प्रथमोऽध्यायः — प्रथमः पादः

११–५युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोः विषयविषयिणोः तमःप्रकाशवत् विरुद्धस्वभावयोः इतरेतरभावानुपपत्तौ सिद्धायां, ६तद्धर्माणां अपि सुतरां इतरेतरभावानुपपत्तिः — ७इति अतः ८अस्मत्प्रत्ययगोचरे ९विषयिणि १०चिदात्मके ११युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य १२विषयस्य १३तद्धर्माणां च अध्यासः १४तद्विपर्ययेण १५–१६विषयिणः तद्धर्माणां च विषये अध्यासो मिथ्या इति भवितुं युक्तम्। १७–२३तथा अपि अन्योन्यस्मिन् अन्योन्यात्मकतां अन्योन्यधर्मान् च अध्यस्य इतरेतराविवेकेन २४–२५अत्यन्तविविक्तयोः धर्मधर्मिणोः मिथ्याज्ञाननिमित्तः २६–२७सत्यानृते मिथुनीकृत्य ‘अहं इदं’ ‘मम इदं’ इति २८नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः॥२९

२३०आह — ३१कोऽयं अध्यासो नाम इति। ३२उच्यते — स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः। ३३तं ३४केचित् अन्यत्र अन्यधर्माध्यासः इति वदन्ति। केचित् तु यत्र यत् अध्यासः तद्विवेकाग्रहनिबन्धनो भ्रमः इति। ३५अन्ये तु यत्र यत् अध्यासः तस्य एव विपरीतधर्मत्वकल्पनां आचक्षते। ३६सर्वथा अपि तु अन्यस्य अन्यधर्मावभासतां न व्यभिचरति। ३७तथा च लोके अनुभवः — ३८शुक्तिका हि रजतवत् अवभासते, ३९एकः चन्द्रः सद्वितीयवत् इति॥

३४०कथं पुनः प्रत्यगात्मनि अविषये अध्यासो विषयतद्धर्माणां ? ४१सर्वो हि पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरं अध्यस्यति; ४२युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनः अविषयत्वं ब्रवीषि। ४३उच्यते — ४४न तावत् अयं एकान्तेन अविषयः, ४५अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् ४६अपरोक्षत्वात् च ४७प्रत्यगात्मप्रसिद्धेः। ४८न च अयं अस्ति नियमः — पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरं अध्यसितव्यं इति। अप्रत्यक्षे अपि हि आकाशे बालाः तलमलिनतादि अध्यस्यन्ति। ४९एवं अविरुद्धः प्रत्यगात्मनि अपि अनात्माध्यासः॥

४५०तं एतं एवंलक्षणं अध्यासं पण्डिताः अविद्या इति मन्यन्ते। ५१तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यां आहुः। ५२तत्र एवं सति, यत्र यत् अध्यासः, तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेण अपि सः न सम्बध्यते। ५३तं एतं अविद्याख्यं आत्मानात्मनोः इतरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लौकिका वैदिकाः च प्रवृत्ताः, सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणि। ५४कथं पुनः अविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि च इति ? ५५उच्यते — ५६देहेन्द्रियादिषु अहंममाभिमानरहितस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः। ५७न हि इन्द्रियाणि अनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारः सम्भवति। ५८न च अधिष्ठानं अन्तरेण इन्द्रियाणां व्यवहारः सम्भवति। ५९न च अनध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चित् व्याप्रियते। ६०–६१न च एतस्मिन् सर्वस्मिन् असति असङ्गस्य आत्मनः प्रमातृत्वं उपपद्यते। न च प्रमातृत्वं अन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिः अस्ति। ६२तस्मात् अविद्यावद्विषयाणि एव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि च इति। ६३पश्वादिभिः च अविशेषात्। ६४–६५यथा हि पश्वादयः शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां सम्बन्धे सति शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निवर्तन्ते, अनुकूले च प्रवर्तन्ते; यथा दण्डोद्यतकरं पुरुषं अभिमुखं उपलभ्य ‘मां हन्तुं अयं इच्छति’ इति पलायितुं आरभन्ते, ६६हरिततृणपूर्णपाणिं उपलभ्य तं प्रति अभिमुखीभवन्ति; ६७एवं पुरुषाः अपि व्युत्पन्नचित्ताः क्रूरदृष्टीन् आक्रोशतः खड्गोद्यतकरान् बलवतः उपलभ्य ततो निवर्तन्ते, तद्विपरीतान् प्रति प्रवर्तन्ते। ६८अतः समानः पश्वादिभिः पुरुषाणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः। ६९पश्वादीनां च प्रसिद्धः अविवेकपुरस्सरः प्रत्यक्षादिव्यवहारः। ७०तत्सामान्यदर्शनात् व्युत्पत्तिमतां अपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारः तत्कालः समानः इति निश्चीयते। ७१शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी न अविदित्वा आत्मनः परलोकसम्बन्धं अधिक्रियते, ७२–७३तथापि न वेदान्तवेद्यं अशनायाद्यतीतं अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदं असंसार्यात्मतत्त्वं अधिकारे अपेक्ष्यते, ७४अनुपयोगात् ७५अधिकारविरोधात् च। ७६प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात् प्रवर्तमानं शास्त्रं अविद्यावद्विषयत्वं न अतिवर्तते। ७७तथा हि — ‘ब्राह्मणो यजेत’ इत्यादीनि शास्त्राणि आत्मनि वर्णाश्रमवयोऽवस्थादिविशेषाध्यासं आश्रित्य प्रवर्तन्ते। ७८अध्यासो नाम अतस्मिन् तद्बुद्धिः इति अवोचाम। ७९तत् यथा — ८०पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहं एव विकलः सकलो वा इति बाह्यधर्मान् आत्मनि अध्यस्यति। ८१तथा देहधर्मान् ‘स्थूलोऽहं कृशोऽहं गौरोऽहं तिष्ठामि गच्छामि लङ्घयामि च’ इति। ८२तथा इन्द्रियधर्मान् ‘मूकः काणः क्लीबो बधिरोऽन्धोऽहं’ इति; ८३तथा अन्तःकरणधर्मान् कामसङ्कल्पविचिकित्साध्यवसायादीन्। ८४–८५एवं अहंप्रत्ययिनं अशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मनि अध्यस्य ८६तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेण अन्तःकरणादिषु अध्यस्यति। ८७एवं अयं अनादिः अनन्तो ८८नैसर्गिकोऽध्यासो ८९मिथ्याप्रत्ययरूपः ९०कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः ९१सर्वलोकप्रत्यक्षः। ९२अस्य अनर्थहेतोः प्रहाणाय ९३आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये ९४सर्वे वेदान्ताः आरभ्यन्ते। ९५यथा च अयं अर्थः सर्वेषां ९६वेदान्तानां, तथा वयं अस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः। वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य इदं आदिमं सूत्रं —

सूत्रम् १.१.१

जिज्ञासाधिकरणम्

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा॥१॥

५९७तत्र अथशब्दः आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते; ९८न अधिकारार्थः, ९९ब्रह्मजिज्ञासायाः अनधिकार्यत्वात्। १००मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात्। १०१अर्थान्तरप्रयुक्त एव हि अथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति। १०२पूर्वप्रकृतापेक्षायाः च फलतः आनन्तर्याव्यतिरेकात्। १०३सति च आनन्तर्यार्थत्वे, यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेन अपेक्षते, एवं ब्रह्मजिज्ञासा अपि यत् पूर्ववृत्तं नियमेन अपेक्षते तत् वक्तव्यम्। १०४स्वाध्यायानन्तर्यं तु समानम्। १०५ननु इह कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः; १०६न; धर्मजिज्ञासायाः प्राक् अपि अधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः। १०७यथा च हृदयाद्यवदानानां आनन्तर्यनियमः, क्रमस्य विवक्षितत्वात्, न तथा इह क्रमो विवक्षितः। शेषशेषित्वे अधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावात्। धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः १०८फलजिज्ञास्यभेदात् च। १०९अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं, ११०तत् च अनुष्ठानापेक्षं; १११निःश्रेयसफलं तु ब्रह्मविज्ञानं, ११२न च अनुष्ठानान्तरापेक्षम्। ११३भव्यः च धर्मो जिज्ञास्यो ११४न ज्ञानकाले अस्ति, ११५पुरुषव्यापारतन्त्रत्वात्। ११६इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं ११७–११८नित्यत्वात् न पुरुषव्यापारतन्त्रम्। ११९चोदनाप्रवृत्तिभेदात् च। १२०या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये नियुञ्जाना एव पुरुषं अवबोधयति। १२१ब्रह्मचोदना तु पुरुषं अवबोधयति एव केवलम्। १२२अवबोधस्य चोदनाजन्यत्वात्, १२३न पुरुषोऽवबोधे नियुज्यते। १२४यथा अक्षार्थसन्निकर्षेण अर्थावबोधे, तद्वत्। १२५तस्मात् किं अपि वक्तव्यं, यत् अनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा उपदिश्यते इति। १२६उच्यते — १२७नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थफलभोगविरागः, शमदमादिसाधनसम्पत्, मुमुक्षुत्वं च। १२८तेषु हि सत्सु, प्राक् अपि धर्मजिज्ञासायाः ऊर्ध्वं च, शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च; १२९न विपर्यये। १३०तस्मात् अथशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्यं उपदिश्यते॥

६१३१अतःशब्दः हेत्वर्थः। १३२यस्मात् वेद एव अग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानां अनित्यफलतां दर्शयति — ‘तत् यथा इह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवं एव अमुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’(छा.उ.८.१.६) इत्यादिः; १३३तथा ब्रह्मविज्ञानात् अपि परं पुरुषार्थं दर्शयति — ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिः। १३४तस्मात् यथोक्तसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या॥

७ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा। ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं ‘जन्मादि अस्य यतः’ इति। अतः एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरं आशङ्कितव्यम्। १३५–१३८ब्रह्मणे इति कर्मणि षष्ठी, १३९न शेषे; जिज्ञास्यापेक्षत्वात् जिज्ञासायाः। १४०–१४१जिज्ञास्यान्तरानिर्देशात् च। ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे अपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते, सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात्। १४२एवं अपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वं उत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयासः स्यात्। १४३न व्यर्थः, ब्रह्माश्रिताशेषविचारप्रतिज्ञानार्थत्वात् इति चेत् १४४न; प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानां अर्थाक्षिप्तत्वात्। १४५ब्रह्म हि ज्ञानेन आप्तुं इष्टतमत्वात् प्रधानम्। १४६तस्मिन् प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते, यैः जिज्ञासितैः विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति, तानि अर्थाक्षिप्तानि एव इति न पृथक् सूत्रयितव्यानि। १४७यथा ‘राजा असौ गच्छति’ इति उक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनं उक्तं भवति, तद्वत्। १४८श्रुत्यनुगमात् च। १४९‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’(तै.उ.३.१.१) इत्याद्याः श्रुतयः ‘तत् विजिज्ञासस्व। तत् ब्रह्म’(तै.उ.३.१.१) इति प्रत्यक्षं एव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति। १५०तत् च कर्मणिषष्ठीपरिग्रहे सूत्रेण अनुगतं भवति। १५१तस्मात् ब्रह्मणः इति कर्मणि षष्ठी॥

८१५२ज्ञातुं इच्छा जिज्ञासा। १५३अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्यायाः इच्छायाः कर्म, फलविषयत्वात् इच्छायाः। १५४ज्ञानेन हि प्रमाणेन अवगन्तुं इष्टं १५५ब्रह्म। ब्रह्मावगतिः हि पुरुषार्थः, १५६निःशेषसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात्। १५७तस्मात् ब्रह्म जिज्ञासितव्यम्॥

९१५८तत् पुनः ब्रह्म प्रसिद्धं अप्रसिद्धं वा स्यात्। १५९–१६०यदि प्रसिद्धं न जिज्ञासितव्यम्। अथ अप्रसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुं इति। १६१उच्यते — १६२अस्ति तावत् ब्रह्म १६३–१६७नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं १६८सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितम्। १६९ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते, १७०बृंहतेः धातोः अर्थानुगमात्। १७१सर्वस्य आत्मत्वात् च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः। १७२सर्वो हि आत्मास्तित्वं प्रत्येति, १७३न ‘न अहं अस्मि’ इति। १७४यदि हि न आत्मास्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्, सर्वो लोकः ‘न अहं अस्मि’ इति प्रतीयात्। १७५आत्मा च ब्रह्म। १७६यदि तर्हि लोके ब्रह्म आत्मत्वेन प्रसिद्धं अस्ति, ततो ज्ञातं एव इति अजिज्ञास्यत्वं पुनः आपन्नं; १७७न। तद्विशेषं प्रति विप्रतिपत्तेः। १७८देहमात्रं चैतन्यविशिष्टं आत्मा इति प्राकृताः जनाः लोकायतिकाः च प्रतिपन्नाः। १७९इन्द्रियाणि एव चेतनानि आत्मा इति अपरे। १८०मनः इति अन्ये। १८१विज्ञानमात्रं क्षणिकं इति एके। १८२शून्यं इति अपरे। १८३अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता १८४भोक्ता इति अपरे। भोक्ता एव केवलं न कर्ता इति एके। १८५अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः इति केचित्। १८६आत्मा सः भोक्तुः इति अपरे। १८७एवं बहवो विप्रतिपन्ना १८८युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः। १८९तत्र अविचार्य यत्किञ्चित् प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात् प्रतिहन्येत, १९०अनर्थं च इयात्। १९१तस्मात् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा १९२तदविरोधितर्कोपकरणा १९३निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयते॥१॥

सूत्रम् १.१.२

जन्माद्यधिकरणम्

१९४जन्माद्यस्य यतः॥२॥

१०१९५ब्रह्म जिज्ञासितव्यं इति उक्तम्। १९६किंलक्षणकं पुनः तत् ब्रह्म इति अतः आह भगवान् सूत्रकारः —१९७

१११९८जन्म उत्पत्तिः आदिः अस्य — इति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। १९९जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थः। २००जन्मनः च आदित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं २०१वस्तुवृत्तापेक्षं च। २०२श्रुतिनिर्देशः तावत् — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’(तै.उ.३.१.१) इति, अस्मिन् वाक्ये जन्मस्थितिप्रलयानां क्रमदर्शनात्। २०३वस्तुवृत्तं अपि — २०४जन्मना लब्धसत्ताकस्य धर्मिणः स्थितिप्रलयसम्भवात्। २०५अस्य इति प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिणः इदमा निर्देशः। २०६षष्ठी जन्मादिधर्मसम्बन्धार्था। २०७यतः इति कारणनिर्देशः। २०८अस्य जगतो २०९नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य २१०अनेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य २११प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य २१२मनसा अपि अचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गं यतः २१३सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः कारणात् भवति, तत् ब्रह्म इति वाक्यशेषः। २१४अन्येषां अपि भावविकाराणां त्रिषु एव अन्तर्भावः इति जन्मस्थितिनाशानां इह ग्रहणम्। २१५यास्कपरिपठितानां तु ‘जायते अस्ति’ इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थितिकाले सम्भाव्यमानत्वात् मूलकारणात् उत्पत्तिस्थितिनाशाः जगतो २१६न गृहीताः स्युः इति आशङ्क्येत। तत् मा शङ्कि; इति या उत्पत्तिः ब्रह्मणः, तत्र एव स्थितिः प्रलयः च, ते एव गृह्यन्ते। न २१७यथोक्तविशेषणस्य जगतो २१८–२१९यथोक्तविशेषणं ईश्वरं मुक्त्वा, अन्यतः २२०–२२२प्रधानात् अचेतनात् अणुभ्यः अभावात् संसारिणो वा उत्पत्त्यादि सम्भावयितुं शक्यम्। २२३न च स्वभावतः, विशिष्टदेशकालनिमित्तानां इह उपादानात्। २२४एतत् एव अनुमानं संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं मन्यन्ते ईश्वरकारणवादिनः॥

१२२२५ननु इह अपि तत् एव उपन्यस्तं जन्मादिसूत्रे। २२६न; २२७वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात् सूत्राणाम्। वेदान्तवाक्यानि हि सूत्रैः उदाहृत्य विचार्यन्ते। २२८–२२९वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिर्वृत्ता हि ब्रह्मावगतिः, न अनुमानादिप्रमाणान्तरनिर्वृत्ता। २३०सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिषु, तदर्थग्रहणदार्ढ्याय २३१–२३२अनुमानं अपि २३३वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवत्, न निवार्यते, २३४श्रुत्या एव च सहायत्वेन तर्कस्य अभ्युपेतत्वात्। तथा हि — २३५‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इति श्रुतिः २३६‘पण्डितो मेधावी २३७गन्धारान् एव उपसम्पद्येत एवं एव इह आचार्यवान् पुरुषो वेद’(छा.उ.६.१४.२) इति च पुरुषबुद्धिसाहाय्यं आत्मनो दर्शयति। २३८न धर्मजिज्ञासायां इव श्रुत्यादयः एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञासायाम्। २३९किन्तु श्रुत्यादयोऽनुभवादयो च २४०यथासम्भवं इह प्रमाणं, २४१–२४२अनुभवावसानत्वात् भूतवस्तुविषयत्वात् च ब्रह्मज्ञानस्य। २४३कर्तव्ये हि विषये न अनुभवापेक्षा अस्ति इति श्रुत्यादीनां एव प्रामाण्यं स्यात्, २४४पुरुषाधीनात्मलाभत्वात् च कर्तव्यस्य। २४५–२४६कर्तुं अकर्तुं अन्यथा वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म; यथा अश्वेन गच्छति, पद्भ्यां, अन्यथा वा, न वा गच्छति इति। २४७तथा ‘अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति, न अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ २४८‘उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोति’ इति २४९विधिप्रतिषेधाः च अत्र अर्थवन्तः स्युः, २५०विकल्पोत्सर्गापवादाः च। २५१न तु वस्तु ‘एवं, न एवं’ २५२‘अस्ति, नास्ति’ इति वा विकल्प्यते। २५३विकल्पनाः तु पुरुषबुद्ध्यपेक्षाः। २५४न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुषबुद्ध्यपेक्षम्। २५५किं तर्हि ? वस्तुतन्त्रं एव तत्। २५६न हि स्थाणौ एकस्मिन् ‘स्थाणुः वा, पुरुषोऽन्यो वा’ इति तत्त्वज्ञानं भवति। २५७–२५९तत्र ‘पुरुषोऽन्यो वा’ इति मिथ्याज्ञानम्। ‘स्थाणुः एव’ इति तत्त्वज्ञानं, वस्तुतन्त्रत्वात्। एवं २६०–२६१भूतवस्तुविषयाणां प्रामाण्यं वस्तुतन्त्रम्। तत्र एवं सति ब्रह्मज्ञानं अपि वस्तुतन्त्रं एव, भूतवस्तुविषयत्वात्। ननु भूतवस्तुत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविषयत्वं एव इति वेदान्तवाक्यविचारणा अनर्थिका एव प्राप्ता। २६२न; २६३इन्द्रियाविषयत्वेन सम्बन्धाग्रहणात्। २६४स्वभावतो विषयविषयाणि इन्द्रियाणि, न ब्रह्मविषयाणि। २६५सति हि इन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मणः इदं ब्रह्मणा सम्बद्धं २६६कार्यं इति गृह्येत। कार्यमात्रं एव तु गृह्यमाणं — किं ब्रह्मणा सम्बद्धं ? किं अन्येन केनचित् वा सम्बद्धं ? — इति न शक्यं निश्चेतुम्। २६७तस्मात् जन्मादिसूत्रं न अनुमानोपन्यासार्थम्। किं तर्हि ? वेदान्तवाक्यप्रदर्शनार्थम्। २६८किं पुनः तत् वेदान्तवाक्यं यत् सूत्रेण इह लिलक्षयिषितं ? २६९‘भृगुः वै वारुणिः। वरुणं पितरं उपससार। अधीहि भगवो ब्रह्म इति’(तै.उ.३.१.१) इति उपक्रम्य आह — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्ति अभिसंविशन्ति। तत् विजिज्ञासस्व। तत् ब्रह्म इति।’(तै.उ.३.१.१) २७०तस्य च निर्णयवाक्यं — ‘आनन्दात् हि एव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति। आनन्दं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति’(तै.उ.३.६.१) इति। २७१अन्यानि अपि एवंजातीयकानि वाक्यानि २७२नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविषयाणि उदाहर्तव्यानि॥२॥

