्टिव्यष्टिफलः च अश्वमेधक्रतुः, ३९१५ज्ञानसमुच्चितो वा केवलज्ञानसम्पादितो वा, ३९१६सर्वकर्मणां परा काष्ठा; ३९१७भ्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां न परं पुण्यपापयोः इति हि स्मरन्ति; ३९१८तेन हि समष्टिं व्यष्टीः च प्राप्नोति; ३९१९तत्र व्यष्टयो निर्ज्ञाता अन्तरण्डविषयाः अश्वमेधयागफलभूताः; ३९२०‘मृत्युः अस्य आत्मा भवति एतासां देवतानां एकः भवति’(बृ.उ.१.२.७) इति उक्तं; ३९२१मृत्युः च अशनायालक्षणो ३९२२बुद्ध्यात्मा ३९२३समष्टिः ३९२४प्रथमजः वायुः ३९२५–३९२६सूत्रं ३९२७सत्यं ३९२८हिरण्यगर्भः; तस्य व्याकृतो विषयः — ३९२९यत् आत्मकं सर्वं द्वैतकत्वं, ३९३०यः सर्वभूतान्तरात्मा ३९३१लिङ्गं ३९३२अमूर्तरसः ३९३३यत् आश्रितानि सर्वभूतकर्माणि, ३९३४यः कर्मणां कर्मसम्बद्धानां च विज्ञानानां परा गतिः परं फलम्। ३९३५तस्य कियान् गोचरः ३९३६कियती व्याप्तिः सर्वतः परिमण्डलीभूता, सा वक्तव्या; ३९३७तस्यां उक्तायां, सर्वः संसारो बन्धगोचरः उक्तो भवति; ३९३८तस्य च समष्टिव्यष्ट्यात्मदर्शनस्य अलौकिकत्वप्रदर्शनार्थं आख्यायिकां आत्मनो वृत्तां प्रकुरुते; ३९३९तेन च प्रतिवादिबुद्धिं व्यामोहयिष्यामि इति मन्यते॥

३०५मद्रेषु — मद्राः नाम जनपदाः तेषु, चरकाः — अध्ययनार्थं व्रतचरणात् चरकाः अध्वर्यवो वा, पर्यव्रजाम पर्यटितवन्तः; ते पतञ्जलस्य — ते वयं पर्यटन्तः, पतञ्जलस्य नामतः, का अपि अस्य कपिगोत्रस्य, गृहान् ऐम गतवन्तः; तस्य आसीत् दुहिता गन्धर्वगृहीता — गन्धर्वेण अमानुषेण सत्त्वेन केनचित् आविष्टा; गन्धर्वो वा धिष्ण्योऽग्निः ३९४०ऋत्विक् देवता ३९४१विशिष्टविज्ञानत्वात् अवसीयते; ३९४२न हि सत्त्वमात्रस्य ईदृशं विज्ञानं उपपद्यते। तं सर्वे वयं परिवारिताः सन्तः अपृच्छाम — कोऽसि इति — कः त्वं असि किं नामा किं सतत्त्वः। सोऽब्रवीत् गन्धर्वः — सुधन्वा नामतः, आङ्गिरसो गोत्रतः। तं यदा यस्मिन् काले लोकानां अन्तान् पर्यवसानानि अपृच्छाम, अथ एनं गन्धर्वं अब्रूम — ३९४३भुवनकोशपरिमाणज्ञानाय प्रवृत्तेषु सर्वेषु आत्मानं श्लाघयन्तः पृष्टवन्तो वयं; कथं ? क्व पारिक्षिता अभवन् इति। ३९४४सः च गन्धर्वः सर्वं अस्मभ्यं अब्रवीत्। तेन दिव्येभ्यो मया लब्धं ज्ञानं; तत् तव नास्ति; ३९४५अतो निगृहीतोऽसि’ — इत्यभिप्रायः। ३९४६सोऽहं विद्यासम्पन्नो लब्धागमो गन्धर्वात् त्वा त्वां पृच्छामि याज्ञवल्क्य — क्व पारिक्षिता अभवन् — तत् त्वं किं जानासि ? हे याज्ञवल्क्य, कथय, पृच्छामि — क्व पारिक्षिता अभवन् इति॥

३०६३९५०सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः; उवाच वै सः — वै — शब्दः स्मरणार्थः — उवाच वै सः गन्धर्वः तुभ्यम्। ३९५१अगच्छन् वै ते पारिक्षिताः, तत् तत्र; क्व ? यत्र यस्मिन् अश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति — इति निर्णीते प्रश्नः आह — क्व नु कस्मिन् अश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति इति। तेषां गतिविवक्षया भुवनकोशापरिमाणं आह — ३९५२द्वात्रिंशतं वै, द्वे अधिके त्रिंशत्, द्वात्रिंशतं वै, देवरथाह्न्यानि — देव आदित्यः तस्य रथो देवरथः तस्य रथस्य गत्या अह्ना यावत् परिच्छिद्यते देशपरिमाणं तत् देवरथाह्न्यं, तत् द्वात्रिंशद्गुणितं देवरथाह्न्यानि, ३९५३तावत्परिमाणोऽयं लोकः लोकालोकगिरिणा परिक्षिप्तः — ३९५४यत्र वैराजं शरीरं, यत्र च कर्मफलोपभोगः प्राणिनां, सः एषः लोकः; ३९५५एतावान् लोकः, अतः परं अलोकः, तं लोकं समन्तं समन्ततः, लोकविस्तारात् द्विगुणपरिमाणविस्तारेण परिमाणेन, तं लोकं परिक्षिप्ता पर्येति पृथिवी; तां पृथिवीं तथा एव समन्तं, द्विः तावत् — द्विगुणेन परिमाणेन समुद्रः पर्येति, ३९५६यं घनोदं आचक्षते पौराणिकाः। तत्र अण्डकपालयोः विवरपरिमाणं उच्यते, ३९५७येन विवरेण मार्गेण बहिः निर्गच्छन्तो व्याप्नुवन्ति अश्वमेधयाजिनः; तत्र यावती यावत्परिमाणा क्षुरस्य धारा अग्रं, यावत् वा सौक्ष्म्येण युक्तं मक्षिकायाः पत्रं, तावान् तावत्परिमाणः, अन्तरेण मध्ये अण्डकपालयोः, आकाशः छिद्रं, तेन आकाशेन इति एतत्; तान् पारिक्षितान् अश्वमेधयाजिनः प्राप्तान् इन्द्रः परमेश्वरः — ३९५८योऽश्वमेधे अग्निः चितः, सुपर्णः — ३९५९यद्विषयं दर्शनं उक्तं ‘तस्य प्राची दिक्शिरः’(बृ.उ.१.२.४) इत्यादिना — ३९६०सुपर्णः ३९६१पक्षी भूत्वा, पक्षपुच्छात्मकः सुपर्णो भूत्वा, वायवे प्रायच्छत् — ३९६२मूर्तत्वात् नास्ति आत्मनो गतिः तत्र इति। तान् पारिक्षितान् वायुः आत्मनि धित्वा स्थापयित्वा स्वात्मभूतान् कृत्वा तत्र तस्मिन् अगमयत्; क्व ? यत्र पूर्वे अतिक्रान्ताः पारिक्षिता अश्वमेधयाजिनोऽभवन् इति। एवं इव वै — एवं एव सः गन्धर्वः वायुं एव प्रशशंस पारिक्षितानां गतिम्। ३९६३समाप्ता आख्यायिका; आख्यायिकानिर्वृत्तं तु अर्थं आख्यायिकातोऽपसृत्य स्वेन श्रुतिरूपेण एव आचष्टे अस्मभ्यम्। ३९६४यस्मात् वायुः स्थावरजङ्गमानां भूतानां अन्तरात्मा, बहिः च सः एव, तस्मात् अध्यात्माधिभूताधिदैवभावेन विविधा या अष्टिः व्याप्तिः सः वायुः एव; तथा समष्टिः केवलेन सूत्रात्मना वायुः एव। एवं वायुं आत्मानं समष्टिव्यष्टिरूपात्मकत्वेन उपगच्छति यः — एवं वेद, तस्य किं फलं इत्याह — अपः पुनः मृत्युं जयति, सकृत् मृत्वा पुनः न म्रियते। तत आत्मनः प्रश्ननिर्णयात् भुज्युः लाह्यायनिः उपरराम॥

३०७इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्॥

चतुर्थं ब्राह्मणम्

३०८३९६५अथ ह एनं उषस्तः चाक्रायणः पप्रच्छ। ३९६६पुण्यपापप्रयुक्तैः ग्रहातिग्रहैः गृहीतः पुनः पुनः ग्रहातिग्रहान् त्यजन् उपाददत् संसरति इति उक्तं; ३९६७पुण्यस्य च परः उत्कर्षो व्याख्यातः व्याकृतविषयः ३९६८समष्टिव्यष्टिरूपः ३९६९द्वैतैकत्वात्मप्राप्तिः। ३९७०यः तु ग्रहातिग्रहैः ग्रस्तः संसरति, सः अस्ति वा, न अस्ति; अस्तित्वे च किंलक्षणः — ३९७१इति आत्मनः एव विवेकाधिगमाय उषस्तप्रश्न आरभ्यते। ३९७२तस्य च निरुपाधिस्वरूपस्य क्रियाकारकविनिर्मुक्तस्वभावस्य अधिगमात् यथोक्तात् बन्धनात् विमुच्यते सप्रयोजकात् ३९७३आख्यायिकसम्बन्धः तु प्रसिद्धः॥

३०९अथ ह एनं प्रकृतं याज्ञवल्क्यं, उषस्तो नामतः, चक्रस्य अपत्यं चाक्रायणः, पप्रच्छ। यत् ब्रह्म साक्षात् अव्यवहितं केनचित् द्रष्टुः अपरोक्षात् — अगौणं — ३९७५न श्रोत्रब्रह्मादिवत् — ३९७६किं तत् ? यः आत्मा — आत्मशब्देन प्रत्यगात्मा उच्यते, तत्र आत्मशब्दस्य प्रसिद्धत्वात्; ३९७७सर्वस्य अभ्यन्तरः सर्वान्तरः; ३९७८यत् यःशब्दाभ्यां प्रसिद्धः आत्मा ब्रह्म इति — तं आत्मानं, मे मह्यं, व्याचक्ष्व इति — ३९७९विस्पष्टं शृङ्गे गृहीत्वा यथा गां दर्शयति तथा आचक्ष्व, सोऽयं इति एवं कथयस्व इत्यर्थः। ३९८०एवं उक्तः प्रत्याह याज्ञवल्क्यः — एषः ते तव आत्मा सर्वान्तरः सर्वस्य अभ्यन्तरः; ३९८१सर्वविशेषणोपलक्षणार्थं सर्वान्तरग्रहणं; यत् साक्षात् अव्यवहितं अपरोक्षात् अगौणं ब्रह्म बृहत्तमं आत्मा सर्वस्य सर्वस्य अभ्यन्तरः, एतैः गुणैः समस्तैः युक्तः एषः, ३९८२कोऽसौ तव आत्मा ? ३९८३योऽयं कार्यकरणसङ्घातः ३९८४तव सः येन आत्मना आत्मवान् सः एषः तव आत्मा — तव कार्यकरणसङ्घातस्य इत्यर्थः। ३९८५तत्र पिण्डः, तस्य अभ्यन्तरे लिङ्गात्मा करणसङ्घातः, तृतीयो यः च सन्दिह्यमानः — तेषु कतमो मम आत्मा ३९८६सर्वान्तरः त्वया विवक्षितं इति उक्ते इतर आह — यः प्राणेन मुखनासिकासञ्चारिणा प्राणिति प्राणचेष्टा करोति, येन प्राणः प्रणीयते इत्यर्थः — सः ते तव कार्यकरणसङ्घातस्य आत्मा विज्ञानमयः; समानं अन्यत्; योऽपानेन अपानिति इति यो व्यानेन व्यानिति इति — छान्दसं दैर्घ्यम्। सर्वाः कार्यकरणसङ्घातगताः प्राणनादिचेष्टा दारुयन्त्रस्य इव येन क्रियन्ते — ३९८७न हि चेतनावत् अनधिष्ठितस्य दारुयन्त्रस्य इव प्राणनादिचेष्टा विद्यन्ते; ३९८८तस्मात् विज्ञानमयेन अधिष्ठितं विलक्षणेन दारुयन्त्रवत् प्राणनादिचेष्टां प्रतिपद्यते — ३९८९तस्मात् सोऽस्ति कार्यकरणसङ्घातविलक्षणः, यः चेष्टयति॥

३१०३९९१सः ह उवाच उषस्तः चाक्रायणः; यथा कश्चित् अन्यथा प्रतिज्ञाय पूर्वं, पुनः विप्रतिपन्नो ब्रूयात् अन्यथा — असौ गौः ३९९२असौ अश्वः यः चलति धावति इति वा, पूर्वं प्रत्यक्षं दर्शयामि इति प्रतिज्ञाय, पश्चात् चलनादिलिङ्गैः व्यपदिशति — एवं एव एतत् ब्रह्म प्राणनादिलिङ्गैः व्यपदिष्टं भवति त्वया; ३९९३किं बहुना ? त्यक्त्वा गोतृष्णानिमित्तं व्याजं, यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म यः आत्मा सर्वान्तरः, तं मे व्याचक्ष्व इति। इतर आह — ३९९४यथा मया प्रथमं प्रतिज्ञातः तव आत्मा — एवँलक्षण इति — तां प्रतिज्ञां अनुवर्त एव; ३९९५तत् तथा एव, यथा उक्तं मया। ३९९६यत् पुनः उक्तं, तं आत्मानं घटादिवत् विषयीकुरु इति — तत् अशक्यत्वात् न क्रियते। कस्मात् पुनः ३९९७–३९९९तत् अशक्यं इत्याह — वस्तुस्वाभाव्यात्; ४०००किं पुनः तत् वस्तुस्वाभाव्यं ? ४००१दृष्ट्यादिद्रष्टृत्वं; ४००२दृष्टेः द्रष्टा हि आत्मा; ४००३दृष्टिः इति द्विविधा भवति — लौकिकी पारमार्थिकी च इति; ४००४तत्र लौकिकी चक्षुःसंयुक्तान्तःकरणवृत्तिः; सा क्रियते इति जायते विनश्यति च; ४००५या तु आत्मनो दृष्टिः अग्न्युष्णप्रकाशादिवत्, सा च द्रष्टुः स्वरूपत्वात्, न जायते न विनश्यति च; ४००६सा क्रियमाणया ४००७उपाधिभूतया संसृष्टा इव इति, व्यपदिश्यते — द्रष्टा इति, भेदवत् च — द्रष्टा दृष्टिः इति च; या असौ लौकिकी दृष्टिः चक्षुर्द्वारा रूपोपरक्ता जायमाना एव नित्यया आत्मदृष्ट्या संसृष्टा इव, तत्प्रतिच्छाया — तया व्याप्ता एव जायते, तथा विनश्यति च; तेन उपचर्यते द्रष्टा सदा पश्यन् अपि — पश्यति न पश्यति च इति; ४००८न तु पुनः द्रष्टुः दृष्टेः कदाचित् अपि अन्यथात्वं; ४००९तथा च वक्ष्यति षष्ठे — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७), ‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) इति च। ४०१०तं इमं अर्थं आह — लौकिक्या दृष्टेः कर्मभूतायाः, द्रष्टारं स्वकीयया नित्यया दृष्ट्या व्याप्तारं, न पश्येः; ४०११या असौ लौकिकी दृष्टिः कर्मभूता, सा रूपोपरक्ता रूपाभिव्यञ्जिका न आत्मानं स्वात्मनो व्याप्तारं प्रत्यञ्चं व्याप्नोति; ४०१२तस्मात् तं प्रत्यगात्मानं दृष्टेः द्रष्टारं न पश्येः। ४०१३तथा श्रुतेः श्रोतारं न शृणुयाः। तथा मतेः मनोवृत्तेः केवलायाः व्याप्तारं न मन्वीथाः। तथा विज्ञातेः केवलायाः बुद्धिवृत्तेः व्याप्तारं न विजानीयाः। ४०१४एषः वस्तुनः स्वभावः; अतः नैव दर्शयितुं शक्यते गवादिवत्॥

