द्वितीयोऽध्यायः — द्वितीयः पादः
२८४४९८४यदि अपि इदं वेदान्तवाक्यानां ऐदंपर्यं निरूपयितुं शास्त्रं प्रवृत्तं, न तर्कशास्त्रवत् केवलाभिः युक्तिभिः कञ्चित् सिद्धान्तं साधयितुं दूषयितुं वा प्रवृत्तं, ४९८५तथापि ४९८६वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः सम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानि साङ्ख्यादिदर्शनानि निराकरणीयानि इति तत् अर्थः परः पादः प्रवर्तते। वेदान्तार्थनिर्णयस्य च सम्यग्दर्शनार्थत्वात् तन्निर्णयेन स्वपक्षस्थापनं प्रथमं कृतं — ४९८७–४९८८तत् हि अभ्यर्हितं परपक्षप्रत्याख्यानात् इति। ननु मुमुक्षूणां मोक्षसाधनत्वेन सम्यग्दर्शननिरूपणाय स्वपक्षस्थापनं एव केवलं कर्तुं युक्तम्। किं परपक्षनिराकरणेन परविद्वेषकरेण ? ४९८९बाढं एवम्। ४९९०–४९९१तथापि महाजनपरिगृहीतानि महान्ति साङ्ख्यादितन्त्राणि सम्यग्दर्शनापदेशेन प्रवृत्तानि उपलभ्य भवेत् केषाञ्चित् मन्दमतीनां — एतानि अपि सम्यग्दर्शनाय उपादेयानि — इति अपेक्षा, तथा युक्तिगाढत्वसम्भवेन सर्वज्ञभाषितत्वात् च श्रद्धा च तेषु — इति अतः तदसारतोपपादनाय प्रयत्यते। ननु ‘ईक्षतेः न अशब्दं’(ब्र.सू.१.१.५) ४९९२‘कामात् च न अनुमानापेक्षा’(ब्र.सू.१.१.१८) ४९९३‘एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः’(ब्र.सू.१.४.२८) इति च पूर्वत्र अपि साङ्ख्यादिपक्षप्रतिक्षेपः कृतः; किं पुनः कृतकरणेन इति। ४९९४तत् उच्यते — साङ्ख्यादयः स्वपक्षस्थापनाय वेदान्तवाक्यानि अपि उदाहृत्य स्वपक्षानुगुण्येन एव योजयन्तो व्याचक्षते, तेषां यत् व्याख्यानं तत् व्याख्यानाभासं, न सम्यग्व्याख्यानं — इति एतावत् पूर्वं कृतं; इह तु वाक्यनिरपेक्षः स्वतन्त्रः तद्युक्तिप्रतिषेधः क्रियते इति एषः विशेषः॥
२८५४९९७तत्र साङ्ख्याः मन्यन्ते — ४९९८यथा घटशरावादयो भेदाः मृदात्मकतया अन्वीयमानाः मृदात्मकसामान्यपूर्वकाः लोके दृष्टाः, ४९९९तथा सर्व एव बाह्याध्यात्मिकाः भेदाः सुखदुःखमोहात्मकतया अन्वीयमानाः सुखदुःखमोहात्मकसामान्यपूर्वकाः भवितुं अर्हन्ति। ५०००यत् तत् सुखदुःखमोहात्मकं सामान्यं ५००१तत् त्रिगुणं प्रधानं ५००२मृद्वत् अचेतनं ५००३चेतनस्य पुरुषस्य अर्थं साधयितुं ५००४स्वभावेन एव विचित्रेण विकारात्मना प्रवर्तते इति। ५००५तथा परिमाणादिभिः अपि लिङ्गैः तत् एव प्रधानं अनुमिमते॥
२८६५००६तत्र वदामः — ५००७यदि दृष्टान्तबलेन एव एतत् निरूप्येत, ५००८–५००९न अचेतनं लोके चेतनानधिष्ठितं स्वतन्त्रं ५०१०किञ्चित् विशिष्टपुरुषार्थनिर्वर्तनसमर्थान् विकारान् विरचयत् दृष्टम्। ५०११गेहप्रासादशयनासनविहारभूम्यादयो हि लोके प्रज्ञावद्भिः शिल्पिभिः यथाकालं सुखदुःखप्राप्तिपरिहारयोग्याः रचिता दृश्यन्ते। ५०१२तथा इदं जगत् अखिलं पृथिव्यादि ५०१३नानाकर्मफलोपभोगयोग्यं बाह्यं आध्यात्मिकं च शरीरादि नानाजात्यन्वितं ५०१४–५०१५प्रतिनियतावयवविन्यासं अनेककर्मफलानुभवाधिष्ठानं दृश्यमानं ५०१६प्रज्ञावद्भिः सम्भाविततमैः शिल्पिभिः मनसा अपि आलोचयितुं अशक्यं सत् ५०१७कथं अचेतनं प्रधानं रचयेत् ? ५०१८लोष्टपाषाणादिषु अदृष्टत्वात्। ५०१९मृदादिषु अपि कुम्भकाराद्यधिष्ठितेषु विशिष्टाकाराः रचना दृश्यते — तद्वत् प्रधानस्य अपि चेतनान्तराधिष्ठितत्वप्रसङ्गः। ५०२०न च मृदाद्युपादानस्वरूपव्यपाश्रयेण एव धर्मेण मूलकारणं अवधारणीयं, न बाह्यकुम्भकारादिव्यपाश्रयेण — इति किञ्चित् नियामकं अस्ति। ५०२१न च एवं सति किञ्चित् विरुध्यते, ५०२२प्रत्युत श्रुतिः अनुगृह्यते, चेतनकारणसमर्पणात्। ५०२३अतो रचनानुपपत्तेः च हेतोः न अचेतनं जगत्कारणं अनुमातव्यं भवति। ५०२४अन्वयाद्यनुपपत्तेः च इति ५०२५चशब्देन हेतोः असिद्धिं समुच्चिनोति। न हि बाह्याध्यात्मिकानां भेदानां सुखदुःखमोहात्मकतया अन्वयः उपपद्यते, ५०२६सुखादीनां च आन्तरत्वप्रतीतेः, शब्दादीनां च अतद्रूपत्वप्रतीतेः, ५०२७–५०२८तन्निमित्तत्वप्रतीतेः च, शब्दाद्यविशेषे अपि च भावनाविशेषात् सुखादिविशेषोपलब्धेः। ५०२९तथा ५०३०परिमितानां भेदानां मूलाङ्कुरादीनां संसर्गपूर्वकत्वं दृष्ट्वा बाह्याध्यात्मिकानां भेदानां परिमितत्वात् संसर्गपूर्वकत्वं अनुमिमानस्य ५०३१सत्त्वरजस्तमसां अपि ५०३२संसर्गपूर्वकत्वप्रसङ्गः, परिमितत्वाविशेषात्। ५०३३कार्यकारणभावः तु प्रेक्षापूर्वकनिर्मितानां शयनासनादीनां दृष्ट इति न कार्यकारणभावात् बाह्याध्यात्मिकानां भेदानां अचेतनपूर्वकत्वं शक्यं कल्पयितुम्॥१॥
२८७५०३५आस्तां तावत् इयं रचना। तत्सिद्ध्यर्था या प्रवृत्तिः — ५०३६साम्यावस्थानात् प्रच्युतिः, ५०३७सत्त्वरजस्तमसां अङ्गाङ्गिभावरूपापत्तिः, ५०३८विशिष्टकार्याभिमुखप्रवृत्तिता — ५०३९सा अपि न अचेतनस्य प्रधानस्य स्वतन्त्रस्य उपपद्यते, मृदादिषु अदर्शनात् रथादिषु च। ५०४०न हि मृदादयो रथादयो वा स्वयं अचेतनाः सन्तः चेतनैः कुलालादिभिः अश्वादिभिः वा अनधिष्ठिताः विशिष्टकार्याभिमुखप्रवृत्तयो दृश्यन्ते। ५०४१दृष्टात् च अदृष्टसिद्धिः। ५०४२अतः प्रवृत्त्यनुपपत्तेः अपि ५०४३हेतोः न अचेतनं जगत्कारणं अनुमातव्यं भवति। ननु चेतनस्य अपि प्रवृत्तिः केवलस्य न दृष्टा — ५०४४सत्यं एतत् — ५०४५तथापि चेतनसंयुक्तस्य रथादेः अचेतनस्य प्रवृत्तिः दृष्टा; ५०४६न तु अचेतनसंयुक्तस्य चेतनस्य प्रवृत्तिः दृष्टा। ५०४७–५०४८किं पुनः अत्र युक्तं — यस्मिन् प्रवृत्तिः दृष्टा तस्य सा, उत यत्सम्प्रयुक्तस्य दृष्टा तस्य सा इति ? ननु यस्मिन् दृश्यते प्रवृत्तिः तस्य एव सा इति युक्तं, ५०४९उभयोः प्रत्यक्षत्वात्; ५०५०न तु ५०५१प्रवृत्त्याश्रयत्वेन ५०५२केवलः चेतनो रथादिवत् प्रत्यक्षः। प्रवृत्त्याश्रयदेहादिसंयुक्तस्य एव तु चेतनस्य सद्भावसिद्धिः — केवलाचेतनरथादिवैलक्षण्यं जीवद्देहस्य दृष्टं इति। ५०५३अतः एव च प्रत्यक्षे देहे सति दर्शनात् असति च अदर्शनात् देहस्य एव चैतन्यं अपि इति लोकायतिकाः प्रतिपन्नाः। ५०५४तस्मात् अचेतनस्य एव प्रवृत्तिः इति। ५०५५तत् अभिधीयते — ५०५६न ब्रूमः यस्मिन् अचेतने प्रवृत्तिः दृश्यते न तस्य सा इति। भवतु तस्य एव सा। ५०५७सा तु चेतनात् भवति इति ब्रूमः, ५०५८तद्भावे भावात् तदभावे च अभावात् — ५०५९यथा काष्ठादिव्यपाश्रया अपि दाहप्रकाशादिलक्षणा विक्रिया, अनुपलभ्यमाना अपि च केवले ज्वलने, ज्वलनात् एव भवति, ५०६०तत्संयोगे ५०६१–५०६२दर्शनात् तद्वियोगे च अदर्शनात् — तद्वत्। लोकायतिकानां अपि चेतनः एव देहोऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इति अविप्रतिषिद्धं चेतनस्य प्रवर्तकत्वम्। ननु तव देहादिसंयुक्तस्य अपि आत्मनो विज्ञानस्वरूपमात्रव्यतिरेकेण ५०६३प्रवृत्त्यनुपपत्तेः अनुपपन्नं प्रवर्तकत्वं इति चेत्, ५०६४न। अयस्कान्तवत् रूपादिवत् च प्रवृत्तिरहितस्य अपि प्रवर्तकत्वोपपत्तेः। ५०६५यथा अयस्कान्तो मणिः स्वयं प्रवृत्तिरहितोऽपि अयसः प्रवर्तको भवति, ५०६६यथा वा रूपादयो विषयाः स्वयं प्रवृत्तिरहिताः अपि चक्षुरादीनां प्रवर्तकाः भवन्ति, ५०६७एवं प्रवृत्तिरहितोऽपि ईश्वरः ५०६८सर्वगतः ५०६९सर्वात्मन् ५०७०–५०७१सर्वज्ञः सर्वशक्तिः च सन् सर्वं प्रवर्तयेत् इति उपपन्नम्। ५०७२एकत्वात् प्रवर्त्याभावे प्रवर्तकत्वानुपपत्तिः इति चेत्, ५०७३न। अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेन असकृत् प्रत्युक्तत्वात्। ५०७४तस्मात् सम्भवति प्रवृत्तिः सर्वज्ञकारणत्वे, ५०७५न तु अचेतनकारणत्वे॥२॥
२८८५०७८स्यात् एतत् — यथा क्षीरं अचेतनं ५०७९स्वभावेन एव ५०८०वत्सविवृद्ध्यर्थं प्रवर्तते, ५०८१यथा च जलं अचेतनं स्वभावेन एव लोकोपकाराय स्यन्दते, ५०८२एवं प्रधानं अचेतनं स्वभावेन एव पुरुषार्थसिद्धये प्रवर्तिष्यत इति। ५०८३न एतत् साधु उच्यते, यतः तत्र अपि पयोम्बुनोः चेतनाधिष्ठितयोः एव प्रवृत्तिः इति अनुमिमीमहे, ५०८४उभयवादिप्रसिद्धे रथादौ अचेतने केवले प्रवृत्त्यदर्शनात्। ५०८५शास्त्रं च — ‘योऽप्सु तिष्ठन् … योऽपोऽन्तरो यमयति’(बृ.उ.३.७.४) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्याः नद्यः स्यन्दन्ते’(बृ.उ.३.८.९) इति एवंजातीयकं ५०८६समस्तस्य लोकपरिस्पन्दितस्य ईश्वराधिष्ठिततां श्रावयति। ५०८७तस्मात् साध्यपक्षनिक्षिप्तत्वात् पयोम्बुवदित् इति अनुपन्यासः — ५०८८चेतनायाः च धेन्वाः स्नेहेच्छया पयसः प्रवर्तकत्वोपपत्तेः, ५०८९–५०९०वत्सचोषणेन च पयसः आकृष्यमाणत्वात्। न च अम्बुनोऽपि अत्यन्तं अनपेक्षा, निम्नभूम्याद्यपेक्षत्वात् स्यन्दनस्य; चेतनापेक्षत्वं तु सर्वत्र उपदर्शितम्। ५०९१‘उपसंहारदर्शनात् न इति चेत् न क्षीरवत् हि’(ब्र.सू.२.१.२४) इति अत्र तु बाह्यनिमित्तनिरपेक्षं अपि स्वाश्रयं कार्यं भवति इति एतत् लोकदृष्ट्या निदर्शितम्। शास्त्रदृष्ट्या पुनः सर्वत्र एव ईश्वरापेक्षत्वं आपद्यमानं न पराणुद्यते॥३॥
२८९५०९३साङ्ख्यानां त्रयो गुणाः साम्येन अवतिष्ठमानाः प्रधानं; ५०९४न तु तद्व्यतिरेकेण प्रधानस्य प्रवर्तकं निवर्तकं वा ५०९५किञ्चित् बाह्यं अपेक्ष्यं अवस्थितं अस्ति। ५०९६पुरुषः तु उदासीनो न प्रवर्तको न निवर्तकः — ५०९७इति अतः अनपेक्षं प्रधानम्। अनपेक्षत्वात् च कदाचित् प्रधानं महदाद्याकारेण परिणमते, कदाचित् न परिणमते, इति एतत् अयुक्तम्। ५०९८ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वात् महामायत्वात् च प्रवृत्त्यप्रवृत्ती न विरुध्येते॥४॥
२९०५१००स्यात् एतत् — यथा तृणपल्लवोदकादि निमित्तान्तरनिरपेक्षं स्वभावात् एव क्षीराद्याकारेण परिणमते, एवं प्रधानं अपि महदाद्याकारेण परिणंस्यत इति। ५१०१कथं च ५१०२निमित्तान्तरनिरपेक्षं तृणादि इति गम्यते ? निमित्तान्तरानुपलम्भात्। ५१०३यदि हि किञ्चित् निमित्तं उपलभेमहि, ततो यथाकामं तेन तेन तृणादि उपादाय क्षीरं सम्पादयेमहि; न तु सम्पादयामहे। ५१०४तस्मात् स्वाभाविकः तृणादेः परिणामः। तथा प्रधानस्य अपि स्यात् इति। ५१०५अत्र उच्यते — ५१०६भवेत् तृणादिवत् स्वाभाविकः प्रधानस्य अपि परिणामः, यदि तृणादेः अपि स्वाभाविकः परिणामोऽभ्युपगम्येत; न तु अभ्युपगम्यते, निमित्तान्तरोपलब्धेः। ५१०७कथं निमित्तान्तरोपलब्धिः ? अन्यत्र अभावात्। ५१०८धेन्वा एव हि उपभुक्तं तृणादि क्षीरीभवति, ५१०९न प्रहीणं अनडुदाद्युपभुक्तं वा। ५११०यदि हि निर्निमित्तं एतत् स्यात्, धेनुशरीरसम्बन्धात् अन्यत्र अपि तृणादि क्षीरीभवेत्। ५१११न च यथाकामं मानुषैः न शक्यं सम्पादयितुं इति एतावता निर्निमित्तं भवति। ५११२भवति हि किञ्चित् कार्यं मानुषसम्पाद्यं, किञ्चित् दैवसम्पाद्यम्। ५११३मनुष्याः अपि शक्नुवन्ति एव उचितेन उपायेन तृणादि उपादाय क्षीरं सम्पादयितुम्। ५११४प्रभूतं हि क्षीरं कामयमानाः प्रभूतं घासं धेनुं चारयन्ति; ततः च प्रभूतं क्षीरं लभन्ते। ५११५तस्मात् न तृणादिवत् स्वाभाविकः प्रधानस्य परिणामः॥५॥