सूत्रम् १.१.३

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्

शास्त्रयोनित्वात्॥३॥

१३२७३जगत्कारणत्वप्रदर्शनेन सर्वज्ञं ब्रह्म इति उपक्षिप्तं, तत् एव द्रढयन् आह —

१४२७४महतः ऋग्वेदादेः २७५–२७६शास्त्रस्य २७७अनेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य २७८प्रदीपवत् सर्वार्थावद्योतिनः २७९सर्वज्ञकल्पस्य २८०योनिः कारणं ब्रह्म। २८१न हि ईदृशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदादिलक्षणस्य २८२सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञात् अन्यतः सम्भवोऽस्ति। २८३यत् यत् विस्तरार्थं शास्त्रं यस्मात् पुरुषविशेषात् सम्भवति, २८४यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेः २८५ज्ञेयैकदेशार्थं अपि, सः ततोऽपि अधिकतरविज्ञान २८६इति प्रसिद्धं लोके। २८७किं उ वक्तव्यं — २८८अनेकशाखाभेदभिन्नस्य २८९देवतिर्यङ्मनुष्यवर्णाश्रमादिप्रविभागहेतोः ऋग्वेदाद्याख्यस्य २९०सर्वज्ञानाकरस्य २९१अप्रयत्नेन एव लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवत् यस्मात् महतो भूतात् योनेः सम्भवः — २९२‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं एतत् यत् ऋग्वेदः’(बृ.उ.२.४.१०) इत्यादिश्रुतेः — तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं च इति॥

१५२९३अथवा २९४यथोक्तं ऋग्वेदादिशास्त्रं योनिः कारणं २९५प्रमाणं अस्य ब्रह्मणो यथावत्स्वरूपाधिगमे। २९६शास्त्रात् एव प्रमाणात् जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत्व इत्यभिप्रायः। २९७शास्त्रं उदाहृतं पूर्वसूत्रे — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते’(तै.उ.३.१.१) इत्यादि। २९८किमर्थं तर्हि इदं सूत्रं, यावता पूर्वसूत्र एव एवंजातीयक शास्त्रं उदाहरता शास्त्रयोनित्व ब्रह्मणो दर्शितम्। २९९उच्यते — ३००तत्र सूत्राक्षरेण स्पष्टं शास्त्रस्य अनुपादानात् जन्मादिसूत्रेण केवलं अनुमानं उपन्यस्तं इति आशङ्क्येत; तां आशङ्कां निवर्तयितुं इदं सूत्रं प्रववृते — ‘शास्त्रयोनित्व’ इति॥३॥

सूत्रम् १.१.४

समन्वयाधिकरणम्

तत्तु ३०१समन्वयात्॥४॥

१६३०२–३०३कथं पुनः ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वं उच्यते, यावता ‘आम्नायस्य ३०४क्रियार्थत्वात् आनर्थक्यं अतदर्थानां’(जै.सू.१.२.१) इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम्। ३०५अतो वेदान्तानां आनर्थक्यं, अक्रियार्थत्वात्। ३०६कर्तृदेवतादिप्रकाशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिशेषत्वं, ३०७उपासनादिक्रियान्तरविधानार्थत्वं वा। ३०८–३०९न हि परिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनं सम्भवति; प्रत्यक्षादिविषयत्वात् परिनिष्ठितवस्तुनः। तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावात्। ३१०अतः एव ‘सोऽरोदीत्’ इति एवमादीनां आनर्थक्यं मा भूत् इति ‘विधिना तु एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः’(जै.सू.१.२.७) इति स्तावकत्वेन अर्थवत्त्वं उक्तम्। ३११मन्त्राणां च ‘इषे त्वा’ इत्यादीनां क्रियातत्साधनाभिधायित्वेन कर्मसमवायित्वं उक्तम्। अतो ३१२न क्वचित् अपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शं अन्तरेण अर्थवत्ता दृष्टा ३१३उपपन्ना वा। ३१४न च परिनिष्ठिते वस्तुस्वरूपे विधिः सम्भवति, ३१५क्रियाविषयत्वात् विधेः। ३१६तस्मात् कर्मापेक्षितकर्तृदेवतादिस्वरूपप्रकाशनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम्। ३१७अथ प्रकरणान्तरभयात् न एतत् अभ्युपगम्यते, तथापि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम्। ३१८तस्मात् न ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वं इति प्राप्ते, उच्यते —३१९

१७३२०तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। ३२१तत् ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारण वेदान्तशास्त्रात् एव अवगम्यते। ३२२कथं ? ३२३समन्वयात्। ३२४सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येण एतस्य अर्थस्य प्रतिपादकत्व समनुगतानि — ३२५–३२६‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् ३२७–३२८एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ३२९‘आत्मा वा इदं एक एव अग्र आसीत्’(ऐ.उ.१.१.१) ३३०–३३४‘तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्अयमात्मा ३३५ब्रह्म सर्वानुभूः’(बृ.उ.२.५.१९) ‘ब्रह्म एव इदं अमृतं पुरस्तात्’(मु.उ.२.२.१२) इत्यादीनि। ३३६–३३७न च ३३८तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषय निश्चिते समन्वये अवगम्यमाने अर्थान्तरकल्पना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्ग। ३३९न च तेषां कर्तृदेवतादिस्वरूपप्रतिपादनपरता अवसीयते, ‘तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिक्रियाकारकफलनिराकरणश्रुति। न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्व अपि प्रत्यक्षादिविषयत्व ब्रह्मणः, ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रं अन्तरेण अनवगम्यमानत्व। ३४०–३४१यत् तु हेयोपादेयरहितत्वात् उपदेशानर्थक्यं इति, न एषः दोषः; हेयोपादेयशून्यब्रह्मात्मतावगमात् एव सर्वक्लेशप्रहाणात् पुरुषार्थसिद्धि। ३४२–३४३देवतादिप्रतिपादनस्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्व अपि न कश्चित् विरोधः। न तु तथा ब्रह्मणे उपासनाविधिशेषत्व सम्भवति, ३४४एकत्वे हेयोपादेयशून्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोपमर्दोपपत्ति। ३४५न हि एकत्वविज्ञानेन उन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः सम्भवोऽस्ति येन उपासनाविधिशेषत्व ब्रह्मणः प्रतिपाद्येत। ३४६–३४७यदि अपि अन्यत्र वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शं अन्तरेण प्रमाणत्व न दृष्टं, तथा अपि आत्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वात् न तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम्। ३४८न च अनुमानगम्य शास्त्रप्रामाण्यं, ३४९–३५०येन अन्यत्र दृष्टं निदर्शनं अपेक्ष्येत। ३५१तस्मात् सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वम्॥

१८३५२अत्र अपरे प्रत्यवतिष्ठन्ते — ३५३यद्यपि शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म, तथापि ३५४प्रतिपत्तिविधिविषयतया एव शास्त्रेण ब्रह्म समर्प्यते। ३५५यथा यूपाहवनीयादीनि अलौकिकानि अपि विधिशेषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते, तद्वत्। ३५६कुतः एतत् ? ३५७प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनत्वात् शास्त्रस्य। ३५८तथा हि शास्त्रतात्पर्यवित् आहुः — ३५९‘दृष्टो हि तस्य अर्थः कर्मावबोधनं नाम’ इति; ३६०‘चोदना इति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनं’ ३६१–३६२‘तस्य ज्ञानं उपदेशः’ (जै.सू.१.१.५), ३६३‘तद्भूतानां क्रियार्थ समाम्नायः’(जै.सू.१.१.२५) ३६४‘आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् आनर्थक्यं अतदर्थानां’(जै.सू.१.२.१) इति च। ३६५अतः पुरुषं क्वचित् विषयविशेषे प्रवर्तयत् कुतश्चित् विषयविशेषात् निवर्तयत् च अर्थवत् शास्त्रम्। ३६६तच्छेषतया च अन्यत् उपयुक्तम्। ३६७तत्सामान्यात् वेदान्तानां अपि तथा एव अर्थवत्त्व स्यात्। ३६८सति च विधिपरत्व यथा ३६९स्वर्गादिकामस्य अग्निहोत्रादिसाधनं विधीयते, एवं अमृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधीयते इति युक्तम्। ननु इह जिज्ञास्यवैलक्षण्यं उक्तं — कर्मकाण्डे भव्यो धर्मो जिज्ञास्यः, इह तु भूतं ३७०नित्यनिर्वृत्त ब्रह्म जिज्ञास्यं इति; ३७१–३७२तत्र धर्मज्ञानफलात् अनुष्ठानापेक्षात् विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुं अर्हति। न अर्हति एवं भवितुं, कार्यविधिप्रयुक्तस्य एव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमानत्वात्। ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.२.४.५) ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा ... सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’(छा.उ.८.७.१) ३७३‘आत्मा इति एव उपासीत’(बृ.उ.१.४.७) ‘आत्मानं एव लोकं उपासीत’(बृ.उ.१.४.१५) ‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) इत्यादिषु विधानेषु सत्सु, ३७४‘कोऽसौ आत्मा ?’ ‘किं तत् ब्रह्म ?’ इति आकाङ्क्षायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ताः उपयुक्ताः — ३७५नित्यः ३७६–३७७सर्वज्ञः सर्वगतो ३७८नित्यतृप्तो ३७९–३८१नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो ३८२–३८३विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म इति एवं आदयः। ३८४तत् उपासनात् च शास्त्रदृष्टोऽदृष्टो मोक्षः फलं भविष्यति। ३८५–३८६कर्तव्यविध्यननुप्रवेशे तु वस्तुमात्रकथने हानोपादानासम्भवात् ‘सप्तद्वीपा वसुमती’ ‘राजा असौ गच्छति’ इत्यादिवाक्यवत् वेदान्तवाक्यानां आनर्थक्यं एव स्यात्। ननु वस्तुमात्रकथने अपि ‘रज्जुः इयं, न अयं सर्पः’ इत्यादौ भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्तनेन अर्थवत्त्वं दृष्टम्। तथा इह अपि असंसार्यात्मवस्तुकथनेन संसारित्वभ्रान्तिनिवर्तनेन अर्थवत्त्वं स्यात्। ३८७स्यात् एतत् एवं, यदि रज्जुस्वरूपश्रवणमात्रेण इव सर्पभ्रान्तिः, संसारित्वभ्रान्तिः ब्रह्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत; न तु निवर्तते। श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वं सुखदुःखादिसंसारिधर्मदर्शनात्। ३८८‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इति च श्रवणोत्तरकालयोः मनननिदिध्यासनयोः विधिदर्शनात्। ३८९–३९०तस्मात् प्रतिपत्तिविधिविषयतया एव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म अभ्युपगन्तव्यं इति॥

१९३९१अत्र अभिधीयते — ३९२न; ३९३कर्मब्रह्मविद्याफलयोः वैलक्षण्यात्। ३९४शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म ३९५श्रुतिस्मृतिसिद्धं ३९६धर्माख्यं, ३९७यद्विषया जिज्ञासा ‘अथ अतः धर्मजिज्ञासा’(जै.सू.१.१.१) इति सूत्रिता। ३९८अधर्मोऽपि हिंसादिः ३९९प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वात् जिज्ञास्यः ४००परिहाराय। ४०१तयोः चोदनालक्षणयोः अर्थानर्थयोः धर्माधर्मयोः फले ४०२प्रत्यक्षे ४०३सुखदुःखे ४०४शरीरवाङ्मनोभिः एव उपभुज्यमाने ४०५विषयेन्द्रियसंयोगजन्ये ४०६ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे। ४०७मनुष्यत्वात् आरभ्य ब्रह्मान्तेषु देहवत्सु सुखतारतम्यं अनुश्रूयते। ४०८ततः च ४०९तद्धेतोः धर्मस्य अपि तारतम्यं गम्यते। धर्मतारतम्यात् अधिकारितारतम्यम्। ४१०प्रसिद्धं च अर्थित्वसामर्थ्यादिकृतं अधिकारितारतम्यम्। ४११तथा च यागाद्यनुष्ठायिनां एव विद्यासमाधिविशेषात् उत्तरेण पथा गमनं, ४१२केवलैः इष्टापूर्तदत्तसाधनैः धूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनं, ४१३तत्र अपि सुखतारतम्यं, तत्साधनतारतम्यं च शास्त्रात् ‘यावत्सम्पातं उषित्वा’(छा.उ.५.१०.५) इति अस्मात् गम्यते। ४१४–४१५तथा मनुष्यादिषु स्थावरान्तेषु सुखलवः चोदनालक्षणधर्मसाध्यः एव इति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः। तथा ऊर्ध्वगतेषु अधोगतेषु च देहवत्सु दुःखतारतम्यदर्शनात् तद्धेतोः अधर्मस्य प्रतिषेधचोदनालक्षणस्य तदनुष्ठायिनां च तारतम्यं गम्यते। ४१६एवं अविद्यादिदोषवतां धर्माधर्मतारतम्यनिमित्तं ४१७शरीरोपादानपूर्वकं सुखदुःखतारतम्यं अनित्यं ४१८संसाररूपं ४१९श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम्। ४२०तथा च श्रुतिः ‘न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोः अपहतिः अस्ति’ इति ४२१–४२२यथावर्णितं संसाररूपं अनुवदति। ४२३–४२४‘अशरीरं वाव सन्तं न ४२५प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ.८.१२.१) इति ४२६प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधात् चोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्य अशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यते इति गम्यते। धर्मकार्यत्वे हि प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधो न उपपद्येत। ४२७–४२९अशरीरत्वं एव धर्मकार्यं इति चेत्, न। तस्य स्वाभाविकत्वात् — ‘अशरीरःꣳ शरीरेषु अनवस्थेषु अवस्थितम्। महान्तं विभुं आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति’ (कः.उ.१.२.२२),४३०–४३३ ४३४‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः’ (मु.उ.२.१.२), ४३५‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४३६अतः एव अनुष्ठेयकर्मफलविलक्षणं मोक्षाख्यं अशरीरत्वं ४३७नित्यं इति सिद्धम्। ४३८तत्र किञ्चित् परिणामिनित्यं ४३९यस्मिन् विक्रियमाणे अपि तत् एव इदं इति बुद्धिः न विहन्यते; ४४०–४४१यथा पृथिव्यादि जगन्नित्यत्ववादिनां, यथा वा साङ्ख्यानां गुणाः। ४४२इदं तु ४४३पारमार्थिकं ४४४कूटस्थनित्यं ४४५व्योमवत् सर्वव्यापि सर्वविक्रियारहितं ४४६नित्यतृप्तं ४४७निरवयवं ४४८स्वयंज्योतिःस्वभावं, ४४९यत्र धर्माधर्मौ सह कार्येण ४५०कालत्रयं च न उपावर्तेते। तत् एतत् अशरीरत्वं मोक्षाख्यं — ४५१‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च’(कः.उ.१.२.१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४५२अतः तत् ब्रह्म, यस्य इयं जिज्ञासा प्रस्तुता। ४५३तत् यदि कर्तव्यशेषत्वेन उपदिश्येत, तेन च कर्तव्येन साध्यः चेत् मोक्षोऽभ्युपगम्येत, अनित्य एव स्यात्। ४५४तत्र एवं सति ४५५यथोक्तकर्मफलेषु एव तारतम्यावस्थितेषु अनित्येषु कश्चित् अतिशयो मोक्षः इति प्रसज्येत। ४५६नित्यः च मोक्षः सर्वैः मोक्षवादिभिः अभ्युपगम्यते। ४५७अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः। ४५८अपि च ४५९‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’ (मु.उ.३.२.९),‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) (मु.उ.३.२.९), ‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’ (मु.उ.२.२.९), ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’ (तै.उ.२.९.१), ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४,) ‘तत् आत्मानं एव अवेत् अहं ब्रह्म अस्मि इति, तस्मात् तत् सर्वं अभवत्’ (वाजसनेयिब्रह्मण.उ.१.४.१०), ‘तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इति एवमाद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं एव मोक्षं दर्शयन्त्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति। ४६०तथा ‘तत् ह एतत् पश्यन् ऋषिः वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुः अभवं सूर्यः च’(बृ.उ.१.४.१०) इति ४६१ब्रह्मदर्शनसर्वात्मभावयोः मध्ये कर्तव्यान्तरवारणाय उदाहार्यं — ४६२यथा ‘तिष्ठन् गायति’ इति तिष्ठतिगायत्योः मध्ये तत्कर्तृकं कार्यान्तरं नास्ति इति गम्यते। ४६३‘त्वं हि नः पिता योऽस्माकं अविद्यायाः परं पारं तारयसि’ (प्र.उ.६.८), ४६४‘श्रुतं हि एव मे भगवद्दृशेभ्यः तरति शोकं आत्मवित् इति; सोऽहं भगवः शोचामि, तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु’(छा.उ.७.१.३) ‘तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः’(छा.उ.७.२६.२) इति च एवमाद्याः श्रुतयो ४६५मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रं एव आत्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति। ४६६तथा च आचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रं — ४६७‘दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानां उत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायात् अपवर्गः’(न्या.सू.१.१.२) इति। मिथ्याज्ञानापायः च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानात् भवति। ४६८न च इदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्पद्रूपं — ४६९यथा ‘अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वेदेवाः अनन्तं एव सः तेन लोकं जयति’(बृ.उ.३.१.९) इति। ४७०न च अध्यासरूपं — ४७१यथा ‘मनो ब्रह्म इति उपासीत’(छा.उ.३.१८.१) ‘आदित्यो ब्रह्म इत्यादेशः’(छा.उ.३.१९.१) इति च मनआदित्यादिषु ब्रह्मदृष्ट्यध्यासः। ४७२–४७३न अपि विशिष्टक्रियायोगनिमित्तं ‘वायुः वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.१) ‘प्राणो वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.३) इतिवत्। न अपि आज्यावेक्षणादिकर्मवत् कर्माङ्गसंस्काररूपम्। ४७४सम्पदादिरूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाने अभ्युपगम्यमाने, ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘अयं आत्मा ब्रह्म’(बृ.उ.२.५.१९) इति एवं आदीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत। ४७५–४७६‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः’(मु.उ.२.२.९) इति च एवमादीनि अविद्यानिवृत्तिफलश्रवणानि उपरुध्येरन्। ४७७‘ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’ इति च एवमादीनि ४७८तद्भावापत्तिवचनानि सम्पदादिरूपत्वे न सामञ्जस्येन उपपद्येरन्। ४७९तस्मात् न सम्पदादिरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानम्। ४८०अतो न पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या। ४८१–४८२किं तर्हि ? प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयवस्तुज्ञानवत् वस्तुतन्त्रा एव। एवंभूतस्य ब्रह्मणः तज्ज्ञानस्य च न कयाचित् युक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेशः कल्पयितुम्। ४८३न च विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः — ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४) इति विदिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधात्, ‘येन इदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४) इति च। ४८४तथा उपास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भवति — ‘यत् वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते’ इति अविषयत्वं ब्रह्मणे उपन्यस्य, ‘तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि, न इदं यत् इदं उपासते’(के.उ.१.५) इति। ४८५अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिः इति चेत्, ४८६न; अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वात् शास्त्रस्य। ४८७न हि शास्त्रं इदंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति। ४८८किं तर्हि ? प्रत्यगात्मत्वेन अविषयतया प्रतिपादयत् अविद्याकल्पितं ४८९वेद्यवेदितृवेदनादिभेदं अपनयति। ४९०तथा च शास्त्रं — ‘यस्य अमतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। ४९१अविज्ञातं विजानतां विज्ञातं अविजानतां’(के.उ.२.३) ४९२‘न दृष्टेः द्रष्टारं पश्येः’(बृ.उ.३.४.२) ‘न विज्ञातेः विज्ञातारं विजानीयाः’(बृ.उ.३.४.२) इति च एवमादि। ४९३अतोऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणात् न मोक्षस्य अनित्यत्वदोषः। ४९४यस्य तु उत्पाद्यो मोक्षः, तस्य मानसं वाचिकं कायिकं वा कार्यं अपेक्षते इति युक्तम्। तथा विकार्यत्वे च। ४९५तयोः पक्षयोः मोक्षस्य ध्रुवं अनित्यत्वम्। ४९६न हि दध्यादि विकार्यं उत्पाद्यं वा घटादि नित्यं दृष्टं लोके। ४९७न च आप्यत्वेन अपि कार्यापेक्षा, ४९८–४९९स्वात्मस्वरूपत्वे ५००सति अनाप्यत्वात्; स्वरूपव्यतिरिक्तत्वे अपि ब्रह्मणो न आप्यत्वं, सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात् सर्वेण ब्रह्मणे आकाशस्य इव। न अपि संस्कार्यो मोक्षः, येन व्यापारं अपेक्षेत। ५०१संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्यात्, दोषापनयनेन वा। ५०२न तावत् गुणाधानेन सम्भवति, अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वात् मोक्षस्य। ५०३न अपि दोषापनयनेन, नित्यशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वात् मोक्षस्य। ५०४स्वात्मधर्मः एव सन् तिरोभूतो मोक्षः क्रियया आत्मनि संस्क्रियमाणे अभिव्यज्यते — ५०५यथा आदर्शे निघर्षणक्रियया संस्क्रियमाणे भास्वरत्वं धर्मः इति चेत्, ५०६न; क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः आत्मनः। ५०७–५०८यदाश्रया हि क्रिया, तं अविकुर्वती नैव आत्मानं लभते। यदि आत्मा क्रियया विक्रियेत, अनित्यत्वं आत्मनः प्रसज्येत। ५०९‘अविकार्योऽयं उच्यते’(भ.गी.२.२५) इति च एवमादीनि वाक्यानि बाध्येरन्। ५१०तत् च अनिष्टम्। ५११तस्मात् न स्वाश्रया क्रिया आत्मनः सम्भवति। ५१२–५१३अन्याश्रयायाः तु क्रियायाः अविषयत्वात् न तया आत्मा संस्क्रियते। ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारणादिना क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः, ५१४–५१५न; देहादिसंहतस्य एव अविद्यागृहीतस्य आत्मनः संस्क्रियमाणत्वात्। ५१६प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनादेः देहसमवायित्वम्। ५१७तया देहाश्रयया तत्संहतः एव कश्चित् अविद्यया आत्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियते इति युक्तम्। ५१८यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिनः आरोग्यफलं, ५१९‘अहं अरोगः’ इति यत्र बुद्धिः उत्पद्यते — एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतधारणादिकया ‘अहं शुद्धः संस्कृतः’ इति यत्र बुद्धिः उत्पद्यते, सः संस्क्रियते। ५२०सः च देहेन संहत एव। ५२१तेन एव हि अहंकर्त्रा ५२२अहंप्रत्ययविषयेण ५२३प्रत्ययिना सर्वाः क्रिया निर्वर्त्यन्ते। ५२४तत् फलं च सः एव अश्नाति, ५२५–५२६‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’(मु.उ.३.१.१) इति मन्त्रवर्णात् — ५२७–५२८‘आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्ता इति आहुः मनीषिणः’(कः.उ.१.३.४) इति च। तथा ५२९‘एको ५३०देवः ५३१सर्वभूतेषु ५३२गूढः ५३३सर्वव्यापी ५३४सर्वभूतान्तरात्मा। ५३५कर्माध्यक्षः ५३६सर्वभूताधिवासः ५३७साक्षी ५३८चेता केवलो निर्गुणः च’(श्वे.उ.६.११) इति, ५३९‘सः पर्यगात् शुक्रं अकायं अव्रणं अस्नाविरं शुद्धं अपापविद्धं’(ई.उ.८) इति, च — ५४०एतौ मन्त्रौ अनाधेयातिशयतां नित्यशुद्धतां च ५४१ब्रह्मणो दर्शयतः। ब्रह्मभावः च मोक्षः। ५४२तस्मात् न संस्कार्योऽपि मोक्षः। ५४३अतोऽन्यत् मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेशद्वारं न शक्यं केनचित् दर्शयितुम्। ५४४तस्मात् ज्ञानं एकं मुक्त्वा क्रियायाः गन्धमात्रस्य अपि अनुप्रवेशः इह न उपपद्यते। ननु ५४५ज्ञानं नाम मानसी क्रिया, ५४६न; वैलक्षण्यात्। ५४७क्रिया हि नाम सा, यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षा एव चोद्यते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च, यथा — ‘यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेत् वषट्करिष्यन्’(ऐ॰ब्रा॰३-१-८)इति, ‘सन्ध्यां मनसा ध्यायेत्’(ऐ.ब्रा.३.८.१) इति च एवमादिषु। ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं, तथापि ५४८पुरुषेण ५४९–५५०कर्तुं अकर्तुं अन्यथा वा कर्तुं शक्यं, पुरुषतन्त्रत्वात्। ५५१ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम्। ५५२प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम्। ५५३अतो ज्ञानं कर्तुं अकर्तुं अन्यथा वा कर्तुं अशक्यम्। ५५४केवलं वस्तुतन्त्रं एव तत्; ५५५न चोदनातन्त्रं, ५५६न अपि पुरुषतन्त्रम्। ५५७तस्मात् मानसत्वे अपि ज्ञानस्य महत् वैलक्षण्यम्। ५५८यथा च ‘पुरुषो वाव गौतमाग्निः’(छा.उ.५.७.१) ‘योषा वाव गौतमाग्निः’(छा.उ.५.८.१) इति अत्र योषित्पुरुषयोः अग्निबुद्धिः मानसी भवति। ५५९केवलचोदनाजन्यत्वात् क्रिया एव सा ५६०पुरुषतन्त्रा च। या तु प्रसिद्धे अग्नौ अग्निबुद्धिः, न सा चोदनातन्त्रा; न अपि पुरुषतन्त्रा। ५६१–५६२किं तर्हि ? प्रत्यक्षविषयवस्तुतन्त्रा एव इति ज्ञानं एव एतत्; न क्रिया — ५६३एवं सर्वप्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम्। ५६४तत्र एवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविषयं अपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम्। ५६५तद्विषये लिङादयः श्रूयमाणा अपि अनियोज्यविषयत्वात् कुण्ठीभवन्ति ५६६उपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवत्, ५६७अहेयानुपादेयवस्तुविषयत्वात्। ५६८किमर्थानि तर्हि ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इत्यादीनि ५६९विधिच्छायानि वचनानि ? ५७०स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थानि इति ब्रूमः। ५७१यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः ‘इष्टं मे भूयात् अनिष्टं मा भूत्’ इति, ५७२न च तत्र आत्यन्तिकं पुरुषार्थं लभते, ५७३–५७४तं आत्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविकात् कार्यकरणसङ्घातप्रवृत्तिगोचरात् विमुखीकृत्य ५७५प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’ इत्यादीनि; ५७६तस्य आत्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्य अहेयं अनुपादेयं च आत्मतत्त्वं उपदिश्यते — ५७७‘इदं सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) ५७८‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत् ... केन कं विजानीयात्’(बृ.उ.४.५.१५) ५७९‘विज्ञातारं अरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.२.४.१४) ५८०‘अयं आत्मा ब्रह्म’ इत्यादिभिः। ५८१यत् अपि अकर्तव्यप्रधानं आत्मज्ञानं हानाय उपादानाय वा न भवति इति, ५८२तत् तथा एव इति अभ्युपगम्यते। ५८३अलङ्कारो हि अयं अस्माकं — यत् ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतकृत्यता च इति। ५८४तथा च श्रुतिः — ‘आत्मानं चेत् विजानीयात् अयं अस्मि इति पूरुषः। किं इच्छन् कस्य कामाय शरीरं अनुसंज्वरेत्’(बृ.उ.४.४.१२) इति, ५८५‘एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यः च भारत’(भ.गी.१५.२०) इति च स्मृतिः। ५८६तस्मात् न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम्॥