३११४०१५‘न दृष्टेः द्रष्टारं’ इति अत्र अक्षराणि अन्यथा व्याचक्षते केचित् — न दृष्टेः द्रष्टारं दृष्टेः कर्तारं दृष्टिभेदं अकृत्वा दृष्टिमात्रस्य कर्तारं, न पश्येः इति; ४०१६–४०१७दृष्टेः इति कर्मणि षष्ठी; ४०१८सा दृष्टिः क्रियमाणा घटवत् कर्म भवति; ४०१९द्रष्टारं इति ४०२०तृजन्तेन द्रष्टुः दृष्टिकर्तृत्वं आचष्टे; तेन असौ दृष्टेः द्रष्टा दृष्टेः कर्ता इति व्याख्यातॄणां अभिप्रायः। ४०२१तत्र दृष्टेः इति षष्ठ्यन्तेन दृष्टिग्रहणं निरर्थकं इति दोषं न पश्यन्ति; ४०२२पश्यतां वा पुनरुक्तं असारः प्रमादपाठः इति वा न आदरः; ४०२३कथं पुनः आधिक्यं ? तृजन्तेन एव दृष्टिकर्तृत्वस्य सिद्धत्वात् दृष्टेः इति निरर्थकं; ४०२४तदा ‘द्रष्टारं न पश्येः’ इति एतावत् एव वक्तव्यं; ४०२५यस्मात् धातोः परः तृच् श्रूयते, तद्धात्वर्थकर्तरि हि तृच् स्मर्यते; ४०२६‘गन्तारं भेत्तारं वा नयति’ इति एतावान् एव हि शब्दः प्रयुज्यते; न तु ‘गतेः गन्तारं भिदेः भेत्तारं’ इति असति अर्थविशेष प्रयोक्तव्यः; ४०२७–४०२८न च अर्थवादत्वेन हातव्यं सत्यां गतौ; न च प्रमादपाठः, सर्वेषां अविगानात्; ४०२९तस्मात् व्याख्यातॄणां एव बुद्धिदौर्बल्यं, न अध्येतृप्रमादः। ४०३०यथा तु अस्माभिः व्याख्यातं — लौकिकदृष्टेः विविच्य नित्यदृष्टिविशिष्टः ४०३१आत्मा प्रदर्शयितव्यः — तथा कर्तृकर्मविशेषणत्वेन दृष्टिशब्दस्य द्विः प्रयोगः उपपद्यते आत्मस्वरूपनिर्धारणाय; ४०३२‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः’ इति च प्रदेशान्तरवाक्येन एकवाक्यता उपपन्ना भवति; ४०३३तथा च ‘चक्षूंषि पश्यति’(के.उ.१.७) ‘श्रोत्रं इदं श्रुतं’(के.उ.१.८) इति श्रुत्यन्तरेण एकवाक्यता उपपन्ना। ४०३४न्यायात् च — ४०३५एवं एव हि आत्मनो नित्यत्वं उपपद्यते विक्रियाभावे; ४०३६विक्रियावत् च नित्यं इति च विप्रतिषिद्धम्। ४०३७–४०३८‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) ४०३९‘न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.२३) ‘एषः नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’(बृ.उ.४.४.२३) इति च श्रुत्यक्षराणि अन्यथा न गच्छन्ति। ननु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता इति एवमादीनि अक्षराणि आत्मनोऽविक्रियत्वे न गच्छन्ति इति — न, यथाप्राप्तलौकिकवाक्यानुवादित्वात् तेषां; न आत्मतत्त्वनिर्धारणार्थानि तानि; ४०४०‘न दृष्टेः द्रष्टारं’ इति एवमादीनां अन्यार्थासम्भवात् यथोक्तार्थपरत्वं अवगम्यते। तस्मात् अनवबोधात् एव हि विशेषणं परित्यक्तं दृष्टेः इति। एषः ते तव आत्मा सर्वैः उक्तैः विशेषणैः विशिष्टः; अतः ४०४१एतस्मात् आत्मनः अन्यत् आर्तं — कार्यं वा शरीरं, करणात्मकं वा लिङ्गं; ४०४२एतत् एव एकं अनार्तं अविनाशि कूटस्थम्। ततो ह उषस्तः चाक्रायणः उपरराम॥

इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम्॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

३१२४०४३बन्धनं सप्रयोजकं उक्तम्। ४०४४यः च बद्धः, ४०४५तस्य अपि अस्तित्वं अधिगतं, व्यतिरिक्तत्वं च। तस्य इदानीं बन्धमोक्षसाधनं ससन्न्यासं आत्मज्ञानं वक्तव्यं इति कहोलप्रश्न आरभ्यते —

३१३अथ ह एनं कहोलो नामतः, कुषीतकस्य अपत्यं कौषीतकेयः, पप्रच्छ; याज्ञवल्क्य इति ह उवाच इति, पूर्ववत् — यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म यः आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्व इति — ४०६६यं विदित्वा बन्धनात् प्रमुच्यते। याज्ञवल्क्य आह — एषः ते तव आत्मा॥

३१४४०६७किं उषस्तकहोलाभ्यां एकः आत्मा पृष्टः, किं वा भिन्नौ आत्मानौ तुल्यलक्षणौ इति। ४०६८भिन्नौ इति युक्तं, प्रश्नयोः अपुनरुक्तत्वोपपत्तेः; ४०६९यदि हि एकः आत्मा उषस्तकहोलप्रश्नयोः विवक्षितः, तत्र एकेन एव प्रश्नेन अधिगतत्वात् तद्विषयो द्वितीयः प्रश्नोऽनर्थकः स्यात्; ४०७०न च अर्थवादरूपत्वं वाक्यस्य; तस्मात् भिन्नौ एतौ आत्मानौ ४०७१क्षेत्रज्ञपरमात्माख्यौ इति केचित् व्याचक्षते। ४०७२तत् न, ‘ते’ इति प्रतिज्ञानात्; ४०७३‘एषः ते आत्मा’ इति हि प्रतिवचने प्रतिज्ञातं; ४०७४न च एकस्य कार्यकरणसङ्घातस्य द्वौ आत्मानौ उपपद्येते; ४०७५एको हि कार्यकरणसङ्घातः एकेन आत्मना आत्मवान्; ४०७६न च उषस्तस्य अन्यः कहोलस्य अन्यः जातितो भिन्न आत्मा भवति, ४०७७द्वयोः अगौणत्वात्मत्वसर्वान्तरत्वानुपपत्तेः; ४०७८यदि एकं अगौणं ब्रह्म द्वयोः इतरेण अवश्यं गौणेन भवितव्यं; तथा आत्मत्वं सर्वान्तरत्वं च — ४०७९विरुद्धत्वात् पदार्थानां; ४०८०यदि एकं सर्वान्तरं ब्रह्म आत्मा मुख्यः, इतरेण असर्वान्तरेण अनात्मना अमुख्येन अवश्यं भवितव्यं; तस्मात् एकस्य एव द्विः श्रवणं विशेषविवक्षया। ४०८१यत् तु पूर्वोक्तेन समानं द्वितीये प्रश्नान्तर उक्तं, तावन्मात्रं पूर्वस्य एव अनुवादः — तस्य एव अनुक्तः कश्चित् विशेषः वक्तव्यः इति। ४०८२कः पुनः असौ विशेषः इत्युच्यते — पूर्वस्मिन् प्रश्ने — अस्ति व्यतिरिक्त आत्मा यस्य अयं सप्रयोजको बन्ध उक्तः इति द्वितीये तु — तस्य एव आत्मनः अशनायादिसंसारधर्मातीतत्वं विशेषः ४०८३उच्यते — ४०८४–४०८६यद्विशेषपरिज्ञानात् सन्न्याससहितात् पूर्वोक्तात् बन्धनात् विमुच्यते। तस्मात् प्रश्नप्रतिवचनयोः ‘एषः ते आत्मा’ इति एवं अन्तयोः तुल्यार्थता एव। ननु कथं एकस्य एव आत्मनः अशनायाद्यतीतत्वं तद्वत्त्वं च इति ४०८७विरुद्धधर्मसमवायित्वं इति — न, परिहृतत्वात्; नामरूपविकारकार्यकरणलक्षणसङ्घातोपाधिभेदसम्पर्कजनितभ्रान्तिमात्रं हि संसारित्वं इति असकृत् अवोचाम, विरुद्धश्रुतिव्याख्यानप्रसङ्गेन च; ४०८८यथा रज्जुशुक्तिकागगनादयः सर्परजतमलिना भवन्ति पराध्यारोपितधर्मविशिष्टाः, स्वतः केवला एव रज्जुशुक्तिकागगनादयः — ४०८९न च एवं विरुद्धधर्मसमवायित्वे पदार्थानां कश्चन विरोधः। ४०९०नामरूपोपाध्यस्तित्वे ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(बृ.उ.४.४.१९) इति श्रुतयो विरुध्येरन् इति चेत् — ४०९१न, सलिलफेनदृष्टान्तेन परिहृतत्वात् मृदादिदृष्टान्तैः च; ४०९२यदा तु परमार्थदृष्ट्या परमात्मतत्त्वात् श्रुत्यनुसारिभिः अन्यत्वेन निरूप्यमाणे नामरूपे मृदादिविकारवत् वस्त्वन्तरे तत्त्वतो न स्तः — ४०९३सलिलफेनघटादिविकारवत् एव, तदा तत् अपेक्ष्य ‘एकं एव अद्वितीयं’ ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’ इत्यादिपरमार्थदर्शनगोचरत्वं प्रतिपद्यते; रूपवत् एव स्वेन रूपेण वर्तमानं केनचित् अस्पृष्टस्वभावं अपि सत् नामरूपकृतकार्यकरणोपाधिभ्यो विवेकेन न अवधार्यते, नामरूपोपाधिदृष्टिः एव च भवति स्वाभाविकी, तदा सर्वोऽयं वस्त्वन्तरास्तित्वव्यवहारः। ४०९४अस्ति च अयं भेदकृतो मिथ्याव्यवहारः, येषां ब्रह्मतत्त्वात् अन्यत्वेन वस्तु विद्यते, येषां च नास्ति; ४०९५परमार्थवादिभिः तु श्रुत्यनुसारेण निरूप्यमाणे वस्तुनि — किं तत्त्वतोऽस्ति वस्तु किं वा नास्ति इति, ब्रह्मैकं एव अद्वितीयं सर्वसंव्यवहारशून्यं इति निर्धार्यते; तेन न कश्चित् विरोधः। ४०९६न हि परमार्थावधारणनिष्ठायां वस्त्वन्तरास्तित्वं प्रतिपद्यामहे — ‘एकं एव अद्वितीयं’ ‘अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९), इति श्रुतेः; ४०९७न च नामरूपव्यवहारकाले तु अविवेकिनां क्रियाकारकफलादिसंव्यवहारो नास्ति इति प्रतिषिध्यते। तस्मात् ज्ञानाज्ञाने अपेक्ष्य सर्वः संव्यवहारः शास्त्रीयो लौकिकः च; ४०९८अतो न काचन विरोधशङ्का। ४०९९सर्ववादिनां अपि अपरिहार्यः परमार्थसंव्यवहारकृतो व्यवहारः॥

३१५४१००तत्र परमार्थात्मस्वरूपं अपेक्ष्य प्रश्नः पुनः — कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः इति। प्रत्याह इतरः — योऽशनायापिपासे, अशितुं इच्छा अशनाया, पातुं इच्छा पिपासा; ते अशनायापिपासे योऽत्येति इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। ४१०१अविवेकिभिः तलमलवत् इव गगनं गम्यमानं एव तलमले अत्येति — परमार्थतः — ताभ्यां असंसृष्टस्वभावत्वात् — तथा मूढैः अशनायापिपासादिमत् ब्रह्म गम्यमानं अपि — क्षुधितोऽहं पिपासितोऽहं इति, ते अत्येति एव — परमार्थतः — ताभ्यां असंसृष्टस्वभावत्वात्; ४१०२‘न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.२.२.११) इति श्रुतेः — ४१०३अविद्वल्लोकाध्यारोपितदुःखेन इत्यर्थः। ४१०४प्राणैकधर्मत्वात् समासकरणं अशनायापिपासयोः। शोकं मोहं — शोकः इति कामः; ४१०५इष्टं वस्तु उद्दिश्य चिन्तयतो यत् अरमणं, तत् तृष्णाभिभूतस्य कामबीजं; ४१०६तेन हि कामो दीप्यते; ४१०७मोहः तु विपरीतप्रत्ययप्रभवोऽविवेकः भ्रमः; सः च अविद्या सर्वस्य अनर्थस्य प्रसवबीजं; भिन्नकार्यत्वात् तयोः शोकमोहयोः असमासकरणम्। तौ मनोऽधिकरणौ; तथा शरीराधिकरणौ जरां मृत्युं च अत्येति; जरा इति कार्यकरणसङ्घातविपरिणामः वलीपलितादिलिङ्गः; मृत्युः इति तद्विच्छेदः विपरिणामावसानः; तौ जरामृत्यू शरीराधिकरणौ अत्येति। ये ते अशनायादयः ४१०८प्राणमनःशरीराधिकरणाः ४१०९प्राणिषु अनवरतं वर्तमानाः ४११०अहोरात्रादिवत् ४१११समुद्रोर्मिवत् च ४११२प्राणिषु संसारः इति उच्यन्ते; ४११३योऽसौ दृष्टेः द्रष्टा इत्यादिलक्षणः साक्षात् अव्यवहितः अपरोक्षात् अगौणः सर्वान्तरः आत्मा ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां भूतानां ४११४अशनायापिपासादिभिः संसारधर्मैः सदा न स्पृश्यते — आकाशे इव घनादिमलैः — ४११५–४११६तं एतं वै आत्मानं स्वं तत्त्वं, विदित्वा ज्ञात्वा — अयं अहं अस्मि परं ब्रह्म सदा सर्वसंसारविनिर्मुक्तं नित्यतृप्तं इति, ब्राह्मणाः — ४११७ब्राह्मणानां एव अधिकारो व्युत्थाने, अतो ब्राह्मणग्रहणं — व्युत्थाय वैपरीत्येन उत्थानं कृत्वा; कुतः इत्याह — पुत्रैषणायाः पुत्रार्थैषणा पुत्रैषणा — ४११८पुत्रेण इमं लोकं जयेयं इति लोकजयसाधनं पुत्रं प्रति इच्छा एषणा दारसङ्ग्रहः; ४११९दारसङ्ग्रहं अकृत्वा इत्यर्थः; वित्तैषणायाः च — ४१२०कर्मसाधनस्य गवादेः उपादानं — अनेन कर्मकृत्वा पितृलोकं जेष्यामि इति, विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकं, केवलया वा हिरण्यगर्भविद्यया दैवेन वित्तेन देवलोकम्। ४१२१दैवात् वित्तात् व्युत्थानं एव नास्ति इति केचित्, यस्मात् तद्बलेन हि किल व्युत्थानं इति — ४१२२तत् असत्, ‘एतावान् वै कामः’(बृ.उ.१.४.१७) इति पठितत्वात् एषणामध्ये दैवस्य वित्तस्य; ४१२३हिरण्यगर्भादिदेवताविषया एव विद्या वित्तं इत्युच्यते, ४१२४देवलोकहेतुत्वात्; ४१२५न हि निरुपाधिकप्रज्ञानघनविषया ब्रह्मविद्या देवलोकप्राप्तिहेतुः, ‘तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) ‘आत्मा हि एषां सः भवति’(बृ.उ.१.४.१) इति श्रुतेः; ४१२६तद्बलेन हि व्युत्थानं, ‘एतं वै तं आत्मानं विदित्वा’(बृ.उ.३.५.१) इति विशेषवचनात्। तस्मात् त्रिभ्योऽपि एतेभ्यः अनात्मलोकप्राप्तिसाधनेभ्यः एषणाविषयेभ्यो व्युत्थाय — एषणा कामः, ‘एतावान् वै कामः’ इति श्रुतेः — ४१२७एतस्मिन् विविधे अनात्मलोकप्राप्तिसाधने तृष्णां अकृत्वा इत्यर्थः। ४१२८–४१३०सर्वा हि साधनेच्छा फलेच्छा एव, अतो व्याचष्टे श्रुतिः — एका एव एषणा इति; कथं ? या हि एव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा, दृष्टफलसाधनत्वतुल्यत्वात्; या वित्तैषणा सा लोकैषणा; फलार्था एव सा; सर्वः फलार्थप्रयुक्तः एव हि सर्वं साधनं उपादत्ते; अतः एका एव एषणा ४१३१या लोकैषणा सा साधनं अन्तरेण सम्पादयितुं न शक्यते इति, साध्यसाधनभेदेन उभे हि यस्मात् एते एषणे एव भवतः। तस्मात् ब्रह्मविदो नास्ति कर्म कर्मसाधनं वा — ४१३२अतो ये अतिक्रान्ताः ब्राह्मणाः, सर्वं कर्म कर्मसाधनं च सर्वं देवपितृमानुषनिमित्तं यज्ञोपवीतादि — ४१३३तेन हि दैवं पित्र्य मानुषं च कर्म क्रियते, ‘निवीतं मनुष्याणां’(तै.सं.२.५.११.१) इत्यादिश्रुतेः। तस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः व्युत्थाय कर्मभ्यः कर्मसाधनेभ्यः च यज्ञोपवीतादिभ्यः, परमहंसपारिव्राज्यं प्रतिपद्य, भिक्षाचर्यं चरन्ति — भिक्षार्थं चरणं भिक्षाचर्यं, चरन्ति — ४१३४त्यक्त्वा स्मार्तं लिङ्गं ४१३५–४१३६केवलमाश्रममात्रशरणानां जीवनसाधनं पारिव्राज्यव्यञ्जकं; ४१३७विद्वान् लिङ्गवर्जितः — ‘तस्मात् अलिङ्गो धर्मज्ञोऽव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारः’(अश्व.४६.५१;व.१०.१२) इत्यादिस्मृतिभ्यः, ४१३८‘अथ परिव्राट् विवर्णवासाः मुण्डोऽपरिग्रहः’(जा.उ.५) इत्यादिश्रुतेः, ‘सशिखान् केशान् निकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं’(कः.रु.१) इति च॥