२९१५११७स्वाभाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिः न भवति इति स्थापितम्। अथ अपि नाम भवतः श्रद्धां अनुरुध्यमानाः स्वाभाविकीं एव प्रधानस्य प्रवृत्तिं अभ्युपगच्छेम, तथापि दोषोऽनुषज्येत एव। ५११८कुतः ? अर्थाभावात्। ५११९यदि तावत् स्वाभाविकी प्रधानस्य प्रवृत्तिः न किञ्चित् अन्यत् इह अपेक्षत इत्युच्यते, ततो यथा एव सहकारि किञ्चित् न अपेक्षते एवं प्रयोजनं अपि किञ्चित् न अपेक्षिष्यते — ५१२०इति अतः प्रधानं पुरुषस्य अर्थं साधयितुं प्रवर्तते इति इयं प्रतिज्ञा हीयेत। ५१२१सः यदि ब्रूयात् — सहकारि एव केवलं न अपेक्षते, न प्रयोजनं अपि इति। ५१२२तथापि प्रधानप्रवृत्तेः प्रयोजनं विवेक्तव्यं — भोगो वा स्यात्, अपवर्गो वा, उभयं वा इति। ५१२३भोगः चेत् — कीदृशोऽनाधेयातिशयस्य पुरुषस्य भोगो भवेत् ? ५१२४अनिर्मोक्षप्रसङ्गः च। ५१२५अपवर्गः चेत् — प्राक् अपि प्रवृत्तेः अपवर्गस्य सिद्धत्वात् प्रवृत्तिः अनर्थिका स्यात्, ५१२६शब्दाद्यनुपलब्धिप्रसङ्गः च। ५१२७उभयार्थताभ्युपगमे अपि भोक्तव्यानां प्रधानमात्राणां आनन्त्यात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः एव। ५१२८न च औत्सुक्यनिवृत्त्यर्था प्रवृत्तिः। ५१२९न हि प्रधानस्य अचेतनस्य औत्सुक्यं सम्भवति। ५१३०न च पुरुषस्य निर्मलस्य निष्कलस्य औत्सुक्यम्। ५१३१–५१३२दृक्शक्तिसर्गशक्तिवैयर्थ्यभयात् चेत् प्रवृत्तिः, तर्हि दृक्शक्त्यनुच्छेदवत् सर्गशक्त्यनुच्छेदात् संसारानुच्छेदात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः एव। ५१३३तस्मात् प्रधानस्य पुरुषार्था प्रवृत्तिः इति एतत् अयुक्तम्॥६॥
२९२५१३५स्यात् एतत् — यथा कश्चित् पुरुषो दृक्शक्तिसम्पन्नः प्रवृत्तिशक्तिविहीनः पङ्गुः अपरं पुरुषं प्रवृत्तिशक्तिसम्पन्नं दृक्शक्तिविहीनं अन्धं अधिष्ठाय प्रवर्तयति, ५१३६यथा वा अयस्कान्तोऽश्मा स्वयं अप्रवर्तमानोऽपि अयः प्रवर्तयति, ५१३७एवं पुरुषः प्रधानं प्रवर्तयिष्यति — ५१३८इति दृष्टान्तप्रत्ययेन पुनः प्रत्यवस्थानम्। ५१३९अत्र उच्यते — तथापि नैव दोषात् निर्मोक्षोऽस्ति। ५१४०अभ्युपेतहानं तावत् दोषः आपतति, प्रधानस्य स्वतन्त्रस्य प्रवृत्त्यभ्युपगमात्, पुरुषस्य च प्रवर्तकत्वानभ्युपगमात्। ५१४१कथं च उदासीनः पुरुषः प्रधानं प्रवर्तयेत् ? ५१४२पङ्गुः अपि हि अन्धं पुरुषं वागादिभिः प्रवर्तयति। न एवं पुरुषस्य कश्चित् अपि प्रवर्तनव्यापारोऽस्ति, निष्क्रियत्वात् निर्गुणत्वात् च। ५१४३न अपि अयस्कान्तवत् सन्निधिमात्रेण प्रवर्तयेत्, सन्निधिनित्यत्वेन प्रवृत्तिनित्यत्वप्रसङ्गात्। ५१४४अयस्कान्तस्य तु अनित्यसन्निधेः अस्ति स्वव्यापारः सन्निधिः, परिमार्जनाद्यपेक्षा च अस्य अस्ति — ५१४५इति अनुपन्यासः पुरुषाश्मवत् इति। ५१४६तथा ५१४७–५१४८प्रधानस्य अचैतन्यात् पुरुषस्य ५१४९च औदासीन्यात् तृतीयस्य च तयोः सम्बन्धयितुः अभावात् सम्बन्धानुपपत्तिः। ५१५०योग्यतानिमित्ते च सम्बन्धे योग्यतानुच्छेदात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गः। ५१५१पूर्ववत् च इह अपि अर्थाभावो विकल्पयितव्यः; ५१५२परमात्मनः तु स्वरूपव्यपाश्रयं औदासीन्यं, मायाव्यपाश्रयं च प्रवर्तकत्वं — इति अस्ति अतिशयः॥७॥
२९३५१५४इतः च न प्रधानस्य प्रवृत्तिः अवकल्पते — ५१५५यत् हि सत्त्वरजस्तमसां अन्योन्यगुणप्रधानभावं उत्सृज्य साम्येन स्वरूपमात्रेण अवस्थानं, सा प्रधानावस्था। ५१५६तस्यां अवस्थायां अनपेक्षस्वरूपाणां स्वरूपप्रणाशभयात् परस्परं प्रति अङ्गाङ्गिभावानुपपत्तेः, ५१५७बाह्यस्य च कस्यचित् क्षोभयितुः अभावात्, गुणवैषम्यनिमित्तो महदाद्युत्पादो न स्यात्॥८॥
२९४५१५९अथ अपि स्यात् — अन्यथा वयं अनुमिमीमहे — यथा न अयं अनन्तरो दोषः प्रसज्येत। ५१६०न हि अनपेक्षस्वभावाः कूटस्थाः च अस्माभिः गुणाः अभ्युपगम्यन्ते, प्रमाणाभावात्। ५१६१कार्यवशेन तु गुणानां स्वभावोऽभ्युपगम्यते। ५१६२यथा यथा कार्योत्पादः उपपद्यते, तथा तथा एतेषां स्वभावोऽभ्युपगम्यते; ५१६३चलं गुणवृत्तं इति च अस्ति अभ्युपगमः। ५१६४तस्मात् साम्यावस्थायां अपि वैषम्योपगमयोग्या एव गुणाः अवतिष्ठन्त इति। ५१६५एवं अपि प्रधानस्य ५१६६ज्ञशक्तिवियोगात् रचनानुपपत्त्यादयः पूर्वोक्ता दोषाः तदवस्थाः एव। ज्ञशक्तिं अपि तु अनुमिमानः प्रतिवादित्वात् निवर्तेत, चेतनं एकं अनेकप्रपञ्चस्य जगतः उपादानं इति ब्रह्मवादप्रसङ्गात्। ५१६७वैषम्योपगमयोग्या अपि गुणाः साम्यावस्थायां निमित्ताभावात् नैव वैषम्यं भजेरन्, ५१६८भजमानाः वा निमित्ताभावाविशेषात् सर्वदा एव वैषम्यं भजेरन् — इति प्रसज्यते एव अयं अनन्तरोऽपि दोषः॥९॥
२९५५१७०परस्परविरुद्धः च अयं साङ्ख्यानां अभ्युपगमः — क्वचित् सप्त इन्द्रियाणि अनुक्रामन्ति, ५१७१–५१७२क्वचित् एकादश; ५१७३तथा क्वचित् महतः तन्मात्रसर्गं उपदिशन्ति, क्वचित् अहंकारात्; तथा क्वचित् त्रीणि अन्तःकरणानि वर्णयन्ति, क्वचित् एकं इति। ५१७४प्रसिद्धः एव तु श्रुत्या ईश्वरकारणवादिन्या विरोधः तदनुवर्तिन्या च स्मृत्या। ५१७५तस्मात् अपि असमञ्जसं साङ्ख्यानां दर्शनं इति॥
२९६५१७६अत्र आह — ५१७७ननु औपनिषदानां अपि असमञ्जसं एव दर्शनं, ५१७८तप्यतापकयोः जात्यन्तरभावानभ्युपगमात्। ५१७९एकं हि ब्रह्म ५१८०सर्वात्मकं ५१८१सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणं अभ्युपगच्छतां — एकस्य एव आत्मनो विशेषौ तप्यतापकौ, न जात्यन्तरभूतौ — इति अभ्युपगन्तव्यं स्यात्। ५१८२यदि च एतौ तप्यतापकौ एकस्य आत्मनो विशेषौ स्यातां, ५१८३सः ताभ्यां तप्यतापकाभ्यां न निर्मुच्येत — इति तापोपशान्तये सम्यग्दर्शनं उपदिशत् शास्त्रं अनर्थकं स्यात्। ५१८४न हि औष्ण्यप्रकाशधर्मकस्य प्रदीपस्य तदवस्थस्य एव ताभ्यां निर्मोक्षः उपपद्यते। ५१८५योऽपि जलतरङ्गवीचीफेनाद्युपन्यासः, तत्र अपि जलात्मनः एकस्य वीच्यादयो विशेषाः आविर्भावतिरोभावरूपेण नित्या एव इति, समानो जलात्मनो वीच्यादिभिः अनिर्मोक्षः। ५१८६प्रसिद्धः च अयं तप्यतापकयोः जात्यन्तरभावो लोके। ५१८७तथा हि — ५१८८अर्थी च अर्थः च अन्योन्यभिन्नौ लक्ष्येते। ५१८९यदि अर्थिनः स्वतोऽन्योऽर्थो न स्यात्, ५१९०यस्य अर्थिनो यद्विषयं अर्थित्वं सः तस्य अर्थो नित्यसिद्धः एव इति, न तस्य तद्विषयं अर्थित्वं स्यात् — ५१९१यथा प्रकाशात्मनः प्रदीपस्य प्रकाशाख्योऽर्थो नित्यसिद्धः एव इति, न तस्य तद्विषयं अर्थित्वं भवति — ५१९२अप्राप्ते हि अर्थे अर्थिनोऽर्थित्वं स्यात् इति। ५१९३तथा अर्थस्य अपि अर्थत्वं न स्यात्। यदि स्यात् स्वार्थत्वं एव स्यात्। ५१९४न च एतत् अस्ति। ५१९५सम्बन्धिशब्दौ हि एतौ अर्थी च अर्थः च इति। ५१९६द्वयोः च सम्बन्धिनोः सम्बन्धः स्यात्, न एकस्य एव। ५१९७तस्मात् भिन्नौ एतौ अर्थार्थिनौ। ५१९८तथा अनर्थानर्थिनौ अपि; ५१९९अर्थिनोऽनुकूलः अर्थः, प्रतिकूलः अनर्थः। ५२००ताभ्यां एकः पर्यायेण उभाभ्यां सम्बध्यते। ५२०१तत्र अर्थस्य अल्पीयस्त्वात्, भूयस्त्वात् च अनर्थस्य उभौ अपि अर्थानर्थौ अनर्थः एव इति, तापकः सः उच्यते। तप्यः तु पुरुषः, यः एकः पर्यायेण उभाभ्यां सम्बध्यते ५२०२इति तयोः तप्यतापकयोः एकात्मतायां मोक्षानुपपत्तिः। ५२०३जात्यन्तरभावे तु ५२०४तत्संयोगहेतुपरिहारात् स्यात् अपि कदाचित् मोक्षोपपत्तिः इति॥
२९७५२०५अत्र उच्यते — ५२०६न, एकत्वात् एव तप्यतापकभावानुपपत्तेः — ५२०७भवेत् एषः दोषः, यदि एकात्मतायां तप्यतापकौ अन्योन्यस्य विषयविषयिभावं प्रतिपद्येयाताम्। न तु एतत् अस्ति, एकत्वात् एव; ५२०८न हि अग्निः एकः सन् स्वं आत्मानं दहति, प्रकाशयति वा, सति अपि औष्ण्यप्रकाशादिधर्मभेदे परिणामित्वे च। किं उ कूटस्थे ब्रह्मणि एकस्मिन् तप्यतापकभावः सम्भवेत्। ५२०९क्व पुनः अयं तप्यतापकभावः स्यात् इति ? ५२१०उच्यते — किं न पश्यसि — कर्मभूतो जीवद्देहः तप्यः, तापकः सविता इति ? ननु तप्तिः नाम दुःखं; सा चेतयितुः; न अचेतनस्य देहस्य। यदि हि देहस्य एव तप्तिः स्यात्, सा देहनाशे स्वयं एव नश्यति इति तन्नाशाय ५२११–५२१२साधनं न एषितव्यं स्यात् इति। ५२१३उच्यते — ५२१४देहाभावे हि केवलस्य चेतनस्य तप्तिः न दृष्टा। ५२१५न च त्वया अपि तप्तिः नाम विक्रिया चेतयितुः केवलस्य इष्यते। ५२१६न अपि देहचेतनयोः संहतत्वं, अशुद्ध्यादिदोषप्रसङ्गात्। ५२१७न च तप्तेः एव तप्तिं अभ्युपगच्छसि। ५२१८कथं तव अपि तप्यतापकभावः ? ५२१९सत्त्वं तप्यं, तापकं रजः — इति चेत्, ५२२०न। ५२२१ताभ्यां चेतनस्य संहतत्वानुपपत्तेः। ५२२२सत्त्वानुरोधित्वात् चेतनोऽपि तप्यते इव इति चेत्; ५२२३परमार्थतः तर्हि नैव तप्यते इति आपतति इवशब्दप्रयोगात्। ५२२४न चेत् तप्यते न एवशब्दो दोषाय। ५२२५न हि — डुण्डुभः सर्पः इव इति एतावता सविषो भवति, सर्पो वा डुण्डुभः इव इति एतावता निर्विषो भवति। ५२२६अतः च अविद्याकृतोऽयं तप्यतापकभावः, न पारमार्थिकः — इति अभ्युपगन्तव्यं इति; ५२२७न एवं सति मम अपि किञ्चित् दुष्यति। ५२२८अथ पारमार्थिकं एव चेतनस्य तप्यत्वं अभ्युपगच्छसि, ५२२९तव एव सुतरां अनिर्मोक्षः प्रसज्येत, नित्यत्वाभ्युपगमात् च तापकस्य। ५२३०–५२३१तप्यतापकशक्त्योः नित्यत्वे अपि सनिमित्तसंयोगापेक्षत्वात् तप्तेः, संयोगनिमित्तादर्शननिवृत्तौ आत्यन्तिकः संयोगोपरमः, ततः च आत्यन्तिको मोक्षः उपपन्नः — इति चेत्, ५२३२न। अदर्शनस्य तमसो नित्यत्वाभ्युपगमात्। ५२३३गुणानां च उद्भवाभिभवयोः अनियतत्वात् अनियतः संयोगनिमित्तोपरमः इति वियोगस्य अपि अनियतत्वात् साङ्ख्यस्य एव अनिर्मोक्षोऽपरिहार्यः स्यात्। ५२३४औपनिषदस्य तु ५२३५आत्मैकत्वाभ्युपगमात्, ५२३६एकस्य च विषयविषयिभावानुपपत्तेः, ५२३७विकारभेदस्य च वाचारम्भणमात्रत्वश्रवणात्, अनिर्मोक्षशङ्का स्वप्ने अपि न उपजायते। ५२३८व्यवहारे तु — यत्र यथा दृष्टः तप्यतापकभावः तत्र तथा एव सः — इति न चोदयितव्यः परिहर्तव्यो वा भवति॥१०॥
२९८५२४१प्रधानकारणवादो निराकृतः, ५२४२परमाणुकारणवादः इदानीं निराकर्तव्यः। ५२४३–५२४४तत्र आदौ तावत् — योऽणुवादिना ब्रह्मवादिनि दोषः उत्प्रेक्ष्यते, सः प्रतिसमाधीयते। तत्र अयं वैशेषिकाणां अभ्युपगमः ५२४५कारणद्रव्यसमवायिनो गुणाः कार्यद्रव्ये समानजातीयं गुणान्तरं आरभन्ते, ५२४६शुक्लेभ्यः तन्तुभ्यः शुक्लस्य पटस्य प्रसवदर्शनात्, तद्विपर्ययादर्शनात् च। ५२४७तस्मात् चेतनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे अभ्युपगम्यमाने, कार्ये अपि जगति चैतन्यं समवेयात्। ५२४८तददर्शनात् तु न चेतनं ब्रह्म जगत्कारणं भवितुं अर्हति इति। ५२४९इमं अभ्युपगमं तदीयया एव प्रक्रियया व्यभिचारयति —
२९९५२५०एषा तेषां प्रक्रिया — ५२५१परमाणवः ५२५२किल कञ्चित् कालं अनारब्धकार्याः यथायोगं ५२५३–५२५४रूपादिमन्तः ५२५५पारिमाण्डल्यपरिमाणाः च तिष्ठन्ति। ५२५६–५२५७ते च पश्चात् अदृष्टादिपुरःसराः ५२५८संयोगसचिवाः च सन्तो द्व्यणुकादिक्रमेण कृत्स्नं कार्यजातं आरभन्ते, ५२५९कारणगुणाः च कार्ये गुणान्तरम्। ५२६०यदा द्वौ ५२६१परमाणू द्व्यणुकं आरभेते, तदा परमाणुगता रूपादिगुणविशेषाः शुक्लादयो द्व्यणुके शुक्लादीन् अपरान् आरभन्ते। परमाणुगुणविशेषः तु पारिमाण्डल्यं न द्व्यणुके पारिमाण्डल्यं अपरं आरभते, द्व्यणुकस्य परिमाणान्तरयोगाभ्युपगमात्। ५२६२अणुत्वह्रस्वत्वे हि द्व्यणुकवर्तिनी परिमाणे वर्णयन्ति। ५२६३यदा अपि द्वे द्व्यणुके चतुरणुकं आरभेते, तदा अपि समानं द्व्यणुकसमवायिनां शुक्लादीनां आरम्भकत्वम्। ५२६४अणुत्वह्रस्वत्वे तु द्व्यणुकसमवायिनी अपि नैव आरभेते, चतुरणुकस्य महत्त्वदीर्घत्वपरिमाणयोगाभ्युपगमात्। ५२६५यदा अपि बहवः परमाणवः, बहूनि वा द्व्यणुकानि, द्व्यणुकसहितो वा परमाणुः कार्यं आरभते, ५२६६तदा अपि समाना एषा योजना। ५२६७तत् एवं यथा परमाणोः परिमण्डलात् सतोऽणु ह्रस्वं च द्व्यणुकं जायते, महत् दीर्घं च त्र्यणुकादि, न परिमण्डलं; ५२६८यथा वा द्व्यणुकात् अणोः ह्रस्वात् च सतो महत् दीर्घं च त्र्यणुकं जायते, न अणु, नो ह्रस्वं; ५२६९एवं चेतनात् ब्रह्मणोऽचेतनं जगत् जनिष्यते — इति अभ्युपगमे किं तव छिन्नम्॥