२०५८७यत् अपि केचित् आहुः — प्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवलवस्तुवादी वेदभागो नास्ति इति, ५८८तत् न। औपनिषदस्य पुरुषस्य अनन्यशेषत्वात्। ५८९–५९०योऽसौ उपनिषत्सु एव अधिगतः पुरुषोऽसंसारी ५९१ब्रह्मस्वरूपः ५९२उत्पाद्यादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः ५९३–५९४स्वप्रकरणस्थोऽनन्यशेषः, ५९५न असौ नास्ति न अधिगम्यते इति वा शक्यं वदितुम्। ५९६–५९७‘सः एषः न इति ५९८न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) इति आत्मशब्दात् आत्मनः च प्रत्याख्यातुं अशक्यत्वात्, यः एव निराकर्ता तस्य एव आत्मत्वात्। ननु आत्मा अहंप्रत्ययविषयत्वात् उपनिषत्सु एव विज्ञायते इति अनुपपन्नम्। न, तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात्। ५९९न हि अहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी ६००सर्वभूतस्थः ६०१सम ६०२एकः ६०३कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचित् अधिगतः ६०४सर्वस्य आत्मा। ६०५अतः सः न केनचित् प्रत्याख्यातुं शक्यः, ६०६विधिशेषत्वं वा नेतुं; ६०७आत्मत्वात् एव च सर्वेषां — ६०८न हेयो न अपि उपादेयः। ६०९सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं ६१०पुरुषान्तं विनश्यति। पुरुषो हि विनाशहेत्वभावात् अविनाशी। ६११विक्रियाहेत्वभावात् च कूटस्थनित्यः। ६१२अतः एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः; ६१३तस्मात् ‘पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः’(कः.उ.१.३.११) ६१४–६१५‘तं तु औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि’(बृ.उ.३.९.२६) इति च औपनिषदत्वविशेषणं पुरुषस्य उपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्वे उपपद्यते। ६१६अतो भूतवस्तुपरो वेदभागो नास्ति इति वचनं साहसमात्रम्॥

२१६१७–६१८यत् अपि शास्त्रतात्पर्यविदां अनुक्रमणं — ‘दृष्टो हि तस्य अर्थः कर्मावबोधनं’ इति एवमादि, तत् धर्मजिज्ञासाविषयत्वात् विधिप्रतिषेधशास्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम्। ६१९अपि च ६२०‘आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् आनर्थक्यं अतदर्थानां’ इति एतत् एकान्तेन अभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः। ६२१प्रवृत्तिनिवृत्तिविधिव्यतिरेकेण भूतं चेत् वस्तु उपदिशति भव्यार्थत्वेन, ६२२कूटस्थनित्यं भूतं न उपदिशति इति को हेतुः। ६२३न हि भूतं उपदिश्यमानं क्रिया भवति। ६२४अक्रियात्वे अपि भूतस्य क्रियासाधनत्वात् क्रियार्थ एव भूतोपदेशः इति चेत्, ६२५न एषः दोषः। ६२६क्रियार्थत्वे अपि क्रियानिर्वर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टं एव। क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य। ६२७न च एतावता वस्तु अनुपदिष्टं भवति। ६२८यदि न अमु उपदिष्टं किं तव तेन स्यात् इति, ६२९उच्यते — अनवगतात्मवस्तूपदेशः च तथा एव भवितुं अर्हति। ६३०तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य ६३१संसारहेतोः निवृत्तिः प्रयोजनं क्रियते ६३२इति अविशिष्टं अर्थवत्त्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन। ६३३अपि च ६३४‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इति च एवमाद्या निवृत्तिः उपदिश्यते। ६३५न च सा क्रिया। न अपि क्रियासाधनम्। ६३६अक्रियार्थानां उपदेशोऽनर्थकः चेत्, ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्यादिनिवृत्त्युपदेशानां आनर्थक्यं प्राप्तम्। तत् च अनिष्टम्। ६३७न च स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञः शक्यं अप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्पयितुं ६३८–६३९हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण। ६४०नञः च एषः स्वभावः, यत् स्वसम्बन्धिनोऽभावं बोधयति इति। ६४१–६४२अभावबुद्धिः च औदासीन्यकारणम्। ६४३सा च दग्धेन्धनाग्निवत् स्वयं एव उपशाम्यति। ६४४तस्मात् प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यं एव ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्यादिषु प्रतिषेधार्थं मन्यामहे, ६४५अन्यत्र प्रजापतिव्रतादिभ्यः। ६४६तस्मात् पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादविषयं आनर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम्॥

२२६४७यत् अपि उक्तं — कर्तव्यविध्यनुप्रवेशं अन्तरेण वस्तुमात्रं उच्यमानं अनर्थकं स्यात् ६४८–६४९‘सप्तद्वीपा वसुमती’ इत्यादिवत् इति, तत् परिहृतम्। ‘रज्जुः इयं, न अयं सर्पः’ इति वस्तुमात्रकथने अपि प्रयोजनस्य दृष्टत्वात्। ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वं संसारित्वदर्शनात् न रज्जुस्वरूपकथनवत् अर्थवत्त्वं इति उक्तम्। ६५०–६५१अत्र उच्यते — न अवगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं, वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभावविरोधात्। ६५२–६५३न हि शरीराद्यात्माभिमानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टं इति, तस्य एव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभिमाननिवृत्तौ तत् एव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवति इति शक्यं कल्पयितुम्। न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टं इति, तस्य एव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तत् एव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति। ६५४न च कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टं इति तस्य एव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमानरहितस्य तत् एव कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति। ६५५तत् उक्तं श्रुत्या — ६५६‘अशरीरं वाव सन्तं ६५७न प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ.८.१२.१) इति। शरीरे पतिते अशरीरत्वं स्यात्, न जीवत इति चेत्, न; सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात्। ६५८न हि आत्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वा अन्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम्। ६५९नित्यं अशरीरत्वं अकर्मनिमित्तत्वात् इति अवोचाम। ६६०तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वं इति चेत्, ६६१न। ६६२शरीरसम्बन्धस्य असिद्धत्वात् धर्माधर्मयोः आत्मकृतत्वासिद्धेः, शरीरसम्बन्धस्य धर्माधर्मयोः तत्कृतत्वस्य च इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात्। ६६३अन्धपरम्परा एषा अनादित्वकल्पना। ६६४क्रियासमवायाभावात् च आत्मनः कर्तृत्वानुपपत्तेः। ६६५सन्निधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कर्तृत्वं इति चेत्, ६६६न। धनदानाद्युपार्जितभृत्यसम्बन्धित्वात् तेषां कर्तृत्वोपपत्तेः। ६६७न तु आत्मनो धनदानादिवच् शरीरादिभिः स्वस्वामिभावसम्बन्धनिमित्तं किञ्चित् शक्यं कल्पयितुम्। मिथ्याभिमानः तु प्रत्यक्षः सम्बन्धहेतुः। एतेन यजमानत्वं आत्मनो व्याख्यातम्। अत्र आहुः — देहादिव्यतिरिक्तस्य आत्मनः आत्मीये देहादौ अभिमानो गौणः, न ६६८–६७०मिथ्या इति चेत्, ६७१न। प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः। ६७२यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः — ६७३–६७४यथा केसरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभाक् मुख्योऽन्यः प्रसिद्धः, ततः च अन्यः पुरुषः प्रायिकैः क्रौर्यशौर्यादिभिः सिंहगुणैः सम्पन्नः सिद्धः, तस्य पुरुषे सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतः। न अप्रसिद्धवस्तुभेदस्य। ६७५तस्य तु अन्यत्र अन्यशब्दप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तौ एव भवतः, न गौणौ। ६७६यथा ६७७मन्दान्धकारे स्थाणुः अयं इति अगृह्यमाणविशेषे पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, ६७८–६७९यथा वा शुक्तिकायां अकस्मात् रजतं इदं इति निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ, ६८०तद्वत् देहादिसङ्घाते अहं इति निरुपचारेण शब्दप्रत्ययौ आत्मानात्माविवेकेन उत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम्। ६८१आत्मानात्मविवेकिनां अपि पण्डितानां अजाविपालानां इव अविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः। ६८२तस्मात् देहादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्ववादिनां देहादौ अहंप्रत्ययो मिथ्या एव, न गौणः। ६८३तस्मात् मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वात् सशरीरत्वस्य, सिद्धं जीवतोऽपि विदुषोऽशरीरत्वम्। ६८४तथा च ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः — ६८५‘तत् यथा अहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवं एव इदं शरीरं शेते ६८६अथ अयं अशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्म एव तेजः एव’(बृ.उ.४.४.७) इति; ६८७‘सचक्षुः अचक्षुः इव सकर्णोऽकर्णो इव सवाक् अवाक् इव समनाः अमनाः इव सप्राणोऽप्राणो इव’ इति च। ६८८स्मृतिः अपि — ‘स्थितप्रज्ञस्य का भाषा’(भ.गी.२.५४) इत्याद्याः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणानि आचक्षाणाः विदुषः सर्वप्रवृत्त्यसम्बन्धं दर्शयति। ६८९तस्मात् न अवगतब्रह्मात्मभावस्य ६९०यथापूर्वं संसारित्वम्। ६९१यस्य तु यथापूर्वं संसारित्वं न असौ अवगतब्रह्मात्मभावः इति अनवद्यम्॥६९२

२३६९३यत् पुनः उक्तं श्रवणात् पराचीनयोः मनननिदिध्यासनयोः दर्शनात् विधिशेषत्वं ब्रह्मणः, ६९४न स्वरूपपर्यवसायित्वं इति, तत् न। श्रवणवत् अवगत्यर्थत्वात् मनननिदिध्यासनयोः। ६९५यदि हि अवगतं ब्रह्म अन्यत्र विनियुज्येत, भवेत् तदा विधिशेषत्वम्। न तु तत् अस्ति, मनननिदिध्यासनयोः अपि श्रवणवत् अवगत्यर्थत्वात्। ६९६–६९७तस्मात् न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः सम्भवति इति अतः स्वतन्त्रं एव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयात् इति सिद्धम्। ६९८एवं च सति ‘अथ अतः ब्रह्मजिज्ञासा’ इति तद्विषयः पृथक्शास्त्रारम्भः उपपद्यते। ६९९प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि ‘अथ अतः धर्मजिज्ञासा’ इति एव आरब्धत्वात् न पृथक्शास्त्रं आरभ्येत। ७००आरभ्यमाणं च एवं आरभ्येत — ७०१अथ अतः परिशिष्टधर्मजिज्ञासा इति, ‘अथ अतः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोः जिज्ञासा’(जै.सू.४.१.१) इतिवत्। ७०२ब्रह्मात्मैक्यावगतिः तु अप्रतिज्ञाता इति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः — ‘अथ अतः ब्रह्मजिज्ञासा’ इति। ७०३तस्मात् अहं ब्रह्म अस्मि इति एतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि च इतराणि प्रमाणानि। ७०४न हि अहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ, निर्विषयाणि अप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुं अर्हन्ति इति। ७०५अपि च आहुः — ‘गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात्। सत् ब्रह्म आत्मा अहं इति एवं बोधे कार्यं कथं भवेत्॥ ७०६अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात् प्राक् प्रमातृत्वं आत्मनः। अन्विष्टः स्यात् प्रमाता एव पाप्मदोषादिवर्जितः॥ ७०७देहात्मप्रत्ययो यद्वत् प्रमाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वत् एव इदं प्रमाणं तु आत्मनिश्चयात्’ इति॥४॥

सूत्रम् १.१.५

ईक्षत्यधिकरणम्

७०८ईक्षतेर्नाशब्दम्॥५॥

२४७०९एवं तावत् वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनानां ब्रह्मात्मनि ७१०–७११तात्पर्येण समन्वितानां अन्तरेण अपि कार्यानुप्रवेशं ब्रह्मणि पर्यवसानं उक्तम्। ७१२ब्रह्म च सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणं इति उक्तम्। ७१३साङ्ख्यादयः तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यं एव इति मन्यमानाः ७१४प्रधानादीनि ७१५कारणान्तराणि अनुमिमानाः तत्परतया एव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति। ७१६सर्वेषु एव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेषु अनुमानेन एव कार्येण कारणं लिलक्षयिषितम्। ७१७–७१८प्रधानपुरुषसंयोगाः नित्यानुमेयाः इति साङ्ख्याः मन्यन्ते। ७१९काणादाः तु एतेभ्यः एव वाक्येभ्यः ईश्वरं निमित्तकारणं अनुमिमते, ७२०अणून् च समवायिकारणम्। ७२१एवं अन्ये अपि तार्किकाः वाक्याभासयुक्त्याभासावष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिनः इह उत्तिष्ठन्ते। ७२२तत्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेन आचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिपरत्वप्रदर्शनाय वाक्याभासयुक्त्याभासप्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते॥

२५७२३तत्र साङ्ख्याः प्रधानं ७२४–७२५त्रिगुणं अचेतनं स्वतन्त्रं जगतः कारणं इति मन्यमानाः आहुः — ७२६यानि वेदान्तवाक्यानि ७२७सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रदर्शयन्ति इति अवोचः, तानि प्रधानकारणपक्षे अपि योजयितुं शक्यन्ते। सर्वशक्तिमत्वं तावत् प्रधानस्य अपि स्वविकारविषयं उपपद्यते। ७२८एवं सर्वज्ञत्वं अपि उपपद्यते। ७२९–७३०कथं ? यत् त्वं ज्ञानं मन्यसे, सः सत्त्वधर्मः, ‘सत्त्वात् संजायते ज्ञानं’(भ.गी.१४.१७) इति स्मृतेः। ७३१तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकरणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः। ७३२सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम्। ७३३न केवलस्य ७३४अकार्यकरणस्य ७३५पुरुषस्य उपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वं किञ्चिज्ज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम्। ७३६–७३७त्रिगुणत्वात् तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायां अपि विद्यते इति प्रधानस्य अचेतनस्य एव सतः सर्वज्ञत्वं उपचर्यते वेदान्तवाक्येषु। ७३८अवश्यं च त्वया अपि सर्वज्ञं ब्रह्म अभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन एव सर्वज्ञत्वं अभ्युपगन्तव्यम्। ७३९न हि सर्वदा सर्वविषयं ज्ञानं कुर्वत् एव ब्रह्म वर्तते। ७४०तथाहि — ७४१–७४२ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत; अथ अनित्यं तत् इति ज्ञानक्रियायाः उपरमे उपरमेत अपि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन एव सर्वज्ञत्वं आपतति। ७४३अपि च प्राक् उत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्म इष्यते त्वया। ७४४न च ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनां अभावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचित् उपपन्ना। ७४५अपि च प्रधानस्य अनेकात्मकस्य परिणामसम्भवात् कारणत्वोपपत्तिः मृदादिवत्, न असंहतस्य एकात्मकस्य ब्रह्मणः — इति एवं प्राप्ते, इदं सूत्रं आरभ्यते —७४६–७४७