३१६ननु ‘व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति वर्तमानापदेशात् अर्थवादोऽयं; न विधायकः प्रत्ययः कश्चित् श्रूयते लिङ्लोट्तव्यानां अन्यतमोऽपि; तस्मात् अर्थवादमात्रेण श्रुतिस्मृतिविहितानां यज्ञोपवीतादीनां साधनानां न शक्यते परित्यागः कारयितुं; ४१३९‘यज्ञोपवीती एव अधीयीत याजयेत् यजेत वा’(तै.आ.२.१.१)। ४१४०पारिव्राज्ये तावत् अध्ययनं विहितं — ‘वेदसन्न्यसनात् शूद्रः तस्मात् वेदं न सन्न्यसेत्’ इति; ‘स्वाध्याय एव उत्सृज्यमानो वाचं’(आ.ध.२.२१.१०) इति च आपस्तम्बः; ‘ब्रह्मोज्झं वेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः। गर्हितान्नाद्ययोः जग्धिः सुरापानसमानि षट्’(मनु.११.५६) — इति वेदपरित्यागे दोषश्रवणात्। ४१४१‘उपासने गुरूणां वृद्धानां अतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात्’(आ.ध.१.१५.१) इति परिव्राजकधर्मेषु च गुरूपासनस्वाध्याय भोजनाचमनादीनां कर्मणां श्रुतिस्मृतिषु कर्तव्यतया चोदितत्वात् गुर्वाद्युपासनाङ्गत्वेन यज्ञोपवीतस्य विहितत्वात् तत्परित्यागो नैव अवगन्तुं शक्यते। ४१४२यद्यपि एषणाभ्यो व्युत्थानं विधीयते एव, तथापि पुत्राद्येषणाभ्यः तिसृभ्यः एव व्युत्थानं, न तु ४१४३सर्वस्मात् कर्मणः कर्मसाधनात् च व्युत्थानं; सर्वपरित्यागे च अश्रुतं कृतं स्यात्, श्रुतं च यज्ञोपवीतादि हापितं स्यात्; ४१४४तथा च महान् अपराधः विहिताकरणप्रतिषिद्धाचरणनिमित्तः कृतः स्यात्; तस्मात् यज्ञोपवीतादिलिङ्गपरित्यागोऽन्धपरम्परा एव॥

३१७४१४५न, ‘यज्ञोपवीतं वेदान् च सर्वं तत् वर्जयेत् यतिः’(कः.रु.२) इति श्रुतेः। ४१४६अपि च ४१४७आत्मज्ञानपरत्वात् सर्वस्याः उपनिषदः — आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इति हि प्रस्तुतं; सः च आत्मा एव साक्षात् अपरोक्षात् सर्वान्तरः अशनायादिसंसारधर्मवर्जित इति एवं विज्ञेयः इति तावत् प्रसिद्धं; ४१४८सर्वा हि इयं उपनिषत् एवंपरा इति विध्यन्तरशेषत्वं तावत् नास्ति, अतो न अर्थवादः, आत्मज्ञानस्य कर्तव्यत्वात्। ४१४९आत्मा च अशनायादिधर्मवान् न भवति इति साधनफलविलक्षणो ज्ञातव्यः; ४१५०अतोऽव्यतिरेकेण आत्मनो ज्ञानं अविद्या — ४१५१‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति’,(बृ.उ.१.४.१०) न सः वेद, ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’,(बृ.उ.४.४.१९) ‘एकधा एव अनुद्रष्टव्यं’,(छा.उ.६.२.१) ‘एकं एव अद्वितीयं’, ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४१५२क्रियाफलं साधनं अशनायादिसंसारधर्मातीतात् आत्मनोऽन्यत् अविद्याविषयं — ४१५३‘यत्र हि द्वैतं इव भवति’(बृ.उ.२.४.१४) ‘अन्योऽसौ अन्योऽहं अस्मि इति,’(बृ.उ.१.४.१०) ‘न सः वेद’ ‘अथ ये अन्यथा अतः विदुः’(छा.उ.७.२५.२) इत्यादिवाक्यशतेभ्यः। ४१५४न च विद्या अविद्ये एकस्य पुरुषस्य सह भवतः, विरोधात् — तमःप्रकाशौ इव; तस्मात् आत्मविदः अविद्याविषयोऽधिकारो न द्रष्टव्यः क्रियाकारकफलभेदरूपः, ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति’(बृ.उ.४.४.१९) इत्यादिनिन्दितत्वात्, ४१५५सर्वक्रियासाधनफलानां च अविद्याविषयाणां तद्विपरीतात्मविद्यया हातव्यत्वेन इष्टत्वात्, ४१५६यज्ञोपवीतादिसाधनानां च तद्विषयत्वात्। तस्मात् असाधनफलस्वभावात् आत्मनः अन्यविषया ४१५७विलक्षणा एषणा; ४१५८उभे हि एते साधनफले एषणे एव भवतः ४१५९यज्ञोपवीतादेः तत्साध्यकर्मणां च साधनत्वात्, ४१६०‘उभे हि एते एषणे एव’ इति हेतुवचनेन अवधारणात्। ४१६१यज्ञोपवीतादिसाधनात् तत्साध्येभ्यः च कर्मभ्यः अविद्याविषयत्वात् एषणारूपत्वात् च जिहासितव्यरूपत्वात् च ४१६२व्युत्थानं विधित्सितं एव। ननु उपनिषद आत्मज्ञानपरत्वात् व्युत्थानश्रुतिः तत्स्तुत्यर्था, न विधिः — ४१६३न, विधित्सितविज्ञानेन समानकर्तृकत्वश्रवणात्; ४१६४न हि अकर्तव्येन कर्तव्यस्य समानकर्तृकत्वेन वेदे कदाचित् अपि श्रवणं सम्भवति; ४१६५कर्तव्यानां एव हि अभिषवहोमभक्षाणां यथा श्रवणं — अभिषुत्य हुत्वा भक्षयन्ति इति, तद्वत् आत्मज्ञानैषणाव्युत्थानभिक्षाचर्याणां कर्तव्यानां एव समानकर्तृकत्वश्रवणं भवेत्। ४१६६अविद्याविषयत्वात् एषणात्वात् च अर्थप्राप्तः आत्मज्ञानविधेः एव यज्ञोपवीतादिपरित्यागः, न तु विधातव्य इति चेत् — ४१६७न; सुतरां आत्मनज्ञानविधिना एव विहितस्य समानकर्तृकत्वश्रवणेन दार्ढ्योपपत्तिः, ४१६८तथा भिक्षाचर्यस्य च। ४१६९यत् पुनः उक्तं, वर्तमानापदेशात् अर्थवादमात्रं इति — न, औदुम्बरयूपादिविधिसमानत्वात् अदोषः॥

३१८४१७०‘व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति अनेन ४१७१पारिव्राज्यं विधीयते; पारिव्राज्याश्रमे च यज्ञोपवीतादिसाधनानि विहितानि लिङ्गं च श्रुतिभिः स्मृतिभिः च; ४१७२अतः तत् वर्जयित्वा अन्यस्मात् व्युत्थानं एषणात्वे अपि इति चेत् — ४१७३न, विज्ञानसमानकर्तृकात् पारिव्राज्यात् एषणाव्युत्थानलक्षणात् पारिव्राज्यान्तरोपपत्तेः; ४१७४यत् हि तत् एषणाभ्यो व्युत्थानलक्षणं पारिव्राज्यं, तत् ४१७५आत्मज्ञानाङ्गं, आत्मज्ञानविरोध्येषणापरित्यागरूपत्वात्, ४१७६अविद्याविषयत्वात् च एषणायाः; ४१७७तद्व्यतिरेकेण च अस्ति आश्रमरूपं पारिव्राज्यं ४१७८ब्रह्मलोकादिफलप्राप्तिसाधनं, यद्विषयं यज्ञोपवीतादिसाधनविधानं लिङ्गविधानं च। ४१७९न च एषणारूपसाधनोपादानस्य आश्रमधर्ममात्रेण पारिव्राज्यान्तरे विषये सम्भवति सति, सर्वोपनिषद्विहितस्य आत्मज्ञानस्य बाधनं युक्तं, ४१८०यज्ञोपवीताद्यविद्याविषयैषणारूपसाधनोपादित्सायां च अवश्यं असाधनफलरूपस्य अशनायादिसंसारधर्मवर्जितस्य अहं ब्रह्म अस्मि इति विज्ञानं बाध्यते। ४१८१न च तद्बाधनं युक्तं, सर्वोपनिषदां तदर्थपरत्वात्। ‘भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति एषणां ग्राहयन्ती श्रुतिः स्वयं एव बाधते इति चेत् — ४१८२अथ अपि स्यात् एषणाभ्यो व्युत्थानं विधाय पुनः एषणैकदेशं भिक्षाचर्यं ग्राहयन्ती तत्सम्बद्धं अन्यत् अपि ग्राहयति इति चेत् — ४१८३न, भिक्षाचर्यस्य अप्रयोजकत्वात् — हुत्वा उत्तरकालभक्षणवत्; ४१८४–४१८५शेषप्रतिपत्तिकर्मत्वात् अप्रयोजकं हि तत्; ४१८६असंस्कारकत्वात् च — ४१८७भक्षणं पुरुषसंस्कारकं अपि स्यात्, न तु भिक्षाचर्यं; ४१८८–४१९०नियमादृष्टस्य अपि ब्रह्मविदः अनिष्टत्वात्। नियमादृष्टस्य अनिष्टत्वे किं भिक्षाचर्येण इति चेत् — न, अन्यसाधनात् व्युत्थानस्य विहितत्वात्। ४१९१तथापि किं तेन इति चेत् — ४१९२यदि स्यात्, बाढं अभ्युपगम्यते हि तत्। ४१९३यानि पारिव्राज्ये अभिहितानि वचनानि ‘यज्ञोपवीती एव अधीयीत’(तै.आ.२.१.१) इत्यादीनि, तानि अविद्वत्पारिव्राज्यमात्रविषयाणि इति परिहृतानि; ४१९४इतरथा आत्मज्ञानबाधः स्यात् इति हि उक्तं; ४१९५‘निराशिषं अनारम्भं निर्नमस्कारं अस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवाः ब्राह्मणं विदुः’(मो.ध.२६३.३४) इति सर्वकर्माभावं दर्शयति स्मृतिः विदुषः — ‘विद्वान् लिङ्गविवर्जितः’, ४१९६‘तस्मात् अलिङ्गो धर्मज्ञः’(अश्व.४६.५१) इति च। तस्मात् परमहंसपारिव्राज्यं एव व्युत्थानलक्षणं प्रतिपद्येत आत्मवित् सर्वकर्मसाधनपरित्यागरूपं इति॥

३१९४१९७यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणाः एतं आत्मानं असाधनफलस्वभावं विदित्वा सर्वस्मात् साधनफलस्वरूपात् एषणालक्षणात् व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति स्म, ४१९८दृष्टादृष्टार्थं कर्म तत्साधनं च हित्वा — तस्मात् अद्यत्वे अपि ब्राह्मणः ब्रह्मवित्, पाण्डित्यं पण्डितभावं, एतत् आत्मविज्ञानं पाण्डित्यं, तत् निर्विद्य निःशेषं विदित्वा, आत्मविज्ञानं निरवशेषं कृत्वा इत्यर्थः — आचार्यतः आगमतः च एषणाभ्यो व्युत्थाय — एषणाव्युत्थानावसानं एव हि तत् पाण्डित्यं, एषणातिरस्कारोद्भवत्वात् एषणाविरुद्धत्वात्; एषणां अतिरस्कृत्य ४१९९न हि आत्मविषयस्य पाण्डित्यस्य उद्भवः ४२००इति ४२०१आत्मज्ञानेन एव विहितं एषणाव्युत्थानं आत्मज्ञानसमानकर्तृकत्वाप्रत्ययोपादानलिङ्गश्रुत्या दृढीकृतम्। तस्मात् एषणाभ्यो व्युत्थाय ज्ञानबलभावेन बाल्येन तिष्ठासेत् स्थातुं इच्छेत्; ४२०२साधनफलाश्रयणं हि बलं इतरेषां अनात्मविदां; तत् बलं हित्वा विद्वान् असाधनफलस्वरूपात्मविज्ञानं एव बलं तद्भावं एव केवलं आश्रयेत्, ४२०३तदाश्रयणे हि करणानि एषणाविषये एनं हृत्वा स्थापयितुं न उत्सहन्ते; ४२०४ज्ञानबलहीनं हि मूढं दृष्टादृष्टविषयायां एषणायां एव एनं करणानि नियोजयन्ति; ४२०५बलं नाम आत्मविद्यया अशेषविषयदृष्टितिरस्करणं; ४२०६अतः तद्भावेन बाल्येन तिष्ठासेत्, तथा ‘आत्मना विन्दते वीर्यं’(के.उ.२.४) इति श्रुत्यन्तरात्, ‘न अयं आत्मा बलहीनेन लभ्यः’(मु.उ.३.२.४) इति च। ४२०७बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य निःशेषं कृत्वा अथ मननान्मुनिः योगी भवति; ४२०८एतावत् हि ब्राह्मणेन कर्तव्यं, यत् उत सर्वानात्मप्रत्ययतिरस्करणं; एतत् कृत्वा कृतकृत्यो योगी भवति। ४२०९अमौनं च आत्मज्ञानानात्मप्रत्ययतिरस्कारौ पाण्डित्यबाल्यसंज्ञकौ निःशेषं कृत्वा, मौनं नाम अनात्मप्रत्ययतिरस्करणस्य पर्यवसानं फलं — तत् च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः कृतकृत्यो भवति — ४२१०ब्रह्म एव सर्वं इति प्रत्ययः उपजायते। सः ब्राह्मणः कृतकृत्यः, अतो ब्राह्मणः; ४२११निरुपचरितं हि तदा तस्य ब्राह्मण्यं प्राप्तं; अतः आह — ४२१२सः ब्राह्मणः केन स्यात् केन चरणेन भवेत् ? ४२१३येन स्यात् — येन चरणेन भवेत्, तेन ईदृश एव अयं — ४२१४येन केनचित् चरणेन स्यात्, तेन ईदृश एव उक्तलक्षणः एव ब्राह्मणो भवति; येन केनचित् चरणेन इति स्तुत्यर्थं — या इयं ब्राह्मण्यावस्था सा इयं स्तूयते, न तु चरणे अनादरः। ४२१५अतः एतस्मात् ब्राह्मण्यावस्थानात् अशनायाद्यतीतात्मस्वरूपात् नित्यतृप्तात्, अन्यत् अविद्याविषयं एषणालक्षणं वस्त्वन्तरं, आर्तं विनाशि आर्तिपरिगृहीतं स्वप्नमायामरीच्युदकसमं असारं, ४२१६आत्मा एव एकः केवलो नित्यमुक्त इति। ततो ह कहोलः कौषीतकेयः उपरराम॥

इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

३२०४२१७यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म सर्वान्तरः आत्मा इति उक्तं, तस्य सर्वान्तरस्य स्वरूपाधिगमाय आ शाकल्यब्राह्मणात् ग्रन्थः आरभ्यते। ४२१८पृथिव्यादीनि हि आकाशान्तानि भूतानि अन्तर्बहिर्भावेन व्यवस्थितानि; तेषां यत् बाह्यं बाह्यं, अधिगम्य अधिगम्य निराकुर्वन् द्रष्टुः साक्षात् सर्वान्तरोऽगौणः आत्मा सर्वसंसारधर्मविनिर्मुक्तो दर्शयितव्य इति आरम्भः — अथ ह एनं गार्गी नामतः, वाचक्नवी वचक्नोः दुहिता, पप्रच्छ; याज्ञवल्क्य इति ह उवाच; यत् इदं सर्वं पार्थिवं धातुजातं अप्सु उदके ओतं च प्रोतं च — ओतं दीर्घपटतन्तुवत्, प्रोतं तिर्यक्तन्तुवत्, विपरीतं वा — ४२१९अद्भिः सर्वतोऽन्तर्बहिर्भूताभिः व्याप्तं इत्यर्थः; ४२२०अन्यथा सक्तुमुष्टिवत् विशीर्येत। ४२२१इदं तावत् अनुमानं उपन्यस्तं — ४२२२यत् कार्यं परिच्छिन्नं स्थूलं, कारणेन अपरिच्छिन्नेन सूक्ष्मेण व्याप्तं इति दृष्टं — ४२२३यथा पृथिवी अद्भिः; ४२२४तथा पूर्वं पूर्वं उत्तरेण उत्तरेण व्यापिना भवितव्यं — ४२२५इति एषः आ सर्वान्तरात् आत्मनः प्रश्नार्थः। ४२२६तत्र भूतानि पञ्च संहतानि एव उत्तरं उत्तरं सूक्ष्मभावेन व्यापकेन कारणरूपेण च व्यवतिष्ठन्ते; ४२२७न च परमात्मनोऽर्वाक् तद्व्यतिरेकेण वस्त्वन्तरं अस्ति, ‘सत्यस्य सत्यं’(बृ.उ.२.३.६) इति श्रुतेः; सत्यं च भूतपञ्चकं, सत्यस्य सत्यं च परः आत्मा। ४२२८कस्मिन् नु खलु आप ओताः च प्रोताः च इति — तासां अपि कार्यत्वात् स्थूलत्वात् परिच्छिन्नत्वात् च क्वचित् हि ओतप्रोतभावेन भवितव्यं; क्व तासां ओतप्रोतभावः इति। ४२२९–४२३०एवं उत्तरोत्तरप्रश्नप्रसङ्गो योजयितव्यः। वायौ गार्गि इति; ननु अग्नौ इति वक्तव्यं — ४२३१न एषः दोषः; अग्नेः पार्थिवं वा आप्यं वा धातुं अनाश्रित्य इतरभूतवत् स्वातन्त्र्येण आत्मलाभो नास्ति इति तस्मिन् ओतप्रोतभावो न उपदिश्यते। कस्मिन् नु खलु वायुः ओतः च प्रोतः च इति अन्तरिक्षलोकेषु गार्गि इति। ४२३२तानि एव भूतानि संहतानि अन्तरिक्षलोकाः; तानि अपि — गन्धर्वलोकेषु गन्धर्वलोकाः, आदित्यलोकेषु आदित्यलोकाः, चन्द्रलोकेषु चन्द्रलोकाः नक्षत्रलोकेषु नक्षत्रलोकाः, देवलोकेषु देवलोकाः, इन्द्रलोकेषु इन्द्रलोकाः, ४२३३विराट्शरीरारम्भकेषु भूतेषु प्रजापतिलोकेषु प्रजापतिलोकाः, ब्रह्मलोकेषु ब्रह्मलोकाः नाम — अण्डारम्भकाणि भूतानि; ४२३४सर्वत्र हि सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण प्राण्युपभोगाश्रयाकारपरिणतानि भूतानि संहतानि तानि एव पञ्च इति बहुवचनभाञ्जि। कस्मिन् नु खलु ब्रह्मलोकाः ओताः च प्रोताः च इति — ४२३५सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः — हे गार्गि मा अतिप्राक्षीः स्वं प्रश्नं, न्यायप्रकारं अतीत्य ४२३६आगमेन प्रष्टव्यां देवतां अनुमानेन मा अप्राक्षीः इत्यर्थः; ४२३७पृच्छन्त्याः च मा ते तव मूर्धा शिरः व्यपप्तत् विस्पष्टं पतेत्; ४२३८देवतायाः स्वप्रश्नः आगमविषयः; तं प्रश्नविषयं अतिक्रान्तो गार्ग्याः प्रश्नः, आनुमानिकत्वात्; सः यस्याः देवतायाः प्रश्नः सा अतिप्रश्न्या, न अतिप्रश्न्या अनतिप्रश्न्या, स्वप्रश्नविषया एव, केवलागमगम्या इत्यर्थः; तां अनतिप्रश्न्यां वै देवतां अतिपृच्छसि। अतो गार्गी मा अतिप्राक्षीः, मर्तुं चेत् न इच्छसि। ततो ह गार्गी वाचक्नवी उपरराम॥