३००५२७०–५२७१अथ मन्यसे — विरोधिना परिमाणान्तरेण आक्रान्तं कार्यद्रव्यं द्व्यणुकादि इति अतः न आरम्भकाणि कारणगतानि पारिमाण्डल्यादीनि — इति अभ्युपगच्छामि; न तु चेतनाविरोधिना गुणान्तरेण जगतः आक्रान्तत्वं अस्ति, येन कारणगता चेतना कार्ये चेतनान्तरं न आरभेत; ५२७२न हि अचेतना नाम चेतनाविरोधी कश्चित् गुणोऽस्ति, चेतनाप्रतिषेधमात्रत्वात्। ५२७३तस्मात् पारिमाण्डल्यादिवैषम्यात् प्राप्नोति चेतनायाः आरम्भकत्वं इति। ५२७४मा एवं मंस्थाः — यथा कारणे विद्यमानानां अपि पारिमाण्डल्यादीनां अनारम्भकत्वं, एवं चैतन्यस्य अपि — इति अस्य अंशस्य समानत्वात्। ५२७५न च परिमाणान्तराक्रान्तत्वं पारिमाण्डल्यादीनां अनारम्भकत्वे कारणं, प्राक् परिमाणान्तरारम्भात् पारिमाण्डल्यादीनां आरम्भकत्वोपपत्तेः; आरब्धं अपि कार्यद्रव्यं प्राक् गुणारम्भात् क्षणमात्रं अगुणं तिष्ठति इति अभ्युपगमात्। न च परिमाणान्तरारम्भे व्यग्राणि पारिमाण्डल्यादीनि इति अतः स्वसमानजातीयं परिमाणान्तरं न आरभन्ते, ५२७६परिमाणान्तरस्य अन्यहेतुकत्वाभ्युपगमात्; ५२७७‘कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेषात् च महत्’(वै.सू.७.१.९) ५२७८‘तद्विपरीतं अणु’(वै.सू.७.१.१०) ५२७९‘एतेन दीर्घत्वह्रस्वत्वे व्याख्याते’(वै.सू.७.१.१७) इति हि काणभुजानि सूत्राणि। ५२८०न च — सन्निधानविशेषात् कुतश्चित् कारणबहुत्वादीनि एव आरभन्ते, न पारिमाण्डल्यादीनि इति — उच्येत, द्रव्यान्तरे गुणान्तरे वा आरभ्यमाणे सर्वेषां एव कारणगुणानां स्वाश्रयसमवायाविशेषात्। ५२८१तस्मात् स्वभावात् एव पारिमाण्डल्यादीनां अनारम्भकत्वं, ५२८२तथा चेतनायाः अपि इति द्रष्टव्यम्॥
३०१५२८३संयोगात् च ५२८४द्रव्यादीनां विलक्षणानां उत्पत्तिदर्शनात् समानजातीयोत्पत्तिव्यभिचारः। द्रव्ये प्रकृते गुणोदाहरणं अयुक्तं इति चेत्, ५२८५न; दृष्टान्तेन विलक्षणारम्भमात्रस्य विवक्षितत्वात्। ५२८६न च द्रव्यस्य द्रव्यं एव उदाहर्तव्यं, गुणस्य वा गुणः एव इति कश्चित् नियमे हेतुः अस्ति; ५२८७सूत्रकारोऽपि भवतां द्रव्यस्य गुणं उदाजहार — ‘प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां अप्रत्यक्षत्वात् संयोगस्य पञ्चात्मकं न विद्यते’(वै.सू.४.२.२) इति — ५२८८यथा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोः भूम्याकाशयोः समवयन् संयोगोऽप्रत्यक्षः, एवं प्रत्यक्षाप्रत्यक्षेषु पञ्चसु भूतेषु समवयत् शरीरं अप्रत्यक्षं स्यात्; प्रत्यक्षं हि शरीरं, तस्मात् न पाञ्चभौतिकं इति — ५२८९एतत् उक्तं भवति — गुणः च संयोगो द्रव्यं शरीरम्। ५२९०‘दृश्यते तु’(ब्र.सू.२.१.६) इति च अत्र अपि विलक्षणोत्पत्तिः प्रपञ्चिता। ५२९१ननु एवं सति तेन एव एतत् गतं; ५२९२न इति ब्रूमः; तत् साङ्ख्यं प्रत्युक्तं एतत् तु वैशेषिकं प्रति। ५२९३ननु अतिदेशोऽपि समानन्यायतया कृतः — ‘एतेन शिष्टापरिग्रहाः अपि व्याख्याताः’(ब्र.सू.२.१.१२) इति; ५२९४सत्यं एतत्; ५२९५तस्य एव तु अयं वैशेषिकपरीक्षारम्भे तत्प्रक्रियानुगतेन निदर्शनेन प्रपञ्चः कृतः॥११॥
३०२५२९७इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति। ५२९८सः च वादः इत्थं समुत्तिष्ठते — ५२९९–५३००पटादीनि हि लोके सावयवानि द्रव्याणि स्वानुगतैः एव ५३०१संयोगसचिवैः तन्त्वादिभिः द्रव्यैः आरभ्यमाणानि दृष्टानि। तत्सामान्येन यावत् किञ्चित् सावयवं, तत् सर्वं स्वानुगतैः एव संयोगसचिवैः तैः तैः द्रव्यैः आरब्धं इति गम्यते। सः च अयं अवयवावयविविभागो यतो निवर्तते, सोऽपकर्षपर्यन्तगतः परमाणुः। ५३०२सर्वं च इदं गिरिसमुद्रादिकं जगत् सावयवं; सावयत्वात् च आद्यन्तवत्। ५३०३न च अकारणेन कार्येण भवितव्यं — ५३०४इति अतः परमाणवो जगतः कारणं — इति कणभुगभिप्रायः। ५३०५तानि इमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेजःपवनाख्यानि सावयवानि उपलभ्य चतुर्विधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते। ५३०६–५३०७तेषां ५३०८–५३१०च अपकर्षपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागासम्भवात् विनश्यतां पृथिव्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति; सः प्रलयकालः। ततः सर्गकाले च वायवीयेषु अणुषु अदृष्टापेक्षं कर्म उत्पद्यते। तत् कर्म स्वाश्रयं अणुं अण्वन्तरेण संयुनक्ति। ततो द्व्यणुकादिक्रमेण वायुः उत्पद्यते; ५३११एवं अग्निः; एवं आपः; एवं पृथिवी; ५३१२–५३१५एवं एव शरीरं सेन्द्रियं — इति एवं सर्वं इदं जगत् अणुभ्यः सम्भवति। अणुगतेभ्यः च रूपादिभ्यो द्व्यणुकादिगतानि रूपादीनि सम्भवन्ति, तन्तुपटन्यायेन — ५३१६इति काणादाः मन्यन्ते॥
३०३५३१७तत्र इदं अभिधीयते — ५३१८विभागावस्थानां तावत् अणूनां संयोगः कर्मापेक्षोऽभ्युपगन्तव्यः, कर्मवतां तन्त्वादीनां संयोगदर्शनात्। ५३१९कर्मणः च कार्यत्वात् निमित्तं किं अपि अभ्युपगन्तव्यम्। ५३२०अनभ्युपगमे निमित्ताभावात् न अणुषु आद्यं कर्म स्यात्। ५३२१अभ्युपगमे अपि — यदि प्रयत्नोऽभिघातादिः वा यथादृष्टं किं अपि कर्मणो निमित्तं अभ्युपगम्येत, ५३२२तस्य असम्भवात् नैव अणुषु आद्यं कर्म स्यात्। ५३२३न हि तस्यां अवस्थायां आत्मगुणः प्रयत्नः सम्भवति, ५३२४शरीराभावात्। शरीरप्रतिष्ठे हि मनसि आत्मनः संयोगे सति आत्मगुणः प्रयत्नो जायते। ५३२५एतेन अभिघातादि अपि दृष्टं निमित्तं प्रत्याख्यातव्यम्। ५३२६सर्गोत्तरकालं हि तत् सर्वं न आद्यस्य कर्मणो निमित्तं सम्भवति। ५३२७अथ अदृष्टं आद्यस्य कर्मणो निमित्तं इति उच्येत — ५३२८तत् पुनः आत्मसमवायि वा स्यात् अणुसमवायि वा। ५३२९उभयथा अपि न अदृष्टनिमित्तं अणुषु कर्म अवकल्पेत, अदृष्टस्य अचेतनत्वात्। ५३३०न हि अचेतनं चेतनेन अनधिष्ठितं स्वतन्त्रं प्रवर्तते प्रवर्तयति वा इति साङ्ख्यप्रक्रियायां अभिहितम्। ५३३१–५३३२आत्मनः च अनुत्पन्नचैतन्यस्य तस्यां अवस्थायां अचेतनत्वात्। आत्मसमवायित्वाभ्युपगमात् च न अदृष्टं अणुषु कर्मणो निमित्तं स्यात्, ५३३३असम्बन्धात्। ५३३४अदृष्टवता पुरुषेण अस्ति अणूनां ५३३५सम्बन्धः इति चेत् — सम्बन्धसातत्यात् प्रवृत्तिसातत्यप्रसङ्गः, ५३३६नियामकान्तराभावात्। ५३३७तत् एवं नियतस्य ५३३८कस्यचित् कर्मनिमित्तस्य अभावात् न अणुषु आद्यं कर्म स्यात्; कर्माभावात् तन्निबन्धनः ५३३९संयोगो न स्यात्; संयोगाभावात् च तत् निबन्धनं द्व्यणुकादि कार्यजातं न स्यात्। ५३४०संयोगः च अणोः अण्वन्तरेण ५३४१सर्वात्मना वा स्यात् एकदेशेन वा ? सर्वात्मना चेत्, उपचयानुपपत्तेः अणुमात्रत्वप्रसङ्गः, ५३४२दृष्टविपर्ययप्रसङ्गः च, ५३४३प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दृष्टत्वात्। ५३४४एकदेशेन चेत्, सावयवत्वप्रसङ्गः। ५३४५परमाणूनां कल्पिताः प्रदेशाः स्युः इति चेत्, ५३४६कल्पितानां अवस्तुत्वात् अवस्तु एव संयोगः इति वस्तुनः कार्यस्य असमवायिकारणं न स्यात्; ५३४७असति च असमवायिकारणे द्व्यणुकादिकार्यद्रव्यं न उत्पद्येत। ५३४८यथा च आदिसर्गे निमित्ताभावात् संयोगोत्पत्त्यर्थं कर्म न अणूनां सम्भवति, एवं महाप्रलये अपि विभागोत्पत्त्यर्थं कर्म नैव अणूनां सम्भवेत्। ५३४९न हि तत्र अपि ५३५०किञ्चित् नियतं तत् निमित्तं दृष्टं अस्ति। ५३५१अदृष्टं अपि भोगप्रसिद्ध्यर्थं, न प्रलयप्रसिद्ध्यर्थं — इति अतः निमित्ताभावात् न स्यात् अणूनां संयोगोत्पत्त्यर्थं विभागोत्पत्त्यर्थं वा कर्म। ५३५२अतः च संयोगविभागाभावात् तदायत्तयोः सर्गप्रलययोः अभावः प्रसज्येत। ५३५३तस्मात् अनुपपन्नोऽयं परमाणुकारणवादः॥१२॥
३०४५३५५–५३५६समवायाभ्युपगमात् च — तदभावः इति — प्रकृतेन अणुवादनिराकरणेन सम्बध्यते। ५३५७द्वाभ्यां च अणुभ्यां द्व्यणुकं उत्पद्यमानं अत्यन्तभिन्नं अणुभ्यां अण्वोः समवैति इति अभ्युपगम्यते भवता। ५३५८न च एवं अभ्युपगच्छता शक्यते अणुकारणता समर्थयितुम्। ५३५९–५३६०कुतः ? साम्यात् अनवस्थितेः — यथा एव ५३६१हि अणुभ्यां अत्यन्तभिन्नं सत् द्व्यणुकं समवायलक्षणेन सम्बन्धेन ताभ्यां सम्बध्यते, एवं समवायोऽपि समवायिभ्योऽत्यन्तभिन्नः सन् समवायलक्षणेन अन्येन एव सम्बन्धेन समवायिभिः सम्बध्येत, अत्यन्तभेदसाम्यात्। ततः च तस्य तस्य अन्योऽन्यो सम्बन्धः कल्पयितव्यः इति अनवस्था एव प्रसज्येत। ननु इहप्रत्ययग्राह्यः समवायो ५३६२–५३६३नित्यसम्बद्धः एव समवायिभिः गृह्यते, न असम्बद्धः, ५३६४सम्बन्धान्तरापेक्षो वा। ततः च न तस्य अन्यः सम्बन्धः कल्पयितव्यः येन अनवस्था प्रसज्येत इति। ५३६५–५३६६न इत्युच्यते; ५३६७संयोगोऽपि एवं सति संयोगिभिः नित्यसम्बद्धः एव इति समवायवत् न अन्यं सम्बन्धं अपेक्षेत। ५३६८अथ अर्थान्तरत्वात् संयोगः सम्बन्धान्तरं अपेक्षेत, ५३६९समवायोऽपि तर्हि अर्थान्तरत्वात् सम्बन्धान्तरं अपेक्षेत। ५३७०न च — ५३७१गुणत्वात् संयोगः सम्बन्धान्तरं अपेक्षते, न समवायः अगुणत्वात् इति युज्यते वक्तुं; अपेक्षाकारणस्य तुल्यत्वात्, गुणपरिभाषायाः च अतन्त्रत्वात्। ५३७२तस्मात् अर्थान्तरं समवायं अभ्युपगच्छतः प्रसज्येत एव अनवस्था। ५३७३प्रसज्यमानायां च अनवस्थायां एकासिद्धौ सर्वासिद्धेः द्वाभ्यां अणुभ्यां द्व्यणुकं नैव उत्पद्येत। ५३७४तस्मात् अपि अनुपपन्नः परमाणुकारणवादः॥१३॥
३०५५३७६–५३७७अपि च अणवः प्रवृत्तिस्वभावाः वा, निवृत्तिस्वभावाः वा, उभयस्वभावाः वा, अनुभयस्वभावाः वा अभ्युपगम्यन्ते — ५३७८गत्यन्तराभावात्। ५३७९चतुर्धा अपि न उपपद्यते — ५३८०प्रवृत्तिस्वभावत्वे नित्यं एव प्रवृत्तेः भावात् प्रलयाभावप्रसङ्गः। ५३८१निवृत्तिस्वभावत्वे अपि नित्यं एव निवृत्तेः भावात् सर्गाभावप्रसङ्गः। ५३८२उभयस्वभावत्वं च विरोधात् असमञ्जसम्। ५३८३अनुभयस्वभावत्वे तु निमित्तवशात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योः अभ्युपगम्यमानयोः अदृष्टादेः निमित्तस्य नित्यसन्निधानात् नित्यप्रवृत्तिप्रसङ्गः, ५३८४अतन्त्रत्वे अपि अदृष्टादेः नित्याप्रवृत्तिप्रसङ्गः। ५३८५तस्मात् अपि अनुपपन्नः परमाणुकारणवादः॥१४॥
३०६५३८७सावयवानां द्रव्याणां अवयवशो विभज्यमानानां यतः परो विभागो न सम्भवति ते चतुर्विधा रूपादिमन्तः ५३८८परमाणवः चतुर्विधस्य ५३८९रूपादिमतो भूतभौतिकस्य आरम्भकाः ५३९०नित्याः च इति यत् वैशेषिकाः अभ्युपगच्छन्ति, ५३९१सः तेषां अभ्युपगमो निरालम्बन एव; ५३९२यतो ५३९३रूपादिमत्त्वात् परमाणूनां अणुत्वनित्यत्वविपर्ययः प्रसज्येत। परमकारणापेक्षया स्थूलत्वं अनित्यत्वं च तेषां अभिप्रेतविपरीतं आपद्येत इत्यर्थः। ५३९४कुतः ? ५३९५एवं लोके दृष्टत्वात् — ५३९६यत् हि लोके रूपादिमत् वस्तु तत् स्वकारणापेक्षया स्थूलं अनित्यं च दृष्टं; ५३९७तत् यथा — पटः तन्तून् अपेक्ष्य स्थूलोऽनित्यः च भवति; ५३९८तन्तवः च अंशून् अपेक्ष्य स्थूलाः अनित्याः च भवन्ति — ५३९९तथा च अमी परमाणवो रूपादिमन्तः तैः अभ्युपगम्यन्ते। ५४००तस्मात् ते अपि ५४०१कारणवन्तः तदपेक्षया स्थूलाः अनित्याः च प्राप्नुवन्ति। ५४०२यत् च नित्यत्वे कारणं तैः उक्तं — ‘सत् अकारणवन् नित्यं’(वै.सू.४.१.१) इति, ५४०३तत् अपि एवं सति अणुषु न सम्भवति, ५४०४उक्तेन प्रकारेण अणूनां अपि कारणवत्त्वोपपत्तेः। ५४०५यत् अपि नित्यत्वे द्वितीयं कारणं उक्तं — ‘अनित्यं इति च विशेषतः प्रतिषेधाभावः’(वै.सू.४.१.४) इति, ५४०६तत् अपि न अवश्यं परमाणूनां नित्यत्वं साधयति। असति हि यस्मिन् कस्मिंश्चित् नित्ये वस्तुनि नित्यशब्देन नञः समासो न उपपद्यते। न पुनः परमाणुनित्यत्वं एव अपेक्ष्यते। तत् च अस्ति एव नित्यं परमकारणं ब्रह्म। ५४०७न च शब्दार्थव्यवहारमात्रेण कस्यचित् अर्थस्य प्रसिद्धिः भवति, ५४०८प्रमाणान्तरसिद्धयोः शब्दार्थयोः व्यवहारावतारात्। ५४०९यत् अपि नित्यत्वे तृतीयं कारणं उक्तं — ‘अविद्या च’(वै.सू.४.१.५) इति — ५४१०तत् यदि एवं विव्रीयते — सतां परिदृश्यमानकार्याणां कारणानां प्रत्यक्षेण अग्रहणं अविद्या इति, ५४११ततो द्व्यणुकनित्यता अपि आपद्येत। ५४१२अथ अद्रव्यत्वे सति इति विशेष्येत, ५४१३तथा अपि अकारणवत्त्वं एव नित्यतानिमित्तं आपद्येत, ५४१४तस्य च प्राक् एव उक्तत्वात् ‘अविद्या च’ इति पुनः उक्तं स्यात्। ५४१५–५४१६अथ अपि कारणविभागात् कारणविनाशात् च अन्यस्य तृतीयस्य विनाशहेतोः असम्भवोऽविद्या, सा परमाणूनां नित्यत्वं ख्यापयति — इति व्याख्यायेत — न अवश्यं विनश्यत् वस्तु द्वाभ्यां एव हेतुभ्यां विनंष्टुं अर्हति इति नियमोऽस्ति। ५४१७संयोगसचिवे हि अनेकस्मिन् च द्रव्ये द्रव्यान्तरस्य आरम्भके अभ्युपगम्यमाने एतत् एवं स्यात्। ५४१८यदा तु अपास्तविशेषं सामान्यात्मकं कारणं विशेषवत् अवस्थान्तरं आपद्यमानं आरम्भकं अभ्युपगम्यते, तदा घृतकाठिन्यविलयनवन् मूर्त्यवस्थाविलयनेन अपि विनाशः उपपद्यते। ५४१९तस्मात् रूपादिमत्त्वात् स्यात् अभिप्रेतविपर्ययः परमाणूनाम्। ५४२०तस्मात् अपि अनुपपन्नः परमाणुकारणवादः॥१५॥