२६७४८न साङ्ख्यपरिकल्पितं अचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेषु आश्रयितुम्। ७४९अशब्दं हि तत्। ७५०–७५१कथं अशब्दत्वं ? ईक्षतेः ईक्षितृत्वश्रवणात् कारणस्य। कथं ? ७५२एवं हि श्रूयते — ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति उपक्रम्य ७५३–७५४‘तत् ऐक्षत ७५५–७५६बहु स्यां प्रजायेय इति तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति। ७५७तत्र इदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत् प्राक् उत्पत्तेः सदात्मना अवधार्य, तस्य एव प्रकृतस्य सच्छब्दवाच्यस्य ईक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृतेः स्रष्टृत्वं दर्शयति। ७५८तथा अन्यत्र — ‘आत्मा वा इदं एक एव अग्र आसीत्। न अन्यत् किञ्चन मिषत्। सः ऐक्षत लोकात् नु सृज इति।’(ऐ.उ.१.१.१) ‘सः इमान् लोकान् असृजत’(ऐ.उ.१.१.२) इति ईक्षापूर्विकां एव सृष्टिं आचष्टे। ७५९क्वचित् च षोडशकलं पुरुषं प्रस्तुत्य आह — ‘सः ईक्षां चक्रे’(प्र.उ.६.३), ‘सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.४) इति। ७६०ईक्षतेः इति च धात्वर्थनिर्देशोऽभिप्रेतः, ७६१यजतेः इतिवत्, न धातुनिर्देशः। ७६२तेन ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मात् एतत् ब्रह्म नाम रूपं अन्नं च जायते’(मु.उ.१.१.९) इति एवं आदीनि अपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यानि उदाहर्तव्यानि॥

२७७६३यत् तु उक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यति इति, ७६४तत् न उपपद्यते। न हि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात् सत्त्वधर्मो ७६५ज्ञानं सम्भवति। ननु उक्तं सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भविष्यति इति; ७६६तत् अपि न उपपद्यते। यदि गुणसाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिं आश्रित्य सर्वज्ञं प्रधानं उच्येत, कामं रजस्तमोव्यपाश्रयां अपि ज्ञानप्रतिबन्धकशक्तिं आश्रित्य किञ्चिज्ज्ञं उच्येत। ७६७अपि च न असाक्षिका सत्त्ववृत्तिः जानातिना अभिधीयते। ७६८न च अचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वं अस्ति। ७६९तस्मात् अनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्वम्। ७७०योगिनां तु चेतनत्वात् सत्त्वोत्कर्षनिमित्तं सर्वज्ञत्वं उपपन्नं इति अनुदाहरणम्। ७७१अथ पुनः साक्षिनिमित्तं ईक्षितृत्वं प्रधानस्य कल्प्येत, ७७२यथा अग्निनिमित्तं अयःपिण्डादेः दग्धृत्वम्। ७७३तथा सति यन्निमित्तं ईक्षितृत्वं प्रधानस्य, तत् एव सर्वज्ञं ब्रह्म मुख्यं जगतः कारणं इति युक्तम्। ७७४यत् पुनः उक्तं ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वं उपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यासम्भवात् इति। ७७५अत्र उच्यते — ७७६इदं तावत् भवान् प्रष्टव्यः — ७७७कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिः इति। ७७८यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यं अस्ति, सोऽसर्वज्ञः इति विप्रतिषिद्धम्। ७७९अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य, कदाचित् जानाति कदाचित् न जानाति इति असर्वज्ञत्वं अपि स्यात्।

२८न असौ ७८०ज्ञाननित्यत्वे दोषोऽस्ति। ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः स्वातन्त्र्यव्यपदेशो न उपपद्यते इति चेत्, ७८१–७८२न। प्रततौष्ण्यप्रकाशे अपि सवितरि ‘दहति’ ‘प्रकाशयति’ इति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात्। ननु सवितुः दाह्यप्रकाश्यसंयोगे सति ‘दहति’ ‘प्रकाशयति’ इति व्यपदेशः स्यात्; ७८३न तु ब्रह्मणः प्राक् उत्पत्तेः ज्ञानकर्मसंयोगोऽस्ति इति विषमो दृष्टान्तः। ७८४न; असति अपि ७८५कर्मणि ‘सविता प्रकाशते’ इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनात्, एवं असति अपि ज्ञानकर्मणि ब्रह्मणः ‘तत् ऐक्षत’ इति कर्तृत्वव्यपदेशोपपत्तेः न वैषम्यम्। कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणि ईक्षितृत्वश्रुतयः सुतरां उपपन्नाः। ७८६किं पुनः तत् कर्म, यत् प्राक् उत्पत्तेः ईश्वरज्ञानस्य विषयो भवति इति — ७८७तत्त्वान्यत्वाभ्यां अनिर्वचनीये नामरूपे ७८८अव्याकृते ७८९व्याचिकीर्षिते इति ब्रूमः। ७९०–७९१यत्प्रसादात् हि योगिनां अपि अतीतानागतविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानं इच्छन्ति योगशास्त्रविदः, किं उ वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्य ईश्वरस्य सृष्टिस्थितिसंहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवति इति। ७९२यत् अपि उक्तं प्राक् उत्पत्तेः ब्रह्मणः शरीरादिसम्बन्धं अन्तरेण ईक्षितृत्वं अनुपपन्नं इति, ७९३न तत् चोद्यं अवतरति; सवितृप्रकाशवत् ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपनित्यत्वेन ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः। ७९४अपि च अविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्; ७९५न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्य ईश्वरस्य। ७९६–७९७मन्त्रौ च इमौ ईश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतां अनावरणज्ञानतां च दर्शयतः — ७९८‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समः च अभ्यधिकः च दृश्यते। परा अस्य शक्तिः विविधा एव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वे.उ.६.८) इति। ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः। सः वेत्ति वेद्यं न च तस्य अस्ति वेत्ता तं आहुः अग्र्यं पुरुषं महान्तं’(श्वे.उ.३.१९) इति च। ननु नास्ति तव ज्ञानप्रतिबन्धकारणवान् ईश्वरात् अन्यः संसारी — ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ... न अन्योऽतोऽस्ति विज्ञाता’(बृ.उ.३.७.२३) इति श्रुतेः; ७९९तत्र किं इदं उच्यते — संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः, न ईश्वरस्य इति ? ८००अत्र उच्यते — ८०१सत्यं न ईश्वरात् अन्यः संसारी; ८०२तथापि देहादिसङ्घातोपाधिसम्बन्धः इष्यते एव, ८०३घटकरकगिरिगुहाद्युपाधिसम्बन्धः इव व्योम्नः। ८०४तत्कृतः च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टः — ‘घटच्छिद्रं’ ‘करकच्छिद्रं’ इत्यादिः, ८०५आकाशाव्यतिरेके अपि; ८०६तत्कृता च आकाशे घटाकाशादिभेदमिथ्याबुद्धिः दृष्टा; ८०७तथा इह अपि देहादिसङ्घातोपाधिसम्बन्धाविवेककृतेश्वरसंसारिभेदमिथ्याबुद्धिः। ८०८दृश्यते च आत्मनः एव सतो देहादिसङ्घाते अनात्मनि आत्मत्वाभिनिवेशो ८०९मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण पूर्वेण। ८१०सति च एवं संसारित्वे देहाद्यपेक्षं ईक्षितृत्वं उपपन्नं संसारिणः। ८११–८१२यत् अपि उक्तं प्रधानस्य अनेकात्मकत्वात् मृदादिवत् कारणत्वोपपत्तिः न असंहतस्य ब्रह्मणे इति, तत् प्रधानस्य अशब्दत्वेन एव प्रत्युक्तम्। ८१३यथा तु तर्केण अपि ब्रह्मणे एव कारणत्वं निर्वोढुं शक्यते, न प्रधानादीनां, तथा प्रपञ्चयिष्यति ‘न विलक्षणत्वात् अस्य ...’(ब्र.सू.२.१.४) इति एवमादिना॥५॥

सूत्रम् १.१.६

गौणश्चेन्नात्मशब्दात्॥६॥

२९८१४अत्र आह — ८१५यत् उक्तं न अचेतनं प्रधानं जगत्कारणं ईक्षितृत्वश्रवणात् इति, तत् अन्यथा अपि उपपद्यते। ८१६अचेतने अपि चेतनवत् उपचारदर्शनात्। यथा ८१७प्रत्यासन्नपतनतां नद्याः कूलस्य आलक्ष्य ‘कूलं पिपतिषति’ इति अचेतने अपि कूले चेतनवत् उपचारो दृष्टः, ८१८तद्वत् अचेतने अपि प्रधाने ८१९प्रत्यासन्नसर्गे ८२०चेतनवत् उपचारो भविष्यति ‘तत् ऐक्षत’ इति। ८२१यथा लोके कश्चित् चेतनः ‘स्नात्वा भुक्त्वा च अपराह्णे ग्रामं रथेन गमिष्यामि’ इति ईक्षित्वा अनन्तरं तथा एव नियमेन प्रवर्तते, तथा प्रधानं अपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते। तस्मात् चेतनवत् उपचर्यते। ८२२कस्मात् पुनः कारणात् विहाय मुख्यं ईक्षितृत्वं औपचारिकं तत् कल्प्यते ? ८२३‘तत् तेजः ऐक्षत’(छा.उ.६.२.३) ‘ताः आप ऐक्षन्त’(छा.उ.६.२.४) इति च अचेतनयोः अपि अप्यप्तेजसोः चेतनवत् उपचारदर्शनात्; ८२४तस्मात् सत्कर्तृकं अपि ईक्षणं औपचारिकं इति गम्यते, ८२५उपचारप्राये वचनात्। इति एवं प्राप्ते, इदं सूत्रं आरभ्यते —८२६

३०८२७यत् उक्तं प्रधानं अचेतनं सच्छब्दवाच्यं तस्मिन् औपचारिकं ईक्षितृत्वं अप्तेजसोः इव इति, ८२८तत् असत्। कस्मात् ? आत्मशब्दात्; ८२९‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत्’ इति उपक्रम्य, ‘तत् ऐक्षत’(छा.उ.६.२.३) ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति च तेजोबन्नानां सृष्टिं उक्त्वा, तत् एव प्रकृतं सत् ईक्षितृ तानि च तेजोबन्नानि देवताशब्देन परामृश्य आह — ‘सा इयं देवता ऐक्षत ८३०–८३१‘हन्त अहं इमाः तिस्रः देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति। ८३२तत्र यदि प्रधानं अचेतनं गुणवृत्त्या ईक्षितृ कल्प्येत, तत् एव प्रकृतत्वात् ‘सा इयं देवता’ इति परामृश्येत; न तदा देवता जीवं आत्मशब्देन अभिदध्यात्। ८३३–८३५जीवो हि नाम चेतनः ८३६शरीराध्यक्षः ८३७प्राणानां धारयिता, ८३८–८३९तत्प्रसिद्धेः निर्वचनात् च। ८४०सः कथं अचेतनस्य प्रधानस्य आत्मा भवेत्। ८४१आत्मा हि नाम स्वरूपम्। न अचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुं अर्हति। ८४२अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यं ईक्षितृ परिगृह्येत, तस्य जीवविषयः आत्मशब्दप्रयोगः उपपद्यते। ८४३तथा ‘सः यः एषोऽणिमा ऐतदात्म्यं इदं सर्वं तत् सत्यं सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’(छा.उ.६.१४.३) ८४४इति अत्र ‘सः आत्मा’ इति प्रकृतं सत् अणिमानं आत्मानं आत्मशब्देन उपदिश्य, ‘तत् त्वं असि श्वेतकेतो’ इति चेतनस्य श्वेतकेतोः आत्मत्वेन उपदिशति। ८४५अप्तेजसोः तु विषयत्वात् अचेतनत्वं, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेन एव निर्देशात्, न च आत्मशब्दवत् किञ्चित् मुख्यत्वे कारणं अस्ति इति युक्तं कूलवत् गौणत्वं ईक्षितृत्वस्य। ८४६तयोः अपि च सदधिष्ठितत्वापेक्षं एव ईक्षितृत्वम्। ८४७सतः तु आत्मशब्दात् न गौणं ईक्षितृत्वं इति उक्तम्॥६॥

सूत्रम् १.१.७

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्॥७॥

३१८४८अथ उच्येत — अचेतने अपि प्रधाने भवति आत्मशब्दः, ८४९आत्मनः सर्वार्थकारित्वात्; ८५०यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवति आत्मशब्दः ‘मम आत्मा भद्रसेनः’ इति। ८५१प्रधानं हि पुरुषस्य आत्मनो भोगापवर्गौ कुर्वत् उपकरोति, ८५२राज्ञः इव भृत्यः सन्धिविग्रहादिषु वर्तमानः। ८५३अथवा एकः एव आत्मशब्दः चेतनाचेतनविषयो भविष्यति, ८५४‘भूतात्मा’ ‘इन्द्रियात्मा’ इति च प्रयोगदर्शनात्; ८५५यथा एकः एव ज्योतिःशब्दः क्रतुज्वलनविषयः। ८५६तत्र कुतः एतत् आत्मशब्दात् ईक्षतेः अगौणत्वं इति अतः उत्तरं पठति —८५७

३२८५८न प्रधानं अचेतनं आत्मशब्दालम्बनं भवितुं अर्हति। ८५९‘सः आत्मा’ इति प्रकृतं सत् अणिमानं आदाय, ‘तत् त्वं असि श्वेतकेतो’ इति चेतनस्य श्वेतकेतोः मोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठां उपदिश्य, ८६०‘आचार्यवान् पुरुषो वेद ८६१तस्य तावत् एव चिरं ८६२–८६३यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) इति मोक्षोपदेशात्। ८६४–८६५यदि हि अचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्य ‘तत् असि’ इति ग्राहयेत् मुमुक्षुं चेतनं सन्तं अचेतनोऽसि इति, तदा विपरीतवादि शास्त्रं पुरुषस्य अनर्थाय इति अप्रमाणं स्यात्। न तु निर्दोषं शास्त्रं अप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम्। ८६६यदि च अज्ञस्य सतो मुमुक्षोः अचेतनं अनात्मानं आत्मा इति उपदिशेत् प्रमाणभूतं शास्त्रं, सः ८६७श्रद्दधानतया ८६८अन्धगोलाङ्गूलन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत्, ८६९तत् व्यतिरिक्तं च आत्मानं न प्रतिपद्येत। ८७०तथा सति पुरुषार्थात् विहन्येत, ८७१अनर्थं च ऋच्छेत्। ८७२तस्मात् यथा स्वर्गाद्यर्थिनोऽग्निहोत्रादिसाधनं यथाभूतं उपदिशति, तथा मुमुक्षोः अपि ‘सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’ इति यथाभूतं एव आत्मानं उपदिशति इति युक्तम्। ८७३एवं च सति तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसन्ध मोक्षोपदेशः उपपद्यते। ८७४अन्यथा हि अमुख्ये सदात्मतत्त्वोपदेशे, ‘अहं उक्थं अस्मि इति विद्यात्’(ऐ.आ.२.१.२.६) इतिवत् सम्पन्मात्रं इदं अनित्यफलं स्यात्। ८७५तत्र मोक्षोपदेशो न उपपद्येत। ८७६तस्मात् न सत् अणिमन् आत्मशब्दस्य गौणत्वम्। ८७७भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वात् उपपन्नो गौणः आत्मशब्दः ‘मम आत्मा भद्रसेनः’ इति। ८७८अपि च ८७९क्वचित् गौणः शब्दो दृष्ट इति न एतावता शब्दप्रमाणके अर्थे गौणीकल्पना न्याय्या, ८८०सर्वत्र अनाश्वासप्रसङ्गात्। ८८१यत् तु उक्तं चेतनाचेतनयोः साधारणः आत्मशब्दः, क्रतुज्वलनयोः इव ज्योतिःशब्दः इति, ८८२तत् न। अनेकार्थत्वस्य अन्याय्यत्वात्। ८८३तस्मात् चेतनविषय एव मुख्यः ८८४आत्मशब्दः चेतनत्वोपचारात् भूतादिषु प्रयुज्यते — ‘भूतात्मा’ ‘इन्द्रियात्मा’ इति च। ८८५साधारणत्वे अपि आत्मशब्दस्य न प्रकरणं उपपदं वा किञ्चित् निश्चायकं अन्तरेण अन्यतरवृत्तिता निर्धारयितुं शक्यते। ८८६न च अत्र अचेतनस्य निश्चायकं किञ्चित् कारणं अस्ति। ८८७प्रकृतं तु सत् ईक्षितृ, सन्निहितः च चेतनः श्वेतकेतुः। ८८८न हि चेतनस्य श्वेतकेतोः अचेतन आत्मा सम्भवति इति अवोचाम। ८८९तस्मात् चेतनविषय इह आत्मशब्द इति निश्चीयते। ८९०ज्योतिःशब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलनः एव रूढः, ८९१अर्थवादकल्पितेन तु ज्वलनसादृश्येन क्रतौ प्रवृत्तं इति अदृष्टान्तः। ८९२अथवा पूर्वसूत्र एव आत्मशब्दं निरस्तसमस्तगौणत्वसाधारणत्वशङ्कतया व्याख्याय, ८९३ततः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणनिराकरणहेतुः व्याख्येयः — ‘तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्’ इति। ८९४तस्मात् न अचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्य॥७॥

सूत्रम् १.१.८

८९५हेयत्वावचनाच्च॥८॥

३३८९६कुतः च न प्रधानं सच्छब्दवाच्य ? —

३४८९७यदि अनात्मा एव प्रधानं सच्छब्दवाच्य ‘सः आत्मा तत् त्वं असि’ इति इह उपदिष्टं स्यात्; सः तदुपदेशश्रवणात् अनात्मज्ञतया तन्निष्ठो मा भूत् इति, मुख्यं आत्मानं उपदिदिक्षु शास्त्रं तस्य हेयत्वं ब्रूयात्। ८९८यथा अरुन्धतीं दिदर्शयिषुः तत्समीपस्थां स्थूलां तारां अमुख्यां प्रथमं अरुन्धती इति ग्राहयित्वा, तां प्रत्याख्याय, पश्चात् अरुन्धतीं एव ग्राहयति; तद्वत् न अयं आत्मा इति ब्रूयात्। ८९९न च एवं अवोचत्। ९००सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठा एव हि षष्ठप्रपाठकपरिसमाप्तिः दृश्यते। ९०१चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः। ९०२सति अपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत। ९०३कारणविज्ञानात् हि सर्वं विज्ञातं इति प्रतिज्ञातं — ‘उत तं आदेशं अप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं इति; ९०४कथं नु भगवः सः आदेशो भवति इति’(छा.उ.६.१.३); ९०५‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं ९०६स्यात् वाचारम्भणं विकारो ९०७नामधेयं ९०८मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) ९०९‘एवं सोम्य सः आदेशो भवति’(छा.उ.६.१.६) इति वाक्योपक्रमे श्रवणात्। ९१०न च सच्छब्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेन अहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वात् भोक्तृवर्गस्य। ९११तस्मात् न प्रधानं सच्छब्दवाच्य॥८॥