इति तृतीयाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम्॥

सप्तमं ब्राह्मणम्

३२१४२४०इदानीं ब्रह्मलोकानां अन्तरतमं सूत्रं वक्तव्यं इति तदर्थः आरम्भः; ४२४१तत् च आगमेन एव प्रष्टव्यं इति इतिहासेन आगमोपन्यासः क्रियते — अथ ह एनं उद्दालको नामतः, अरुणस्य अपत्यं आरुणिः पप्रच्छ; याज्ञवल्क्य इति ह उवाच; मद्रेषु देशेषु अवसाम उषितवन्तः, पतञ्जलस्य — पतञ्जलो नामतः — तस्य एव कपिगोत्रस्य का अपि अस्य गृहेषु यज्ञं अधीयानाः यज्ञशास्त्राध्ययनं कुर्वाणाः। तस्य आसीत् भार्या गन्धर्वगृहीता; तं अपृच्छाम — कोऽसि इति। सोऽब्रवीत् — कबन्धो नामतः, अथर्वणोऽपत्यं आथर्वणः इति। सोऽब्रवीत् गन्धर्वः पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकान् च तच्छिष्यान् — वेत्थ नु त्वं हे काप्य जानीषे तत्सूत्रं; किं तत् ? येन ४२४२सूत्रेण अयं च लोकः इदं च जन्म, परः च लोकः परं च प्रतिपत्तव्यं जन्म, सर्वाणि च भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि, सन्दृब्धानि सङ्ग्रथितानि स्रक् इव सूत्रेण विष्टब्धानि भवन्ति येन — तत् किं सूत्रं वेत्थ। सोऽब्रवीत् ४२४३एवं पृष्टः काप्यः — न अहं तत् भगवन् वेद इति — तत् सूत्रं न अहं जाने हे भगवन् इति सम्पूजयन् आह। सोऽब्रवीत् पुनः गन्धर्वः उपाध्यायं अस्मान् च — वेत्थ नु त्वं काप्य तं अन्तर्यामिणं — अन्तर्यामी इति विशेष्यते — यः इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यः अन्तरः अभ्यन्तरः सन् यमयति नियमयति, दारुयन्त्रं इव भ्रामयति, स्वं स्वमुचितव्यापारं कारयति इति। सोऽब्रवीत् एवं उक्तः पतञ्जलः काप्यः — न अहं तं जाने भगवन् इति सम्पूजयन् आह। सोऽब्रवीत् पुनः गन्धर्वः; सूत्रतदन्तर्गतान्तर्यामिणोः विज्ञानं स्तूयते — यः कश्चित् वै तत् सूत्रं हे काप्य विद्यात् विजानीयात् तं च अन्तर्यामिणं सूत्रान्तर्गतं तस्य एव सूत्रस्य नियन्तारं विद्यात् यः इति एवं उक्तेन प्रकारेण — सः हि ब्रह्मवित् परमात्मवित्, सः लोकान् च ४२४४भूरादीन् अन्तर्यामिणा नियम्यमानान् लोकान् वेत्ति, सः देवान् च अग्न्यादीन् लोकिनः जानाति, वेदान् च सर्वप्रमाणभूतान् वेत्ति, भूतानि च ब्रह्मादीनि सूत्रेण ध्रियमाणानि तदन्तर्गतेन अन्तर्यामिणा नियम्यमानानि वेत्ति, सः आत्मानं च कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टं तेन एव अन्तर्यामिणा नियम्यमानं वेत्ति, ४२४५–४२४६सर्वं च जगत् तथाभूतं वेत्ति — इति; एवं स्तुते सूत्रान्तर्यामिविज्ञाने प्रलुब्धः काप्योऽभिमुखीभूतः, वयं च; तेभ्यः च अस्मभ्यं अभिमुखीभूतेभ्यः अब्रवीत् गन्धर्वः सूत्रं अन्तर्यामिणं च; तत् अहं सूत्रान्तर्यामिविज्ञानं वेद गन्धर्वात् लब्धागमः सन्; ४२४७तत् चेत् याज्ञवल्क्य सूत्रं, तं च अन्तर्यामिणं अविद्वान् चेत्, अब्रह्मवित् सन् यदि ब्रह्मगवीः उदजसे ब्रह्मविदां स्वभूता गाः उदजसः उन्नयसि त्वं अन्यायेन, ततो मच्छापदग्धस्य मूर्धा शिरः ते तव विस्पष्टं पतिष्यति। एवं उक्तो याज्ञवल्क्य आह — वेद जानामि अहं, हे गौतम इति गोत्रतः, तत्सूत्रं — यत् गन्धर्वः तुभ्यं उक्तवान्; यं च अन्तर्यामिणं गन्धर्वात् विदितवन्तो यूयं, तं च अन्तर्यामिणं वेद अहं — इति; एवं उक्ते प्रत्याह गौतमः — यः कश्चित् प्राकृतः इदं यत् त्वया उक्तं ब्रूयात् — कथं ? वेद वेद इति — आत्मानं श्लाघयन्, किं तेन गर्जितेन ? कार्येण दर्शय; यथा वेत्थ, तथा ब्रूहि इति॥

३२२सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः। ४२४८ब्रह्मलोकाः यस्मिन् ओताः च प्रोताः च वर्तमाने काले, यथा पृथिवी अप्सु, तत् सूत्रं आगमगम्यं वक्तव्यं इति — तत् अर्थं प्रश्नान्तरं उत्थापितं; अतः तन्निर्णयाय आह — वायुः वै गौतम तत्सूत्रं; ४२४९–४२५०न अन्यत्; वायुः इति — सूक्ष्मं आकाशवत् विष्टम्भकं पृथिव्यादीनां, ४२५१यत् आत्मकं सप्तदशविधं लिङ्गं ४२५२कर्मवासनासमवायि प्राणिनां, ४२५३यत् तत् समष्टिव्यष्ट्यात्मकं, ४२५४यस्य बाह्याः भेदाः सप्तसप्त मरुत् गणाः समुद्रस्य इव ऊर्मयः — तत् एतत् वायव्यं तत्त्वं सूत्रं इति अभिधीयते। ४२५५–४२५६वायुना वै गौतम ४२५७सूत्रेण अयं च लोकः परः च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति सङ्ग्रथितानि भवन्ति इति प्रसिद्धं एतत्; अस्ति च लोके प्रसिद्धिः; कथं ? यस्मात् वायुः सूत्रं, वायुना विधृतं सर्वं, तस्मात् वै गौतम पुरुषं प्रेतं आहुः कथयन्ति — व्यस्रंसिषत विस्रस्तानि अस्य पुरुषस्य अङ्गानि इति; सूत्र अपगमे हि मणि आदीनां प्रोतानां अवस्रंसनं दृष्टं; एवं वायुः सूत्रं; तस्मिन् मणिवत् प्रोतानि यदि अस्य अङ्गानि स्युः, ततो युक्तं एतत् वायु अपगमे अवस्रंसनं अङ्गानाम्। अतो वायुना हि गौतम सूत्रेण सन्दृब्धानि भवन्ति इति निगमयति। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य, सम्यक् उक्तं सूत्रं; तत् अन्तर्गतं तु इदानीं तस्य एव सूत्रस्य नियन्तारं अन्तर्यामिणं ब्रूहि इति उक्तः आह॥४२५८

३२३यः पृथिव्यां तिष्ठन् भवति, सोऽन्तर्यामी। सर्वः पृथिव्यां तिष्ठति इति सर्वत्र प्रसङ्गो मा भूत् इति विशिनष्टि — पृथिव्याः अन्तरः अभ्यन्तरः। तत्र एतत् स्यात्, पृथिवी देवता एव अन्तर्यामी इति — अतः आह — यं अन्तर्यामिणं पृथिवी देवता अपि न वेद — मयि अन्यः कश्चित् वर्तते इति। यस्य पृथिवी शरीरं — ४२५९यस्य च पृथिवी एव शरीरं, न अन्यत् — ४२६०पृथिवीदेवतायाः यत् शरीरं, तत् एव शरीरं यस्य; शरीरग्रहणं च उपलक्षणार्थं; करणं च पृथिव्याः तस्य; ४२६१–४२६३स्वकर्मप्रयुक्तं हि कार्यं करणं च पृथिवीदेवतायाः; तत् अस्य स्वकर्माभावात् अन्तर्यामिणो नित्यमुक्तत्वात्, ४२६४परार्थकर्तव्यतास्वभावत्वात् परस्य यत् कार्यं करणं च — तत् एव अस्य, न स्वतः; तत् आह — यस्य पृथिवी शरीरं इति। ४२६५देवताकार्यकरणस्य ईश्वरसाक्षिमात्रसान्निध्येन हि नियमेन प्रवृत्तिनिवृत्ती स्यातां; ४२६६यः ईदृक् ईश्वरो नारायणाख्यः, पृथिवीं पृथिवीदेवतां, यमयति नियमयति स्वव्यापारे, अन्तरः अभ्यन्तरः तिष्ठन्, एषः ते आत्मा, ते तव, मम च सर्वभूतानां च इति उपलक्षणार्थं एतत्, अन्तर्यामी यः त्वया पृष्टः, अमृतः सर्वसंसारधर्मवर्जितः इति एतत्॥

३२४समानं अन्यत्। योऽप्सु तिष्ठन्, अग्नौ, अन्तरिक्षे, वायौ, दिवि, आदित्ये, दिक्षु, चन्द्रतारके, आकाशे, यः तमसि आवरणात्मके बाह्ये तमसि, तेजसि तद्विपरीते प्रकाशसामान्ये — इति एवं अधिदैवतं अन्तर्यामिविषयं दर्शनं देवतासु। अथ अधिभूतं भूतेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु अन्तर्यामिदर्शनं अधिभूतम्॥

३२५अथ अध्यात्मं — यः प्राणे प्राणवायुसहिते घ्राणे, यो वाचि, चक्षुषि, श्रोत्रे, मनसि, त्वचि, विज्ञाने, बुद्धौ, रेतसि प्रजनने। ४२६७कस्मात् पुनः कारणात् पृथिव्यादिदेवता महाभागाः सत्यः मनुष्यादिवत् आत्मनि तिष्ठन्तं आत्मनो नियन्तारं अन्तर्यामिणं न विदुः इति अत आह — अदृष्टः न दृष्टो न विषयीभूतः चक्षुर्दर्शनस्य कस्यचित्, स्वयं तु चक्षुषि सन्निहितत्वात् दृशिस्वरूप इति द्रष्टा। तथा अश्रुतः श्रोत्रगोचरत्वं अनापन्नः कस्यचित्, स्वयं तु अलुप्तश्रवणशक्तिः सर्वश्रोत्रेषु सन्निहितत्वात् श्रोता। तथा अमतः मनस्सङ्कल्पविषयतां अनापन्नः; दृष्टश्रुते एव हि सर्वः सङ्कल्पयति; अदृष्टत्वात् अश्रुतत्वात् एव अमतः; अलुप्तमननशक्तित्वात् सर्वमनःसु सन्निहितत्वात् च मन्ता। तथा अविज्ञातः निश्चयगोचरतां अनापन्नः रूपादिवत् सुखादिवत् वा, स्वयं तु अलुप्तविज्ञानशक्तित्वात् तत्सन्निधानात् च विज्ञाता। तत्र यं पृथिवी न वेद यं सर्वाणि भूतानि न विदुः इति च अन्ये नियन्तव्या विज्ञातारः अन्यो नियन्ता अन्तर्यामी इति प्राप्तं; तदन्यत्वाशङ्कानिवृत्त्यर्थं उच्यते — न अन्योऽतः — न अन्यः — ४२६८अतः अस्मात् अन्तर्यामिणः न अन्योऽस्ति द्रष्टा; तथा न अन्योऽतोऽस्ति श्रोता; न अन्योऽतोऽस्ति मन्ता; न अन्योऽतोऽस्ति विज्ञाता। ४२६९यस्मात् परो नास्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता, यः अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञाता, अमृतः सर्वसंसारधर्मवर्जितः सर्वसंसारिन् कर्मफलविभागकर्तृ — एषः ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः; अस्मात् ईश्वरात् आत्मनोऽन्यत् आर्तम्। ततो ह उद्दालक आरुणिः उपरराम॥

इति तृतीयाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम्॥

अष्टमं ब्राह्मणम्

३२६४२७०अतः परं अशनायादिविनिर्मुक्तं निरुपाधिकं साक्षात् अपरोक्षात् सर्वान्तरं ब्रह्म वक्तव्यं इति अत आरम्भः —

३२७अथ ह वाचक्नवी उवाच। ४२७१पूर्वं याज्ञवल्क्येन निषिद्धा मूर्धपातभयात् उपरता सती पुनः प्रष्टुं ब्राह्मणानुज्ञा प्रार्थयते हे ब्राह्मणाः भगवन्तः पूजावन्तः शृणुत मम वचः; हन्त अहं इमं याज्ञवल्क्यं पुनः द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि, ४२७२यदि अनुमतिः भवतां अस्ति; तौ प्रश्नौ चेत् यदि वक्ष्यति कथयिष्यति मे, कथञ्चित् न वै जातु ४२७३कदाचित्, युष्माकं मध्ये इमं याज्ञवल्क्यं कश्चित् ब्रह्मोद्यं ब्रह्मवदन प्रति जेता — न वै कश्चित् भवेत् — इति। एवं उक्ता ब्राह्मणाः अनुज्ञां प्रददुः — पृच्छ गार्गि इति॥

३२८लब्धानुज्ञा ह याज्ञवल्क्यं सा ह उवाच — अहं वै त्वा त्वां द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि इति अनुषज्यते; कौ तौ इति जिज्ञासायां तयोः दुरुत्तरत्वं द्योतयितुं दृष्टान्तपूर्वक तौ आह — हे याज्ञवल्क्य यथा लोके काश्यः — काशि भवः काश्यः, प्रसिद्धं शौर्यं काश्य — वैदेहो वा विदेहानां वा राजा, उग्रपुत्र शूरान्वयः इत्यर्थः, उज्ज्य अवतारितज्याक धनुः पुनः अधिज्य आरोपितज्याक कृत्वा, द्वौ बाणवन्तौ — बाणशब्द शराग्र यो वंशखण्ड सन्धीयते, तेन विना अपि शरो भवति इति अतः विशिनष्टि बाणवन्तौ इति — द्वौ बाणवन्तौ शरौ, तयोः एव विशेषणं — सपत्नातिव्याधिन् शत्रोः पीडाकर अतिशयेन, हस्ते कृत्वा उप उत्तिष्ठेत् समीपतः आत्मानं दर्शयेत् — एवं एव अहं त्वा त्वां शरस्थानीयाभ्यां प्रश्नाभ्यां द्वाभ्यां उपोदस्थां उत्थितवती अस्मि त्वत् समीप। तौ मे ब्रूहि इति — ४२७४ब्रह्मवित् चेत्। आह इतरः — पृच्छ गार्गि इति॥

३२९सा ह उवाच — यत् ऊर्ध्वं उपरि दिवः अण्डकपालात्, यत् च अवाक् अधः पृथिव्याः अधोऽण्डकपालात्, यत् च अन्तरा मध्ये द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्योः अण्डकपालयोः, इमे च द्यावापृथिवी, यत् भूतं यत् च अतीतं, भवत् च वर्तमानं स्वव्यापारस्थ, भविष्यत् च वर्तमानात् ऊर्ध्वकालभाविन् लिङ्गगम्य — यत् सर्वं एतत् आचक्षते कथयन्ति आगमतः — ४२७५तत् सर्वं द्वैतजातं यस्मिन्नेकीभवति इत्यर्थः — तत् सूत्रसंज्ञ पूर्वोक्तं कस्मिन् ओतं च प्रोतं च पृथिवीधातुः इव अप्सु॥