३०७५४२२गन्धरसरूपस्पर्शगुणाः स्थूलाः पृथिवी, रूपरसस्पर्शगुणाः सूक्ष्मा आपः, रूपस्पर्शगुणं सूक्ष्मतरं तेजः, स्पर्शगुणः सूक्ष्मतमो वायुः — इति एवं एतानि चत्वारि भूतानि उपचितापचितगुणानि स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमतारतम्योपेतानि च लोके लक्ष्यन्ते। ५४२३तद्वत् परमाणवोऽपि उपचितापचितगुणाः कल्प्येरन् न वा ? ५४२४उभयथा अपि च दोषानुषङ्गोऽपरिहार्यः एव स्यात्। ५४२५कल्प्यमाने तावत् उपचितापचितगुणत्वे, उपचितगुणानां मूर्त्युपचयात् अपरमाणुत्वप्रसङ्गः। ५४२६न च अन्तरेण अपि मूर्त्युपचयं गुणोपचयो भवति इति उच्येत, ५४२७कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्त्युपचयदर्शनात्। ५४२८अ कल्प्यमाने तु उपचितापचितगुणत्वे — ५४२९परमाणुत्वसाम्यप्रसिद्धये यदि तावत् सर्व एकैकगुणा एव कल्प्येरन्, ततः तेजसि स्पर्शस्य उपलब्धिः न स्यात्, अप्सु रूपस्पर्शयोः, पृथिव्यां च रसरूपस्पर्शानां, ५४३०कारणगुणपूर्वकत्वात् कार्यगुणानाम्। ५४३१अथ सर्वे चतुर्गुणा एव कल्प्येरन्, ततोऽप्सु अपि गन्धस्य उपलब्धिः स्यात्, तेजसि गन्धरसयोः, वायौ गन्धरूपरसानाम्। ५४३२न च एवं दृश्यते। ५४३३तस्मात् अपि अनुपपन्नः परमाणुकारणवादः॥१६॥
३०८५४३५प्रधानकारणवादो वेदविद्भिः अपि कैश्चित् मन्वादिभिः सत्कार्यत्वाद्यंशोपजीवनाभिप्रायेण उपनिबद्धः। अयं तु परमाणुकारणवादो न कैश्चित् अपि शिष्टैः केनचित् अपि अंशेन परिगृहीतः इति अत्यन्तं एव अनादरणीयो वेदवादिभिः। ५४३६अपि च ५४३७वैशेषिकाः तन्त्रार्थभूतान् षट्पदार्थान् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्यान् ५४३८–५४३९अत्यन्तभिन्नान् भिन्नलक्षणान् अभ्युपगच्छन्ति — ५४४०यथा मनुष्योऽश्वः शशः इति। ५४४१तथात्वं च अभ्युपगम्य ५४४२तत् विरुद्धं द्रव्याधीनत्वं शेषाणां अभ्युपगच्छन्ति; ५४४३तत् न उपपद्यते। ५४४४कथं ? ५४४५यथा हि लोके शशकुशपलाशप्रभृतीनां अत्यन्तभिन्नानां सतां न इतरेतराधीनत्वं भवति, ५४४६एवं द्रव्यादीनां अपि अत्यन्तभिन्नत्वात्, नैव द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां भवितुं अर्हति। ५४४७अथ भवति द्रव्याधीनत्वं गुणादीनां, ततो द्रव्यभावे भावात् द्रव्याभावे ५४४८च अभावात् द्रव्यं एव संस्थानादिभेदात् अनेकशब्दप्रत्ययभाक् भवति — ५४४९यथा देवदत्तः एकः एव सन् अवस्थान्तरयोगात् अनेकशब्दप्रत्ययभाक् भवति, तद्वत्। ५४५०तथा सति साङ्ख्यसिद्धान्तप्रसङ्गः स्वसिद्धान्तविरोधः च आपद्येयाताम्। ५४५१ननु अग्नेः अन्यस्य अपि सतो धूमस्य अग्न्यधीनत्वं दृश्यते; ५४५२सत्यं दृश्यते; भेदप्रतीतेः तु तत्र अग्निधूमयोः अन्यत्वं निश्चीयते। ५४५३इह तु — शुक्लः कम्बलः, रोहिणी धेनुः, नीलं उत्पलं — इति द्रव्यस्य एव तस्य तस्य तेन तेन विशेषणेन प्रतीयमानत्वात् नैव द्रव्यगुणयोः अग्निधूमयोः इव भेदप्रतीतिः अस्ति। ५४५४तस्मात् द्रव्यात्मकता गुणस्य। ५४५५एतेन कर्मसामान्यविशेषसमवायानां द्रव्यात्मकता व्याख्याता॥
३०९५४५६–५४५७गुणानां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगुणयोः अयुतसिद्धत्वात् इति यत् उच्यते, तत् पुनः अयुतसिद्धत्वं अपृथग्देशत्वं वा स्यात्, अपृथक्कालत्वं वा, अपृथक्स्वभावत्वं वा ? ५४५८सर्वथा अपि न उपपद्यते — ५४५९अपृथग्देशत्वे तावत्सु अभ्युपगमो विरुध्येत। ५४६०कथं ? ५४६१तन्त्वारब्धो हि पटः तन्तुदेशोऽभ्युपगम्यते, न पटदेशः। पटस्य तु गुणाः शुक्लत्वादयः पटदेशाः अभ्युपगम्यन्ते, न तन्तुदेशाः। ५४६२तथा च आहुः — ‘द्रव्याणि द्रव्यान्तरं आरभन्ते गुणाः च गुणान्तरं’(वै.सू.१.१.१०) इति; ५४६३–५४६४तन्तवो हि कारणद्रव्याणि कार्यद्रव्यं पटं आरभन्ते, तन्तुगताः च गुणाः शुक्लादयः कार्यद्रव्ये पटे शुक्लादिगुणान्तरं आरभन्ते — इति हि ते अभ्युपगच्छन्ति। सोऽभ्युपगमो द्रव्यगुणयोः अपृथग्देशत्वे अभ्युपगम्यमाने बाध्येत। ५४६५–५४६६अथ अपृथक्कालत्वं अयुतसिद्धत्वं उच्येत, सव्यदक्षिणयोः अपि गोविषाणयोः अयुतसिद्धत्वं प्रसज्येत। तथा अपृथक्स्वभावत्वे तु अयुतसिद्धत्वे, न द्रव्यगुणयोः आत्मभेदः सम्भवति, ५४६७तस्य तादात्म्येन एव प्रतीयमानत्वात्॥
३१०५४६८–५४६९युतसिद्धयोः सम्बन्धः संयोगः, अयुतसिद्धयोः तु समवायः — इति अयं अभ्युपगमो मृषा एव तेषां, प्राक्सिद्धस्य कार्यात् कारणस्य अयुतसिद्धत्वानुपपत्तेः। ५४७०–५४७१अथ अन्यतरापेक्षः एव अयं अभ्युपगमः स्यात् — ५४७२अयुतसिद्धस्य कार्यस्य कारणेन सम्बन्धः समवायः इति, एवं अपि ५४७३प्राक् असिद्धस्य अलब्धात्मकस्य कार्यस्य कारणेन सम्बन्धो न उपपद्यते, द्वयायत्तत्वात् सम्बन्धस्य। सिद्धं भूत्वा सम्बध्यते इति चेत्, प्राक् कारणसम्बन्धात् कार्यस्य सिद्धौ अभ्युपगम्यमानायां अयुतसिद्ध्यभावात्, कार्यकारणयोः संयोगविभागौ न विद्येते इति इदं दुरुक्तं स्यात्। ५४७४यथा च उत्पन्नमात्रस्य अक्रियस्य कार्यद्रव्यस्य विभुभिः आकाशादिभिः द्रव्यान्तरैः सम्बन्धः संयोगः एव अभ्युपगम्यते, न समवायः, एवं कारणद्रव्येण अपि सम्बन्धः संयोगः एव स्यात्, न समवायः। ५४७५न अपि संयोगस्य समवायस्य वा ५४७६सम्बन्धस्य सम्बन्धिव्यतिरेकेण अस्तित्वे किञ्चित् प्रमाणं अस्ति। सम्बन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययदर्शनात् तयोः अस्तित्वं इति चेत्, ५४७७न; एकत्वे अपि स्वरूपबाह्यरूपापेक्षया अनेकशब्दप्रत्ययदर्शनात्। ५४७८यथा एकः अपि सन् देवदत्तो लोके स्वरूपं सम्बन्धिरूपं च अपेक्ष्य अनेकशब्दप्रत्ययभाक् भवति — ५४७९मनुष्यो ब्राह्मणः श्रोत्रियो वदान्यो ५४८०बालो युवा स्थविरः ५४८१पिता पुत्रः पौत्रो भ्राता जामाता इति, ५४८२यथा च एका अपि सती रेखा स्थानान्यत्वेन निविशमाना एकदशशतसहस्रादिशब्दप्रत्ययभेदं अनुभवति, ५४८३तथा सम्बन्धिनोः एव सम्बन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरेकेण संयोगसमवायशब्दप्रत्ययार्हत्वं, न व्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वेन — ५४८४इति उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धेः अभावः वस्त्वन्तरस्य; ५४८५न अपि सम्बन्धिविषयत्वे सम्बन्धशब्दप्रत्यययोः सन्ततभावप्रसङ्गः; स्वरूपबाह्यरूपापेक्षया इति — उक्तोत्तरत्वात्। ५४८६–५४८८तथा अण्वात्ममनसां अप्रदेशत्वात् न संयोगः सम्भवति, प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगदर्शनात्। ५४८९कल्पिताः प्रदेशाः अण्वात्ममनसां भविष्यन्ति इति चेत्, ५४९०न; अविद्यमानार्थकल्पनायां सर्वार्थसिद्धिप्रसङ्गात्, ५४९१इयान् एव अविद्यमानो विरुद्धोऽविरुद्धो वा अर्थः कल्पनीयः, न अतः अधिकः — इति नियमहेत्वभावात्, ५४९२कल्पनायाः च ५४९३स्वायत्तत्वात् प्रभूतत्वसम्भवात् च — ५४९४न च वैशेषिकैः कल्पितेभ्यः षड्भ्यः पदार्थेभ्योऽन्ये अधिकाः शतं सहस्रं वा अर्थाः न कल्पयितव्या इति निवारको हेतुः अस्ति। ५४९५तस्मात् यस्मै यस्मै यत् यत् रोचते तत् तत् सिध्येत्। ५४९६कश्चित् कृपालुः प्राणिनां दुःखबहुलः संसारः एव मा भूत् इति कल्पयेत्; ५४९७अन्यो वा व्यसनी मुक्तानां अपि पुनरुत्पत्तिं कल्पयेत्; ५४९८कः तयोः निवारकः स्यात्। ५४९९किञ्च अन्यत् — द्वाभ्यां परमाणुभ्यां निरवयवाभ्यां सावयवस्य द्व्यणुकस्य आकाशेन इव संश्लेषानुपपत्तिः। ५५००न हि आकाशस्य पृथिव्यादीनां च जतुकाष्ठवत् संश्लेषोऽस्ति। ५५०१कार्यकारणद्रव्ययोः आश्रिताश्रयभावोऽन्यथा न उपपद्यते इति अवश्यं कल्प्यः समवायः इति चेत्, ५५०२न; इतरेतराश्रयत्वात् — कार्यकारणयोः हि भेदसिद्धौ आश्रिताश्रयभावसिद्धिः आश्रिताश्रयभावसिद्धौ च तयोः भेदसिद्धिः — कुण्डबदरवत् — इति इतरेतराश्रयता स्यात्। ५५०३न हि कार्यकारणयोः भेदः आश्रिताश्रयभावो वा वेदान्तवादिभिः अभ्युपगम्यते, ५५०४कारणस्य एव संस्थानमात्रं कार्यं इति अभ्युपगमात्॥
३११५५०५किञ्च अन्यत् — परमाणूनां परिच्छिन्नत्वात्, ५५०६यावत्यो दिशः — षट् अष्टौ दश वा — तावद्भिः अवयवैः सावयवाः ते स्युः, ५५०७सावयवत्वात् अनित्याः च — ५५०८इति नित्यत्वनिरवयवत्वाभ्युपगमो बाध्येत। ५५०९यान् त्वं दिग्भेदभेदिनोऽवयवान् कल्पयसि, ते एव मम परमाणवः इति चेत्, ५५१०न; स्थूलसूक्ष्मतारतम्यक्रमेण आ परमकारणात् विनाशोपपत्तेः — ५५११यथा पृथिवी द्व्यणुकाद्यपेक्षया स्थूलतमा वस्तुभूता अपि विनश्यति, ततः सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च पृथिव्येकजातीयकं विनश्यति, ततो द्व्यणुकं, ५५१२तथा परमाणवोऽपि पृथिव्येकजातीयकत्वात् विनश्येयुः। ५५१३विनश्यन्तोऽपि अवयवविभागेन एव विनश्यन्ति इति चेत्, ५५१४न अयं दोषः; यतो घृतकाठिन्यविलयनवत् अपि विनाशोपपत्तिं अवोचाम — ५५१५यथा हि घृतसुवर्णादीनां अविभज्यमानावयवानां अपि अग्निसंयोगात् द्रवभावापत्त्या काठिन्यविनाशो भवति, एवं परमाणूनां अपि परमकारणभावापत्त्या मूर्त्यादिविनाशो भविष्यति। ५५१६तथा कार्यारम्भोऽपि न अवयवसंयोगेन एव केवलेन भवति, ५५१७क्षीरजलादीनां अन्तरेण अपि अवयवसंयोगान्तरं दधिहिमादिकार्यारम्भदर्शनात्। ५५१८तत् एवं असारतरतर्कसन्दृब्धत्वात् ईश्वरकारणश्रुतिविरुद्धत्वात् श्रुतिप्रवणैः च शिष्टैः मन्वादिभिः अपरिगृहीतत्वात् अत्यन्तं एव अनपेक्षा अस्मिन् परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोर्थिभिः इति वाक्यशेषः॥१७॥
३१२५५२१वैशेषिकराद्धान्तो दुर्युक्तियोगात् वेदविरोधात् शिष्टापरिग्रहात् च न अपेक्षितव्यं इति उक्तम्। सोऽर्धवैनाशिकः इति वैनाशिकत्वसाम्यात् सर्ववैनाशिकराद्धान्तो ५५२२नतरां अपेक्षितव्यं इति इदं इदानीं उपपादयामः। ५५२३सः च बहुप्रकारः, ५५२४–५५२५प्रतिपत्तिभेदात् विनेयभेदात् वा। ५५२६तत्र एते त्रयो वादिनो भवन्ति — केचित् सर्वास्तित्ववादिनः; ५५२७केचित् विज्ञानास्तित्वमात्रवादिनः; अन्ये पुनः सर्वशून्यत्ववादिनः इति। ५५२८तत्र ये सर्वास्तित्ववादिनो बाह्यं आन्तरं च वस्तु अभ्युपगच्छन्ति, ५५२९भूतं भौतिकं च, ५५३०चित्तं च ऐत्तं च, तान् तावत् प्रतिब्रूमः। ५५३१तत्र भूतं पृथिवीधात्वादयः, ५५३२भौतिकं रूपादयः चक्षुरादयः च, ५५३३–५५३४चतुष्टये च पृथिव्यादिपरमाणवः खरस्नेहोष्णेरणस्वभावाः, ते पृथिव्यादिभावेन संहन्यन्ते — इति मन्यन्ते। ५५३५तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पञ्चस्कन्धाः, ५५३६ते अपि अध्यात्मं सर्वव्यवहारास्पदभावेन संहन्यन्ते — इति मन्यन्ते॥