सूत्रम् १.१.९

स्वाप्ययात्॥९॥

३५९१२कुतः च न प्रधानं सच्छब्दवाच्य ? —

३६९१३तत् एव सच्छब्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रूयते — ‘यत्र एतत् पुरुषः स्वपिति नाम, सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति; ९१४स्वं अपीतो भवति; ९१५तस्मात् एनं स्वपिति इति आचक्षते; ९१६स्वं हि अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति। ९१७एषा श्रुतिः स्वपिति इति एतत् पुरुषस्य लोकप्रसिद्धं नाम निर्वक्ति। ९१८स्वशब्देन इह आत्मा उच्यते। यः प्रकृतः सच्छब्दवाच्यः तं अपीतो भवति अपिगतो भवति इत्यर्थः। ९१९अपिपूर्वस्य एतेः लयार्थत्वं प्रसिद्धं, ९२०प्रभवाप्ययौ इति उत्पत्तिप्रलययोः प्रयोगदर्शनात्। ९२१मनःप्रचारोपाधिविशेषसम्बन्धात् इन्द्रियार्थान् गृह्णन् तद्विशेषापन्नो जीवो जागर्ति। ९२२तद्वासनाविशिष्टः स्वप्नान् पश्यन् मनःशब्दवाच्यो भवति। ९२३सः उपाधिद्वयोपरमे सुषुप्तावस्थायां उपाधिकृतविशेषाभावात् स्वात्मनि प्रलीनः इव इति ‘स्वं हि अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इत्युच्यते। ९२४यथा हृदयशब्दनिर्वचनं श्रुत्या दर्शितं — ‘सः वा एषः आत्मा हृदि, तस्य एतत् एव निरुक्तं — हृदि अयं इति; तस्मात् हृदयं इति’(छा.उ.८.३.३); यथा वा अशनायोदन्याशब्दप्रवृत्तिमूलं दर्शयति श्रुतिः — ‘आप ९२५एव तत् अशितं नयन्ते’(छा.उ.६.८.३) ‘तेजः एव तत् पीतं नयते’(छा.उ.६.८.५) इति च। एवं स्वं आत्मानं सच्छब्दवाच्यं अपीतो भवति इति इमं अर्थं स्वपितिनामनिर्वचनेन दर्शयति। ९२६न च चेतनः आत्मा अचेतनं प्रधानं स्वरूपत्वेन प्रतिपद्येत। ९२७यदि पुनः प्रधानं एव आत्मीयत्वात् स्वशब्देन एव उच्येत, एवं अपि चेतनोऽचेतनं अपि एति इति विरुद्धं आपद्येत। ९२८श्रुत्यन्तरं च — ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद न अन्तरं’(बृ.उ.४.३.२१) इति ९२९सुषुप्तावस्थायां चेतने अप्ययं दर्शयति। अतो यस्मिन् अप्ययः सर्वेषां चेतनानां तत् चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणं, न प्रधानम्॥९॥९३०

सूत्रम् १.१.१०

गतिसामान्यात्॥१०॥

३७९३१कुतः च न प्रधानं जगतः कारणं ? —

३८९३२यदि तार्किकसमयः इव वेदान्तेषु अपि भिन्ना कारणावगतिः अभविष्यत्, क्वचित् चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं, क्वचित् अचेतनं प्रधानं, क्वचित् अन्यत् एव इति। ९३३ततः कदाचित् प्रधानकारणवादानुरोधेन अपि ईक्षत्यादिश्रवणं अकल्पयिष्यत। ९३४न तु एतत् अस्ति। ९३५समाना एव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः। ‘यथा अग्नेः ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठेरन् एवं एव एतस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः’(कौ.उ.३.३) इति, ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति, ‘आत्मतः एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२६.१) इति, ९३६–९३७‘आत्मनः एषः प्राणो जायते’(प्र.उ.३.३) इति च आत्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः। आत्मशब्दः च चेतनवचनः इति अवोचाम। ९३८महत् च प्रामाण्यकारणं एतत्, यत् वेदान्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वं, ९३९चक्षुरादीनां इव रूपादिषु। अतो गतिसामान्यात् सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम्॥१०॥९४०

सूत्रम् १.१.११

९४१श्रुतत्वाच्च॥११॥

३९९४२कुतः च सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणं ? —

४०९४३स्वशब्देन एव च सर्वज्ञः ९४४ईश्वरो जगतः कारणं इति श्रूयते,श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि ९४५सर्वज्ञं ईश्वरं प्रकृत्य — ‘सः कारणं ९४६करणाधिपाधिपो ९४७–९४८न च अस्य कश्चित् जनिता न च अधिपः’(श्वे.उ.६.९) इति। ९४९तस्मात् सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणं, न अचेतनं प्रधानं अन्यत् वा इति सिद्धम्॥११॥

सूत्रम् १.१.१२

आनन्दमयाधिकरणम्

९५०आनन्दमयोऽभ्यासात्॥१२॥

४१९५१‘जन्मादि अस्य यतः’ इति आरभ्य ‘श्रुतत्वात् च’ इति एवमन्तैः सूत्रैः यानि उदाहृतानि वेदान्तवाक्यानि, तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्तिः ईश्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणं इति एतस्य अर्थस्य प्रतिपादकत्वं ९५२न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम्। ९५३गतिसामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ताः चेतनकारणवादिनः इति व्याख्यातम्। ९५४अतः परस्य ग्रन्थस्य किं उत्थानं इति, ९५५उच्यते — ९५६द्विरूपं हि ब्रह्म अवगम्यते — नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टं, तत् विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम्। ९५७‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’(बृ.उ.२.४.१४) ९५८–९६०‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) ‘यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा अथ यत्र अन्यत् पश्यति अन्यत् शृणोति अन्यत् विजानाति तत् अल्पं; ९६१यो वै भूमा तत् अमृतं अथ यत् अल्पं तत् मर्त्यं’(छा.उ.७.२४.१) ९६२‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) ९६३‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्। ९६४अमृतस्य परं सेतुं ९६५दग्धेन्धनं इव अनलं’(श्वे.उ.६.१९) ९६६‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ९६७‘अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं’(बृ.उ.३.८.८) ९६८–९६९‘न्यूनं अन्यत् स्थानं सम्पूर्णं अन्यत्’ इति च एवं सहस्रशो ९७०विद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वाक्यानि। ९७१–९७२तत्र अविद्यावस्थायां ब्रह्मणे उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः। तत्र कानिचित् ब्रह्मणः उपासनानि अभ्युदयार्थानि, कानिचित् क्रममुक्त्यर्थानि, कानिचित् कर्मसमृद्ध्यर्थानि। ९७३तेषां गुणविशेषोपाधिभेदेन भेदः। ९७४एकः एव तु परमात्मा ईश्वरः तैः तैः गुणविशेषैः विशिष्टः उपास्यो यद्यपि भवति, तथापि ९७५यथागुणोपासनं एव फलानि भिद्यन्ते; ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’ इति श्रुतेः, ‘यथाक्रतुः अस्मिन् लोके पुरुषो भवति, तथा इतः प्रेत्य भवति’(छा.उ.३.१४.१) इति च। ९७६स्मृतेः च — ‘यं यं वा अपि स्मरन् भावं त्यजति अन्ते कलेबरम्। तं तं एव एति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) इति। ९७७यदि अपि एकः आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेषु गूढः, तथापि चित्तोपाधिविशेषतारतम्यात् आत्मनः कूटस्थनित्यस्य एकरूपस्य अपि उत्तरोत्तरं आविष्कृतस्य तारतम्यं ऐश्वर्यशक्तिविशेषैः श्रूयते — ‘तस्य यः आत्मानं आविस्तरां वेद’(ऐ.आ.२.३.२.१) इति अत्र। ९७८स्मृतौ अपि — ‘यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमत् ऊर्जितं एव वा। तत् तत् एव अवगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवं’(भ.गी.१०.४१) इति ९७९यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः, सः सः ईश्वरः इति उपास्यतया चोद्यते। ९८०–९८३एवं इह अपि आदित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः ९८४–९८५सर्वपाप्मोदयलिङ्गात् परः एव इति वक्ष्यति। एवं ‘आकाशः तल्लिङ्गात्’(ब्र.सू.१.१.२२) इत्यादिषु द्रष्टव्यम्। एवं सद्योमुक्तिकारणं अपि आत्मज्ञानं उपाधिविशेषद्वारेण उपदिश्यमानं अपि अविवक्षितोपाधिसम्बन्धविशेषं परापरविषयत्वेन सन्दिह्यमानं ९८६वाक्यगतिपर्यालोचनया निर्णेतव्यं भवति — ९८७–९८८यथा इह एव तावत् ‘आनन्दमयोऽभ्यासात्’ इति। एवं एकं अपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसम्बन्धं निरस्तोपाधिसम्बन्धं च उपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन च वेदान्तेषु उपदिश्यते इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थः आरभ्यते। ९८९यत् च ‘गतिसामान्यात्’ इति अचेतनकारणनिराकरणं उक्तं, तत् अपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन प्रपञ्च्यते —

४२९९०तैत्तिरीयके ९९१अन्नमयं प्राणमयं मनोमयं विज्ञानमयं च अनुक्रम्य आम्नायते — ‘तस्मात् वा एतस्मात् विज्ञानमयात् अन्योऽन्तरः आत्मा आनन्दमयः’(तै.उ.२.५.१) इति। ९९२तत्र संशयः — ९९३किं इह आनन्दमयशब्देन परं एव ब्रह्म उच्यते, यत् प्रकृतं ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति, किं वा अन्नमयादिवत् ब्रह्मणोऽर्थान्तरं इति। किं तावत् प्राप्तं ? ब्रह्मणोऽर्थान्तरं अमुख्यः आत्मा आनन्दमयः स्यात्। ९९४कस्मात् ? ९९५अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वात्। ९९६अथ अपि स्यात् सर्वान्तरत्वात् आनन्दमयो मुख्यः एव आत्मा इति; ९९७न स्यात् प्रियाद्यवयवयोगात् शारीरत्वश्रवणात् च। ९९८मुख्यः चेत् आत्मा आनन्दमयः स्यात् न प्रियादिसंस्पर्शः स्यात्। ९९९इह तु ‘तस्य प्रियं एव शिरः’(तै.उ.२.५.१) इत्यादि श्रूयते। १०००शारीरत्वं च श्रूयते — १००१–१००३‘तस्य एषः १००४एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य’ इति। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य एषः एव शारीरः आत्मा यः एषः आनन्दमय इत्यर्थः। न च सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंस्पर्शो वारयितुं शक्यः। तस्मात् संसारी एव आनन्दमयः आत्मा इति एवं प्राप्ते, इदं उच्यते —

४३‘आनन्दमयोऽभ्यासात्’। १००५परः एव आत्मा आनन्दमयो भवितुं अर्हति। १००६कुतः ? १००७अभ्यासात्। परस्मिन् एव हि आत्मनि आनन्दशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते। १००८आनन्दमयं प्रस्तुत्य ‘रसो वै सः’(तै.उ.२.७.१) इति तस्य एव रसत्वं उक्त्वा, उच्यते — ‘रसꣳ हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति। १००९को हि एव अन्यात् कः प्राण्यात्। यत् एषः आकाशे आनन्दो न स्यात्। १०१०एषः हि एव आनन्दयाति’(तै.उ.२.७.१) ‘सा एषा आनन्दस्य मीमाꣳसा भवति’(तै.उ.२.८.१) १०११‘एतं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८.५) ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) इति; ‘आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१) इति च। १०१२–१०१३श्रुत्यन्तरे च ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) इति ब्रह्मणि एव आनन्दशब्दो दृष्टः। एवं आनन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मणि अभ्यासात् आनन्दमयः आत्मा ब्रह्म इति गम्यते। १०१४यत् तु उक्तं अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वात् आनन्दमयस्य अपि अमुख्यत्वं इति, १०१५न असौ दोषः, आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात्। १०१६मुख्यं एव हि आत्मानं उपदिदिक्षुः शास्त्रं १०१७–१०१८लोकबुद्धिं अनुसरत्, अन्नमयं शरीरं अनात्मानं अत्यन्तमूढानां आत्मत्वेन प्रसिद्धं अनूद्य १०१९मूषानिषिक्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत् ततोऽन्तरं ततोऽन्तरं इति एवं १०२०पूर्वेण पूर्वेण समानं उत्तरं उत्तरं अनात्मानं आत्मा इति ग्राहयत्, १०२१प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया १०२२सर्वान्तरं मुख्यं आनन्दमयं आत्मानं उपदिदेश इति श्लिष्टतरम्। १०२३–१०२४यथा अरुन्धतीनिदर्शने बह्वीषु अपि तारासु अमुख्यासु अरुन्धतीषु दर्शितासु, या अन्त्याः प्रदर्श्यते सा मुख्या एव अरुन्धती भवति; एवं इह अपि आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात् मुख्यं आत्मत्वम्। १०२५यत् तु ब्रूषे, प्रियादीनां शिरस्त्वादिकल्पना अनुपपन्ना मुख्यस्य आत्मनः इति — १०२६अतीतानन्तरोपाधिजनिता सा; न स्वाभाविकी इति अदोषः। १०२७शारीरत्वं अपि आनन्दमयस्य अन्नमयादिशरीरपरम्परया प्रदर्श्यमानत्वात्। न पुनः साक्षात् एव शारीरत्वं संसारिवत्। १०२८तस्मात् आनन्दमयः परः एव आत्मा॥१२॥

सूत्रम् १.१.१३

१०२९–१०३०विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्॥१३॥

४४१०३१अत्र आह — न आनन्दमयः परः आत्मा भवितुं अर्हति; १०३२कस्मात् ? १०३३विकारशब्दात्। १०३४प्रकृतवचनात् अयं अन्यः शब्दो विकारवचनः समधिगतः १०३५‘आनन्दमयः’ इति, मयटो विकारार्थत्वात्। १०३६तस्मात् अन्नमयादिशब्दवत् विकारविषयः एव आनन्दमयशब्दः इति चेत्, न; प्राचुर्यार्थे अपि मयटः स्मरणात्। १०३७‘तत् प्रकृतवचने मयट्’(पा.सू.५.४.२) इति हि प्रचुरतायां अपि मयट् स्मर्यते; १०३८यथा ‘अन्नमयो यज्ञः’ इति अन्नप्रचुरः उच्यते, एवं आनन्दप्रचुरं ब्रह्मानन्दमयं उच्यते। १०३९आनन्दप्रचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वात् आरभ्य उत्तरस्मिन् उत्तरस्मिन् स्थाने शतगुणः आनन्दः इति उक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात्। तस्मात् प्राचुर्यार्थे मयट्॥१३॥१०४०

सूत्रम् १.१.१४

तद्धेतुव्यपदेशाच्च॥१४॥

४५१०४१इतः च प्राचुर्यार्थे मयट्; १०४२यस्मात् आनन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदिशति श्रुतिः — ‘एषः हि एव आनन्दयाति’ इति — १०४३आनन्दयति इत्यर्थः। १०४४यो हि अन्यान् आनन्दयति सः प्रचुरानन्दः इति प्रसिद्धं भवति; १०४५यथा लोके योऽन्येषां धनिकत्वं आपादयति सः प्रचुरधनः इति गम्यते, तद्वत्। १०४६तस्मात् प्राचुर्यार्थे अपि मयटः सम्भवात् आनन्दमयः परः एव आत्मा॥१४॥

सूत्रम् १.१.१५

मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते॥१५॥

४६१०४७इतः च आनन्दमयः परः एव आत्मा; यस्मात् ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) इति उपक्रम्य, ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति अस्मिन् मन्त्रे यत् प्रकृतं ब्रह्म सत्यज्ञानानन्तविशेषणैः निर्धारितं, १०४८–१०४९यस्मात् आकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतानि अजायन्त, १०५०यत् च भूतानि सृष्ट्वा तानि अनुप्रविश्य गुहायां अवस्थितं सर्वान्तरं, १०५१यस्य विज्ञानाय ‘अन्योऽन्तर आत्मा’ ‘अन्योऽन्तर आत्मा’ इति प्रक्रान्तं, तत् मान्त्रवर्णिकं एव ब्रह्म इह गीयते — ‘अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः’(तै.उ.२.५.१) इति। १०५२मन्त्रब्राह्मणयोः च एकार्थत्वं युक्तं, १०५३अविरोधात्। १०५४अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्याताम्। १०५५न च अन्नमयादिभ्यः इव आनन्दमयात् अन्योऽन्तरः आत्मा अभिधीयते। १०५६एतन्निष्ठा एव च ‘सा एषा भार्गवी वारुणी विद्या’(तै.उ.३.६.१) — ‘आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१) इति। १०५७तस्मात् आनन्दमयः परः एव आत्मा॥१५॥

सूत्रम् १.१.१६

नेतरोऽनुपपत्तेः॥१६॥

४७१०५८इतः च आनन्दमयः परः एव आत्मा, न इतरः; इतर ईश्वरात् अन्यः संसारी जीवः इत्यर्थः। १०५९न जीवः आनन्दमयशब्देन अभिधीयते। १०६०कस्मात् ? १०६१अनुपपत्तेः। आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते — ‘सोऽकामयत। बहु स्यां प्रजायेय इति। सः तपोऽतप्यत। सः तपः तप्त्वा। इदꣳ सर्वं असृजत। यत् इदं किञ्च’(तै.उ.२.६.१) इति। १०६२तत्र प्राक् शरीराद्युत्पत्तेः अभिध्यानं, सृज्यमानानां च विकाराणां स्रष्टुः अव्यतिरेकः, सर्वविकारसृष्टिः च न परस्मात् आत्मनोऽन्यत्र उपपद्यते॥१६॥

सूत्रम् १.१.१७

१०६३भेदव्यपदेशाच्च॥१७॥

४८१०६४इतः च न आनन्दमयः संसारी; यस्मात् आनन्दमयाधिकारे ‘रसो वै सः। रसꣳ हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति’(तै.उ.२.७.१) इति १०६५जीवानन्दमयौ भेदेन व्यपदिशति। १०६६न हि लब्धा एव लब्धव्यो भवति। १०६७कथं तर्हि ‘आत्मा अन्वेष्टव्यः’, ‘आत्मलाभात् न परं विद्यते’(आ.ध.सू.१.८.१.२) इति श्रुतिस्मृती, १०६८यावता न लब्धा एव लब्धव्यो भवति इति उक्तं ? १०६९बाढं — १०७०तथा अपि आत्मनोऽप्रच्युतात्मभावस्य एव सतः तत्त्वानवबोधनिमित्तो मिथ्या एव देहादिषु अनात्मसु आत्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः। १०७१तेन देहादिभूतस्य आत्मनोऽपि आत्मा — अनन्विष्टः ‘अन्वेष्टव्यः’, अलब्धः ‘लब्धव्यः’, अश्रुतः ‘श्रोतव्यः’, अमतः ‘मन्तव्यः’, अविज्ञातः ‘विज्ञातव्यः’ — इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते। १०७२प्रतिषिध्यते एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात् परमेश्वरात् अन्यो द्रष्टा श्रोता वा ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिना। १०७३परमेश्वरः तु अविद्याकल्पितात् शारीरात् कर्तुः भोक्तुः विज्ञानात्माख्यात् अन्यः। १०७४यथा मायाविनः चर्मखड्गधरात् सूत्रेण आकाशं अधिरोहतः सः एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्थः अन्यः। १०७५यथा वा घटाकाशात् उपाधिपरिच्छिन्नात् अनुपाधिपरिच्छिन्न आकाशोऽन्यः। १०७६ईदृशं च विज्ञानात्मपरमात्मभेदं आश्रित्य ‘न इतरः अनुपपत्तेः’, ‘भेदव्यपदेशात् च’ इति उक्तम्॥१७॥

सूत्रम् १.१.१८

१०७७कामाच्च नानुमानापेक्षा॥१८॥

४९१०७८आनन्दमयाधिकारे च ‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति’(तै.उ.२.६.१) इति कामयितृत्वनिर्देशात् न आनुमानिकं अपि साङ्ख्यपरिकल्पितं अचेतनं प्रधानं आनन्दमयत्वेन कारणत्वेन वा अपेक्षितव्यम्। १०७९‘ईक्षतेः न अशब्दं’(ब्र.सू.१.१.५) इति निराकृतं अपि प्रधानं पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्रुतिं आश्रित्य प्रसङ्गात् पुनः निराक्रियते गतिसामान्यप्रपञ्चनाय॥१८॥१०८०

सूत्रम् १.१.१९

१०८१–१०८२अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति॥१९॥

५०१०८३इतः च न प्रधाने जीवे वा आनन्दमयशब्दः; १०८४यस्मात् अस्मिन् आनन्दमये प्रकृत आत्मनि, प्रतिबुद्धस्य अस्य जीवस्य, तद्योगं शास्ति — १०८५तत् आत्मना योगः तद्योगः, १०८६तद्भावापत्तिः, मुक्तिः इत्यर्थः — १०८७तद्योगं शास्ति शास्त्रं — ‘यदा हि एव एषः एतस्मिन् अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते। १०८८अथ सोऽभयं गतो भवति। १०८९यदा हि एव एषः एतस्मिन् उदरं अन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ.२.७.१) इति। १०९०एतत् उक्तं भवति — यदा एतस्मिन् आनन्दमये अल्पं अपि अन्तरं अतादात्म्यरूपं पश्यति, तदा संसारभयात् न निवर्तते। १०९१यदा तु एतस्मिन् आनन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति, तदा संसारभयात् निवर्तते इति। १०९२तत् च परमात्मपरिग्रह घटते, न प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा। १०९३तस्मात् आनन्दमयः परमात्मा इति स्थितम्॥१९॥१०९४