३३०४२७६सः ह उवाच इतरः — हे गार्गि, यत् त्वया उक्तं ‘ऊर्ध्वं दिवः’ इत्यादि, तत् सर्वं — यत् सूत्रं आचक्षते — तत् सूत्रं, आकाशे तत् ओतं च प्रोतं च — ४२७७यत् एतत् व्याकृतं सूत्रात्मक जगत् अव्याकृताकाश, अप्सु इव पृथिवीधातुः, त्रिषु अपि कालेषु वर्तते ४२७८उत्पत्तौ स्थितौ लये च॥

३३१पुनः सा ह उवाच; नमः ते अस्तु इत्यादिप्रश्नस्य दुर्वचत्वप्रदर्शनार्थ; यः मे मम एतं प्रश्नं व्यवोचः विशेषेण अपाकृतवान् असि; एतस्य दुर्वचत्व कारणं — सूत्रं एव तावत् अगम्यं इतरैः दुर्वाच्यं; किं उत तत्, यस्मिन् ओतं च प्रोतं च इति; अतो नमोऽस्तु ते तुभ्यं; अपरस्मै द्वितीयाय प्रश्नाय धारयस्व दृढीकुरु आत्मानं इत्यर्थः। पृच्छ गार्गि इति इतर आह॥

३३२व्याख्यातं अन्यत्। ४२७९सा ह उवाच यत् ऊर्ध्वं याज्ञवल्क्य इत्यादिप्रश्नः प्रतिवचनं च ४२८०उक्तस्य एव अर्थस्य अवधारणार्थं पुनः उच्यते; न किञ्चित् अपूर्वं अर्थान्तरं उच्यते॥

३३३सर्वं यथा उक्तं ४२८१गार्ग्या प्रत्युच्चार्य तं एव पूर्वोक्तं अर्थं अवधारितवान् आकाशे एव इति याज्ञवल्क्यः। गार्गी आह — कस्मिन् नु खलु आकाशः ओतः च प्रोतः च इति। ४२८२आकाशं एव तावत् कालत्रयातीतत्वात् दुर्वाच्यं, ततोऽपि कष्टतरं अक्षरं, यस्मिन् आकाशं ओतं च प्रोतं च, अतः अवाच्यं — इति कृत्वा, न प्रतिपद्यते सा अप्रतिपत्तिः नाम निग्रहस्थानं तार्किकसमये; अथ अवाच्यं अपि वक्ष्यति, तथापि विप्रतिपत्तिः नाम निग्रहस्थानं; विरुद्धा प्रतिपत्तिः हि सा, यत् अवाच्यस्य वदनं; अतो दुर्वचनं प्रश्नं मन्यते गार्गी॥

३३४तत् दोषद्वयं अपि परिजिहीर्षन् आह — सः ह उवाच याज्ञवल्क्यः; एतत् वै तत्, यत् पृष्टवती असि — कस्मिन् नु खलु आकाशः ओतः च प्रोतः च इति; किं तत् ? अक्षरं — यत् न क्षीयते न क्षरति इति वा अक्षरं — तत् अक्षरं हे गार्गि ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अभिवदन्ति; ब्राह्मणाभिवदनकथनेन, न अहं अवाच्यं वक्ष्यामि न च न प्रतिपद्येयं इति एवं दोषद्वयं परिहरति। एवं अपाकृते प्रश्ने, पुनः गार्ग्याः प्रतिवचनं द्रष्टव्यं — ब्रूहि ४२८३किं तत् अक्षरं, यत् ब्राह्मणाः अभिवदन्ति — इति उक्त आह — अस्थूलं तत् स्थूलात् अन्यत्; ४२८४एवं तर्हि अणु — अन् अणु; अस्तु तर्हि ह्रस्वं — अ ह्रस्वं; एवं तर्हि दीर्घं — न अपि दीर्घं अ दीर्घं; एवं एतैः चतुर्भिः परिमाणप्रतिषेधैः द्रव्यधर्मः प्रतिषिद्धः, न द्रव्यं तत् अक्षरं इत्यर्थः। अस्तु तर्हि लोहितो गुणः — ततोऽपि अन्यत् अ लोहितं; ४२८५आग्नेयो गुणो लोहितः; भवतु तर्हि अपां स्नेहनं — न अ स्नेहं; अस्तु तर्हि छाया — सर्वथा अपि अनिर्देश्यत्वात् छायायाः अपि अन्यत् अ छायं; अस्तु तर्हि तमः — अ तमः; भवतु वायुः तर्हि — अ वायुः; भवेत् तर्हि आकाशं — अन् आकाशं; भवतु तर्हि सङ्गात्मकं जतुवत् — अ सङ्गं; रसोऽस्तु तर्हि — अ रसं; तथा गन्धोऽस्तु — अ गन्धं; अस्तु तर्हि चक्षुः — अ चक्षुष्कं, न हि चक्षुः अस्य करणं विद्यते, अतोऽचक्षुष्कं, ‘पश्यति अचक्षुः’(श्वे.३.१९) इति मन्त्रवर्णात्; तथा अ श्रोत्रं, ‘सः शृणोति अकर्णः’(शे.३.१९) इति; भवतु तर्हि वाक् — अवाक्; तथा अ मनः, तथा अतेजस्कं अ विद्यमानं तेजोऽस्य तत् अतेजस्कं; न हि तेजः अग्न्यादिप्रकाशवत् अस्य विद्यते; अप्राणं — ४२८६आध्यात्मिको वायुः प्रतिषिध्यते अप्राणं इति; मुखं तर्हि द्वारं तत् — अमुखं; अमात्रं — मीयते येन तत् मात्रं, अमात्रं मात्रारूपं तत् न भवति, न तेन किञ्चित् मीयते; अस्तु तर्हि छिद्रवत् — अनन्तरं न अस्य अन्तरं अस्ति; सम्भवेत् तर्हि बहिः तस्य — अबाह्यं; अस्तु तर्हि भक्षयितृ तत् — न तत् अश्नाति किञ्चन; भवेत् तर्हि भक्ष्यं कस्यचित् — न तत् अश्नाति कश्चन। ४२८७सर्वविशेषणरहितं इत्यर्थः। एकं एव अद्वितीयं हि तत् — केन किं विशिष्यते॥४२८८

३३५४२९१अनेकविशेषणप्रतिषेधप्रयासात् अस्तित्वं तावत् अक्षरस्य उपगमितं श्रुत्या; तथापि लोकबुद्धिं अपेक्ष्य आशङ्क्यते यतः, अतोऽस्तित्वाय अनुमानं प्रमाणं उपन्यस्यति — एतस्य वा अक्षरस्य। ४२९२यत् एतत् अधिगतं अक्षरं सर्वान्तरं साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म, यः आत्मा अशनायादिधर्मातीतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने — ४२९३यथा राज्ञः प्रशासने राज्यं अस्फुटितं नियतं वर्तते, एवं एतस्य अक्षरस्य प्रशासने — हे गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ, ४२९४सूर्यः च चन्द्रमाः च सूर्याचन्द्रमसौ अहोरात्रयोः लोकप्रदीपौ, तादर्थ्येन प्रशासित्रा ४२९५ताभ्यां निर्वर्त्यमानलोकप्रयोजनविज्ञानवता निर्मितौ च, स्यातां — साधारणसर्वप्राणिप्रकाशोपकारकत्वात् लौकिकप्रदीपवत्। ४२९६तस्मात् अस्ति तत्, येन विधृतौ ईश्वरौ स्वतन्त्रौ सन्तौ निर्मितौ तिष्ठतः ४२९७नियतदेशकालनिमित्तोदयास्तमयवृद्धिक्षयाभ्यां वर्तेते; तत् अस्ति एवं एतयोः प्रशासितृ अक्षरं, प्रदीपकर्तृविधारयितृवत्। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी — द्यौः च पृथिवी च ४२९८सावयवत्वात् स्फुटनस्वभावे अपि सत्यौ गुरुत्वात् पतनस्वभावे संयुक्तत्वात् वियोगस्वभावे चेतनावदभिमानिदेवताधिष्ठितत्वात् स्वतन्त्रे अपि — एतस्य अक्षरस्य प्रशासने वर्तेते विधृते तिष्ठतः; ४२९९एतत् हि अक्षरं सर्वव्यवस्थासेतुः ४३००सर्वमर्यादाविधरणं; ४३०१अतो न अस्य अक्षरस्य प्रशासनं द्यावापृथिव्यौ अतिक्रामतः; तस्मात् सिद्धं अस्य अस्तित्वं अक्षरस्य; ४३०२अ व्यभिचारि हि तत् लिङ्गं, यत् द्यावापृथिवी नियते वर्तेते; ४३०३चेतनावन्तं प्रशासितारं असंसारिणं अन्तरेण न एतत् युक्तं, ४३०४‘येन द्यौः उग्रा पृथिवी च दृढा’(ऋ.सं.१०.१२१.५) इति मन्त्रवर्णात्। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि, निमेषाः मुहूर्ताः इति एते कालावयवाः ४३०५सर्वस्य अतीतानागतवर्तमानस्य जनिमतः कलयितारः — ४३०६यथा लोके प्रभुणा नियतो गणकः सर्वं आयं व्ययं च अप्रमत्तो गणयति, ४३०७तथा प्रभुस्थानीय एषां कालावयवानां नियन्ता। तथा प्राच्यः प्रागञ्चनाः पूर्वदिग्गमनाः नद्यः स्यन्दन्ते स्रवन्ति, श्वेतेभ्यः हिमवदादिभ्यः पर्वतेभ्यः गिरिभ्यः, ४३०८गङ्गाद्याः नद्यः — ताः च यथा प्रवर्तिताः एव नियताः प्रवर्तन्ते, अन्यथा अपि प्रवर्तितुं उत्सहन्त्यः; तत् एतत् लिङ्गं प्रशास्तुः। प्रतीच्योऽन्याः प्रतीचीं दिशं अञ्चन्ति सिन्ध्वाद्याः नद्यः; अन्याः च यां यां दिशं अनुप्रवृत्ताः, तां तां न व्यभिचरन्ति; तत् च लिङ्गम्। ४३०९किञ्च ददतः हिरण्यादीन् प्रयच्छतः आत्मपीडां कुर्वतोऽपि प्रमाणज्ञाः अपि मनुष्याः प्रशंसन्ति; ४३१०तत्र यत् च दीयते, ये च ददति, ये च प्रतिगृह्णन्ति, तेषां इह एव समागमो विलयः च अन्वक्षो दृश्यते; ४३११अदृष्टः तु परः समागमः; ४३१२तथापि मनुष्याः ददतां दानफलेन संयोगं पश्यन्तः ४३१३प्रमाणज्ञतया प्रशंसन्ति; तत् च, कर्मफलेन संयोजयितरि ४३१४कर्तुः — कर्मफलविभागज्ञे प्रशास्तरि असति, न स्यात्, ४३१५दानक्रियायाः प्रत्यक्षविनाशित्वात्; ४३१६तस्मात् अस्ति दानकर्तॄणां फलेन संयोजयिता। ४३१७अपूर्वं इति चेत्, ४३१८न, तत् सद्भावे प्रमाणानुपपत्तेः। ४३१९–४३२०प्रशास्तुः अपि इति चेत्, न, आगमतात्पर्यस्य सिद्धत्वात्; ४३२१अवोचाम हि आगमस्य वस्तुपरत्वम्। ४३२२किञ्च अन्यत् — ४३२३अपूर्वकल्पनायां च अर्थापत्तेः क्षयः, अन्यथा एव उपपत्तेः, ४३२४सेवाफलस्य सेव्यात् प्राप्तिदर्शनात्; ४३२५सेवायाः च क्रियात्वात् तत्सामान्यात् च यागदानहोमादीनां सेव्यात् ईश्वरादेः फलप्राप्तिः उपपद्यते। ४३२६दृष्टक्रियाधर्मसामर्थ्यं अपरित्यज्य एव ४३२७फलप्राप्तिकल्पनोपपत्तौ दृष्टक्रियाधर्मसामर्थ्यपरित्यागो न न्याय्यः। कल्पनाधिक्यात् च — ४३२८ईश्वरः कल्प्यः, अपूर्वं वा; ४३२९–४३३०तत्र क्रियायाः च स्वभावः सेव्यात् फलप्राप्तिः दृष्टा, न तु अपूर्वात्; न च अपूर्वं दृष्टं, तत्र अपूर्वं अदृष्टं कल्पयितव्यं, तस्य च फलदातृत्वे सामर्थ्यं, सामर्थ्ये च सति दानं च अभ्यधिकं इति; ४३३१इह तु ईश्वरस्य सेव्यस्य सद्भावमात्रं कल्प्यं, न तु फलदानसामर्थ्यं दातृत्वं च, सेव्यात् फलप्राप्तिदर्शनात्। ४३३२अनुमानं च दर्शितं — ‘द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठतः’ इत्यादि। ४३३३तथा च यजमानं देवाः ईश्वराः सन्तो जीवनार्थे अनुगताः चरुपुरोडाशाद्युपजीवनप्रयोजनेन, अन्यथा अपि जीवितुं उत्सहन्तः कृपणां दीनां वृत्तिं आश्रित्य स्थिताः — तत् च प्रशास्तुः प्रशासनात् स्यात्। तथा पितरोऽपि तदर्थं, दर्वीं दर्वीहोमं अन्वायत्ता अनुगता इत्यर्थः समानं सर्वं अन्यत्॥

३३६४३३४इतः च अस्ति तत् अक्षरं, यस्मात् तत् अज्ञाने नियता संसारोपपत्तिः; ४३३५–४३३६भवितव्यं तु तेन, यत् विज्ञानात् तद्विच्छेदः, न्यायोपपत्तेः। ननु क्रियात् एव तत् विच्छित्तिः स्यात् इति चेत्, ४३३७न — यो वा एतत् अक्षरं हे गार्गि अविदित्वा अविज्ञाय अस्मिन् लोके जुहोति यजते तपः तप्यते यद्यपि बहूनि वर्षसहस्राणि, अन्तवत् एव अस्य तत् फलं भवति, तत् फलोपभोगान्ते क्षीयन्ते एव अस्य कर्माणि। ४३३८अपि च यत् विज्ञानात् कार्पण्यात्ययः संसारविच्छेदः, यत् विज्ञानाभावात् च कर्मकृत् कृपणः कृतफलस्य एव उपभोक्ता जननमरणप्रबन्धारूढः संसरति — तत् अस्ति अक्षरं प्रशासितृ; ४३३९तत् एतत् उच्यते — यो वा एतत् अक्षरं गार्ग्य अविदित्वा अस्मात् लोकात् प्रैति सः कृपणः, पणक्रीत इव दासादिः। अथ यः एतत् अक्षरं गार्गि विदित्वा अस्मात् लोकात् प्रैति सः ब्राह्मणः॥

३३७४३४१अग्नेः दहनप्रकाशकत्ववत् स्वाभाविकं अस्य प्रशास्तृत्वं अचेतनस्य एव इति अतः आह —

३३८तत् वा एतत् अक्षरं गार्गि अदृष्टं, न केनचित् दृष्टं, अविषयत्वात् स्वयं तु द्रष्टृ दृष्टिस्वरूपत्वात्। तथा अश्रुतं श्रोत्राविषयत्वात्, स्वयं श्रोतृ श्रुतिस्वरूपत्वात्। तथा अमतं मनसोऽविषयत्वात् स्वयं मन्तृ मतिस्वरूपत्वात्। तथा अविज्ञातं बुद्धेः अविषयत्वात्, स्वयं विज्ञातृ विज्ञानस्वरूपत्वात्। ४३४२किं च न अन्यत् अतः अस्मात् अक्षरात् अस्ति — नास्ति किञ्चित् द्रष्टृ दर्शनक्रियाकर्तृ; ४३४३एतत् एव अक्षरं दर्शनक्रियाकर्तृ सर्वत्र। तथा न अन्यत् अतः अस्ति श्रोतृ; तत् एव अक्षरं श्रोतृ सर्वत्र। न अन्यत् अतः अस्ति मन्तृ; तत् एव अक्षरं मन्तृ सर्वत्र सर्वमनोद्वारेण। न अन्यत् अतः अस्ति विज्ञातृ विज्ञानक्रियाकर्तृ, तत् एव अक्षरं सर्वबुद्धिद्वारेण विज्ञानक्रियाकर्तृ, न अचेतनं प्रधानं अन्यत् वा। ४३४४एतस्मिन् उ खलु अक्षरे गार्ग्याकाश ओतः च प्रोतः च इति। यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म, यः आत्मा सर्वान्तरः अशनायादिसंसारधर्मातीतः, यस्मिन् आकाशः ओतः च प्रोतः च — ४३४५एषा परा काष्ठा, एषा परा गतिः, एतत् परं ब्रह्म, ४३४६एतत् पृथिव्यादेः आकाशान्तस्य सत्यस्य सत्यम्॥

३३९सा ह उवाच — हे ब्राह्मणाः भगवन्तः शृणुत मदीयं वचः; ४३४७तत् एव बहुमन्येध्वं; ४३४८किं तत् ? ४३४९यत् अस्मात् याज्ञवल्क्यात् नमस्कारेण मुच्येध्वं — ४३५०अस्मै नमस्कारं कृत्वा, तत् एव बहुमन्यध्वं इत्यर्थः; ४३५१जयः तु अस्य मनसा अपि न आशंसनीयः, किं उत कार्यतः; ४३५२कस्मात् ? न वै युष्माकं मध्ये जातु कदाचित् अपि इमं याज्ञवल्क्यं ब्रह्मोद्यं प्रति जेता। ४३५३प्रश्नौ चेत् मह्यं वक्ष्यति, न वै जेता भविता — इति पूर्वं एव मया प्रतिज्ञातं; अद्यापि मम अयं एव निश्चयः — ब्रह्मोद्यं प्रति एतत्तुल्यो न कश्चित् विद्यते इति। ततो ह वाचक्नवी उपरराम॥