३१३५५३७तत्र इदं अभिधीयते — ५५३८–५५३९योऽयं उभयहेतुकः उभयप्रकारः समुदायः परेषां अभिप्रेतः — अणुहेतुकः च भूतभौतिकसंहतिरूपः, स्कन्धहेतुकः च पञ्चस्कन्धीरूपः — ५५४०तस्मिन् उभयहेतुके अपि समुदाये अभिप्रेयमाणे, तदप्राप्तिः स्यात् — समुदायाप्राप्तिः समुदायभावानुपपत्तिः इत्यर्थः। ५५४१कुतः ? ५५४२समुदायिनां अचेतनत्वात्। ५५४३चित्ताभिज्वलनस्य च समुदायसिद्ध्यधीनत्वात्। ५५४४अन्यस्य च कस्यचित् चेतनस्य भोक्तुः प्रशासितुः वा स्थिरस्य संहन्तुः अनभ्युपगमात्। ५५४५निरपेक्षप्रवृत्त्यभ्युपगमे च प्रवृत्त्यनुपरमप्रसङ्गात्। ५५४६आशयस्य अपि अन्यत्वानन्यत्वाभ्यां अनिरूप्यत्वात्। ५५४७क्षणिकत्वाभ्युपगमात् च ५५४८निर्व्यापारत्वात् प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। ५५४९तस्मात् समुदायानुपपत्तिः; समुदायानुपपत्तौ च तदाश्रयाः लोकयात्रा लुप्येत॥१८॥
३१४५५५१यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कश्चित् चेतनः संहन्ता स्थिरो न अभ्युपगम्यते, ५५५२–५५५३तथा अपि अविद्यादीनां इतरेतरकारणत्वात् उपपद्यते लोकयात्रा। तस्यां च उपपद्यमानायां न किञ्चित् अपरं अपेक्षितव्यं अस्ति। ५५५४ते च अविद्यादयः — अविद्या संस्कारः विज्ञानं नाम रूपं षडायतनं स्पर्शः वेदना तृष्णा उपादानं भवः जातिः जरा मरणं शोकः परिदेवना दुःखं दुर्मनस्ता — इति एवंजातीयका ५५५५इतरेतरहेतुकाः ५५५६सौगते समये क्वचित् संक्षिप्ताः निर्दिष्टाः, क्वचित् प्रपञ्चिताः। ५५५७सर्वेषां अपि अयं अविद्यादिकलापोऽप्रत्याख्येयः। ५५५८तत् एवं अविद्यादिकलापे परस्परनिमित्तनैमित्तिकभावेन घटीयन्त्रवत् अनिशं आवर्तमाने अर्थाक्षिप्ते उपपन्नः सङ्घातः इति चेत्, ५५५९तत् न। ५५६०कस्मात् ? उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् — ५५६१भवेत् उपपन्नः सङ्घातः, यदि सङ्घातस्य किञ्चित् निमित्तं अवगम्येत; न तु अवगम्यते; ५५६२यतः इतरेतरप्रत्ययत्वे अपि अविद्यादीनां पूर्वपूर्वं उत्तरोत्तरस्य उत्पत्तिमात्रनिमित्तं भवत् भवेत्, न तु सङ्घातोत्पत्तेः किञ्चित् निमित्तं सम्भवति। ५५६३ननु अविद्यादिभिः अर्थात् आक्षिप्यते सङ्घातः इति उक्तं; ५५६४अत्र उच्यते — ५५६५यदि तावत् अयं अभिप्रायः — अविद्यादयः सङ्घातं अन्तरेण आत्मानं अलभमाना अपेक्षन्ते सङ्घातं इति, ततः तस्य सङ्घातस्य किञ्चित् निमित्तं वक्तव्यम्। ५५६६तत् च नित्येषु अपि अणुषु अभ्युगम्यमानेषु आश्रयाश्रयिभूतेषु च भोक्तृषु सत्सु न सम्भवति इति उक्तं वैशेषिकपरीक्षायां; ५५६७–५५६८किं अङ्ग पुनः क्षणिकेषु अणुषु भोक्तृरहितेषु आश्रयाश्रयिशून्येषु वा अभ्युपगम्यमानेषु सम्भवेत्। ५५६९अथ अयं अभिप्रायः — अविद्यादयः एव सङ्घातस्य निमित्तं इति, ५५७०कथं तं एव आश्रित्य आत्मानं लभमानाः तस्य एव निमित्तं स्युः। ५५७१अथ मन्यसे — सङ्घातः एव अनादौ संसारे सन्तत्या अनुवर्तन्ते, ५५७२तदाश्रयाः च अविद्यादयः इति, तत् अपि सङ्घातात् संघातान्तरं उत्पद्यमानं ५५७३नियमेन वा सदृशं एव उत्पद्येत, ५५७४अनियमेन वा सदृशं विसदृशं वा उत्पद्येत। नियमाभ्युपगमे मनुष्यपुद्गलस्य देवतिर्यग्योनिनारकप्राप्त्यभावः प्राप्नुयात्। अनियमाभ्युपगमे अपि मनुष्यपुद्गलः कदाचित् क्षणेन हस्ती भूत्वा देवो वा पुनः मनुष्यो वा भवेत् इति प्राप्नुयात्। ५५७५उभयं अपि अभ्युपगमविरुद्धम्। ५५७६–५५७७अपि च यत् भोगार्थः सङ्घातः स्यात्, सः जीवो नास्ति स्थिरो भोक्ता इति तव अभ्युपगमः। ५५७८ततः च भोगो भोगार्थः एव, सः न अन्येन प्रार्थनीयः। ५५७९तथा मोक्षो मोक्षार्थः एव इति मुमुक्षुणा न अन्येन भवितव्यम्। ५५८०अन्येन चेत् प्रार्थ्येत उभयं, भोगमोक्षकालावस्थायिना तेन भवितव्यम्। ५५८१अवस्थायित्वे क्षणिकत्वाभ्युपगमविरोधः। ५५८२तस्मात् इतरेतरोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं अविद्यादीनां यदि भवेत्, भवतु नाम; न तु सङ्घातः सिध्येत्, भोक्त्रभावात् — इत्यभिप्रायः॥१९॥
३१५५५८५उक्तं एतत् — अविद्यादीनां उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् न सङ्घातसिद्धिः अस्ति इति; तत् अपि तु उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वं न सम्भवति इति इदं इदानीं उपपाद्यते। क्षणभङ्गवादिनोऽयं अभ्युपगमः — ५५८६उत्तरस्मिन् क्षणे उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यते इति। ५५८७न च एवं अभ्युपगच्छता पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः हेतुफलभावः शक्यते सम्पादयितुं, ५५८८निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्य अभावग्रस्तत्वात् उत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्तेः। ५५८९अथ भावभूतः ५५९०परिनिष्पन्नावस्थः पूर्वक्षणः उत्तरक्षणस्य हेतुः इत्यभिप्रायः, ५५९१तथापि न उपपद्यते, ५५९२भावभूतस्य पुनः व्यापारकल्पनायां क्षणान्तरसम्बन्धप्रसङ्गात्। ५५९३अथ भावः एव अस्य व्यापारः इत्यभिप्रायः, ५५९४तथापि नैव उपपद्यते, ५५९५–५५९६हेतुस्वभावानुपरक्तस्य फलस्य उत्पत्त्यसम्भवात्। स्वभावोपरागाभ्युपगमे च, हेतुस्वभावस्य फलकालावस्थायित्वे सति, क्षणभङ्गाभ्युपगमत्यागप्रसङ्गः। ५५९७विना एव वा स्वभावोपरागेण हेतुफलभावं अभ्युपगच्छतः सर्वत्र तत्प्राप्तेः अतिप्रसङ्गः। ५५९८अपि च उत्पादनिरोधौ नाम वस्तुनः स्वरूपं एव वा स्यातां, अवस्थान्तरं वा, वस्त्वन्तरं एव वा — ५५९९सर्वथा अपि न उपपद्यते। ५६००–५६०१यदि तावत् वस्तुनः स्वरूपं एव उत्पादनिरोधौ स्यातां, ततो वस्तुशब्दः ५६०२उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाः प्राप्नुयुः। ५६०३अथ अस्ति कश्चित् विशेषः इति मन्येत — उत्पादनिरोधशब्दाभ्यां मध्यवर्तिनो वस्तुनः आद्यन्ताख्ये अवस्थे अभिलप्येते इति, एवं अपि आद्यन्तमध्यक्षणत्रयसम्बन्धित्वात् वस्तुनः क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिः। अथ अत्यन्तव्यतिरिक्तौ एव उत्पादनिरोधौ वस्तुनः स्यातां — अश्वमहिषवत्, ततो वस्तु उत्पादनिरोधाभ्यां असंसृष्टं इति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसङ्गः। ५६०४यदि च दर्शनादर्शने वस्तुनः उत्पादनिरोधौ स्यातां, एवं अपि द्रष्टृधर्मौ तौ न वस्तुधर्मौ इति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसङ्गः एव। ५६०५तस्मात् अपि असङ्गतं सौगतं मतम्॥२०॥
३१६५६०७क्षणभङ्गवादे पूर्वक्षणो निरोधग्रस्तत्वात् न उत्तरस्य क्षणस्य हेतुः भवति इति उक्तम्। ५६०८अथ असति एव हेतौ फलोत्पत्तिं ब्रूयात्, ५६०९ततः प्रतिज्ञोपरोधः स्यात् — ५६१०चतुर्विधान् हेतून् प्रतीत्य चित्तचैत्ताः उत्पद्यन्त इति इयं प्रतिज्ञा हीयेत। ५६११निर्हेतुकायां च उत्पत्तौ अप्रतिबन्धात् सर्वं सर्वत्र उत्पद्येत। ५६१२अथ उत्तरक्षणोत्पत्तिः यावत् तावत् अवतिष्ठते पूर्वक्षणः इति ब्रूयात्, ५६१३ततो यौगपद्यं हेतुफलयोः स्यात्; ५६१४तथापि प्रतिज्ञोपरोधः एव स्यात् — ५६१५क्षणिकाः सर्वे संस्काराः इति इयं प्रतिज्ञा उपरुध्येत॥२१॥
३१७५६१७अपि च ५६१८वैनाशिकाः कल्पयन्ति — बुद्धिबोध्यं त्रयात् अन्यत् संस्कृतं क्षणिकं च इति। ५६१९तत् अपि च त्रयं — प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधौ आकाशं च इति आचक्षते। ५६२०त्रयं अपि च एतत् अवस्तु ५६२१अभावमात्रं ५६२२निरुपाख्यं इति मन्यन्ते। ५६२३बुद्धिपूर्वकः किल विनाशो भावानां प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भाष्यते। ५६२४तद्विपरीतोऽप्रतिसंख्यानिरोधः। आवरणाभावमात्रं आकाशं इति। ५६२५तेषां आकाशं परस्तात् प्रत्याख्यास्यति। निरोधद्वयं इदानीं प्रत्याचष्टे — ५६२६प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोः अप्राप्तिः असम्भवः इत्यर्थः। ५६२७कस्मात् ? अविच्छेदात् — ५६२८एतौ हि प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधौ सन्तानगोचरौ वा स्यातां, भावगोचरौ वा ? ५६२९न तावत् सन्तानगोचरौ सम्भवतः, सर्वेषु अपि सन्तानेषु सन्तानिनां अविच्छिन्नेन हेतुफलभावेन सन्तानविच्छेदस्य असम्भवात्। ५६३०न अपि भावगोचरौ सम्भवतः — न हि भावानां निरन्वयो ५६३१निरुपाख्यो विनाशः सम्भवति, ५६३२सर्वासु अपि अवस्थासु प्रत्यभिज्ञानबलेन अन्वय्यविच्छेददर्शनात्, ५६३३अस्पष्टप्रत्यभिज्ञानासु अपि अवस्थासु क्वचित् दृष्टेन अन्वय्यविच्छेदेन अन्यत्र अपि तदनुमानात्। ५६३४तस्मात् परपरिकल्पितस्य निरोधद्वयस्य अनुपपत्तिः॥२२॥
३१८५६३६योऽयं अविद्यादिनिरोधः प्रतिसंख्यानिरोधान्तःपाती परपरिकल्पितः, सः सम्यग्ज्ञानात् वा सपरिकरात् स्यात्; स्वयं एव वा ? ५६३७पूर्वस्मिन् विकल्पे निर्हेतुकविनाशाभ्युपगमहानिप्रसङ्गः; ५६३८उत्तरस्मिन् तु मार्गोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गः। एवं उभयथा अपि दोषप्रसङ्गात् असमञ्जसं इदं दर्शनम्॥२३॥५६३९
३१९५६४१यत् च तेषां एव अभिप्रेतं निरोधद्वयं आकाशं च निरुपाख्यं इति — तत्र निरोधद्वयस्य निरुपाख्यत्वं पुरस्तात् निराकृतम्। आकाशस्य इदानीं निराक्रियते। ५६४२आकाशे च अयुक्तो निरुपाख्यत्वाभ्युपगमः, ५६४३प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोः इव वस्तुत्वप्रतिपत्तेः अविशेषात्। ५६४४आगमप्रामाण्यात् तावत् ५६४५‘आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः आकाशस्य च वस्तुत्वप्रसिद्धिः। ५६४६विप्रतिपन्नान् प्रति तु शब्दगुणानुमेयत्वं वक्तव्यं — ५६४७गन्धादीनां गुणानां पृथिव्यादिवस्त्वाश्रयत्वदर्शनात्। ५६४८अपि च आवरणाभावमात्रं आकाशं इच्छतां, एकस्मिन् सुपर्णे पतति आवरणस्य विद्यमानत्वात् सुपर्णान्तरस्य उत्पित्सतोऽनवकाशत्वप्रसङ्गः। ५६४९यत्र आवरणाभावः तत्र पतिष्यति इति चेत् — ५६५०येन आवरणाभावो विशेष्यते, तत् तर्हि वस्तुभूतं एव आकाशं स्यात्, न आवरणाभावमात्रम्। ५६५१अपि च आवरणाभावमात्रं आकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगमविरोधः प्रसज्येत। ५६५२सौगते हि समये ‘पृथिवी भगवः किंसन्निश्रया’ इति अस्मिन् प्रश्नप्रतिवचनप्रवाहे पृथिव्यादीनां अन्ते ‘वायुः किंसन्निश्रयः’ इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं भवति — ‘वायुः आकाशसन्निश्रयः’ इति। ५६५३तत् आकाशस्य अवस्तुत्वे न समञ्जसं स्यात्। ५६५४तस्मात् अपि अयुक्तं आकाशस्य अवस्तुत्वम्। ५६५५अपि च निरोधद्वयं आकाशं च त्रयं अपि एतत् निरुपाख्यं अवस्तु नित्यं च इति विप्रतिषिद्धम्। ५६५६न हि अवस्तुनो नित्यत्वं अनित्यत्वं वा सम्भवति, ५६५७वस्त्वाश्रयत्वात् धर्मधर्मिव्यवहारस्य। धर्मधर्मिभावे हि घटादिवत् वस्तुत्वं एव स्यात्, न निरुपाख्यत्वम्॥२४॥