५११०९५इदं तु इह वक्तव्यं — १०९६‘सः वा एषः पुरुषोऽन्नरसमयः’(तै.उ.२.१.१) ‘तस्मात् वा एतस्मात् अन्नरसमयात् अन्योऽन्तरः आत्मा प्राणमयः’(तै.उ.२.२.१) तस्मात् ‘अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः’(तै.उ.२.३.१) तस्मात् ‘अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः’(तै.उ.२.४.१) इति च विकारार्थे मयट्प्रवाहे सति, १०९७–१०९८आनन्दमय एव अकस्मात् अर्धजरतीयन्यायेन १०९९कथं इव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ११००ब्रह्मविषयत्वं च अश्रीयत इति। ११०१मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारात् इति चेत्, न; ११०२अन्नमयादीनां अपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः। ११०३अत्र आह — युक्तं अन्नमयादीनां अब्रह्मत्वं, तस्मात् तस्मात् आन्तरस्य आन्तरस्य अन्यस्य अन्यस्य आत्मनः उच्यमानत्वात्। ११०४आनन्दमयात् तु न कश्चित् अन्यः आन्तरः आत्मा उच्यते। ११०५तेन आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, ११०६अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात् इति। ११०७अत्र उच्यते — ११०८यदि अपि अन्नमयादिभ्यः इव आनन्दमयात् ‘अन्योऽन्तर आत्मा’ इति न श्रूयते, तथापि न आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं; ११०९यतः आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते — ‘तस्य प्रियं एव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, प्रमोदः उत्तरः पक्षः, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’(तै.उ.२.५.१) इति। १११०तत्र यत् ब्रह्म मन्त्रवर्णे प्रकृतं ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति, ११११तत् इह ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इत्युच्यते। तत् विजिज्ञापयिषया एव अन्नमयादयः आनन्दमयपर्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते। १११२तत्र कुतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गः। १११३ननु आनन्दमयस्य अवयवत्वेन ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इत्युच्यते, १११४अन्नमयादीनां इव ‘इदं पुच्छं प्रतिष्ठा’ इत्यादि। १११५तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वं शक्यं विज्ञातुं ? १११६प्रकृतत्वात् इति ब्रूमः। १११७ननु आनन्दमयावयवत्वेन अपि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वात् इति। १११८अत्र उच्यते — १११९तथा सति तत् एव ब्रह्म आनन्दमय आत्मा अवयवी, तत् एव च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा अवयवः इति असामञ्जस्यं स्यात्। ११२०अन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति अत्र एव ब्रह्मनिर्देशः आश्रयितुं, ब्रह्मशब्दसंयोगात्। न आनन्दमयवाक्ये, ब्रह्मशब्दसंयोगाभावात् इति। ११२१अपि च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इति उक्त्वा इदं उच्यते — ‘तत् अपि एषः श्लोको भवति। असन् एव सः भवति। असत् ब्रह्म इति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्म इति चेत् वेद। सन्तं एनं ततो विदुः’(तै.उ.२.६.१) इति। ११२२अस्मिन् च श्लोके अननुकृष्यानन्दमयं ब्रह्मणे एव भावाभाववेदनयोः गुणदोषाभिधानात् गम्यते — ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति अत्र ब्रह्मणे एव स्वप्रधानत्वं इति। ११२३न च आनन्दमयस्य आत्मनो भावाभावशङ्का युक्ता, प्रियमोदादिविशिष्टस्य आनन्दमयस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्। ११२४–११२५कथं पुनः स्वप्रधानं सत् ब्रह्म आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते — ‘ब्रह्म पुच्छं ११२६–११२७प्रतिष्ठा’ इति ? न एषः दोषः। पुच्छवत् पुच्छं, प्रतिष्ठा परायणं एकनीडं ११२८–११२९लौकिकस्य आनन्दजातस्य ब्रह्मानन्दः इति एतत् अनेन विवक्ष्यते, न अवयवत्वं; ११३०‘एतस्य एव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति’(बृ.उ.४.३.३२) इति श्रुत्यन्तरात्। ११३१अपि च आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्म अभ्युपगन्तव्यम्। ११३२निर्विशेषं तु ब्रह्म वाक्यशेषे श्रूयते, वाङ्मनसयोः अगोचरत्वाभिधानात् — ‘यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ.२.९.१) इति। ११३३अपि च आनन्दप्रचुर इति उक्ते दुःखास्तित्वं अपि गम्यते; प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वात्। ११३४तथा च सति ‘यत्र न अन्यत् पश्यति, न अन्यत् शृणोति, न अन्यत् विजानाति, सः भूमा’(छा.उ.७.२४.१) इति भूम्नि ब्रह्मणि तद्व्यतिरिक्ताभावश्रुतिः उपरुध्येत। ११३५प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदात् आनन्दमयस्य अपि भिन्नत्वम्। ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते, ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’ इति आनन्त्यश्रुतेः ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा’(श्वे.उ.६.११) इति च श्रुत्यन्तरात्। ११३६न च आनन्दमयस्य अभ्यासः श्रूयते। प्रातिपदिकार्थमात्रं एव हि सर्वत्र अभ्यस्यते — ‘रसो वै सः। रसꣳ हि एव अयं लब्ध्वा आनन्दी भवति। को हि एव अन्यात् कः प्राण्यात्। यत् एषः आकाशे आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१) ‘सा एषा आनन्दस्य मीमाꣳसा भवति’(तै.उ.२.८.१) ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन इति’(तै.उ.२.९.१) ‘आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१) इति च। ११३७यदि च आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेत्, तत उत्तरेषु आनन्दमात्रप्रयोगेषु अपि आनन्दमयाभ्यासः कल्प्येत। न तु आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वं अस्ति, प्रियशिरस्त्वादिभिः हेतुभिः इति अवोचाम। ११३८तस्मात् श्रुत्यन्तरे ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) इति आनन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनात्, ‘यत् एषः आकाशे आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१) इति ब्रह्मविषयः प्रयोगो न तु आनन्दमयाभ्यास इति अवगन्तव्यम्। ११३९यः तु अयं मयडन्तस्य एव आनन्दमयशब्दस्य अभ्यासः ‘एतं आनन्दमयं आत्मानं उपसङ्क्रामति’(तै.उ.२.८.५) इति, न तस्य ब्रह्मविषयत्वं अस्ति। विकारात्मनां एव अन्नमयादीनां अनात्मनां उपसङ्क्रमितव्यानां प्रवाहे पठितत्वात्। ११४०ननु आनन्दमयस्य उपसङ्क्रमितव्यस्य अन्नमयादिवत् अब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मप्राप्तिः फलं निर्दिष्टं भवेत्। ११४१न एषः दोषः, आनन्दमयोपसङ्क्रमणनिर्देशेन एव विदुषः पुच्छप्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्राप्तेः फलस्य निर्दिष्टत्वात्, ११४२‘तत् अपि एषः श्लोको भवति’ ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’ इत्यादिना च प्रपञ्च्यमानत्वात्। ११४३या तु आनन्दमयसन्निधाने ‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति’(तै.उ.२.६.१) इति इयं श्रुतिः उदाहृता, सा ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति अनेन सन्निहिततरेण ब्रह्मणा सम्बध्यमाना न आनन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिबोधयति। ११४४–११४५तदपेक्षत्वात् च उत्तरस्य ग्रन्थस्य ‘रसो वै सः’(तै.उ.२.७.१) इत्यादेः न आनन्दमयविषयता। ननु ‘सोऽकामयत’ इति ब्रह्मणि पुंलिङ्गनिर्देशो न उपपद्यते। ११४६–११४७न अयं दोषः, ११४८‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’ इति अत्र पुंलिङ्गेन अपि आत्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्। या तु भार्गवी वारुणी विद्या — ‘आनन्दो ब्रह्म इति व्यजानात्’ इति, तस्यां मयडश्रवणात् प्रियशिरस्त्वाद्यश्रवणात् च युक्तं आनन्दस्य ब्रह्मत्वम्। तस्मात् अणुमात्रं अपि विशेषं अनाश्रित्य न स्वतः एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मणे उपपद्यते। ११४९न च इह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषितं, वाङ्मनसगोचरातिक्रमश्रुतेः। ११५०तस्मात् अन्नमयादिषु इव आनन्दमये अपि विकारार्थः एव मयट् विज्ञेयः, न प्राचुर्यार्थः॥

५२११५१सूत्राणि तु एवं व्याख्येयानि — ११५२‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति अत्र किं आनन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यते, उत ११५३स्वप्रधानत्वेन इति। ११५४–११५५पुच्छशब्दात् अवयवत्वेन इति प्राप्ते, उच्यते — ११५६आनन्दमयोऽभ्यासात् — आनन्दमय आत्मा इति अत्र ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इति स्वप्रधानं एव ब्रह्म उपदिश्यते; अभ्यासात् ११५७‘असन् एव सः भवति’ इति अस्मिन् निगमनश्लोके ब्रह्मणे एव केवलस्य अभ्यस्यमानत्वात्। ११५८विकारशब्दात् न इति चेत् न प्राचुर्यात् — विकारशब्देन अवयवशब्दोऽभिप्रेतः; पुच्छं इति अवयवशब्दात् न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणे इति यत् उक्तं, तस्य परिहारो वक्तव्यः; ११५९अत्र उच्यते — न अयं दोषः, प्राचुर्यात् अपि अवयवशब्दोपपत्तेः; प्राचुर्यं प्रायापत्तिः, ११६०अवयवप्राये वचनं इत्यर्थः; ११६१–११६२अन्नमयादीनां हि शिरआदिषु पुच्छान्तेषु अवयवेषु उक्तेषु आनन्दमयस्य अपि शिरआदीनि अवयवान्तराणि उक्त्वा अवयवप्रायापत्त्या ‘ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’ इत्याह, न अवयवविवक्षया; यत् कारणं ‘अभ्यासात्’ इति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम्। ११६३तद्धेतुव्यपदेशात् च — ११६४सर्वस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते — ‘इदꣳ सर्वं असृजत, यत् इदं किञ्च’(तै.उ.२.६.१) इति। ११६५–११६८न च ११६९कारणं सत् ब्रह्म स्वविकारस्य आनन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्यावयवः उपपद्यते। ११७०अपराणि अपि सूत्राणि यथासम्भवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्य एव ब्रह्मणे उपपादकानि द्रष्टव्यानि॥१२ – १९॥

सूत्रम् १.१.२०

अन्तरधिकरणम्

११७१–११७३अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्॥२०॥

५३११७४इदं आम्नायते — ‘अथ यः एषोऽन्तः आदित्ये ११७५हिरण्मयः ११७६पुरुषो ११७७दृश्यते ११७८हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्णः’(छा.उ.१.६.६),११७९–११८०‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकं एवं अक्षिणी तस्य उत् इति नाम ११८१सः एषः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः उदितः उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो यः एवं वेद’(छा.उ.१.६.७) ‘... इति अधिदैवतं’(छा.उ.१.६.८) ११८२‘अथ अध्यात्मं ...’(छा.उ.१.७.१) ‘अथ यः एषोऽन्तः अक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.१.७.५) इत्यादि। ११८३तत्र संशयः — किं विद्याकर्मातिशयवशात् प्राप्तोत्कर्षः कश्चित् संसारी सूर्यमण्डले चक्षुषि च उपास्यत्वेन श्रूयते, किं वा नित्यसिद्धः परमेश्वरः इति। ११८४किं तावत् प्राप्तं ? संसारी इति। ११८५कुतः ? रूपवत्त्वश्रवणात्। आदित्यपुरुषे तावत् ‘हिरण्यश्मश्रुः’ इत्यादि रूपं उदाहृतम्। ११८६अक्षिपुरुषे अपि तत् एव अतिदेशेन प्राप्यते ‘तस्य एतस्य तत् एव रूपं यत् अमुष्य रूपं’ इति। ११८७न च परमेश्वरस्य रूपवत्त्वं युक्तं, ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं’(कः.उ.१.३.१५) इति श्रुतेः; ११८८आधारश्रवणात् च — ‘यः एषोऽन्तः आदित्ये यः एषोऽन्तः अक्षिणि’ इति। ११८९न हि अनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्य आधार उपदिश्येत। ‘सः भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति स्वे महिम्नि’(छा.उ.७.२४.१) इति ११९०‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) इति च श्रुती भवतः। ११९१ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेः च — ‘सः एषः ये च अमुष्मात् पराञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे देवकामानां च’(छा.उ.१.६.८) इत्यादित्यपुरुषस्य ऐश्वर्यमर्यादा। ‘सः एषः ये च एतस्मात् अर्वाञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च’(छा.उ.१.७.६) इति अक्षिपुरुषस्य। ११९२न च परमेश्वरस्य मर्यादावत् ऐश्वर्यं युक्तं; ११९३‘एषः सर्वेश्वर ११९४–११९५एषः भूताधिपतिः एषः भूतपाल एषः सेतुः विधरणः एषां लोकानां असंभेदाय’(बृ.उ.४.४.२२) इति अविशेषश्रुतेः। तस्मात् न अक्ष्यादित्ययोः अन्तः परमेश्वरः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —११९६

५४अन्तः तद्धर्मोपदेशात् इति। ‘यः एषोऽन्तः आदित्ये’, ‘यः एषोऽन्तः अक्षिणि’ इति च श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वरः एव, न संसारी। ११९७कुतः ? ११९८तद्धर्मोपदेशात्। तस्य हि परमेश्वरस्य धर्माः इह उपदिष्टाः। तत् यथा — ‘तस्य उत् इति नाम’ इति श्रावयित्वा अस्य आदित्यपुरुषस्य नाम ‘सः एषः ११९९सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः उदितः’ इति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति। तत् एव च कृतनिर्वचनं नाम अक्षिपुरुषस्य अपि अतिदिशति — ‘यत् नाम तत् नाम’ इति। सर्वपाप्मापगमः च परमात्मन् एव श्रूयते — ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इत्यादौ। १२००तथा चाक्षुषे पुरुषे ‘सा एव ऋक् तत् साम तत् उक्थं तत् यजुः तत् ब्रह्म’ इति ऋक्सामाद्यात्मकतां निर्धारयति। १२०१सा च परमेश्वरस्य उपपद्यते, सर्वकारणत्वात् सर्वात्मकत्वोपपत्तेः। १२०२पृथिव्यग्न्याद्यात्मके च अधिदैवतं ऋक्सामे, वाक्प्राणाद्यात्मके च अध्यात्मं अनुक्रम्य आह — ‘तस्य ऋक् च साम च गेष्णौ’ इति अधिदैवतम्। तथा अध्यात्मं अपि — ‘या अमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ’ इति। १२०३तत् च सर्वात्मकत्वे सति एव उपपद्यते। १२०४‘तत् यत् इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति तस्मात् ते धनसनयः’(छा.उ.१.७.६) इति च लौकिकेषु अपि गानेषु अस्य एव गीयमानत्वं दर्शयति। १२०५तत् च परमेश्वरपरिग्रहः एव घटते — १२०६‘यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमत् ऊर्जितं एव वा। तत् तत् एव अवगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवं’(भ.गी.१०.४१) इति भगवद्गीतादर्शनात्। १२०७लोककामेशितृत्वं अपि निरङ्कुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति। १२०८यत् तु उक्तं हिरण्यश्मश्रुत्वादिरूपवत्त्वश्रवणं परमेश्वरे न उपपद्यते इति, १२०९–१२१०अत्र ब्रूमः — स्यात् परमेश्वरस्य अपि इच्छावशात् मायामयं रूपं १२११साधकानुग्रहार्थं, १२१२‘माया हि एषा मया सृष्टा यत् मां पश्यसि नारद।’(म॰भा॰१२-३३९-४५) १२१३‘सर्वभूतगुणैः युक्तं मा एवं मां ज्ञातुं अर्हसि’(म॰भा॰१२-३३९-४६) इति स्मरणात्। १२१४अपि च, यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपं उपदिश्यते, भवति तत्र शास्त्रं ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं’(कः.उ.१.३.१५) इत्यादि। १२१५सर्वकारणत्वात् तु विकारधर्मैः अपि कैश्चित् विशिष्टः परमेश्वरः उपास्यत्वेन निर्दिश्यते — ‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादिना। १२१६तथा हिरण्यश्मश्रुत्वादिनिर्देशोऽपि भविष्यति। १२१७यत् अपि आधारश्रवणात् न परमेश्वरः इति, १२१८अत्र उच्यते — स्वमहिमप्रतिष्ठस्य अपि आधारविशेषोपदेश उपासनार्थो भविष्यति। १२१९सर्वगतत्वात् ब्रह्मणो व्योमवत् सर्वान्तरत्वोपपत्तेः। १२२०ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणं अपि अध्यात्माधिदैवतविभागापेक्षं उपासनार्थं एव। १२२१तस्मात् परमेश्वर एव अक्ष्यादित्ययोः अन्तः उपदिश्यते॥२०॥

सूत्रम् १.१.२१

१२२२भेदव्यपदेशाच्चान्यः॥२१॥

५५१२२३अस्ति च आदित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्यः ईश्वरोऽन्तर्यामी — ‘यः आदित्ये तिष्ठन् आदित्यात् अन्तरो यं आदित्यो न वेद यस्य आदित्यः शरीरं यः आदित्यं अन्तरो यमयति एषः ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः’(बृ.उ.३.७.९) इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात्। तत्र हि १२२४‘आदित्यात् अन्तरो १२२५–१२२९यं आदित्यो न वेद’ इति वेदितुः आदित्यात् विज्ञानात्मनोऽन्योऽन्तर्यामी स्पष्टं निर्दिश्यते। १२३०सः एव इह अपि अन्तः आदित्ये पुरुषो भवितुं अर्हति, श्रुतिसामान्यात्। १२३१तस्मात् परमेश्वर एव इह उपदिश्यते इति सिद्धम्॥२१॥

सूत्रम् १.१.२२

आकाशाधिकरणम्

१२३२–१२३४आकाशस्तल्लिङ्गात्॥२२॥

५६१२३५इदं आमनन्ति १२३६‘अस्य लोकस्य का गतिः इति आकाशः इति ह उवाच १२३७सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते १२३८–१२३९आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति आकाशो हि एव एभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणं’(छा.उ.१.९.१) इति। १२४०तत्र संशयः — किं आकाशशब्देन परं ब्रह्म अभिधीयते, उत भूताकाशं इति। १२४१कुतः संशयः ? १२४२उभयत्र प्रयोगदर्शनात्। भूतविशेषे तावत् सुप्रसिद्धो लोकवेदयोः आकाशशब्दः। ब्रह्मणि अपि क्वचित् प्रयुज्यमानो दृश्यते, यत्र वाक्यशेषवशात् असाधारणगुणश्रवणात् वा निर्धारितं ब्रह्म भवति — १२४३यथा ‘यत् एषः १२४४आकाशे आनन्दो न स्यात्’(तै.उ.२.७.१) इति, ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) इति च एवमादौ। १२४५अतः संशयः। १२४६किं पुनः अत्र युक्तं ? भूताकाशं इति। १२४७कुतः ? तत् हि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिं आरोहति। १२४८न च अयं आकाशशब्दः उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुं, अनेकार्थत्वप्रसङ्गात्। १२४९तस्मात् ब्रह्मणि गौणः आकाशशब्दो भवितुं अर्हति। १२५०विभुत्वादिभिः हि बहुभिः धर्मैः सदृशं आकाशेन ब्रह्म भवति। १२५१न च मुख्यसम्भवे गौणोऽर्थो ग्रहणं अर्हति। १२५२–१२५४सम्भवति च इह मुख्यस्य एव आकाशस्य ग्रहणम्। ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्यशेषो न उपपद्यते — ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते’ इत्यादिः न एषः दोषः, भूताकाशस्य अपि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपत्तेः। १२५५विज्ञायते हि — ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूत आकाशात् वायुः वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इत्यादि। १२५६ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षया उपपद्येते भूताकाशस्य अपि। १२५७तस्मात् आकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहणं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१२५८