३४०४३५४–४३५५अत्र अन्तर्यामिब्राह्मणे एतत् उक्तं — यं पृथिवी न वेद, यं सर्वाणि भूतानि न विदुः इति च, यं अन्तर्यामिणं न विदुः, ४३५६ये च न विदुः, ४३५७यत् च तत् अक्षरं दर्शनादिक्रियाकर्तृत्वेन सर्वेषां चेतनाधातुः इति उक्तं — ४३५८कः तु एषां विशेषः, किं वा सामान्यं इति। ४३५९तत्र केचित् आचक्षते — परस्य ४३६०महासमुद्रस्थानीयस्य ब्रह्मणः अक्षरस्य अप्रचलितस्वरूपस्य ईषत्प्रचलितावस्था अन्तर्यामी; अत्यन्तप्रचलितावस्था क्षेत्रज्ञः, यः तं न वेद अन्तर्यामिणं; ४३६१तथा ४३६२अन्याः पञ्चावस्थाः परिकल्पयन्ति; तथा अष्टावस्था ब्रह्मणो भवन्ति इति वदन्ति। अन्ये अक्षरस्य शक्तयः एताः इति वदन्ति, अनन्तशक्तिमत् अक्षरं इति च। ४३६३अन्ये तु अक्षरस्य विकाराः इति वदन्ति। ४३६४अवस्थाशक्ती तावत् न उपपद्येते, अक्षरस्य अशनायादिसंसारधर्मातीतत्वश्रुतेः; ४३६५न हि अशनायाद्यतीतत्वं अशनायादिधर्मवत् अवस्थावत्त्वं च एकस्य युगपत् उपपद्यते; तथा शक्तिमत्त्वं च। ४३६६विकारावयवत्वे च दोषाः प्रदर्शिताः चतुर्थे। ४३६७तस्मात् एताः असत्याः सर्वाः कल्पनाः। ४३६८कः तर्हि भेदः एषां ? ४३६९उपाधिकृत इति ब्रूमः; न स्वतः एषां भेदः अभेदो वा, ४३७०सैन्धवघनवत् प्रज्ञानघनैकरसस्वाभाव्यात्, ४३७१‘अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) इति च श्रुतेः — ‘सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) इति च आथर्वणे। ४३७२तस्मात् निरुपाधिकस्य आत्मनो निरुपाख्यत्वात् निर्विशेषत्वात् एकत्वात् च ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति व्यपदेशो भवति; ४३७३अविद्याकामकर्मविशिष्टकार्यकरणोपाधिः आत्मा संसारी जीवः उच्यते; ४३७४नित्यनिरतिशयज्ञानशक्त्युपाधिः आत्मा अन्तर्यामी ईश्वरः उच्यते; ४३७५सः एव निरुपाधिः केवलः शुद्धः स्वेन स्वभावेन अक्षरं परः उच्यते। ४३७६–४३७८तथा हिरण्यगर्भाव्याकृतदेवताजातिपिण्डमनुष्यतिर्यक्प्रेतादिकार्यकरणोपाधिभिः विशिष्टः तदाख्यः तद्रूपो भवति। तथा ‘तत् एजति तत् न एजति’(ई.उ.५) इति व्याख्यातम्। तथा ‘एषः ते आत्मा’(बृ.उ.३.४.१), ‘एषः सर्वभूतान्तरात्मा’(मु.उ.२.१.४) ‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढः’(कः.उ.१.३.१२) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.१) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’ ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिश्रुतयो न विरुध्यन्ते। ४३७९कल्पनान्तरेषु एताः श्रुतयो न गच्छन्ति। ४३८०तस्मात् उपाधिभेदेन एव एषां भेदः, न अन्यथा, ‘एकं एव अद्वितीयं’ इति अवधारणात् सर्वोपनिषत्सु॥४३८१

इति तृतीयाध्यायस्य अष्टमं ब्राह्मणम्॥

नवमं ब्राह्मणम्

३४१४३८२अथ ह एनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ। ४३८३पृथिव्यादीनां सूक्ष्मतारतम्यक्रमेण पूर्वस्य पूर्वस्य उत्तरस्मिन् उत्तरस्मिन् ओतप्रोतभावं कथयन् सर्वान्तरं ब्रह्म प्रकाशितवान्; ४३८४तस्य च ब्रह्मणो ४३८५व्याकृतविषये सूत्रभेदेषु नियन्तृत्वं उक्तं — व्याकृतविषये व्यक्ततरं लिङ्गं इति। ४३८६तस्य एव ब्रह्मणः साक्षात् अपरोक्षत्वे नियन्तव्यदेवताभेदसङ्कोचविकासद्वारेण अधिगन्तव्ये इति तत् अर्थं शाकल्यब्राह्मणं आरभ्यते —

३४२अथ ह एनं विदग्धः इति नामतः, शकलस्य अपत्यं शाकल्यः, पप्रच्छ — कतिसङ्ख्याकाः देवाः हे याज्ञवल्क्य इति। सः याज्ञवल्क्यः, ह किल, एतया एव वक्ष्यमाणया निविदा प्रतिपेदे सङ्ख्यां, यां सङ्ख्यां पृष्टवान् शाकल्यः; यावन्तः यावत्सङ्ख्याका देवाः वैश्वदेवस्य शस्त्रस्य निविदि — ४३८८निवित् नाम ४३८९देवतासङ्ख्यावाचकानि मन्त्रपदानि कानिचित् वैश्वदेवे शस्त्रे शस्यन्ते, तानि निवित्संज्ञकानि; ४३९०तस्यां निविदि यावन्तो देवाः श्रूयन्ते, तावन्तो देवाः इति। ४३९१–४३९२का पुनः सा निवित् इति तानि निवित्पदानि प्रदर्श्यन्ते — त्रयः च त्री च शतानि त्रयः च देवाः, देवानां त्री च त्रीणि च शतानि; ४३९३पुनः अपि एवं त्रयः च, त्री च सहस्रा सहस्राणि — एतावन्तो देवाः इति। शाकल्योऽपि ओं इति ह उवाच। एवं एषां मध्यमा सङ्ख्या सम्यक्तया ज्ञाता; पुनः तेषां एव देवानां सङ्कोचविषयां सङ्ख्यां पृच्छति — कति एव देवाः याज्ञवल्क्य इति; त्रयस्त्रिंशत्, षट्, त्रयः, द्वौ, अध्यर्धः, एकः — इति। ४३९४देवतासङ्कोचविकासविषयां सङ्ख्यां पृष्ट्वा पुनः सङ्ख्येयस्वरूपं पृच्छति — कतमे ते त्रयः च त्री च शता त्रयः च त्री च सहस्र इति॥

३४३सः ह उवाच इतरः — महिमानः विभूतयः, एषां त्रयस्त्रिंशतः देवानां, एते त्रयः च त्री च शत इत्यादयः; ४३९५परमार्थतः तु त्रयस्त्रिंशत् तु एव देवाः इति। ४३९६कतमे ते त्रयस्त्रिंशत् इत्युच्यते — अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः — ते एकत्रिंशत् — इन्द्रः चैव प्रजापतिः च त्रयस्त्रिंशौ इति त्रयस्त्रिंशतः पूरणौ॥

३४४४३९७कतमे वसवः इति तेषां स्वरूपं प्रत्येकं पृच्छ्यते; अग्निः च पृथिवी च इति — अग्न्याद्याः नक्षत्रान्ताः एते वसवः — ४३९८प्राणिनां कर्मफलाश्रयत्वेन कार्यकरणसङ्घातरूपेण तन्निवासत्वेन च विपरिणमन्तः जगत् इदं सर्वं वासयन्ति वसन्ति च; ४३९९ते यस्मात् वासयन्ति तस्मात् वसवः इति॥

३४५कतमे रुद्राः इति। दश इमे पुरुषे, ४४००कर्मबुद्धीन्द्रियाणि प्राणाः, आत्मा मनः एकादशः — एकादशानां पूरणः; ते एते प्राणाः यदा अस्मात् शरीरात् मर्त्यात् प्राणिनां कर्मफलोपभोगक्षये उत्क्रामन्ति — अथ तदा रोदयन्ति तत्सम्बन्धिनः। तत् तत्र यस्मात् रोदयन्ति ते सम्बन्धिनः, तस्मात् रुद्राः इति॥४४०१

३४६कतमः आदित्याः इति। द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य कालस्य अवयवाः प्रसिद्धाः, एते आदित्याः; ४४०३कथं ? एते हि यस्मात् पुनः पुनः परिवर्तमानाः प्राणिनां आयूंषि कर्मफलं च आददानाः गृह्णन्तः उपाददतः यन्ति गच्छन्ति — ते यत् यस्मात् एवं इदं सर्वं आददानाः यन्ति, तस्मात् आदित्याः इति॥

३४७कतमः इन्द्रः कतमः प्रजापतिः इति, स्तनयित्नुः एव इन्द्रो यज्ञः प्रजापतिः इति, कतमः स्तनयित्नुः इति अशनिः इति। अशनिः वज्रं ४४०४वीर्यं ४४०५बलं, ४४०६यत् प्राणिनः प्रमापयति, सः इन्द्रः; ४४०७इन्द्रस्य हि तत् कर्म। कतमो यज्ञः इति पशवः इति — ४४०८–४४०९यज्ञस्य हि साधनानि पशवः; यज्ञस्य अरूपत्वात् पशुसाधनाश्रयत्वात् च पशवो यज्ञः इत्युच्यते॥

३४८कतमे षट् इति। ते एव अग्न्यादयो वसुत्वेन पठिताः चन्द्रमसं नक्षत्राणि च वर्जयित्वा षट् भवन्ति — षट्सङ्ख्याविशिष्टाः। एते हि ४४१०यस्मात्, त्रयस्त्रिंशदादि यत् उक्तं इदं सर्वं, एते एव षट् भवन्ति; ४४११सर्वो हि वस्वादिविस्तरः एतेषु एव षट्सु अन्तः भवति इत्यर्थः॥

३४९कतमे ते त्रयो देवाः इति; इमे एव त्रयो लोकाः इति — पृथिवीं अग्निं च एकीकृत्य एको देवः, अन्तरिक्षं वायुं च एकीकृत्य द्वितीयः, दिवं आदित्यं च एकीकृत्य तृतीयः — ते एव त्रयो देवाः इति। एषु, हि यस्मात्, त्रिषु देवेषु सर्वे देवाः अन्तर्भवन्ति, तेन एते एव देवाः त्रयः — ४४१३इति एषः नैरुक्तानां केषाञ्चित् पक्षः। कतमौ तौ द्वौ देवौ इति — अन्नं चैव प्राणः च एतौ द्वौ देवौ; अनयोः सर्वेषां उक्तानां अन्तर्भावः। कतमोऽध्यर्धः इति — योऽयं पवते वायुः॥

३५०४४१५तत् तत्र आहुः चोदयन्ति — यत् अयं वायुः एकः इव एव एकः एव पवते; अथ कथं अध्यर्धः इति। यत् अस्मिन् इदं ४४१६सर्वं अध्यार्ध्नोत् — अस्मिन् वायौ सति इदं सर्वं अध्यार्ध्नोत् — अधि ऋद्धिं प्राप्नोति — तेन अध्यर्ध इति। कतमः एको देव इति, प्राणः इति। सः प्राणो ब्रह्म — सर्वदेवात्मकत्वात् महत् ब्रह्म, तेन सः ब्रह्म ४४१७त्यत् इति आचक्षते — त्यत् इति तत् ब्रह्म आचक्षते परोक्षाभिधायकेन शब्देन। ४४१८देवानां एतत् एकत्वं नानात्वं च — ४४१९अनन्तानां देवानां निवित्सङ्ख्याविशिष्टेषु अन्तर्भावः; ४४२०तेषां अपि त्रयस्त्रिंशदादिषु उत्तरोत्तरेषु यावत् एकस्मिन् प्राणे; ४४२१प्राणस्य एव च एकस्य सर्वः अनन्तसङ्ख्यातो विस्तरः। ४४२२एवं एकः च अनन्तः च अवान्तरसङ्ख्याविशिष्टः च प्राणः एव। ४४२३तत्र च देवस्य एकस्य नामरूपकर्मगुणशक्तिभेदः अधिकारभेदात्॥

३५१इदानीं तस्य एव प्राणस्य ब्रह्मणः पुनः अष्टधा भेदः उपदिश्यते —

३५२पृथिवी एव यस्य देवस्य आयतनं आश्रयः; अग्निः लोको यस्य — लोकयति अनेन इति लोकः, पश्यति इति — अग्निना पश्यति इत्यर्थः; मनोज्योतिः — मनसा ज्योतिषा सङ्कल्पविकल्पादिकार्यं करोति यः, सोऽयं मनोज्योतिः; ४४२५–४४२६पृथिवीशरीरः अग्निदर्शनः मनसा सङ्कल्पयिता पृथिव्यभिमानी कार्यकरणसङ्घातवान् देवः इत्यर्थः। यः एवं विशिष्टं वै तं पुरुषं विद्यात् विजानीयात्, सर्वस्य आत्मनः आध्यात्मिकस्य कार्यकरणसङ्घातस्य आत्मनः परं अयनं परः आश्रयः तं परायणं — ४४२७मातृजेन त्वङ्मांसरुधिररूपेण क्षेत्रस्थानीयेन बीजस्थानीयस्य पितृजस्य अस्थिमज्जाशुक्ररूपस्य परं अयनं, करणात्मनः च — ४४२८सः वै वेदिता स्यात्; यः एतत् एवं वेत्ति सः वै वेदिता पण्डितः स्यात् इत्यभिप्रायः। ४४२९याज्ञवल्क्य त्वं तं अजानन् एव पण्डिताभिमानी इत्यभिप्रायः। यदि तद्विज्ञाने पाण्डित्यं लभ्यते, वेद वै अहं तं पुरुषं — सर्वस्य आत्मनः परायणं यं आत्थ यं कथयसि — तं अहं वेद। तत्र शाकल्यस्य वचनं द्रष्टव्यं — यदि त्वं वेत्थ तं पुरुषं, ब्रूहि किंविशेषणोऽसौ। शृणु, यद्विशेषणः सः — ४४३०यः एव अयं शारीरः पार्थिवांशे शरीरे भवः शारीरः मातृजकोशत्रयरूप इत्यर्थः; सः एषः देवः, यः त्वया पृष्टः, हे शाकल्य; ४४३१किन्तु अस्ति तत्र वक्तव्यं विशेषणान्तरं; तत् वद एव ४४३२पृच्छ एव इत्यर्थः, हे शाकल्य। सः एवं प्रक्षोभितोऽमर्षवशगः आह, ४४३३तोत्रार्दितः इव गजः — तस्य देवस्य शारीरस्य का देवता — ४४३४यस्मात् निष्पद्यते, यः ‘सा तस्य देवता’ इति अस्मिन् प्रकरणे विवक्षितः; अमृतं इति ह उवाच — अमृतं इति यो भुक्तस्य अन्नस्य रसः मातृजस्य लोहितस्य निष्पत्तिहेतुः; ४४३५तस्मात् हि अन्नरसात् लोहितं निष्पद्यते स्त्रियां श्रितं; ४४३६ततः च लोहितमयं शरीरं बीजाश्रयम्। ४४३७समानं अन्यत्॥

३५३४४३८कामः एव यस्य आयतनम्। स्त्रीव्यतिकराभिलाषः कामः ४४३९कामशरीर इत्यर्थः। हृदयं लोकः, हृदयेन बुद्ध्या पश्यति। ४४४०यः एव अयं काममयः पुरुषः अध्यात्मं अपि काममयः एव, ४४४१तस्य का देवता इति — स्त्रियः इति ह उवाच; ४४४२स्त्रीतो हि कामस्य दीप्तिः जायते॥

३५४रूपाणि एव यस्य आयतनम्। रूपाणि शुक्लकृष्णादीनि। यः एव असौ आदित्ये पुरुषः — ४४४३सर्वेषां हि रूपाणां विशिष्टं कार्यं आदित्ये पुरुषः, तस्य का देवता इति — सत्यं इति ह उवाच; सत्यं इति चक्षुः उच्यते; ४४४४चक्षुषो हि अध्यात्मतः आदित्यस्य अधिदैवतस्य निष्पत्तिः॥

३५५आकाशे एव यस्य आयतनम्। यः एव अयं श्रोत्रे भवः श्रौत्रः, तत्र अपि प्रतिश्रवणवेलायां विशेषतो भवति इति प्रातिश्रुत्कः, तस्य का देवता इति — दिश इति ह उवाच; ४४४५दिग्भ्यो हि असौ आध्यात्मिको निष्पद्यते॥

३५६तमः एव यस्य आयतनम्। तमः इति शार्वराद्यन्धकारः परिगृह्यते; अध्यात्मं छायामयः अज्ञानमयः पुरुषः; तस्य का देवता इति — ४४४६मृत्युः इति ह उवाच; मृत्युः अधिदैवतं तस्य निष्पत्तिकारणम्॥