३२०५६६०अपि च ५६६१वैनाशिकः सर्वस्य वस्तुनः क्षणिकतां अभ्युपयन् उपलब्धुः अपि क्षणिकतां अभ्युपेयात्। ५६६२–५६६३न च सा सम्भवति; अनुस्मृतेः — अनुभवं उपलब्धिं अनु उत्पद्यमानं स्मरणं एव अनुस्मृतिः। ५६६४सा च उपलब्ध्येककर्तृका सती सम्भवति, पुरुषान्तरोपलब्धिविषये पुरुषान्तरस्य स्मृत्यदर्शनात्। ५६६५कथं हि ‘अहं अदः अद्राक्षं — इदं पश्यामि’ इति च पूर्वोत्तरदर्शिनि एकस्मिन् असति प्रत्ययः स्यात्। ५६६६अपि च दर्शनस्मरणयोः कर्तरि एकस्मिन् प्रत्यक्षः प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः सर्वस्य लोकस्य प्रसिद्धः — ‘अहं अदः अद्राक्षं — इदं पश्यामि’ इति। ५६६७यदि हि तयोः भिन्नः कर्ता स्यात्, ततः ‘अहं स्मरामि — अद्राक्षीत् अन्यः’ इति प्रतीयात्; ५६६८न तु एवं प्रत्येति कश्चित्। ५६६९यत्र एवं प्रत्ययः तत्र दर्शनस्मरणयोः भिन्नं एव कर्तारं सर्वलोकोऽवगच्छति — ‘स्मरामि अहं — असौ अदः अद्राक्षीत्’ इति। ५६७०इह तु ‘अहं अदः अद्राक्षं’ इति दर्शनस्मरणयोः वैनाशिकोऽपि आत्मानं एव एकं कर्तारं अवगच्छति; ५६७१न ‘न अहं’ इति आत्मनो दर्शनं निर्वृत्तं निह्नुते — ५६७२यथा अग्निः अनुष्णोऽप्रकाशः इति वा। ५६७३तत्र एवं सति एकस्य दर्शनस्मरणलक्षणक्षणद्वयसम्बन्धे क्षणिकत्वाभ्युपगमहानिः अपरिहार्या वैनाशिकस्य स्यात्। ५६७४तथा ५६७५अनन्तरां अनन्तरां आत्मन एव प्रतिपत्तिं प्रत्यभिजानन् एककर्तृकां आ उत्तमात् उच्छ्वासात्, अतीताः च प्रतिपत्तीः आ जन्मनि आत्मैककर्तृकाः प्रतिसन्दधानः, कथं क्षणभङ्गवादी वैनाशिको न अपत्रपेत ? ५६७६–५६७७सः यदि ब्रूयात् सादृश्यात् एतत् सम्पत्स्यत इति, तं प्रतिब्रूयात् — ५६७८तेन इदं सदृशं इति द्वयायत्तत्वात् सादृश्यस्य, क्षणभङ्गवादिनः सदृशयोः द्वयोः वस्तुनोः ग्रहीतुः एकस्य अभावात्, सादृश्यनिमित्तं प्रतिसन्धानं इति मिथ्याप्रलापः एव स्यात्। ५६७९स्यात् चेत् पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः सादृश्यस्य ग्रहीता एकः, तथा सति एकस्य क्षणद्वयावस्थानात् क्षणिकत्वप्रतिज्ञा पीड्येत। ५६८०–५६८२‘तेन इदं सदृशं’ इति ५६८३प्रत्ययान्तरं एव इदं, न पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रहणनिमित्तं इति चेत्, न; तेन इदं इति भिन्नपदार्थोपादानात्। प्रत्ययान्तरं एव चेत् सादृश्यविषयं स्यात्, ‘तेन इदं सदृशं’ इति वाक्यप्रयोगोऽनर्थकः स्यात्, सादृश्यं इति एव प्रयोगः प्राप्नुयात्। ५६८४यदा हि लोकप्रसिद्धः पदार्थः परीक्षकैः न परिगृह्यते, तदा स्वपक्षसिद्धिः परपक्षदोषो वा उभयं अपि उच्यमानं परीक्षकाणां आत्मनः च यथार्थत्वेन न बुद्धिसन्तानं आरोहति। ५६८५एवं एव एषः अर्थः इति निश्चितं यत्, तत् एव वक्तव्यम्। ततोऽन्यत् उच्यमानं बहुप्रलापित्वं आत्मनः केवलं प्रख्यापयेत्। ५६८६न च अयं सादृश्यात् संव्यवहारो युक्तः; तद्भावावगमात्, तत्सदृशभावानवगमात् च। ५६८७भवेत् अपि कदाचित् बाह्यवस्तुनि विप्रलम्भसम्भवात् ‘तत् एव इदं स्यात्, तत्सदृशं वा’ इति सन्देहः। उपलब्धरि तु सन्देहोऽपि न कदाचित् भवति — ‘सः एव अहं स्यां तत्सदृशो वा’ इति, ५६८८‘यः एव अहं पूर्वेद्युः अद्राक्षं सः एव अहं अद्य स्मरामि’ इति निश्चिततद्भावोपलम्भात्। ५६८९तस्मात् अपि अनुपपन्नो वैनाशिकसमयः॥२५॥
३२१५६९१इतः च अनुपपन्नो वैनाशिकसमयः, ५६९२यतः स्थिरं अनुयायिकारणं अनभ्युपगच्छतां अभावात् भावोत्पत्तिः इति एतत् आपद्येत। ५६९३दर्शयन्ति च अभावात् भावोत्पत्तिं — ‘न अनुपमृद्य प्रादुर्भावात्’ इति। ५६९४विनष्टात् हि किल बीजात् अङ्कुरः उत्पद्यते, तथा विनष्टात् क्षीरात् दधि, मृत्पिण्डात् च घटः। ५६९५कूटस्थात् चेत् कारणात् कार्यं उत्पद्येत, अविशेषात् सर्वं सर्वतः उत्पद्येत। ५६९६तस्मात् अभावग्रस्तेभ्यो बीजादिभ्योऽङ्कुरादीनां उत्पद्यमानत्वात् अभावात् भावोत्पत्तिः — इति मन्यन्ते। ५६९७तत्र इदं उच्यते — ‘न असतः अदृष्टत्वात्’ इति। न अभावात् भावः उत्पद्यते। ५६९८यदि अभावात् भावः उत्पद्येत, अभावत्वाविशेषात् कारणविशेषाभ्युपगमोऽनर्थकः स्यात्। ५६९९न हि, बीजादीनां उपमृदितानां योऽभावः तस्य अभावस्य शशविषाणादीनां च, निःस्वभावत्वाविशेषात् अभावत्वे कश्चित् विशेषोऽस्ति; येन, बीजात् एव अङ्कुरो जायते क्षीरात् एव दधि — इति एवंजातीयकः कारणविशेषाभ्युपगमोऽर्थवान् स्यात्। ५७००निर्विशेषस्य तु अभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे शशविषाणादिभ्योऽपि अङ्कुरादयो जायेरन्; न च एवं दृश्यते। ५७०१यदि पुनः अभावस्य अपि विशेषोऽभ्युपगम्येत — उत्पलादीनां इव नीलत्वादिः, ततो विशेषवत्त्वात् एव अभावस्य भावत्वं उत्पलादिवत् प्रसज्येत। ५७०२न अपि अभावः कस्यचित् उत्पत्तिहेतुः स्यात्, अभावत्वात् एव, शशविषाणादिवत्। ५७०३अभावात् च भावोत्पत्तौ अभावान्वितं एव सर्वं कार्यं स्यात्; न च एवं दृश्यते, ५७०४सर्वस्य च वस्तुनः स्वेन स्वेन रूपेण भावात्मना एव उपलभ्यमानत्वात्। ५७०५–५७०६न च मृदन्विताः शरावादयो भावाः तन्त्वादिविकाराः केनचित् अभ्युपगम्यन्ते। मृद्विकारान् एव तु मृदन्वितान् भावान् लोकः प्रत्येति। ५७०७यत् तु उक्तं — स्वरूपोपमर्दं अन्तरेण कस्यचित् कूटस्थस्य वस्तुनः कारणत्वानुपपत्तेः अभावात् भावोत्पत्तिः भवितुं अर्हति इति, ५७०८तत् दुरुक्तं, स्थिरस्वभावानां एव सुवर्णादीनां प्रत्यभिज्ञायमानानां रुचकादिकार्यकारणभावदर्शनात्। ५७०९येषु अपि बीजादिषु स्वरूपोपमर्दो लक्ष्यते, तेषु अपि न असौ उपमृद्यमाना पूर्वावस्था उत्तरावस्थायाः कारणं अभ्युपगम्यते, अनुपमृद्यमानानां एव अनुयायिनां बीजाद्यवयवानां अङ्कुरादिकारणभावाभ्युपगमात्। ५७१०तस्मात् असद्भ्यः शशविषाणादिभ्यः सदुत्पत्त्यदर्शनात्, सद्भ्यः च सुवर्णादिभ्यः सदुत्पत्तिदर्शनात्, अनुपपन्नोऽयं अभावात् भावोत्पत्त्यभ्युपगमः। ५७११अपि च चतुर्भिः चित्तचैत्ताः उत्पद्यन्ते परमाणुभ्यः च भूतभौतिकलक्षणः समुदायः उत्पद्यते — इति अभ्युपगम्य, पुनः अभावात् भावोत्पत्तिं कल्पयद्भिः अभ्युपगतं अपह्नुवानैः वैनाशिकैः सर्वो लोके आकुलीक्रियते॥२६॥
३२२५७१३यदि च अभावात् भावोत्पत्तिः अभ्युपगम्येत, एवं सति उदासीनानां अनीहमानानां अपि जनानां अभिमतसिद्धिः स्यात्, अभावस्य सुलभत्वात्। ५७१४कृषीवलस्य क्षेत्रकर्मणि अप्रयतमानस्य अपि सस्यनिष्पत्तिः स्यात्। कुलालस्य च मृत्संस्क्रियायां अप्रयतमानस्य अपि अमत्रोत्पत्तिः। तन्तुवायस्य अपि तन्तून् अतन्वानस्य अपि तन्वानस्य इव वस्त्रलाभः। ५७१५स्वर्गापवर्गयोः च न कश्चित् कथञ्चित् समीहेत। ५७१६न च एतत् युज्यते अभ्युपगम्यते वा केनचित्। ५७१७तस्मात् अपि अनुपपन्नोऽयं अभावात् भावोत्पत्त्यभ्युपगमः॥२७॥
३२३५७१९एवं बाह्यार्थवादं आश्रित्य समुदायाप्राप्त्यादिषु दूषणेषु उद्भावितेषु विज्ञानवादी बौद्धः इदानीं प्रत्यवतिष्ठते — ५७२०केषाञ्चित् किल विनेयानां बाह्ये वस्तुनि अभिनिवेशं आलक्ष्य ५७२१तदनुरोधेन बाह्यार्थवादप्रक्रिया इयं विरचिता। न असौ सुगताभिप्रायः। ५७२२तस्य तु विज्ञानैकस्कन्धवादः एव अभिप्रेतः। ५७२३तस्मिन् च विज्ञानवादे बुद्ध्यारूढेन रूपेण अन्तस्थ एव प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारः सर्व उपपद्यते, ५७२४सति अपि बाह्ये अर्थे बुद्ध्यारोहं अन्तरेण प्रमाणादिव्यवहारानवतारात्। ५७२५कथं पुनः अवगम्यते — अन्तस्थ एव अयं सर्वव्यवहारः, न विज्ञानव्यतिरिक्तो बाह्योऽर्थोऽस्ति इति ? ५७२६तदसम्भवात् इत्याह — ५७२७सः हि बाह्योऽर्थोऽभ्युपगम्यमानः परमाणवो वा स्युः, तत्समूहाः वा स्तम्भादयः स्युः। ५७२८तत्र न तावत् परमाणवः स्तम्भादिप्रत्ययपरिच्छेद्याः भवितुं अर्हन्ति, परमाण्वाभासज्ञानानुपपत्तेः। ५७२९न अपि तत्समूहाः स्तम्भादयः, ५७३०तेषां परमाणुभ्योऽन्यत्वानन्यत्वाभ्यां निरूपयितुं अशक्यत्वात्। ५७३१एवं जात्यादीन् अपि प्रत्याचक्षीत। ५७३२–५७३३अपि च अनुभवमात्रेण साधारणात्मनो ज्ञानस्य जायमानस्य योऽयं प्रतिविषयं पक्षपातः — स्तम्भज्ञानं कुड्यज्ञानं घटज्ञानं पटज्ञानं इति, न असौ ज्ञानगतविशेषं अन्तरेण उपपद्यते इति अवश्यं विषयसारूप्यं ज्ञानस्य अङ्गीकर्तव्यम्। अङ्गीकृते च तस्मिन् विषयाकारस्य ज्ञानेन एव अवरुद्धत्वात् अपार्थिका बाह्यार्थसद्भावकल्पना। अपि च सहोपलम्भनियमात् अभेदो विषयविज्ञानयोः आपतति। ५७३४न हि अनयोः एकस्य अनुपलम्भे अन्यस्य उपलम्भोऽस्ति। ५७३५न च एतत्स्वभावविवेके युक्तं, प्रतिबन्धकारणाभावात्। ५७३६तस्मात् अपि अर्थाभावः। ५७३७स्वप्नादिवत् च इदं द्रष्टव्यं — ५७३८यथा हि स्वप्नमायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिप्रत्ययाः विना एव बाह्येन अर्थेन ग्राह्यग्राहकाकाराः भवन्ति। ५७३९एवं जागरितगोचराः अपि स्तम्भादिप्रत्ययाः भवितुं अर्हन्ति इति अवगम्यते, प्रत्ययत्वाविशेषात्। ५७४०कथं पुनः असति बाह्यार्थे प्रत्ययवैचित्र्यं उपपद्यते ? ५७४१वासनावैचित्र्यात् इत्याह — ५७४२अनादौ हि संसारे बीजाङ्कुरवत् विज्ञानानां वासनानां च अन्योन्यनिमित्तनैमित्तिकभावेन वैचित्र्यं न विप्रतिषिध्यते। ५७४३अपि च अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वासनानिमित्तं एव ज्ञानवैचित्र्यं इति अवगम्यते, ५७४४स्वप्नादिषु अन्तरेण अपि अर्थं वासनानिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य उभाभ्यां अपि आवाभ्यां अभ्युपगम्यमानत्वात्, ५७४५अन्तरेण तु वासनां अर्थनिमित्तस्य ज्ञानवैचित्र्यस्य मया अनभ्युपगम्यमानत्वात्। ५७४६तस्मात् अपि अभावो बाह्यार्थस्य इति। ५७४७एवं प्राप्ते ब्रूमः —
३२४५७४८–५७५३‘न अभावः ५७५४उपलब्धेः’ ति। न खलु अभावो बाह्यस्य अर्थस्य अध्यवसातुं शक्यते। कस्मात् ? उपलब्धेः — उपलभ्यते हि प्रतिप्रत्ययं बाह्योऽर्थः — स्तम्भः कुड्यं घटः पटः इति। न च उपलभ्यमानस्य एव अभावो भवितुं अर्हति। यथा हि कश्चित् भुञ्जानो भुजिसाध्यायां तृप्तौ स्वयं अनुभूयमानायां एवं ब्रूयात् — ‘न अहं भुञ्जे न वा तृप्यामि’ इति — तद्वत् इन्द्रियसन्निकर्षेण स्वयं उपलभमानः एव बाह्यं अर्थं, ‘न अहं उपलभे न च सोऽस्ति’ इति ब्रुवन्, कथं उपादेयवचनः स्यात्। ननु न अहं एवं ब्रवीमि — ‘न कञ्चित् अर्थं उपलभे’ इति। किं तु ‘उपलब्धिव्यतिरिक्तं न उपलभे’ इति ब्रवीमि। बाढं एवं ब्रवीषि निरङ्कुशत्वात् ते तुण्डस्य, न तु युक्त्युपेतं ब्रवीषि, यतः उपलब्धिव्यतिरेकोऽपि बलात् अर्थस्य अभ्युपगन्तव्यः, उपलब्धेः एव। ५७५५न हि कश्चित् उपलब्धिं एव स्तम्भः कुड्यं च इति उपलभते। उपलब्धिविषयत्वेन एव तु स्तम्भकुड्यादीन् सर्वे लौकिका उपलभन्ते। ५७५६अतः च एवं एव सर्वे लौकिका उपलभन्ते, यत् प्रत्याचक्षाणाः अपि बाह्यं अर्थं एवं आचक्षते — ‘यत् अन्तर्ज्ञेयरूपं तत् बहिः अवभासते’ इति — ५७५७ते अपि हि सर्वलोकप्रसिद्धां बहिः अवभासमानां संविदं प्रतिलभमानाः, प्रत्याख्यातुकामाः च बाह्यं अर्थं, ‘बहिर्वत्’ इति वत्कारं कुर्वन्ति। ५७५८इतरथा हि कस्मात् ‘बहिर्वत्’ इति ब्रूयुः। ५७५९न हि ‘विष्णुमित्रो वन्ध्यापुत्रवत् अवभासते’ इति कश्चित् आचक्षीत। ५७६०–५७६१तस्मात् यथानुभवं तत्त्वं अभ्युपगच्छद्भिः बहिः एव अवभासते इति युक्तं अभ्युपगन्तुं, न तु बहिर्वत् अवभासते इति। ननु बाह्यस्य अर्थस्य असम्भवात् बहिः अवभासते इति अध्यवसितम्। ५७६२न अयं साधुः अध्यवसायः, यतः प्रमाणप्रवृत्त्यप्रवृत्तिपूर्वकौ सम्भवासम्भवौ अवधार्येते, ५७६३न पुनः सम्भवासम्भवपूर्विके प्रमाणप्रवृत्त्यप्रवृत्ती। ५७६४यत् हि प्रत्यक्षादीनां अन्यतमेन अपि प्रमाणेन उपलभ्यते, तत् सम्भवति। यत् तु न केनचित् अपि प्रमाणेन उपलभ्यते, तत् न सम्भवति। ५७६५इह तु यथास्वं सर्वैः एव प्रमाणैः बाह्योऽर्थः उपलभ्यमानः कथं व्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पैः न सम्भवति इति उच्येत — उपलब्धेः एव। ५७६६न च ज्ञानस्य विषयसारूप्यात् विषयनाशो भवति, असति विषये विषयसारूप्यानुपपत्तेः, ५७६७बहिः उपलब्धेः च विषयस्य। ५७६८अतः एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययविषययोः उपायोपेयभावहेतुकः, न अभेदहेतुकः — इति अभ्युपगन्तव्यम्। ५७६९अपि च घटज्ञानं पटज्ञानं इति विशेषणयोः एव घटपटयोः भेदः, ५७७०न विशेष्यस्य ज्ञानस्य — ५७७१यथा शुक्लो गौः कृष्णो गौः इति शौक्ल्यकार्ष्ण्ययोः एव भेदः, न गोत्वस्य। ५७७२द्वाभ्यां च भेदः एकस्य सिद्धो भवति, ५७७३एकस्मात् च द्वयोः। ५७७४तस्मात् अर्थज्ञानयोः भेदः। ५७७५तथा घटदर्शनं घटस्मरणं इति अत्र अपि प्रतिपत्तव्यम्। ५७७६अत्र अपि हि विशेष्ययोः एव दर्शनस्मरणयोः भेदः, न विशेषणस्य घटस्य — यथा क्षीरगन्धः क्षीररसः इति विशेष्ययोः एव गन्धरसयोः भेदः, न विशेषणस्य