५७‘आकाशः तल्लिङ्गात्’। आकाशशब्देन इह ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम्। १२५९कुतः ? तल्लिङ्गात्। परस्य हि ब्रह्मणे इदं लिङ्गं — ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशात् एव समुत्पद्यन्ते’ इति। १२६०–१२६१परस्मात् हि ब्रह्मणो भूतानां उत्पत्तिः इति वेदान्तेषु मर्यादा। ननु भूताकाशस्य अपि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम्। १२६२सत्यं दर्शितम्। १२६३तथापि मूलकारणस्य ब्रह्मणोऽपरिग्रहात्, आकाशात् एव इति अवधारणं सर्वाणि इति च भूतविशेषणं न अनुकूलं स्यात्। तथा ‘आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति’ इति ब्रह्मलिङ्गं, १२६४‘आकाशो हि एव एभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणं’ इति च १२६५ज्यायस्त्वपरायणत्वे। ज्यायस्त्वं हि अनापेक्षिकं परमात्मनि एव एकस्मिन् आम्नातं — ‘ज्यायान् पृथिव्या ज्यायान् अन्तरिक्षात् ज्यायान् दिवो ज्यायान् एभ्यो लोकेभ्यः’(छा.उ.३.१४.३) इति। तथा परायणत्वं अपि परमकारणत्वात् परमात्मनि एव उपपन्नतरम्। १२६६श्रुतिः च — ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म रातिः दातुः परायणं’(बृ.उ.३.९.२८) इति। १२६७अपि च अन्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्दित्वा, अनन्तं किञ्चित् वक्तुकामेन जैवलिना आकाशः परिगृहीतः। १२६८तं च आकाशं उद्गीथे सम्पाद्य उपसंहरति — ‘सः एषः परोवरीयान् उद्गीथः सः एषोऽनन्तः’(छा.उ.१.९.२) इति। १२६९–१२७०तत् च आनन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम्। यत् पुनः उक्तं भूताकाशं प्रसिद्धिबलेन प्रथमतरं प्रतीयते इति, १२७१अत्र ब्रूमः — प्रथमतरं प्रतीतं अपि सद्वाक्यशेषगतान् ब्रह्मगुणान् दृष्ट्वा न परिगृह्यते। १२७२दर्शितः च ब्रह्मणि अपि आकाशशब्दः ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता’(छा.उ.८.१४.१) इत्यादौ। १२७३–१२७५तथा आकाशपर्यायवाचिनां अपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते — ‘ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवाः अधि विश्वे निषेदुः’(ऋ.सं.१.१६४.३९) ‘सा एषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिताः’(तै.उ.३.६.१) ‘ॐ कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.उ.४.१०.४) ‘खं १२७६पुराणं’(बृ.उ.५.१.१) इति च एवमादौ। १२७७वाक्योपक्रमे अपि वर्तमानस्य आकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशात् युक्ता ब्रह्मविषयत्वावधारणा। १२७८‘अग्निः अधीते अनुवाकं’ इति हि वाक्योपक्रमगतोऽपि अग्निशब्दो माणवकविषयो दृश्यते। १२७९तस्मात् आकाशशब्दं ब्रह्म इति सिद्धम्॥२२॥

सूत्रम् १.१.२३

प्राणाधिकरणम्

१२८०अत एव १२८१–१२८२प्राणः॥२३॥१२८३

५८१२८४उद्गीथे — ‘प्रस्तोतः या देवता प्रस्तावं अन्वायत्ता’ इति उपक्रम्य श्रूयते — १२८५‘कतमा सा देवता इति’(छा.उ.१.११.४), १२८६‘प्राण इति ह उवाच, १२८७सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणं एव अभिसंविशन्ति, प्राणं अभ्युज्जिहते, सा एषा देवता प्रस्तावं अन्वायत्ता’(छा.उ.१.११.५) इति। १२८८तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववत् एव द्रष्टव्यौ। ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’(छा.उ.६.८.२) १२८९‘प्राणस्य प्राणं’(बृ.उ.४.४.१८) इति च एवमादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते। १२९०वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः। १२९१अतः इह प्राणशब्देन कतरस्य उपादानं युक्तं इति भवति संशयः। १२९२किं पुनः अत्र युक्तं ? वायुविकारस्य पञ्चवृत्तेः प्राणस्य उपादानं युक्तम्। १२९३तत्र हि प्रसिद्धतरः प्राणशब्दः इति अवोचाम। ननु पूर्ववत् इह अपि तल्लिङ्गात् ब्रह्मणः एव ग्रहणं युक्तम्। इह अपि वाक्यशेषे भूतानां १२९४–१२९५संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते। १२९६न, मुख्ये अपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात्। १२९७एवं हि आम्नायते — ‘यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वाक् अपि एति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः, सः यदा प्रबुध्यते प्राणात् एव अधि पुनः जायन्ते’(श.ब्रा.१०.३.३.६) इति। १२९८प्रत्यक्षं च एतत् — स्वापकाले प्राणवृत्तौ अपरिलुप्यमानायां इन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते, प्रबोधकाले च प्रादुर्भवन्ति इति। १२९९इन्द्रियसारत्वात् च भूतानां अविरुद्धो मुख्ये प्राणे अपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेषः। १३००अपि च आदित्योऽन्नं च उद्गीथप्रतिहारयोः देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य अनन्तरं निर्दिश्येते। न च तयोः ब्रह्मत्वं अस्ति। तत्सामान्यात् च प्राणस्य अपि न ब्रह्मत्वं इति एवं प्राप्ते सूत्रकारः आह —

५९‘अतः एव प्राणः’ इति। तल्लिङ्गात् इति पूर्वसूत्रे निर्दिष्टम्। अतः एव तल्लिङ्गात् प्राणशब्दं अपि परं ब्रह्म भवितुं अर्हति। १३०१–१३०२प्राणस्य अपि हि ब्रह्मलिङ्गसम्बन्धः श्रूयते — ‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणं एव अभिसंविशन्ति प्राणं अभ्युज्जिहते’(छा.उ.१.११.५) इति। प्राणनिमित्तौ सर्वेषां भूतानां उत्पत्तिप्रलयौ उच्यमानौ प्राणस्य ब्रह्मतां गमयतः। ननु उक्तं मुख्यप्राणपरिग्रहे अपि संवेशनोद्गमनदर्शनं अविरुद्धं, स्वापप्रबोधयोः दर्शनात् इति। १३०३अत्र उच्यते — १३०४स्वापप्रबोधयोः इन्द्रियाणां एव केवलानां प्राणाश्रयं संवेशनोद्गमनं दृश्यते, न सर्वेषां भूतानाम्। इह तु सेन्द्रियाणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानां, १३०५‘सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि’ इति श्रुतेः। १३०६यदा अपि भूतश्रुतिः महाभूतविषया परिगृह्यते, तदा अपि ब्रह्मलिङ्गत्वं अविरुद्धम्। ननु सह अपि विषयैः इन्द्रियाणां स्वापप्रबोधयोः प्राणे अपि अयं प्राणात् च प्रभवं शृणुमः — ‘यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति १३०७–१३०८तदा एनं वाक् सर्वैः नामभिः सह अपि एति’(कौ.उ.३.३) इति। १३०९–१३१०तत्र अपि तल्लिङ्गात् प्राणशब्दं ब्रह्म एव। यत् पुनः उक्तं अन्नादित्यसन्निधानात् प्राणस्य अब्रह्मत्वं इति, १३११–१३१३तत् अयुक्तम्। वाक्यशेषबलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविषयतायां प्रतीयमानायां सन्निधानस्य अकिञ्चित्करत्वात्। यत् पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्ति प्रसिद्धतरत्वं, तत् आकाशशब्दस्य इव प्रतिविधेयम्। १३१४तस्मात् सिद्धं प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम्॥

६०१३१५अत्र केचित् उदाहरन्ति — ‘प्राणस्य प्राणं’ ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’ इति च। १३१६तत् अयुक्तं; शब्दभेदात् प्रकरणात् च संशयानुपपत्तेः। १३१७यथा पितुः पिता इति प्रयोगे, अन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्टात् प्रथमानिर्दिष्टः, पितुः पिता इति गम्यते। तद्वत् ‘प्राणस्य प्राणं’ इति शब्दभेदात् प्रसिद्धात् प्राणात् अन्यः प्राणस्य प्राणः इति निश्चीयते। १३१८न हि सः एव तस्य इति भेदनिर्देशार्हो भवति। १३१९यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेण अपि सः एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्टं इति गम्यते; १३२०यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे ‘वसन्त वसन्त ज्योतिषा यजेत’ इति अत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवति, तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे ‘प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः’ इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथं अवगमयेत्। १३२१अतः संशयाविषयत्वात् न एतत् उदाहरणं युक्तम्। १३२२प्रस्तावदेवतायां तु प्राणे संशयपूर्वपक्षनिर्णयाः उपपादिताः॥२३॥

सूत्रम् १.१.२४

ज्योतिश्चरणाधिकरणम्

१३२३ज्योतिश्चरणाभिधानात्॥२४॥

६११३२४–१३२५इदं आमनन्ति — ‘अथ यत् अतः परो दिवो ज्योतिः दीप्यते १३२६विश्वतः पृष्ठेषु १३२७–१३२८सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषु उत्तमेषु लोकेषु इदं वाव १३२९तत् यत् इदं अस्मिन् अन्तः पुरुषे ज्योतिः’(छा.उ.३.१३.७) इति। १३३०तत्र संशयः — किं इह ज्योतिःशब्देन आदित्यादिकं ज्योतिः अभिधीयते, किं वा परः आत्मा इति। १३३१अर्थान्तरविषयस्य अपि प्राणशब्दस्य तल्लिङ्गात् ब्रह्मविषयत्वं उक्तम्। इह तु तल्लिङ्गं एव अस्ति नास्ति इति विचार्यते। १३३२किं तावत् प्राप्तं ? आदित्यादिकं एव ज्योतिःशब्द परिगृह्यते इति। १३३३कुतः ? १३३४प्रसिद्धि। १३३५तमो ज्योतिः इति हि इमौ शब्द परस्परप्रतिद्वन्द्विविषयौ प्रसिद्धौ। १३३६चक्षुर्वृत्तेः निरोधकं १३३७शार्वरादिकं तमः उच्यते। १३३८तस्याः एव अनुग्राहकं आदित्यादिकं ज्योतिः। १३३९तथा ‘दीप्यते’ इति इयं अपि श्रुतिः आदित्यादिविषया प्रसिद्धा। १३४०न हि रूपादिहीनं ब्रह्म दीप्यते इति मुख्यां श्रुतिं अर्हति। १३४१द्युमर्यादत्वश्रुतेः च। १३४२न हि चराचरबीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्य द्यौः मर्यादा युक्ता। १३४३कार्यस्य तु ज्योतिषः १३४४–१३४५परिच्छिन्नस्य द्यौः मर्यादा स्यात्। ‘परो दिवो ज्योतिः’ इति च ब्राह्मणम्। ननु कार्यस्य अपि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वात् द्युमर्यादावत्त्वं असमञ्जसम्। १३४६अस्तु तर्हि अत्रिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम्। १३४७न, अत्रिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावात् इति। १३४८इदं एव प्रयोजनं यत् उपास्यत्वं इति चेत्, १३४९न; प्रयोजनान्तरप्रयुक्तस्य एव आदित्यादेः उपास्यत्वदर्शनात्, १३५०‘तासां त्रिवृतं त्रिवृतं एकैकां करवाणि’(छा.उ.६.३.३) इति च अविशेषश्रुतेः। १३५१न च अत्रिवृत्कृतस्य अपि तेजसो द्युमर्यादत्व प्रसिद्धम्। १३५२–१३५५अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतं एव तत् तेजो ज्योतिःशब्द। ननु उक्तं अर्वाक् अपि दिवोऽवगम्यते अग्न्यादिकं ज्योतिः इति। न एषः दोषः; १३५६–१३५७सर्वत्र अपि गम्यमानस्य ज्योतिषः ‘परो दिवः’ इति उपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रह न विरुध्यते। न तु निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना भागिनी। ‘सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषु उत्तमेषु लोकेषु’ इति च आधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिषि उपपद्यतेतराम्। १३५८‘इदं वाव तत् यत् इदं अस्मिन् अन्तः पुरुषे ज्योतिः’(छा.उ.३.१३.७) इति च कौक्षेय ज्योतिषि परं ज्योतिः अध्यस्यमानं दृश्यते। १३५९सारूप्यनिमित्ताः च अध्यासाः भवन्ति — १३६०यथा ‘तस्य भूः इति शिरः एकं हि शिरः एकं एतत् अक्षरं’(बृ.उ.५.५.३) इति। १३६१कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धं अब्रह्मत्वम्। १३६२‘तस्य एषा दृष्टिः’(छा.उ.३.१३.८) ‘तस्य एषा श्रुतिः’ इति च औष्ण्यघोषविशिष्टत्वस्य श्रवणात्। १३६३‘तत् एतत् दृष्टं च श्रुतं च इति उपासीत’ इति च श्रुतेः। १३६४‘चक्षुष्यः श्रुतो भवति यः एवं वेद’(छा.उ.३.१३.८) इति च अल्पफलश्रवणात् अब्रह्मत्वम्। १३६५महते हि फलाय ब्रह्मोपासनं इष्यते। १३६६–१३६७न च अन्यत् अपि किञ्चित् स्ववाक्ये प्राणाकाशवज् ज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मलिङ्गम्। न च पूर्वस्मिन् अपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं अस्ति, ‘गायत्री वा इदं सर्वं भूतं’ इति छन्दोनिर्देशात्। १३६८अथ अपि कथञ्चित् पूर्वस्मिन् वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं स्यात्, एवं अपि न तस्य इह प्रत्यभिज्ञानं अस्ति। १३६९तत्र हि ‘त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति द्यौः अधिकरणत्वेन श्रूयते। अत्र पुनः ‘परो दिवो ज्योतिः’ इति द्यौः मर्यादात्वेन। १३७०तस्मात् प्राकृतं ज्योतिः इह ग्राह्यं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१३७१

६२ज्योतिः इह ब्रह्म ग्राह्यम्। १३७२कुतः ? चरणाभिधानात्, १३७३पादाभिधानात् इत्यर्थः। १३७४पूर्वस्मिन् हि वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टं — ‘तावान् अस्य महिमा ततो ज्यायान् च पूरुषः। १३७५पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति अनेन मन्त्रेण। १३७६तत्र यत् चतुष्पदो ब्रह्मणः त्रिपात् अमृतं द्युसम्बन्धिरूपं निर्दिष्टं, १३७७तत् एव इह द्युसम्बन्धात् निर्दिष्टं इति प्रत्यभिज्ञायते। तत् परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम्। १३७८न केवलं ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः; परस्यां अपि शाण्डिल्यविद्यायां अनुवर्तिष्यते ब्रह्म। १३७९तस्मात् इह ज्येतिः इति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्। १३८०यत् तु उक्तं — ‘ज्योतिः दीप्यते’ इति च एतौ शब्द कार्ये ज्योतिषि प्रसिद्धौ इति, १३८१न अयं दोषः; प्रकरणात् ब्रह्मावगमे सति अनयोः शब्दयोः अविशेषकत्वात्, १३८२दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मणि अपि प्रयोगसम्भवात्; १३८३‘येन सूर्यः तपति तेजसा इद्धः’(तै.ब्रा.३.१२.९.७) इति च मन्त्रवर्णात्। १३८४यत् वा, न अयं ज्योतिःशब्दः चक्षुर्वृत्तेः एव अनुग्राहके तेजसि वर्तते, अन्यत्र अपि प्रयोगदर्शनात् — ‘वाचा एव अयं ज्योतिषा आस्ते’(बृ.उ.४.३.५) ‘मनो ज्योतिः जुषतां’(तै.ब्रा.१.६.३.३) इति च। १३८५तस्मात् यत् यत् कस्यचित् अवभासकं तत् तत् ज्योतिःशब्देन अभिधीयते। १३८६तथा सति ब्रह्मणोऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभासहेतुत्वात् उपपन्नो ज्योतिःशब्दः। १३८७‘तं एव भान्तं अनुभाति सर्वं १३८८तस्य भासा सर्वं इदं विभाति’(कः.उ.२.२.१५) १३८९‘तत् देवाः ज्योतिषां ज्योतिः आयुः ह उपासते अमृतं’(बृ.उ.४.४.१६) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। १३९०यत् अपि उक्तं द्युमर्यादत्व सर्वगतस्य ब्रह्मणो न उपपद्यते इति, १३९१अत्र उच्यते — १३९२–१३९३सर्वगतस्य अपि ब्रह्मणे उपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रह न विरुध्यते। ननु उक्तं निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना न उपपद्यते इति; १३९४न अयं दोषः, निष्प्रदेशस्य अपि ब्रह्मणे उपाधिविशेषसम्बन्धात् प्रदेशविशेषकल्पनोपपत्तेः। १३९५तथा हि — आदित्ये, चक्षुषि, हृदये इति प्रदेशविशेषसम्बन्धीनि ब्रह्मणः उपासनानि श्रूयन्ते। १३९६एतेन ‘विश्वतः पृष्ठेषु’ इति आधारबहुत्वं उपपादितम्। १३९७यत् अपि एतत् उक्तं औष्ण्यघोषानुमिते कौक्षेय कार्ये ज्योतिषि अध्यस्यमानत्वात् परं अपि दिवः कार्यं ज्योतिः एव इति, १३९८तत् अपि अयुक्तं; परस्य अपि ब्रह्मणो नामादिप्रतीकत्ववत् कौक्षेयज्योतिष्प्रतीकत्वोपपत्तेः। १३९९‘दृष्टं च श्रुतं च इति उपासीत’ इति तु प्रतीकद्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति। १४००यत् अपि उक्तं अल्पफलश्रवणात् न ब्रह्म इति, तत् अपि अनुपपन्नं; १४०१न हि इयते फलाय ब्रह्म आश्रयणीयं, इयते न इति नियम हेतुः अस्ति। १४०२यत्र हि निरस्तसर्वविशेषसम्बन्धं परं ब्रह्मात्मत्वेन उपदिश्यते, तत्र एकरूपं एव फलं मोक्षः इति अवगम्यते। १४०३यत्र तु गुणविशेषसम्बन्धं प्रतीकविशेषसम्बन्धं वा ब्रह्म उपदिश्यते, तत्र संसारगोचराणि एव उच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते — १४०४‘अन्नादो वसुदानो विन्दते वसु यः एवं वेद’(बृ.उ.४.४.२४) इत्यादि आसु श्रुतिषु। १४०५यद्यपि न स्ववाक्ये किञ्चित् ज्योतिषो ब्रह्मलिङ्गं अस्ति, तथापि पूर्वस्मिन् वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्य भवति। १४०६तत् उक्तं सूत्रकारेण — ज्योतिश्चरणाभिधानात् इति। १४०७–१४०८कथं पुनः वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसन्निधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषयात् शक्या प्रच्यावयितुं ? न एषः दोषः, ‘अथ यत् अतः परो दिवो ज्योतिः’ इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना १४०९द्युसम्बन्धात् प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि स्वसामर्थ्येन परामृष्टे सति अर्थात् ज्योतिःशब्दस्य अपि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः। १४१०तस्मात् इह ज्योतिः इति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्॥२४॥

सूत्रम् १.१.२५

छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम्॥२५॥१४११

६३अथ यत् उक्तं पूर्वस्मिन् अपि वाक्ये न ब्रह्म अभिहितं अस्ति, ‘गायत्री वा इदꣳ सर्वं भूतं यत् इदं किञ्च’(छा.उ.३.१२.१) इति गायत्र्याख्य छन्दसोऽभिहितत्वात् इति; तत् परिहर्तव्यम्। कथं १४१२–१४१४पुनः छन्दोभिधानात् न ब्रह्म अभिहितं इति शक्यते वक्तुं ? यावता ‘तावान् अस्य महिमा’(छा.उ.३.१२.६) इति एतस्यां ऋचि चतुष्पाद्ब्रह्म दर्शितम्। १४१५न एतत् अस्ति। ‘गायत्री वा इदꣳ सर्वं’ इति गायत्रीं उपक्रम्य, तां एव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणप्रभेदैः व्याख्याय, ‘सा एषा चतुष्पदा षड्विध गायत्री तत् एतत् ऋचा अभ्यनूक्तं’(छा.उ.३.१२.५) ‘तावान् अस्य महिमा’ इति तस्यां एव व्याख्यातरूपायां गायत्र्यां उदाहृतो मन्त्रः कथं अकस्मात् ब्रह्म चतुष्पात् अभिदध्यात्। १४१६योऽपि तत्र ‘यत् वै तत् ब्रह्म’(छा.उ.३.१२.७) इति ब्रह्मशब्दः, सोऽपि छन्दसः प्रकृतत्वात् छन्दोविषयः एव। १४१७‘यः एतां एवं ब्रह्मोपनिषदं वेद’(छा.उ.३.११.३) इति अत्र हि वेदोपनिषदं इति व्याचक्षते। तस्मात् छन्दोभिधानात् न ब्रह्मणः प्रकृतत्वं इति चेत्, न एषः दोषः। तथा चेतोर्पणनिगदात् — तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण, तत् अनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽर्पणं चित्तसमाधानं अनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते — ‘गायत्री वा इदꣳ सर्वं’ इति। न हि अक्षरसन्निवेशमात्रायाः गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं सम्भवति। १४१८–१४२०तस्मात् यत् गायत्र्याख्यविकारे अनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म, तत् इह सर्वं इत्युच्यते, १४२१यथा ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म’(छा.उ.३.१४.१) इति। १४२२कार्यं च कारणात् अव्यतिरिक्तं इति वक्ष्यामः — ‘तत् अनन्यत्वं आरम्भणशब्दादिभ्यः’(ब्र.सू.२.१.१४) इति अत्र। १४२३तथा अन्यत्र अपि विकारद्वारेण ब्रह्मणे उपासनं दृश्यते — ‘एतं हि एव बह्वृच महति उक्थे मीमांसन्ते एतं अग्नौ अध्वर्यवः एतं महाव्रते छन्दोगाः’(ऐ.आ.३.२.३.१२) इति। १४२४तस्मात् अस्ति छन्दोभिधाने अपि पूर्वस्मिन् वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम्। १४२५तत् एव ज्योतिर्वाक्ये अपि परामृश्यते १४२६उपासनान्तरविधानाय। १४२७अपरः आह — साक्षात् एव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, संख्यासामान्यात्। १४२८यथा गायत्री चतुष्पदा १४२९षडक्षरैः पादैः, १४३०–१४३१तथा ब्रह्म चतुष्पात्। तथा अन्यत्र अपि छन्दोभिधायी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात् प्रयुज्यमानो दृश्यते। १४३२तत् यथा — ‘ते वा एते पञ्च अन्ये पञ्च अन्ये दश सन्तः तत् कृतं’ इति उपक्रम्य आह १४३३‘सा एषा विराट् अन्नादी’ इति। १४३४अस्मिन् पक्षे ब्रह्म एव अभिहितं इति न छन्दोभिधानम्। १४३५सर्वथा अपि अस्ति पूर्वस्मिन् वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म॥२५॥