३५७रूपाणि एव यस्य आयतनम्। ४४४७पूर्वं साधारणानि रूपाणि उक्तानि इह तु प्रकाशकानि विशिष्टानि रूपाणि गृह्यन्ते; रूपायतनस्य देवस्य विशेषायतनं प्रतिबिम्बाधारं आदर्शादि; ४४४८तस्य का देवता इति — असुः इति ह उवाच; तस्य प्रतिबिम्बाख्यस्य पुरुषस्य निष्पत्तिः असोः प्राणात्॥

३५८आप एव यस्य आयतनम्। ४४४९साधारणाः सर्वा आप आयतनं; वापीकूपतडागाद्याश्रयासु अप्सु विशेषावस्थानं; तस्य का देवता इति, वरुणः इति — ४४५०वरुणात् सङ्घातकर्त्र्यः अध्यात्मं आप एव वाप्याद्यपां निष्पत्तिकारणम्॥

३५९रेतः एव यस्य आयतनं; यः एव अयं पुत्रमयः ४४५१विशेषायतनं रेतआयतनस्य — ४४५२पुत्रमयः इति च अस्थिमज्जाशुक्राणि पितुः जातानि; तस्य का देवता इति, प्रजापतिः इति ह उवाच — प्रजापतिः पिता उच्यते, पितृतो हि पुत्रस्य उत्पत्तिः॥

३६०४४५३अष्टधा देवलोकपुरुषभेदेन त्रिधा त्रिधा आत्मानं प्रविभज्य अवस्थितः एकैको देवः प्राणभेदः एव उपासनार्थं व्यपदिष्टः; ४४५४अधुना दिग्विभागेन पञ्चधा प्रविभक्तस्य आत्मनि उपसंहारार्थं आह; तूष्णीम्भूतं शाकल्यं याज्ञवल्क्यो ४४५५ग्रहेण इव आवेशयन् आह — शाकल्य इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः; त्वां स्वित् इति वितर्के, इमे नूनं ब्राह्मणाः, अङ्गारावक्षयणं — अङ्गाराः अवक्षीयन्ते यस्मिन् सन्दंशादौ तत् अङ्गारावक्षयणं — तत् नूनं त्वां अक्रत कृतवन्तः ब्राह्मणाः, त्वं तु तत् न बुध्यसे आत्मानं मया दह्यमानं इत्यभिप्रायः॥

३६१याज्ञवल्क्य इति ह उवाच शाकल्यः — ४४५६यत् इदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणान् अत्यवादीः अत्युक्तवानसि — स्वयं भीताः त्वां अङ्गारावक्षयणं कृतवन्तः इति — किं ब्रह्म विद्वान् सन् एवं अधिक्षिपसि ब्राह्मणान्। याज्ञवल्क्य आह — ब्रह्मविज्ञानं तावत् इदं मम; किं तत् ? दिशो वेद दिग्विषयं विज्ञानं जाने; ४४५७तत् च न केवलं दिश एव, स देवाः देवैः सह दिगधिष्ठातृभिः, किञ्च सप्रतिष्ठाः प्रतिष्ठाभिः च सह। इतर आह — यत् यदि दिशो वेत्थ स देवाः सप्रतिष्ठा इति, सफलं यदि विज्ञानं त्वया प्रतिज्ञातम्॥४४५८

३६२किन्देवतः का देवता अस्य तव दिग्भूतस्य। ४४५९असौ हि याज्ञवल्क्यः हृदयं आत्मानं दिक्षु पञ्चधा विभक्तं दिगात्मभूतं, तद्द्वारेण सर्वं जगत् आत्मत्वेन उपगम्य, अहं अस्मि दिगात्मा इति व्यवस्थितः, ४४६०पूर्वाभिमुखः — ४४६१सप्रतिष्ठावचनात्; ४४६२यथा याज्ञवल्क्यस्य प्रतिज्ञा तथा एव पृच्छति — किन्देवतः त्वं अस्यां दिश्यसे इति। ४४६३सर्वत्र हि वेदे यां यां देवतां उपास्ते इह एव तद्भूतः तां तां प्रतिपद्यत इति; ४४६४तथा च वक्ष्यति — ‘देवो भूत्वा देवान् अपि एति’(बृ.उ.४.१.२) इति। ४४६५अस्यां प्राच्यां का देवता दिगात्मनः तव अधिष्ठात्री, कया देवतया त्वं प्राचीदिग्रूपेण सम्पन्नः इत्यर्थः। इतर आह — आदित्यदेवतः इति; प्राच्यां दिशि मम आदित्यो देवता, सोऽहं आदित्यदेवतः। सदेवा इति एतत् उक्तं, सप्रतिष्ठा इति तु वक्तव्यं इत्याह — सः आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति, चक्षुषी इति; ४४६६अध्यात्मतः चक्षुषः आदित्यो निष्पन्नः इति हि मन्त्रब्राह्मणवादाः — ‘चक्षोः सूर्यो अजायत’(ऋ.सं.१०.९०.१३) ‘चक्षुषः आदित्यः’(ऐ.उ.१.१.४) इत्यादि; ४४६७कार्यं हि कारणे प्रतिष्ठितं भवति। कस्मिन् नु चक्षुः प्रतिष्ठितं इति, रूपेषु इति; ४४६८रूपग्रहणाय हि रूपात्मकं चक्षुः रूपेण प्रयुक्तं; ४४६९यैः हि रूपैः प्रयुक्तं तैः आत्मग्रहणाय आरब्धं चक्षुः; ४४७०तस्मात् सादित्यं चक्षुः सह प्राच्या दिशा सह तत्स्थैः सर्वैः रूपेषु प्रतिष्ठितम्। ४४७१चक्षुषा सह प्राची दिक् सर्वा रूपभूता; तानि च कस्मिन् नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि इति; हृदये इति ह उवाच; हृदयारब्धानि रूपाणि; ४४७२रूपाकारेण हि हृदयं परिणतं; ४४७३यस्मात् हृदयेन हि रूपाणि सर्वो लोको जानाति; ४४७४हृदयं इति बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशः; तस्मात् हृदये हि एव रूपाणि प्रतिष्ठितानि; ४४७५हृदयेन हि स्मरणं भवति रूपाणां ४४७६वासनात्मनां; तस्मात् हृदये रूपाणि प्रतिष्ठितानि इत्यर्थः। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥

३६३किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसे इति पूर्ववत् — दक्षिणायां दिशि का देवता तव। यमदेवत इति — यमो देवता मम दक्षिणादिग्भूतस्य। सः यमः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति, यज्ञः इति — यज्ञे कारणे प्रतिष्ठितो यमः सह दिशा। कथं पुनः यज्ञस्य कार्यं यम इत्युच्यते — ऋत्विग्भिः निष्पादितो यज्ञः; दक्षिणया यजमानः तेभ्यो यज्ञं निष्क्रीय तेन यज्ञेन दक्षिणां दिशं सह यमेन अभिजायति; तेन यज्ञे यमः कार्यत्वात् प्रतिष्ठितः सह दक्षिणया दिशा। कस्मिन् नु यज्ञः प्रतिष्ठितं इति, ४४७७–४४७९दक्षिणायां इति — ४४८०दक्षिणया सः निष्क्रीयते; तेन दक्षिणाकार्यं यज्ञः। कस्मिन् नु दक्षिणा प्रतिष्ठिता इति, श्रद्धायां इति — श्रद्धा नाम दित्सुत्वं आस्तिक्यबुद्धिः भक्तिसहिता। कथं तस्यां प्रतिष्ठिता दक्षिणा ? ४४८१यस्मात् यदा हि एव श्रद्धत्ते अथ दक्षिणां ददाति, न अश्रद्दधत् दक्षिणां ददाति; तस्मात् श्रद्धायां हि एव दक्षिणा प्रतिष्ठिता इति। कस्मिन् नु श्रद्धा प्रतिष्ठिता इति, हृदये इति ह उवाच — ४४८२हृदयस्य हि वृत्तिः श्रद्धा यस्मात्, ४४८३हृदयेन हि श्रद्धां जानाति; ४४८४वृत्तिः च वृत्तिमति प्रतिष्ठिता भवति; तस्मात् हृदये हि एव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवति इति। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥

३६४किं देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसे इति। तस्यां वरुणोऽधिदेवता मम। सः वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति, अप्सु इति — अपां हि वरुणः कार्यं, ‘श्रद्धा वा आपः’(तै.सं.१.६.८.१) ‘श्रद्धातो वरुणं असृजत’ इति श्रुतेः। कस्मिन् नु आपः प्रतिष्ठिता इति, रेतसि इति — ‘रेतसो हि आपः सृष्टाः’ इति श्रुतेः। कस्मिन् नु रेतः प्रतिष्ठितं इति, हृदये इति — यस्मात् हृदयस्य कार्यं रेतः; ४४८५कामो हृदयस्य वृत्तिः; ४४८६कामिनो हि हृदयात् रेतोऽधिस्कन्दति; ४४८७तस्मात् अपि प्रतिरूपं अनुरूपं पुत्रं जातं आहुः लौकिकाः — अस्य पितुः हृदयात् इव अयं पुत्रः सृप्तः विनिःसृतः, हृदयात् इव निर्मितो यथा सुवर्णेन निर्मितः कुण्डलः। तस्मात् हृदये हि एव रेतः प्रतिष्ठितं भवति इति। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥

३६५किन्देवतोऽस्यां उदीच्यां दिश्यसे इति, सोमदेवत इति — सोमः इति लतां सोमं देवतां च एकीकृत्य निर्देशः। सः सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति, दीक्षायां इति — ४४८८–४४९०दीक्षितो हि यजमानः सोमं क्रीणाति; क्रीतेन सोमेन इष्ट्वा ज्ञानवान् उत्तरां दिशं प्रतिपद्यते सोमदेवताधिष्ठितां सौम्याम्। कस्मिन् नु दीक्षा प्रतिष्ठिता इति, सत्यं इति — कथं ? यस्मात् सत्ये दीक्षा प्रतिष्ठिता, तस्मात् अपि दीक्षितं आहुः — सत्यं वद इति — ४४९१कारणभ्रेषे कार्यभ्रेषो मा भूत् इति। ४४९२सत्ये हि एव दीक्षा प्रतिष्ठिता इति। कस्मिन् नु सत्यं प्रतिष्ठितं इति; हृदये इति ह उवाच; हृदयेन हि सत्यं जानाति; तस्मात् हृदये हि एव सत्यं प्रतिष्ठितं भवति इति। एवं एव एतत् याज्ञवल्क्य॥

३६६किन्देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसे इति। ४४९३मेरोः समन्ततो वसतां अव्यभिचारात् ऊर्ध्वा दिक् ध्रुवा इत्युच्यते। अग्निदेवत इति — ४४९४ऊर्ध्वायां हि प्रकाशभूयस्त्वं, प्रकाशः च अग्निः सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति, वाचि इति। कस्मिन् नु वाक्प्रतिष्ठिता इति, हृदये इति। ४४९५तत्र याज्ञवल्क्यः सर्वासु दिक्षु विप्रसृतेन हृदयेन सर्वा दिश आत्मत्वेन अभिसम्पन्नः; ४४९६–४४९७स देवाः सप्रतिष्ठा दिश आत्मभूताः तस्य नामरूपकर्मात्मभूतस्य याज्ञवल्क्यस्य; यत् रूपं तत् प्राच्यादिशा सह हृदयभूतं याज्ञवल्क्यस्य; ४४९८यत् केवलं कर्म पुत्रोत्पादनलक्षणं च ज्ञानसहितं च सह फलेन अधिष्ठात्रीभिः च देवताभिः दक्षिणाप्रतीच्युदीच्यः कर्मफलात्मिकाः हृदयं एव आपन्नाः तस्य; ४४९९ध्रुवया दिशा सह नाम सर्वं वाग्द्वारेण हृदयं एव आपन्नं; ४५००एतावत् हि इदं सर्वं; यत् उत रूपं वा कर्म वा नाम वा इति तत् सर्वं हृदयं एव; ४५०१तत् सर्वात्मकं हृदयं पृच्छ्यते — कस्मिन् नु हृदयं प्रतिष्ठितं इति॥

३६७अहल्लिका इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः — ४५०२नामान्तरेण सम्बोधनं कृतवान्। ४५०३यत्र यस्मिन् काले, एतत् हृदयं आत्मा अस्य शरीरस्य अन्यत्र क्वचित् देशान्तरे, अस्मत् अस्मत्तः, वर्तत इति मन्यासै मन्यसे — ४५०४–४५०५यत् हि यदि हि एतत् हृदयं अन्यत्र अस्मत् स्यात् भवेत्, श्वानो वा एनत् शरीरं तदा अद्युः, वयांसि वा पक्षिणो वा एनत् विमथ्नीरन् विलोडयेयुः विकर्षेरन् इति। तस्मात् मयि शरीरे हृदयं प्रतिष्ठितं इत्यर्थः। ४५०६शरीरस्य अपि नामरूपकर्मात्मकत्वात् हृदये प्रतिष्ठितत्वम्॥

३६८४५०७हृदयशरीरयोः एवं अन्योन्यप्रतिष्ठा उक्ता कार्यकरणयोः; अतः त्वां पृच्छामि — कस्मिन् नु त्वं च शरीरं आत्मा च तव हृदयं प्रतिष्ठितौ स्थ इति; प्राणः इति; देहात्मानौ प्राणे प्रतिष्ठितौ स्यातां प्राणवृत्तौ। कस्मिन् नु प्राणः प्रतिष्ठितं इति, अपानः इति — ४५०८सा अपि प्राणवृत्तिः प्राक् एव प्रेयात्, अपानवृत्त्या चेत् न निगृह्येत। कस्मिन् नु अपानः प्रतिष्ठितं इति, व्यानः इति — ४५०९सा अपि अपानवृत्तिः अध एव यायात् प्राणवृत्तिः च प्राक् एव, मध्यस्थया चेत् व्यानवृत्त्या न निगृह्येत। कस्मिन् नु व्यानः प्रतिष्ठितं इति, उदानः इति — ४५१०सर्वाः तिस्रोऽपि वृत्तयः उदाने कीलस्थानीये चेत् न निबद्धाः, विष्वक् एव इयुः। कस्मिन् नु उदानः प्रतिष्ठितं इति, समानः इति — समानप्रतिष्ठा हि एताः सर्वा वृत्तयः। ४५११एतत् उक्तं भवति — शरीरहृदयवायवोऽन्योन्यप्रतिष्ठाः। सङ्घातेन नियता वर्तन्ते ४५१२विज्ञानमयार्थप्रयुक्ता इति। ४५१३सर्वं एतत् येन नियतं यस्मिन् प्रतिष्ठितं आकाशान्तं ओतं च प्रोतं च, तस्य निरुपाधिकस्य साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्मणो निर्देशः कर्तव्यं इति अयं आरम्भः। ४५१४सः एषः — ४५१५सः यो ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति निर्दिष्टो मधुकाण्डे एषः सः, ४५१६सोऽयं आत्मा अगृह्यः न गृह्यः; कथं ? यस्मात् सर्वकार्यधर्मातीतः, तस्मात् अगृह्यः; ४५१७कुतः ? यस्मात् न हि गृह्यते; यत् हि करणगोचरं व्याकृतं वस्तु, ४५१८तद्ग्रहणगोचरं; इदं तु तद्विपरीतं आत्मतत्त्वम्। तथा अशीर्यः — यत् हि मूर्तं संहतं शरीरादि तत् शीर्यते; अयं तु तत् विपरीतः; अतो न हि शीर्यते। तथा असङ्गः — मूर्तो मूर्तान्तरेण सम्बध्यमानः सज्यते; अयं च तत् विपरीतः; अतो न हि सज्यते। तथा असितः अबद्धः — यत् हि मूर्तं तत् बध्यते; अयं तु तद्विपरीतत्वात् असितः; अबद्धत्वात् न व्यथते; अतो न रिष्यति — ग्रहणविशरणसङ्गबन्धकार्यधर्मरहितत्वात् न रिष्यति न हिंसां आपद्यते न विनश्यति इत्यर्थः। ४५१९क्रमं अतिक्रम्य औपनिषदस्य पुरुषस्य आख्यायिकातोऽपसृत्य श्रुत्या स्वेन रूपेण ४५२०त्वरया निर्देशः कृतः; ४५२१ततः पुनः आख्यायिकां एव आश्रित्य आह — एतानि यानि उक्तानि ४५२२अष्टौ आयतनानि ‘पृथिवी एव यस्य आयतनं’ इति एवं आदीनि, अष्टौ लोकाः अग्निलोकादयः, अष्टौ देवाः ‘अमृतं इति ह उवाच’(बृ.उ.३.९.१०) इति एवं आदयः, अष्टौ पुरुषाः ‘शरीरः पुरुषः’ इत्यादि — सः यः कश्चित् तान् पुरुषान् शारीरप्रभृतीन् निरुह्य निश्चयेन ऊह्य गमयित्वा अष्टचतुष्कभेदेन लोकस्थितिं उपपाद्य, पुनः प्राचीदिगादिद्वारेण प्रत्युह्य उपसंहृत्य स्वात्मनि हृदये अत्यक्रामत् अतिक्रान्तवान् उपाधिधर्मं हृदयाद्यात्मत्वं; स्वेन एव आत्मना व्यवस्थितो यः औपनिषदः पुरुषः अशनायादिवर्जित ४५२३उपनिषत्सु एव विज्ञेयः न अन्यप्रमाणगम्यः, तं त्वा त्वां विद्याभिमानिनं पुरुषं पृच्छामि। तं चेत् यदि मे न विवक्ष्यसि विस्पष्टं न कथयिष्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यति इत्याह याज्ञवल्क्यः। तं तु औपनिषदं पुरुषं शाकल्यो न मेने ह न विज्ञातवान् किल। तस्य ह मूर्धा विपपात विपतितः। ४५२४समाप्ता आख्यायिका। श्रुतेः वचनं, ‘तं ह न मेने’ इत्यादि। ४५२५किं च अपि ह अस्य परिमोषिणः तस्कराः अस्थीनि अपि संस्कारार्थं शिष्यैः नीयमानानि गृहान् प्रत्यपजह्रुः अपहृतवन्तः — किं निमित्तं — अन्यत् धनं नीयमानं मन्यमानाः। ४५२६पूर्ववृत्ता हि आख्यायिका इह सूचिता। ४५२७–४५२८अष्टाध्याय्यां किल शाकल्येन याज्ञवल्क्यस्य समानान्त एव संवादो निर्वृत्तः; तत्र याज्ञवल्क्येन शापो दत्तः — ‘पुरे अतिथ्ये मरिष्यसि न ते अस्थीनि चन गृहान् प्राप्स्यन्ति’(शत.ब्रा.११.६.३.११) इति ‘सः ह तथा एव ममार; तस्य ह अपि अन्यत् मन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थीनि अपजह्रुः; तस्मात् न उपवादी स्यात् उत हि एवंवित् परो भवति इति’(शत.ब्रा.११.६.३.११)। ४५२९सा एषा आख्यायिका आचारार्थं सूचिता विद्यास्तुतये च इह॥