क्षीरस्य, तद्वत्। ५७७७अपि च ५७७८द्वयोः विज्ञानयोः पूर्वोत्तरकालयोः स्वसंवेदनेन एव उपक्षीणयोः इतरेतरग्राह्यग्राहकत्वानुपपत्तिः। ५७७९ततः च — विज्ञानभेदप्रतिज्ञा ५७८०क्षणिकत्वादिधर्मप्रतिज्ञा ५७८१–५७८७स्वलक्षणसामान्यलक्षणवास्यवासकत्वाविद्योपप्लवसदसद्धर्मबन्धमोक्षादिप्रतिज्ञाः च स्वशास्त्रगताः — ताः हीयेरन्। ५७८८किञ्च अन्यत् — विज्ञानं ५७८९–५७९०विज्ञानं इति अभ्युपगच्छता बाह्योऽर्थः स्तम्भः कुड्यं इति एवंजातीयकः कस्मात् न अभ्युपगम्यते इति वक्तव्यम्। विज्ञानं अनुभूयते इति चेत्, ५७९१बाह्योऽपि अर्थोऽनुभूयते एव इति युक्तं अभ्युपगन्तुम्। ५७९२अथ विज्ञानं प्रकाशात्मकत्वात् प्रदीपवत् स्वयं एव अनुभूयते, न तथा बाह्योऽपि अर्थः इति चेत् — ५७९३अत्यन्तविरुद्धां स्वात्मनि क्रियां अभ्युपगच्छसि — अग्निः आत्मानं दहतीतिवत्। अविरुद्धं तु लोकप्रसिद्धं — स्वात्मव्यतिरिक्तेन विज्ञानेन बाह्योऽर्थोऽनुभूयते इति न इच्छसि; अहो पाण्डित्यं महत् दर्शितम्। ५७९४–५७९५न च अर्थाव्यतिरिक्तं अपि विज्ञानं स्वयं एव अनुभूयते, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् एव। ननु विज्ञानस्य स्वरूपव्यतिरिक्तग्राह्यत्वे, तत् अपि अन्येन ग्राह्यं तत् अपि अन्येन — इति अनवस्था प्राप्नोति। ५७९६अपि च ५७९७प्रदीपवत् अवभासात्मकत्वात् ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं कल्पयतः ५७९८समत्वात् अवभास्यावभासकभावानुपपत्तेः कल्पनानर्थक्यं इति ५७९९तत् उभयं अपि असत्। ५८००विज्ञानग्रहणमात्र एव ५८०१विज्ञानसाक्षिणो ग्रहणाकाङ्क्षानुत्पादात् अनवस्थाशङ्कानुपपत्तेः, साक्षिप्रत्यययोः च स्वभाववैषम्यात् उपलब्ध्रुपलभ्यभावोपपत्तेः, स्वयंसिद्धस्य च साक्षिणोऽप्रत्याख्येयत्वात्। किञ्च अन्यत् — प्रदीपवत् विज्ञानं अवभासकान्तरनिरपेक्षं ५८०२–५८०३स्वयं एव प्रथते इति ब्रुवता अप्रमाणगम्यं विज्ञानं अनवगन्तृकं इति उक्तं स्यात् — शिलाघनमध्यस्थप्रदीपसहस्रप्रथनवत्। बाढं एवं — अनुभवरूपत्वात् तु विज्ञानस्य इष्टो नः पक्षः त्वया अनुज्ञायते इति चेत्, न; अन्यस्य अवगन्तुः चक्षुःसाधनस्य प्रदीपादिप्रथनदर्शनात्। अतो विज्ञानस्य अपि अवभास्यत्वाविशेषात् सति एव अन्यस्मिन् अवगन्तरि प्रथनं ५८०४–५८०७प्रदीपवदित् इति अवगम्यते। ५८०८साक्षिणोऽवगन्तुः स्वयंसिद्धतां उपक्षिपता स्वयं प्रथते विज्ञानं इति एषः एव मम पक्षः त्वया वाचोयुक्त्यन्तरेण आश्रितः इति चेत्, न; विज्ञानस्य उत्पत्तिप्रध्वंसानेकत्वादिविशेषवत्त्वाभ्युपगमात्। अतः प्रदीपवत् विज्ञानस्य अपि व्यतिरिक्तावगम्यत्वं अस्माभिः प्रसाधितम्॥२८॥५८०९–५८१०
३२५५८१२–५८१३यत् उक्तं बाह्यार्थापलापिना — स्वप्नादिप्रत्ययवज् जागरितगोचरा अपि स्तम्भादिप्रत्ययाः विना एव बाह्येन अर्थेन भवेयुः, प्रत्ययत्वाविशेषात् इति, तत् प्रतिवक्तव्यम्। ५८१४अत्र उच्यते — न स्वप्नादिप्रत्ययवज् जाग्रत्प्रत्ययाः भवितुं अर्हन्ति। कस्मात् ? वैधर्म्यात् — वैधर्म्यं हि भवति स्वप्नजागरितयोः। ५८१५किं पुनः वैधर्म्यं ? ५८१६बाधाबाधौ इति ब्रूमः — ५८१७बाध्यते हि स्वप्नोपलब्धं वस्तु प्रतिबुद्धस्य — ५८१८मिथ्या मया उपलब्धो महाजनसमागमः इति, ५८१९न हि अस्ति मम महाजनसमागमः, निद्राग्लानं तु मे मनो बभूव, तेन एषा भ्रान्तिः उद्बभूव इति। ५८२०एवं मायादिषु अपि भवति यथायथं बाधः। ५८२१न एवं जागरितोपलब्धं वस्तु स्तम्भादिकं कस्याञ्चित् अपि अवस्थायां बाध्यते। ५८२२अपि च ५८२३स्मृतिः एषा, यत् स्वप्नदर्शनम्। उपलब्धिः तु जागरितदर्शनम्। स्मृत्युपलब्ध्योः च प्रत्यक्षं अन्तरं स्वयं अनुभूयते ५८२४अर्थविप्रयोगसम्प्रयोगात्मकं — ५८२५इष्टं पुत्रं स्मरामि, न उपलभे, उपलब्धुं इच्छामि इति। ५८२६तत्र एवं सति न शक्यते वक्तुं — मिथ्या जागरितोपलब्धिः, उपलब्धित्वात्, स्वप्नोपलब्धिवत् इति — उभयोः अन्तरं स्वयं अनुभवता। ५८२७न च स्वानुभवापलापः प्राज्ञमानिभिः युक्तः कर्तुम्। ५८२८अपि च ५८२९अनुभवविरोधप्रसङ्गात् जागरितप्रत्ययानां स्वतो निरालम्बनतां वक्तुं अशक्नुवता स्वप्नप्रत्ययसाधर्म्यात् वक्तुं इष्यते। ५८३०न च यो यस्य स्वतो धर्मो न सम्भवति सोऽन्यस्य साधर्म्यात् तस्य सम्भविष्यति। ५८३१न हि अग्निः उष्णोऽनुभूयमानः उदकसाधर्म्यात् शीतः भविष्यति। ५८३२दर्शितं तु वैधर्म्यं स्वप्नजागरितयोः॥२९॥
३२६५८३४यत् अपि उक्तं — विना अपि अर्थेन ज्ञानवैचित्र्यं वासनावैचित्र्यात् एव अवकल्पत इति, तत् प्रतिवक्तव्यम्। ५८३५अत्र उच्यते — न भावो वासनानां उपपद्यते, त्वत्पक्षे अनुपलब्धेः बाह्यानां अर्थानाम्। ५८३६अर्थोपलब्धिनिमित्ता हि प्रति अर्थं नानारूपा वासना भवन्ति। ५८३७अनुपलभ्यमानेषु तु अर्थेषु किंनिमित्ता विचित्रा वासना भवेयुः ? ५८३८अनादित्वे अपि अन्धपरम्परान्यायेन अप्रतिष्ठा एव अनवस्था व्यवहारविलोपिनी स्यात्, न अभिप्रायसिद्धिः। ५८३९यौ अपि अन्वयव्यतिरेकौ अर्थापलापिना उपन्यस्तौ — वासनानिमित्तं एव इदं ज्ञानजातं न अर्थनिमित्तं इति, ५८४०तौ अपि एवं सति प्रत्युक्तौ द्रष्टव्यौ; ५८४१विना अर्थोपलब्ध्या वासनानुपपत्तेः। ५८४२अपि च ५८४३विना अपि वासनाभिः अर्थोपलब्ध्युपगमात्, विना तु अर्थोपलब्ध्या वासनोत्पत्त्यनभ्युपगमात् अर्थसद्भावं एव अन्वयव्यतिरेकौ अपि प्रतिष्ठापयतः। ५८४४अपि च ५८४५वासना नाम संस्कारविशेषाः। ५८४६संस्काराः च न आश्रयं अन्तरेण अवकल्पन्ते; एवं लोके दृष्टत्वात्। न च तव वासनाश्रयः कश्चित् अस्ति, प्रमाणतोऽनुपलब्धेः॥३०॥५८४७
३२७५८४९यत् अपि आलयविज्ञानं नाम वासनाश्रयत्वेन परिकल्पितं, तत् अपि क्षणिकत्वाभ्युपगमात् अनवस्थितस्वरूपं सत् प्रवृत्तिविज्ञानवत् न वासनानां अधिकरणं भवितुं अर्हति। ५८५०न हि कालत्रयसम्बन्धिनि एकस्मिन् अन्वयिनि असति कूटस्थे वा सर्वार्थदर्शिनि देशकालनिमित्तापेक्षवासनाधानस्मृतिप्रतिसन्धानादिव्यवहारः सम्भवति। ५८५१स्थिरस्वरूपत्वे तु आलयविज्ञानस्य सिद्धान्तहानिः। ५८५२अपि च विज्ञानवादे अपि क्षणिकत्वाभ्युपगमस्य समानत्वात्, यानि बाह्यार्थवादे क्षणिकत्वनिबन्धनानि दूषणानि उद्भावितानि — ‘उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्’ इति एवं आदीनि, तानि इह अपि अनुसन्धातव्यानि। ५८५३एवं एतौ द्वौ अपि वैनाशिकपक्षौ निराकृतौ — बाह्यार्थवादिपक्षो विज्ञानवादिपक्षः च। ५८५४शून्यवादिपक्षः तु सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्ध इति तत् निराकरणाय न आदरः क्रियते। ५८५५न हि अयं सर्वप्रमाणसिद्धो लोकव्यवहारोऽन्यत् तत्त्वं अनधिगम्य शक्यते अपह्नोतुं, अपवादाभावे उत्सर्गप्रसिद्धेः॥३१॥
३२८५८५७किं बहुना ? सर्वप्रकारेण — ५८५८यथा यथा अयं वैनाशिकसमयः उपपत्तिमत्त्वाय परीक्ष्यते तथा तथा — सिकताकूपवत् विदीर्यते एव। न काञ्चित् अपि अत्र उपपत्तिं पश्यामः। ५८५९अतः च अनुपपन्नो वैनाशिकतन्त्रव्यवहारः। ५८६०अपि च बाह्यार्थविज्ञानशून्यवादत्रयं इतरेतरविरुद्धं उपदिशता सुगतेन स्पष्टीकृतं आत्मनोऽसम्बद्धप्रलापित्वम्। ५८६१प्रद्वेषो वा प्रजासु — विरुद्धार्थप्रतिपत्त्या विमुह्येयुः इमाः प्रजा इति। ५८६२सर्वथा अपि अनादरणीयोऽयं सुगतसमयः श्रेयस्कामैः इत्यभिप्रायः॥३२॥
३२९५८६४निरस्तः सुगतसमयः। विवसनसमय इदानीं निरस्यते। ५८६५सप्त च एषां पदार्थाः सम्मताः — जीवाजीवास्रवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षाः नाम। ५८६६संक्षेपतः तु द्वौ एव पदार्थौ जीवाजीवाख्यौ, ५८६७यथायोगं तयोः एव इतरान्तर्भावात् — इति मन्यन्ते। ५८६८तयोः इमं अपरं प्रपञ्चं आचक्षते, पञ्चास्तिकायाः नाम — जीवास्तिकायः पुद्गलास्तिकायो धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकायो आकाशास्तिकायः च इति। ५८६९–५८७०सर्वेषां अपि एषां अवान्तरभेदान् बहुविधान् स्वसमयपरिकल्पितान् वर्णयन्ति। ५८७१सर्वत्र च इमं सप्तभङ्गीनयं नाम न्यायं अवतारयन्ति — ५८७२स्यात् अस्ति, स्यात् नास्ति, स्यात् अस्ति च नास्ति च, स्यात् अवक्तव्यः, स्यात् अस्ति च अवक्तव्यः च, स्यात् नास्ति च अवक्तव्यः च, स्यात् अस्ति च नास्ति च अवक्तव्यः च इति। ५८७३एवं एव एकत्वनित्यत्वादिषु अपि इमं सप्तभङ्गीनयं योजयन्ति॥
३३०५८७४अत्र आचक्ष्महे — ५८७५न अयं अभ्युपगमो युक्तः इति। ५८७६कुतः ? एकस्मिन् असम्भवात्। ५८७७न हि एकस्मिन् धर्मिणि युगपत् सदसत्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेशः सम्भवति, शीतोष्णवत्। ५८७८यः एते सप्तपदार्थाः निर्धारिता एतावन्तः एवंरूपाः च इति, ते तथा एव वा स्युः, नैव वा तथा स्युः। ५८७९इतरथा हि, तथा वा स्युः अतथा वा इति अनिर्धारितरूपं ज्ञानं संशयज्ञानवत् अप्रमाणं एव स्यात्। ५८८०ननु अनेकात्मकं वस्तु इति निर्धारितरूपं एव ज्ञानं उत्पद्यमानं संशयज्ञानवत् न अप्रमाणं भवितुं अर्हति। ५८८१न इति ब्रूमः — निरङ्कुशं हि अनेकान्तत्वं सर्ववस्तुषु प्रतिजानानस्य निर्धारणस्य अपि वस्तुत्वाविशेषात् ‘स्यात् अस्ति स्यात् नास्ति’ इत्यादिविकल्पोपनिपातात् अनिर्धारणात्मकता एव स्यात्। ५८८२–५८८३एवं निर्धारयितुः निर्धारणफलस्य च स्यात्पक्षे अस्तिता, स्यात् च पक्षे न अस्तिता इति। एवं सति कथं प्रमाणभूतः सन् तीर्थकरः प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिषु अनिर्धारितासु उपदेष्टुं शक्नुयात् ? ५८८४कथं वा तदभिप्रायानुसारिणः तदुपदिष्टे अर्थे अनिर्धारितरूपे प्रवर्तेरन् ? ५८८५ऐकान्तिकफलत्वनिर्धारणे हि सति तत्साधनानुष्ठानाय सर्वो लोकोऽनाकुलः प्रवर्तते, न अन्यथा। ५८८६अतः च अनिर्धारितार्थं शास्त्रं प्रणयन् मत्तोन्मत्तवत् अनुपादेयवचनः स्यात्। ५८८७तथा पञ्चानां अस्तिकायानां पञ्चत्वसंख्या ‘अस्ति वा नास्ति वा’ इति विकल्प्यमाना, स्यात् तावत् एकस्मिन् पक्षे, पक्षान्तरे तु न स्यात् — ५८८८इति अतः न्यूनसंख्यात्वं अधिकसंख्यात्वं वा प्राप्नुयात्। ५८८९न च एषां पदार्थानां अवक्तव्यत्वं सम्भवति। अवक्तव्याः च इत् न उच्येरन्। ५८९०उच्यन्ते च अवक्तव्याः च इति विप्रतिषिद्धम्। ५८९१उच्यमानाः च ५८९२तथा एव अवधार्यन्ते न अवधार्यन्ते इति च। तथा तदवधारणफलं सम्यग्दर्शनं अस्ति वा नास्ति वा — एवं तद्विपरीतं असम्यग्दर्शनं अपि अस्ति वा नास्ति वा — इति प्रलपन् मत्तोन्मत्तपक्षस्य एव स्यात्, न प्रत्ययितव्यपक्षस्य। ५८९३स्वर्गापवर्गयोः च पक्षे भावः पक्षे च अभावः, तथा पक्षे नित्यता पक्षे च अनित्यता — इति अनवधारणायां प्रवृत्त्यनुपपत्तिः। ५८९४अनादिसिद्धजीवप्रभृतीनां च स्वशास्त्रावधृतस्वभावानां अयथावधृतस्वभावत्वप्रसङ्गः। ५८९५एवं जीवादिषु पदार्थेषु एकस्मिन् धर्मिणि सत्त्वासत्त्वयोः विरुद्धयोः धर्मयोः असम्भवात्, सत्त्वे च एकस्मिन् धर्मे असत्त्वस्य धर्मान्तरस्य असम्भवात्, असत्त्वे च एवं सत्त्वस्य असम्भवात्, असङ्गतं इदं आर्हतं मतम्। ५८९६एतेन एकानेकनित्यानित्यव्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ताद्यनेकान्ताभ्युपगमाः निराकृता मन्तव्याः। ५८९७यत् तु पुद्गलसंज्ञकेभ्योऽणुभ्यो सङ्घाताः सम्भवन्ति इति कल्पयन्ति, तत्पूर्वेण एव अणुवादनिराकरणेन निराकृतं भवति इति अतः न पृथक् तन्निराकरणाय प्रयत्यते॥३३॥