सूत्रम् १.१.२६

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम्॥२६॥

६४इतः च एवं अभ्युपगन्तव्यं अस्ति पूर्वस्मिन् वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म इति; यतो १४३६–१४३९भूतादीन् पादान् व्यपदिशति श्रुतिः। भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दिश्य आह — ‘सा एषा चतुष्पदा षड्विध गायत्री’(छा.उ.३.१२.५) इति। १४४०न हि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादाः उपपद्यन्ते। १४४१अपि च ब्रह्मानाश्रयणे न इयं ऋक् सम्बध्येत — ‘तावान् अस्य महिमा’ इति। १४४२अनया हि ऋचा स्वरसेन ब्रह्म एव अभिधीयते, १४४३‘पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः। १४४४पुरुषसूक्ते अपि इयं ऋक् ब्रह्मपरतया एव समाम्नायते। १४४५स्मृतिः च ब्रह्मणे एवंरूपतां दर्शयति — ‘विष्टभ्य अहं इदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्’(भ.गी.१०.४२) इति। १४४६‘यत् वै तत् ब्रह्म’(छा.उ.३.१२.७) इति च निर्देशः एवं सति मुख्यार्थः उपपद्यते। ‘ते वा एते १४४७पञ्च ब्रह्मपुरुषाः’(छा.उ.३.१३.६) इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिः ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां सम्भवति। १४४८तस्मात् अस्ति पूर्वस्मिन् वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम्। तत् एव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये द्युसम्बन्धात् प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यते इति स्थितम्॥२६॥

सूत्रम् १.१.२७

१४४९उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्॥२७॥

६५१४५०–१४५१यत् अपि एतत् उक्तं — पूर्वत्र ‘त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’ इति सप्तम्या द्यौः आधारत्वेन उपदिष्टा। इह पुनः ‘अथ यत् अतः परो दिवः’ इति पञ्चमी मर्यादात्वेन। तस्मात् उपदेशभेदात् न तस्य इह प्रत्यभिज्ञानं अस्ति इति — तत् परिहर्तव्यम्। १४५२अत्र उच्यते — १४५३न अयं दोषः, १४५४उभयस्मिन् अपि अविरोधात्। उभयस्मिन् अपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते च उपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते। १४५५यथा लोके वृक्षाग्रसम्बद्धोऽपि श्येनः उभयथा उपदिश्यमानो दृश्यते — वृक्षाग्र श्येनो वृक्षाग्रात् परतः श्येनः इति च, १४५६एवं दिवि एव सत् ब्रह्म दिवः परं इति उपदिश्यते। १४५७अपरः आह — यथा लोके वृक्षाग्रेण असम्बद्धोऽपि श्येनः उभयथा उपदिश्यमानो दृश्यते — वृक्षाग्र श्येनो वृक्षाग्रात् परतः श्येनः इति च, एवं दिवः परं अपि सत् ब्रह्म दिवि इति उपदिश्यते। १४५८तस्मात् अस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मणे इह प्रत्यभिज्ञान। अतः परं एव ब्रह्म ज्योतिःशब्दं इति सिद्धम्॥२७॥१४५९

सूत्रम् १.१.२८

प्रतर्दनाधिकरणम्

१४६०प्राणस्तथानुगमात्॥२८॥

६६१४६१–१४६२अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि इन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका — ‘प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः इन्द्रस्य प्रियं धाम उपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च’(कौ.उ.३.१) इति आरभ्य आम्नाता। तस्यां श्रूयते — ‘सः ह उवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मां आयुः अमृतं इति उपास्स्व’(कौ.उ.३.२) इति। तथा उत्तरत्र अपि — ‘अथ खलु प्राण एव १४६३–१४६४प्रज्ञात्मा इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’(कौ.उ.३.३) इति। १४६५–१४६६तथा ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इति। १४६७अन्ते च ‘सः एषः प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः’(कौ.उ.३.९) इत्यादि। १४६८–१४६९तत्र संशयः — किं इह प्राणशब्देन वायुमात्रं अभिधीयते, उत देवतात्मा, उत जीवः, अथवा परं ब्रह्म इति। ननु ‘अतः एव प्राणः’ इति अत्र वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वम्। १४७०इह अपि च ब्रह्मलिङ्गं अस्ति — ‘आनन्दोऽजरोऽमृतः’ इत्यादि। कथं इह पुनः संशयः सम्भवति ? — १४७१अनेकलिङ्गदर्शनात् इति ब्रूमः। १४७२न केवलं इह ब्रह्मलिङ्गं एव उपलभ्यते। सन्ति हि इतरलिङ्गानि अपि — ‘मां एव विजानीहि’(कौ.उ.३.१) इति इन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिङ्गम्। ‘इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’ इति प्राणलिङ्गम्। ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इत्यादि जीवलिङ्गम्। १४७३अतः उपपन्नः संशयः। १४७४तत्र प्रसिद्धेः वायुः प्राणः १४७५इति प्राप्ते उच्यते —

६७प्राणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम्। १४७६कुतः ? १४७७तथा अनुगमात्। १४७८तथाहि पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते। १४७९–१४८०उपक्रमे तावत् ‘वरं वृणीष्व’ इति इन्द्रेण उक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्थं वरं उपचिक्षेप — ‘त्वं एव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे’ इति। तस्मै हिततमत्वेन उपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात्। १४८१न हि अन्यत्र परमात्मविज्ञानात् हिततमप्राप्तिः अस्ति, ‘तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति १४८२न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १४८३तथा १४८४‘सः यो मां वेद १४८५न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया’(कौ.उ.३.१) इत्यादि च १४८६–१४८७ब्रह्मपरिग्रह घटते। १४८८ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्वकर्मक्षयः प्रसिद्धः — ‘क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’ इत्यादि आसु श्रुतिषु। प्रज्ञात्मत्व च ब्रह्मपक्षः एव उपपद्यते। न हि अचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्व सम्भवति। १४८९तथा उपसंहारे अपि १४९०‘आनन्दोऽजरोऽमृतः’ इति आनन्दत्वादीनि न ब्रह्मणोऽन्यत्र सम्यक् सम्भवन्ति। १४९१‘सः न साधुना कर्मणा भूयान् भवति नो एव असौ अधुना कर्मणा कनीयान् एष हि एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीषते। एषः उ एव असाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीषते’ इति, ‘एषः लोकाधिपतिः एष लोकपालः एषः लोकेशः’(कौ.उ.३.९) इति च। सर्वं एतत् परस्मिन् ब्रह्मणि आश्रीयमाणे अनुगन्तुं शक्यते, न मुख्ये प्राणे। १४९२तस्मात् प्राणो ब्रह्म॥२८॥

सूत्रम् १.१.२९

न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्॥२९॥

६८यत् उक्तं प्राणो ब्रह्म इति, तत् आक्षिप्यते — न परं ब्रह्म प्राणशब्दं; कस्मात् ? वक्तुः आत्मोपदेशात्। वक्ता हि इन्द्रो नाम कश्चित् विग्रहवान् देवताविशेषः स्वं आत्मानं प्रतर्दनाय आचचक्षे — ‘मां एव विजानीहि’ इति उपक्रम्य ‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा’ इति अहंकारवादेन। सः एषः वक्तुः आत्मत्वेन उपदिश्यमानः प्राणः कथं ब्रह्म स्यात् ? न हि ब्रह्मणो वक्तृत्वं सम्भवति, ‘अवाक् मनाः’(बृ.उ.३.८.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः। तथा विग्रहसम्बन्धिभिः एव ब्रह्मणि असम्भवद्भिः धर्मैः आत्मानं तुष्टाव — ‘त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रं अहनं अरुन्मुखान् यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छं’ इति एवमादिभिः। प्राणत्वं च इन्द्रस्य बलवत्त्वात् उपपद्यते। ‘प्राणो वै बलं’ इति हि विज्ञायते। बल च इन्द्रो देवता प्रसिद्धा। ‘या च काचित् बलकृतिः, इन्द्रकर्म एव तत्’ इति हि वदन्ति। प्रज्ञात्मत्वं अपि अप्रतिहतज्ञानत्वात् देवतात्मनः सम्भवति। अप्रतिहतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति। निश्चिते च एवं देवतात्मोपदेशे हिततमत्वादिवचनानि यथासम्भवं तद्विषयाणि एव योजयितव्यानि। तस्मात् वक्तुः इन्द्रस्य आत्मोपदेशात् न प्राणो ब्रह्म इति आक्षिप्य प्रतिसमाधीयते — ‘अध्यात्मसम्बन्धभूमा हि अस्मिन्’ इति। अध्यात्मसम्बन्धः प्रत्यगात्मसम्बन्धः, तस्य भूमा बाहुल्यं, अस्मिन् अध्याये उपलभ्यते। ‘यावत् हि अस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावत् आयुः’ इति प्राणस्य एव प्रज्ञात्मनः प्रत्यग्भूतस्य आयुष्प्रदानोपसंहारयोः स्वातन्त्र्यं दर्शयति, न देवताविशेषस्य पराचीनस्य। तथा अस्तित्वे च प्राणानां निःश्रेयसं इति अध्यात्मं एव इन्द्रियाश्रयं प्राणं दर्शयति। तथा ‘प्राण एव प्रज्ञात्मा इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’(कौ.उ.३.३) इति। ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इति च उपक्रम्य ‘तत् यथा रथस्य अरेषु नेमिः अर्पिता नाभौ अराः अर्पिता एवं एव एताः भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु अर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः सः एषः प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः’ इति विषयेन्द्रियव्यवहारारनाभिभूतं प्रत्यगात्मानं एव उपसंहरति। ‘सः म आत्मा इति विद्यात्’ इति च उपसंहारः प्रत्यगात्मपरिग्रहे साधुः, न पराचीनपरिग्रहे। ‘अयं आत्मा ब्रह्म सर्वानुभूः’(बृ.उ.२.५.१९) इति च श्रुत्यन्तरम्। तस्मात् अध्यात्मसम्बन्धबाहुल्यात् ब्रह्मोपदेशः एव अयं, न देवतात्मोपदेशः॥२९॥

सूत्रम् १.१.३०

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्॥३०॥

६९कथं तर्हि वक्तुः आत्मोपदेशः ? —

७०इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वं आत्मानं परमात्मत्वेन ‘अहं एव परं ब्रह्म’ इति आर्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यन् उपदिशति स्म — ‘मां एव विजानीहि’ इति। यथा ‘तत् ह एतत् पश्यन् ऋषिः वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवꣳ सूर्यः च’ इति, तद्वत्; ‘तत् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत सः एव तत् अभवत्’(बृ.उ.१.४.१०) इति श्रुतेः। यत् पुनः उक्तं — ‘मां एव विजानीहि’ इति उक्त्वा, विग्रहधर्मैः इन्द्रः आत्मानं तुष्टाव त्वाष्ट्रवधादिभिः इति, तत् परिहर्तव्यं; अत्र उच्यते — न त्वाष्ट्रवधादीनां विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थत्वेन उपन्यासः — ‘यस्मात् एवंकर्मा अहं, तस्मात् मां विजानीहि’ इति। कथं तर्हि ? विज्ञानस्तुत्यर्थत्वेन; यत् कारणं त्वाष्ट्रवधादीनि साहसानि उपन्यस्य परेण विज्ञानस्तुतिं अनुसन्दधाति — ‘तस्य मे तत्र लोम च न मीयते सः यो मां वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते’ इत्यादिना। एतत् उक्तं भवति — यस्मात् ईदृशानि अपि क्रूराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोम अपि न हिंस्यते, सः योऽन्योऽपि मां वेद, न तस्य केनचित् अपि कर्मणा लोको हिंस्यते इति। विज्ञेयं तु ब्रह्म एव ‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा’ इति वक्ष्यमाणम्। तस्मात् ब्रह्मवाक्यं एतत्॥३०॥

सूत्रम् १.१.३१

१४९३–१४९७जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्॥३१॥

७११४९८यदि अपि अध्यात्मसम्बन्धभूमदर्शनात् न पराचीनस्य देवतात्मनः उपदेशः, १४९९तथापि न ब्रह्मवाक्यं भवितुं अर्हति। १५००कुतः ? जीवलिङ्गात् मुख्यप्राणलिङ्गात् च। १५०१जीवस्य तावत् अस्मिन् वाक्ये विस्पष्टं लिङ्गं उपलभ्यते — ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इत्यादि। १५०२अत्र हि वागादिभिः करणैः व्यापृतस्य कार्यकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वं अभिधीयते। १५०३तथा मुख्यप्राणलिङ्गं अपि — ‘अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मा इदं १५०४शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’ इति। शरीरधारणं च मुख्यप्राणस्य धर्मः; प्राणसंवादे वागादीन् प्राणान् प्रकृत्य — ‘तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहं आपद्यथाः अहं एव एतत् पञ्चधा आत्मानं प्रविभज्य एतत् बाणं अवष्टभ्य विधारयामि’(प्र.उ.२.३) इति श्रवणात्। १५०५ये तु ‘इमं शरीरं परिगृह्य’ इति पठन्ति, तेषां इमं जीवं इन्द्रियग्रामं वा परिगृह्य शरीरं उत्थापयति इति व्याख्येयम्। १५०६प्रज्ञात्मत्वं अपि १५०७जीवे तावत् चेतनत्वात् उपपन्नम्। मुख्ये अपि प्राणे प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वात् उपपन्नं एव। जीवमुख्यप्राणपरिग्रहे च, प्राणप्रज्ञात्मनोः सहवृत्तित्वेन अभेदनिर्देशः, स्वरूपेण च भेदनिर्देशः, इति उभयथा निर्देशः उपपद्यते — १५०८‘यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा सः प्राणः’ १५०९‘सह हि एतौ अस्मिन् शरीरे वसतः सह उत्क्रामतः’ इति। ब्रह्मपरिग्रह तु किं कस्मात् भिद्येत ? तस्मात् इह जीवमुख्यप्राणयोः अन्यतरः उभौ वा प्रतीयेयातां न १५१०–१५११ब्रह्म इति चेत्, १५१२न एतत् एवम्। उपासात्रैविध्यात्। एवं सति त्रिविधं उपासनं प्रसज्येत — जीवोपासन मुख्यप्राणोपासन ब्रह्मोपासन च इति। १५१३न च एतत् एकस्मिन् वाक्ये अभ्युपगन्तुं युक्तम्। १५१४उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्यैकत्वं अवगम्यते। १५१५‘मां एव विजानीहि’ इति उपक्रम्य, ‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मां आयुः अमृतं इति उपास्स्व’ इति उक्त्वा, अन्ते ‘सः एषः प्राण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः’ इति एकरूपौ उपक्रमोपसंहारौ दृश्येते। १५१६तत्र अर्थैकत्वं युक्तं आश्रयितुम्। १५१७न च ब्रह्मलिङ्गं अन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यं; दशानां भूतमात्राणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणोऽन्यत्र अर्पणानुपपत्तेः। १५१८आश्रितत्वात् च अन्यत्र अपि ब्रह्मलिङ्गवशात् प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेः, १५१९इह अपि च हिततमोपन्यासादिब्रह्मलिङ्गयोगात्, ब्रह्मोपदेशः एव अयं इति गम्यते। १५२०यत् तु मुख्यप्राणलिङ्गं दर्शितं — ‘इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’ इति, तत् असत्; प्राणव्यापारस्य अपि परमात्मायत्तत्वात् परमात्मनि उपचरितुं शक्यत्व — ‘न प्राणेन न अपानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन् एतौ उपाश्रितौ’(कः.उ.२.२.५) इति श्रुतेः। १५२१यत् अपि ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इत्यादि जीवलिङ्गं दर्शितं, तत् अपि न ब्रह्मपक्षं निवारयति। न हि जीवो न अमात्यन्तभिन्नो ब्रह्मणः, ‘तत् त्वं असि’ ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ इत्यादिश्रुतिभ्यः। १५२२बुद्ध्याद्युपाधिकृतं तु विशेषं आश्रित्य ब्रह्म एव सन् जीवः कर्ता भोक्ता च इत्युच्यते। १५२३तस्य उपाधिकृतविशेषपरित्यागेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुं ‘न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्’ इत्यादिना १५२४प्रत्यगात्माभिमुखीकरणार्थं उपदेशो न विरुध्यते। १५२५‘यत् वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि न इदं यत् इदं उपासते’(के.उ.१.५) इत्यादि च श्रुत्यन्तरं १५२६–१५२७वचनादिक्रियाव्यापृतस्य एव आत्मनो ब्रह्मत्वं दर्शयति। यत् पुनः एतत् उक्तं — ‘सह हि एतौ अस्मिन् शरीरे वसतः सह उत्क्रामतः’ इति प्राणप्रज्ञात्मनोः भेददर्शनं ब्रह्मवादे न उपपद्यते इति, न एषः दोषः; ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रययोः बुद्धिप्राणयोः १५२८प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोः भेदनिर्देशोपपत्तेः। १५२९उपाधिद्वयोपहितस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेण अभेदः इति अतः ‘प्राण एव प्रज्ञात्मा’ इति एकीकरणं अविरुद्धम्॥

७२१५३०अथवा ‘न उपासात्रैविध्यात् आश्रितत्वात् इह तद्योगात्’ इति अस्य अयं अन्योऽर्थः — न ब्रह्मवाक्ये अपि जीवमुख्यप्राणलिङ्गं विरुध्यते। १५३१कथं ? १५३२उपासात्रैविध्यात्। त्रिविधं इह ब्रह्मणे उपासनं विवक्षितं — प्राणधर्मेण, प्रज्ञाधर्मेण, स्वधर्मेण च। १५३३तत्र १५३४‘आयुः अमृतं इति उपास्स्व आयुः प्राणः’ इति ‘इदं शरीरं परिगृह्य उत्थापयति’ इति ‘तस्मात् एतत् एव उक्थं उपासीत’ इति च प्राणधर्मः। ‘अथ यथा अस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतानि एकीभवन्ति तत् व्याख्यास्यामः’ इति उपक्रम्य १५३५‘वाक् एव अस्याः १५३६एकं अङ्गं अदूदुहत् तस्यै नाम परस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा १५३७प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामानि आप्नोति’ इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः। १५३८‘ताः वा एताः दशन् एव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम्। १५३९यत् हि भूतमात्रा न स्युः न प्रज्ञामात्राः स्युः। यत् हि प्रज्ञामात्रा न स्युः न भूतमात्राः स्युः। १५४०न हि अन्यतरतो रूपं किञ्चन सिध्येत्। १५४१नो एतत् नाना। तत् यथा रथस्य अरेषु नेमिः अर्पिता नाभौ अराः अर्पिता एवं एव एताः भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु अर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिताः सः एषः प्राण एव प्रज्ञात्मा’ इत्यादिः ब्रह्मधर्मः। १५४२तस्मात् ब्रह्मणः एव एतत् उपाधिद्वयधर्मेण स्वधर्मेण च एकं उपासनं त्रिविधं विवक्षितम्। १५४३अन्यत्र अपि ‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादौ उपाधिधर्मेण ब्रह्मणे उपासनं आश्रितं; १५४४इह अपि तत् युज्यते वाक्यस्य उपक्रमोपसंहाराभ्यां एकार्थत्वावगमात् प्राणप्रज्ञाब्रह्मलिङ्गावगमात् च। १५४५तस्मात् ब्रह्मवाक्यं एव एतत् इति सिद्धम्॥३१॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