३६९४५३२यस्य न इति न इति इति अन्यप्रतिषेधद्वारेण ब्रह्मणो निर्देशः कृतः तस्य विधिमुखेन कथं निर्देशः कर्तव्यं इति पुनः आख्यायिकां एव आश्रित्य आह मूलं च जगतो वक्तव्यं इति। ४५३३आख्यायिकासम्बन्धः तु अब्रह्मविदो ब्राह्मणान् जित्वा गोधनं हर्तव्यं इति। ४५३४न्यायं मत्वा आह —

३७०अथ ह उवाच। अथ अनन्तरं तूष्णीम्भूतेषु ब्राह्मणेषु ह उवाच, हे ब्राह्मणाः भगवन्तः इति एवं सम्बोध्य — यो वः ४५३५युष्माकं मध्ये कामयते इच्छति — याज्ञवल्क्यं पृच्छामि इति, सः मा मां आगत्य पृच्छतु; सर्वे वा मा पृच्छत — सर्वे वा यूयं मा मां पृच्छत; यो वः कामयते — याज्ञवल्क्यो मां पृच्छतु इति, तं वः पृच्छामि; सर्वान् वा वः युष्मान् अहं पृच्छामि। ते ह ब्राह्मणाः न दधृषुः — ते ब्राह्मणाः एवं उक्ता अपि न प्रगल्भाः संवृत्ताः किञ्चित् अपि प्रति उत्तरं वक्तुम्॥

३७१४५३६तेषु अप्रगल्भभूतेषु ब्राह्मणेषु तान् ह एतैः वक्ष्यमाणैः श्लोकैः पप्रच्छ पृष्टवान्। यथा लोके वृक्षो वनस्पतिः, ४५३७वृक्षस्य विशेषणं वनस्पतिः इति, तथा एव पुरुषोऽमृषा — अमृषा सत्यं एतत्; ४५३८तस्य लोमानि — तस्य पुरुषस्य लोमानि इतरस्य वनस्पतेः पर्णानि; त्वक् अस्य उत्पाटिका बहिः — त्वक् अस्य पुरुषस्य इतरस्य उत्पाटिका वनस्पतेः॥

३७२त्वच एव सकाशात् अस्य पुरुषस्य रुधिरं प्रस्यन्दि, वनस्पतेः त्वचः उत्पटः — त्वच एव उत्स्फुटति यस्मात्; एवं सर्वं समानं एव वनस्पतेः पुरुषस्य च; तस्मात् आतृण्णात् हिंसितात् प्रैति तत् रुधिरं निर्गच्छति, वृक्षात् इव आहतात् छिन्नात् रसः॥

३७३एवं मांसानि अस्य पुरुषस्य, वनस्पतेः तानि शकराणि शकलानि इत्यर्थः। किनाटं, वृक्षस्य किनाटं नाम शकलेभ्योऽभ्यन्तरं वल्कलरूपं काष्ठसँलग्नं, तत् स्नाव पुरुषस्य; तत् स्थिरं — तत् च किनाटं स्नाववत् दृढं हि तत्; अस्थीनि पुरुषस्य, स्नाव्नोऽन्तरतः अस्थीनि भवन्ति; तथा किनाटस्य अभ्यन्तरतो दारूणि काष्ठानि; मज्जा, मज्जा एव वनस्पतेः पुरुषस्य च मज्जा उपमा कृता, मज्जायाः उपमा मज्जा उपमा, न अन्यो विशेषोऽस्ति इत्यर्थः; यथा वनस्पतेः मज्जा तथा पुरुषस्य, यथा पुरुषस्य तथा वनस्पतेः॥४५३९

३७४यत् ४५४०यदि वृक्षो वृक्णः छिन्नः रोहति पुनः पुनः प्ररोहति प्रादुः भवति मूलात् पुनः नवतरः पूर्वस्मात् अभिनवतरः; ४५४१यत् एतस्मात् विशेषणात् प्राक् वनस्पतेः पुरुषस्य च, सर्वं सामान्यं अवगतं; अयं तु वनस्पतौ विशेषो दृश्यते — यत् छिन्नस्य प्ररोहणं; न तु पुरुषे मृत्युना वृक्णे पुनः प्ररोहणं दृश्यते; ४५४२भवितव्यं च कुतश्चित् प्ररोहणेन; तस्मात् वः पृच्छामि — मर्त्यः मनुष्यः स्वित् मृत्युना वृक्णः कस्मात् मूलात् प्ररोहति, मृतस्य पुरुषस्य कुतः प्ररोहणं इत्यर्थः॥

३७५यदि चेत् एवं वदथ — रेतसः प्ररोहति इति, मा वोचत मा एवं वक्तुं अर्हथ; कस्मात् ? ४५४३यस्मात् जीवतः पुरुषात् तत् रेतः प्रजायते, न मृतात्। ४५४४अपि च धानारुहः धानाः बीजं, बीजरुहोऽपि वृक्षो भवति, न केवलं काण्डरुहः एव; इव — शब्दोऽनर्थकः; ४५४५वै वृक्षः अञ्जसा साक्षात् प्रेत्य मृत्वा सम्भवः ४५४६धानातोऽपि प्रेत्य सम्भवो भवेत् अञ्जसा पुनः वनस्पतेः॥

३७६यत् ४५४७यदि सह मूलेन धानया वा आवृहेयुः उद्यच्छेयुः उत्पाटयेयुः वृक्षं, न पुनः आभवेत् पुनः आगत्य न भवेत्। ४५४८तस्मात् वः पृच्छामि — सर्वस्य एव जगतो मूलं मर्त्यः स्वित् मृत्युना वृक्णः कस्मात् मूलात् प्ररोहति॥

३७७४५४९जातः एव इति, मन्यध्वं यदि, किं अत्र प्रष्टव्यं इति — ४५५०जनिष्यमाणस्य हि सम्भवः प्रष्टव्यः, ४५५१न जातस्य; अयं तु जातः एव अतोऽस्मिन् विषये प्रश्नः एव न उपपद्यते इति चेत् — न; किं तर्हि ? मृतः पुनः अपि जायते एव ४५५२अन्यथा अकृताभ्यागमकृतनाशप्रसङ्गात्; ४५५३अतो वः पृच्छामि — को नु एनं मृतं पुनः जनयेत्। तत् न विजज्ञुः ब्राह्मणाः — यतो मृतः पुनः प्ररोहति ४५५४जगतो मूलं न विज्ञातं ब्राह्मणैः; ४५५५अतो ब्रह्मिष्ठत्वात् हृता गावः; याज्ञवल्क्येन जिता ब्राह्मणाः। ४५५६समाप्ता आख्यायिका। ४५५७यत् जगतो मूलं, येन च शब्देन साक्षात् व्यपदिश्यते ब्रह्म, यत् याज्ञवल्क्यो ब्राह्मणान् पृष्टवान्, तत् स्वेन रूपेण श्रुतिः अस्मभ्यं आह — विज्ञानं ४५५८विज्ञप्तिः विज्ञानं, तत् च आनन्दं, ४५५९–४५६१न विषयविज्ञानवत् दुःखानुविद्धं, किं तर्हि प्रसन्नं शिवं अतुलं अनायासं ४५६२–४५६३नित्यतृप्तं एकरसं इत्यर्थः। किं तत् ब्रह्म ४५६४उभयविशेषणवत् रातिः रातेः षष्ठ्यर्थे प्रथमा, धनस्य इत्यर्थः; धनस्य दातुः कर्मकृतो यजमानस्य परायणं परा गतिः कर्मफलस्य प्रदातृ। ४५६५किञ्च व्युत्थाय एषणाभ्यः तस्मिन् एव ब्रह्मणि तिष्ठति अकर्मकृत्, तत् ब्रह्म वेत्ति इति तत् वित् च, तस्य — तिष्ठमानस्य च तद्विदः, ब्रह्मवित् इत्यर्थः, परायणं इति॥

३७८४५६६अत्र इदं विचार्यते — आनन्दशब्दो लोके सुखवाची प्रसिद्धः; ४५६७अत्र च ब्रह्मणो विशेषणत्वेन आनन्दशब्दः श्रूयते आनन्दं ब्रह्म इति; ४५६८श्रुत्यन्तरे च — ४५६९‘आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.९) ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’(तै.उ.२.९.१) ‘यत् एषः आकाशे आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१) ‘यो वै भूमा तत् सुखं’(छा.उ.७.२३.१) इति च; ‘एषः परम आनन्दः’ इति एवमाद्याः; ४५७०संवेद्ये च सुखे आनन्दशब्दः प्रसिद्धः; ४५७१–४५७२ब्रह्मानन्दः च यदि संवेद्यः स्यात्, युक्ता एते ब्रह्मणि आनन्दशब्दाः। ननु च श्रुतिप्रामाण्यात् संवेद्यानन्दस्वरूपं एव ब्रह्म, किं तत्र विचार्यं इति — ४५७३न, विरुद्धश्रुतिवाक्यदर्शनात् — ४५७४सत्यं, आनन्दशब्दो ब्रह्मणि श्रूयते; विज्ञानप्रतिषेधः च एकत्वे — ४५७५‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत्, तत् केन कं पश्येत्, तत् केन किं विजानीयात्’(बृ.उ.४.५.१५) ‘यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा’(छा.उ.७.२४.१) ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद’(बृ.उ.४.३.२१) इत्यादि; ४५७६विरुद्धश्रुतिवाक्यदर्शनात् तेन कर्तव्यो विचारः। ४५७७तस्मात् युक्तं वेदवाक्यार्थनिर्णयाय विचारयितुम्। ४५७८मोक्षवादिविप्रतिपत्तेः च — ४५७९साङ्ख्याः वैशेषिकाः च मोक्षवादिनो नास्ति मोक्षे सुखं संवेद्यं इति एवं विप्रतिपन्नाः; अन्ये निरतिशयं सुखं स्वसंवेद्यं इति॥

३७९४५८०किं तावत् युक्तं ? आनन्दादिश्रवणात् ४५८१–४५८२‘जक्षत् क्रीडन् रममाणः’(छा.उ.८.१२.३) ‘सः यदि पितृलोककामो भवति’(छा.उ.८.२.१) ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) ‘सर्वान् कामान् समश्नुते’(तै.उ.२.५.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः मोक्षे सुखं संवेद्यं इति। ननु एकत्वे कारकविभागाभावात् विज्ञानानुपपत्तिः, ४५८३क्रियायाः च अनेककारकसाध्यत्वात् विज्ञानस्य च क्रियात्वात् — ४५८४न एषः दोषः; शब्दप्रामाण्यात् भवेत् ४५८५–४५८६विज्ञानं आनन्दविषये; ‘विज्ञानं आनन्दं’ इत्यादीनि आनन्दस्वरूपस्य असंवेद्यत्वे अनुपपन्नानि वचनानि इति अवोचाम। ननु वचनेन अपि अग्नेः शैत्यं उदकस्य च औष्ण्यं न क्रियते एव, ज्ञापकत्वात् वचनानां; ४५८७–४५८८न च देशान्तरे अग्निः शीतं इति शक्यते ज्ञापयितुं; अगम्ये वा देशान्तरे उष्णं उदकं इति — न, प्रत्यगात्मनि आनन्दविज्ञानदर्शनात्; ४५८९न ‘विज्ञानं आनन्दं’ इति एवं आदीनां वचनानां शीतोऽग्निः इत्यादिवाक्यवत् प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वम्। ४५९०अनुभूयते तु अविरुद्धार्थता; ४५९१सुखी अहं इति सुखात्मकं आत्मानं स्वयं एव वेदयते; ४५९२–४५९३तस्मात् सुतरां प्रत्यक्षाविरुद्धार्थता; तस्मात् आनन्दं ब्रह्म विज्ञानात्मकं सत् स्वयं एव वेदयते। ४५९४तथा आनन्दप्रतिपादिकाः श्रुतयः समञ्जसाः स्युः ‘जक्षत् क्रीडन् रममाणः’ इति एवमाद्याः पूर्वोक्ताः॥

३८०४५९५न, ४५९६कार्यकरणाभावे अनुपपत्तेः विज्ञानस्य — ४५९७शरीरवियोगो हि मोक्षः आत्यन्तिकः; शरीराभावे च करणानुपपत्तिः, आश्रयाभावात्; ततः च विज्ञानानुपपत्तिः अकार्यकरणत्वात्; ४५९८देहाद्यभावे च विज्ञानोत्पत्तौ सर्वेषां कार्यकरणोपादानानर्थक्यप्रसङ्गः। ४५९९एकत्वविरोधात् च — ४६००परं चेत् ब्रह्म आनन्दात्मकं आत्मानं नित्यविज्ञानत्वात् नित्यं एव विजानीयात्, ४६०१तत् न; ४६०२संसारी अपि संसारविनिर्मुक्तः स्वाभाव्यं प्रतिपद्येत; ४६०३जलाशयः इव उदकाञ्जलिः क्षिप्तः न पृथक्त्वेन व्यवतिष्ठते आनन्दात्मकब्रह्मविज्ञानाय; ४६०४तदा मुक्तः आनन्दात्मकं आत्मानं वेदयत इति एतत् अनर्थकं वाक्यम्। ४६०५अथ ब्रह्मानन्दं अन्यः सन् मुक्तो वेदयते, प्रत्यगात्मानं च, ४६०६अहं अस्मि आनन्दस्वरूप इति; ४६०७तदा एकत्वविरोधः; तथा च सति सर्वश्रुतिविरोधः। ४६०८तृतीया च कल्पना न उपपद्यते। ४६०९किञ्च अन्यत्, ब्रह्मणः च निरन्तरात्मानन्दविज्ञाने विज्ञानाविज्ञानकल्पनानर्थक्यं; ४६१०निरन्तरं चेत् आत्मानन्दविषयं ब्रह्मणो विज्ञानं, तत् एव तस्य स्वभावः इति आत्मानन्दं विजानाति इति कल्पना अनुपपन्ना; ४६११अतद्विज्ञानप्रसङ्गे हि कल्पनायाः अर्थवत्त्वं, यथा आत्मानं परं च वेत्ति इति; ४६१२न हि इष्वाद्यासक्तमनसो नैरन्तर्येण इषुज्ञानाज्ञानकल्पनायाः अर्थवत्त्वम्। ४६१३अथ विच्छिन्नं आत्मानन्दं विजानाति — ४६१४विज्ञानस्य आत्मविज्ञानच्छिद्रे अन्यविषयत्वप्रसङ्गः; ४६१५आत्मनः च विक्रियावत्त्वं, ततः च अनित्यत्वप्रसङ्गः। ४६१६तस्मात् ‘विज्ञानं आनन्दं’ इति स्वरूपान्वाख्यानपरा एव श्रुतिः, न आत्मानन्दसंवेद्यत्वार्था। ४६१७–४६१८‘जक्षत् क्रीडन्’(छा.उ.८.१२.३) इत्यादिश्रुतिविरोधोऽसंवेद्यत्व इति चेत् न, सर्वात्मैकत्वे यथाप्राप्तानुवादित्वात् — ४६१९मुक्तस्य सर्वात्मभावे सति यत्र क्वचित् योगिषु देवेषु वा जक्षणादि प्राप्तं; तत् यथाप्राप्तं एव अनूद्यते — ४६२०तत् तस्य एव सर्वात्मभावात् इति सर्वात्मभावमोक्षस्तुतये। ४६२१यथाप्राप्तानुवादित्वे दुःखित्वं अपि इति चेत् — ४६२२योग्यादिषु यथाप्राप्तजक्षणादिवत् स्थावरादिषु यथाप्राप्तदुःखित्वं अपि इति चेत् — ४६२३न, नामरूपकृतकार्यकरणोपाधिसम्पर्कजनितभ्रान्त्यध्यारोपितत्वात् सुखित्वदुःखित्वादिविशेषस्य इति परिहृतं एतत् सर्वम्। ४६२४विरुद्धश्रुतीनां च विषयं अवोचाम। ४६२५तस्मात् ‘एषोऽस्य परम आनन्दः’(बृ.उ.४.३.३२) इतिवत् सर्वाणि आनन्दवाक्यानि द्रष्टव्यानि॥

इति तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम्॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः॥