३३१५८९९यथा एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धधर्मासम्भवो दोषः स्याद्वादे प्रसक्तः, एवं आत्मनोऽपि जीवस्य अकार्त्स्न्यं अपरः दोषः प्रसज्येत। ५९००कथं ? शरीरपरिमाणो हि जीवः इति आर्हताः मन्यन्ते। शरीरपरिमाणतायां च सत्यां अकृत्स्नोऽसर्वगतः परिच्छिन्न आत्मा इति अतः घटादिवत् अनित्यत्वं आत्मनः प्रसज्येत। शरीराणां च अनवस्थितपरिमाणत्वात् मनुष्यजीवो मनुष्यशरीरपरिमाणो भूत्वा पुनः केनचित् कर्मविपाकेन हस्तिजन्म प्राप्नुवन् न कृत्स्नं हस्तिशरीरं व्याप्नुयात्। पुत्तिकाजन्म च प्राप्नुवन् न कृत्स्नः ५९०१–५९०३पुत्तिकाशरीरे संमीयेत। ५९०४समानः एषः एकस्मिन् अपि जन्मनि कौमारयौवनस्थाविरेषु दोषः। ५९०५स्यात् एतत् — अनन्तावयवो जीवः। तस्य ते एव अवयवाः अल्पे शरीरे सङ्कुचेयुः, महति च विकसेयुः इति। ५९०६तेषां पुनः अनन्तानां जीवावयवानां समानदेशत्वं प्रतिहन्यते वा, न वा इति वक्तव्यम्। ५९०७प्रतिघाते तावत् न अनन्तावयवाः परिच्छिन्ने देशे संमीयेरन्। ५९०८अप्रतिघाते अपि एकावयवदेशत्वोपपत्तेः सर्वेषां अवयवानां प्रथिमानुपपत्तेः जीवस्य अणुमात्रत्वप्रसङ्गः स्यात्। ५९०९अपि च शरीरमात्रपरिच्छिन्नानां जीवावयवानां आनन्त्यं न उत्प्रेक्षितुं अपि शक्यम्॥३४॥
३३२५९१०अथ पर्यायेण बृहच्छरीरप्रतिपत्तौ केचित् जीवावयवाः उपगच्छन्ति, तनुशरीरप्रतिपत्तौ च केचित् अपगच्छन्ति इति उच्येत; ५९११तत्र अपि उच्यते —
३३३५९१२न च पर्यायेण अपि अवयवोपगमापगमाभ्यां एतद्देहपरिमाणत्वं जीवस्य अविरोधेन उपपादयितुं शक्यते। ५९१३कुतः ? विकारादिदोषप्रसङ्गात् — ५९१४अवयवोपगमापगमाभ्यां हि अनिशं आपूर्यमाणस्य अपक्षीयमाणस्य च जीवस्य ५९१५विक्रियावत्त्वं तावत् अपरिहार्यम्। विक्रियावत्त्वे च चर्मादिवत् अनित्यत्वं प्रसज्येत। ५९१६ततः च बन्धमोक्षाभ्युपगमो बाध्येत — ५९१७कर्माष्टकपरिवेष्टितस्य जीवस्य अलाबूवत् संसारसागरे निमग्नस्य बन्धनोच्छेदात् ऊर्ध्वगामित्वं भवति इति। ५९१८किञ्च अन्यत् — ५९१९आगच्छतां अपगच्छतां च अवयवानां आगमापायधर्मवत्त्वात् एव अनात्मत्वं शरीरादिवत्। ५९२०ततः च अवस्थितः कश्चित् अवयवः आत्मा इति स्यात्। ५९२१न च सः निरूपयितुं शक्यते — अयं असौ इति। ५९२२किञ्च अन्यत् — आगच्छन्तः च एते जीवावयवाः कुतः प्रादुः भवन्ति, अपगच्छन्तः च क्व वा लीयन्ते इति वक्तव्यम्। ५९२३न हि भूतेभ्यः प्रादुर्भवेयुः, भूतेषु च निलीयेरन्, अभौतिकत्वात् जीवस्य। ५९२४न अपि कश्चित् अन्यः साधारणोऽसाधारणो वा जीवानां अवयवाधारो निरूप्यते, प्रमाणाभावात्। ५९२५किञ्च अन्यत् — अनवधृतस्वरूपः च एवं सति आत्मा स्यात्, ५९२६आगच्छतां अपगच्छतां च अवयवानां अनियतपरिमाणत्वात्। ५९२७अतः एवमादिदोषप्रसङ्गात् न पर्यायेण अपि अवयवोपगमापगमौ आत्मनः आश्रयितुं शक्येते। ५९२८अथवा ५९२९पूर्वेण सूत्रेण शरीरपरिमाणस्य आत्मनः उपचितापचितशरीरान्तरप्रतिपत्तौ अकार्त्स्न्यप्रसञ्जनद्वारेण अनित्यतायां चोदितायां, पुनः पर्यायेण परिमाणानवस्थाने अपि स्रोतःसन्ताननित्यतान्यायेन आत्मनो नित्यता स्यात् — ५९३०यथा रक्तपटानां विज्ञानानवस्थाने अपि तत्सन्ताननित्यता, ५९३१तद्वत् विसिचां अपि — इति आशङ्क्य, अनेन सूत्रेण उत्तरं उच्यते — ५९३२सन्तानस्य तावत् अवस्तुत्वे नैरात्म्यवादप्रसङ्गः, ५९३३वस्तुत्वे अपि आत्मनो विकारादिदोषप्रसङ्गात् अस्य पक्षस्य अनुपपत्तिः इति॥३५॥
३३४५९३५अपि च ५९३६अन्त्यस्य मोक्षावस्थाभाविनो जीवपरिमाणस्य नित्यत्वं इष्यते जैनैः। ५९३७तद्वत् पूर्वयोः अपि आद्यमध्यमयोः जीवपरिमाणयोः नित्यत्वप्रसङ्गात् अविशेषप्रसङ्गः स्यात्। ५९३८एकशरीरपरिमाणता एव स्यात्, न उपचितापचितशरीरान्तरप्राप्तिः। ५९३९अथवा अन्त्यस्य जीवपरिमाणस्य अवस्थितत्वात् पूर्वयोः अपि अवस्थयोः अवस्थितपरिमाणः एव जीवः स्यात्। ततः च अविशेषेण सर्वदा एव अणुः महान् वा जीवोऽभ्युपगन्तव्यः, न शरीरपरिमाणः। ५९४०अतः च सौगतवत् आर्हतं अपि मतं असङ्गतं इति उपेक्षितव्यम्॥३६॥
३३५५९४२इदानीं ५९४३–५९४४केवलाधिष्ठात्रीश्वरकारणवादः प्रतिषिध्यते। तत् कथं अवगम्यते ? ५९४५‘प्रकृतिः च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्’(ब्र.सू.१.४.२३) ५९४६‘अभिध्योपदेशात् च’(ब्र.सू.१.४.२४) इति अत्र प्रकृतिभावेन अधिष्ठातृभावेन च उभयस्वभावस्य ईश्वरस्य स्वयं एव आचार्येण ५९४७प्रतिष्ठापितत्वात्। ५९४८यदि पुनः अविशेषेण ईश्वरकारणवादमात्रं इह प्रतिषिध्येत, पूर्वोत्तरविरोधात् व्याहताभिव्याहारः सूत्रकारः इति एतत् आपद्येत। ५९४९तस्मात् अप्रकृतिः अधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणं ईश्वरः — इति एषः पक्षो ५९५०वेदान्तविहितब्रह्मैकत्वप्रतिपक्षत्वात् यत्नेन अत्र प्रतिषिध्यते। ५९५१सा च इयं ५९५२वेदबाह्येश्वरकल्पना अनेकप्रकारा — ५९५३केचित् तावत् साङ्ख्ययोगव्यपाश्रयाः कल्पयन्ति — प्रधानपुरुषयोः अधिष्ठाता केवलं निमित्तकारणं ईश्वरः; ५९५४इतरेतरविलक्षणाः प्रधानपुरुषेश्वराः इति। ५९५५माहेश्वराः तु मन्यन्ते — कार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताः पञ्च पदार्थाः ५९५६पशुपतिना ईश्वरेण पशुपाशविमोक्षणाय उपदिष्टाः; ५९५७पशुपतिः ईश्वरो निमित्तकारणं इति। ५९५८तथा वैशेषिकादयोऽपि केचित् कथञ्चित् स्वप्रक्रियानुसारेण निमित्तकारणं ईश्वरः — इति वर्णयन्ति॥
३३६५९५९अतः उत्तरं उच्यते — ५९६०पत्युः असामञ्जस्यात् इति। पत्युः ईश्वरस्य प्रधानपुरुषयोः अधिष्ठातृत्वेन जगत्कारणत्वं न उपपद्यते। कस्मात् ? असामञ्जस्यात्। ५९६१किं पुनः असामञ्जस्यं ? ५९६२हीनमध्यमोत्तमभावेन हि ५९६३प्राणिभेदान् विदधतः ईश्वरस्य रागद्वेषादिदोषप्रसक्तेः अस्मदादिवत् अनीश्वरत्वं प्रसज्येत। प्राणिकर्मापेक्षित्वात् अदोषः इति चेत्, ५९६४न; ५९६५कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्यप्रवर्तयितृत्वे इतरेतराश्रयदोषप्रसङ्गात्। न, ५९६६अनादित्व, इति चेत्, ५९६७न; वर्तमानकालवत् अतीतेषु अपि कालेषु इतरेतराश्रयदोषाविशेषात् अन्धपरम्परान्यायापत्तेः। ५९६८अपि च ‘प्रवर्तनालक्षणा दोषाः’(न्या॰सू॰१-१-१८) इति न्यायवित्समयः। ५९६९न हि कश्चित् अदोषप्रयुक्तः ५९७०–५९७२स्वार्थे परार्थे वा प्रवर्तमानो दृश्यते। स्वार्थप्रयुक्तः एव च सर्वो जनः परार्थे अपि प्रवर्तते इति एवं अपि असामञ्जस्यं, स्वार्थवत्त्वात् ईश्वरस्य अनीश्वरत्वप्रसङ्गात्। ५९७३पुरुषविशेषत्वाभ्युपगमात् च ईश्वरस्य, पुरुषस्य च औदासीन्याभ्युपगमात् असामञ्जस्यम्॥३७॥
३३७५९७५पुनः अपि असामञ्जस्यं एव — ५९७६न हि प्रधानपुरुषव्यतिरिक्तः ईश्वरोऽन्तरेण सम्बन्धं प्रधानपुरुषयोः ईशिता। ५९७७न तावत् संयोगलक्षणः सम्बन्धः सम्भवति, ५९७८प्रधानपुरुषेश्वराणां ५९७९सर्वगतत्वात् निरवयवत्वात् च। ५९८०न अपि समवायलक्षणः सम्बन्धः, आश्रयाश्रयिभावानिरूपणात्। ५९८१न अपि अन्यः कश्चित् कार्यगम्यः सम्बन्धः शक्यते कल्पयितुं, कार्यकारणभावस्य एव अद्यापि असिद्धत्वात्। ५९८२ब्रह्मवादिनः कथं इति चेत्, ५९८३न; तस्य तादात्म्यलक्षणसम्बन्धोपपत्तेः। ५९८४अपि च आगमबलेन ब्रह्मवादी कारणादिस्वरूपं निरूपयति इति ५९८५न अवश्यं तस्य यथादृष्टं एव सर्वं अभ्युपगन्तव्यं इति नियमोऽस्ति। ५९८६परस्य तु दृष्टान्तबलेन कारणादिस्वरूपं निरूपयतः यथादृष्टं एव सर्वं अभ्युपगन्तव्यं इति अयं अस्ति अतिशयः। ५९८७परस्य अपि सर्वज्ञप्रणीतागमसद्भावात् समानं आगमबलं इति चेत्, ५९८८न; इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् — आगमप्रत्ययात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः सर्वज्ञत्वप्रत्ययात् च आगमसिद्धिः इति। ५९८९तस्मात् अनुपपन्ना साङ्ख्ययोगवादिनां ईश्वरकल्पना। एवं अन्यासु अपि वेदबाह्यासु ईश्वरकल्पनासु यथासम्भवं असामञ्जस्यं योजयितव्यम्॥३८॥५९९०
३३८५९९२इतः च अनुपपत्तिः तार्किकपरिकल्पितस्य ईश्वरस्य; ५९९३सः हि परिकल्प्यमानः, कुम्भकारः इव मृदादीनि, प्रधानादीनि अधिष्ठाय प्रवर्तयेत्; ५९९४न च एवं उपपद्यते। ५९९५न हि अप्रत्यक्षं ५९९६रूपादिहीनं च प्रधानं ईश्वरस्य अधिष्ठेयं सम्भवति, मृदादिवैलक्षण्यात्॥३९॥
३३९५९९८स्यात् एतत् — यथा करणग्रामं चक्षुरादिकं अप्रत्यक्षं रूपादिहीनं च पुरुषोऽधितिष्ठति, एवं प्रधानं अपि ईश्वरोऽधिष्ठास्यति इति। ५९९९तथापि न उपपद्यते। ६०००भोगादिदर्शनात् हि ६००१करणग्रामस्य अधिष्ठितत्वं गम्यते। न च अत्र भोगादयो दृश्यन्ते। करणग्रामसाम्ये च अभ्युपगम्यमाने संसारिणां इव ईश्वरस्य अपि भोगादयः प्रसज्येरन्॥
३४०६००२अन्यथा वा सूत्रद्वयं व्याख्यायते — ६००३‘अधिष्ठानानुपपत्तेः च’ — ६००४इतः च अनुपपत्तिः तार्किकपरिकल्पितस्य ईश्वरस्य; ६००५साधिष्ठानो हि लोके सशरीरो राजा राष्ट्रस्य ईश्वरो दृश्यते, न निरधिष्ठानः; ६००६अतः च तद्दृष्टान्तवशेन अदृष्टं ईश्वरं कल्पयितुं इच्छतः ईश्वरस्य अपि किञ्चित् शरीरं करणायतनं वर्णयितव्यं स्यात्; ६००७न च तत् वर्णयितुं शक्यते, सृष्ट्युत्तरकालभावित्वात् शरीरस्य, प्राक् सृष्टेः तदनुपपत्तेः; ६००८निरधिष्ठानत्वे च ईश्वरस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तिः, एवं लोके दृष्टत्वात्। ६००९‘करणवत् चेत् न भोगादिभ्यः’ — ६०१०अथ लोकदर्शनानुसारेण ईश्वरस्य अपि किञ्चित् करणानां आयतनं शरीरं कामेन कल्प्येत — ६०११एवं अपि न उपपद्यते; ६०१२सशरीरत्वे हि सति संसारिवत् भोगादिप्रसङ्गात् ईश्वरस्य अपि अनीश्वरत्वं प्रसज्येत॥४०॥
३४१६०१४इतः च अनुपपत्तिः तार्किकपरिकल्पितस्य ईश्वरस्य — ६०१५सः हि सर्वज्ञः तैः अभ्युपगम्यते अनन्तः च; अनन्तं च प्रधानं, अनन्ताः च पुरुषाः मिथो भिन्ना अभ्युपगम्यन्ते। ६०१६तत्र सर्वज्ञेन ईश्वरेण प्रधानस्य पुरुषाणां आत्मनः च इयत्ता परिच्छिद्येत वा, न वा परिच्छिद्येत ? उभयथा अपि दोषोऽनुषक्तः एव। ६०१७कथं ? ६०१८पूर्वस्मिन् तावत् विकल्पे, इयत्तापरिच्छिन्नत्वात् प्रधानपुरुषेश्वराणां अन्तवत्त्वं अवश्यंभावि, एवं लोके दृष्टत्वात्; ६०१९यत् हि लोके इयत्तापरिच्छिन्नं वस्तु घटादि, तत् अन्तवत् दृष्टं — ६०२०तथा प्रधानपुरुषेश्वरत्रयं अपि इयत्तापरिच्छिन्नत्वात् अन्तवत् स्यात्। ६०२१संख्यापरिमाणं तावत् प्रधानपुरुषेश्वरत्रयरूपेण परिच्छिन्नम्। ६०२२स्वरूपपरिमाणं अपि तद्गतं ईश्वरेण परिच्छिद्येेतेत। ६०२३पुरुषगता च महासंख्या। ६०२४ततः च इयत्तापरिच्छिन्नानां मध्ये ये संसारात् मुच्यन्ते, तेषां संसारोऽन्तवान्, संसारित्वं च तेषां अन्तवत्। ६०२५एवं इतरेषु अपि क्रमेण मुच्यमानेषु संसारस्य संसारिणां च अन्तवत्त्वं स्यात्; ६०२६–६०२७प्रधानं च सविकारं पुरुषार्थं ईश्वरस्य अधिष्ठेयं संसारित्वेन अभिमतम्। तच्छून्यतायां ईश्वरः किं अधितिष्ठेत् ? किंविषये वा सर्वज्ञता ईश्वरता इति स्यातां ? प्रधानपुरुषेश्वराणां च एवं अन्तवत्त्वे सति आदिमत्त्वप्रसङ्गः; ६०२८आद्यन्तवत्त्वे च शून्यवादप्रसङ्गः। ६०२९अथ मा भूत् एषः दोषः इति उत्तरो विकल्पोऽभ्युपगम्येत — न प्रधानस्य पुरुषाणां आत्मनः च इयत्ता ईश्वरेण परिच्छिद्यते इति। ६०३०तत ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वाभ्युपगमहानिः अपरः दोषः प्रसज्येत। ६०३१तस्मात् अपि असङ्गतः तार्किकपरिगृहीतः ईश्वरकारणवादः॥४१॥
३४२६०३४–६०३५येषां अप्रकृतिः अधिष्ठाता केवलनिमित्तकारणं ईश्वरोऽभिमतः, तेषां पक्षः प्रत्याख्यातः। येषां पुनः प्रकृतिः च अधिष्ठाता च उभयात्मकं कारणं ईश्वरोऽभिमतः, तेषां पक्षः प्रत्याख्यायते। ननु ६०३६–६०३७श्रुतिसमाश्रयणेन अपि एवंरूप एव ईश्वरः प्राक् निर्धारितः — प्रकृतिः च अधिष्ठाता च इति। श्रुत्यनुसारिणी च स्मृतिः प्रमाणं इति स्थितिः। तत् कस्य हेतोः एषः पक्षः प्रत्याचिख्यासित इति — ६०३८उच्यते — यदि अपि एवंजातीयको अंशः समानत्वात् न विसंवादगोचरो भवति, अस्ति तु अंशान्तरं विसंवादस्थानं इति अतः तत्प्रत्याख्यानाय आरम्भः॥
३४३६०३९तत्र भागवताः मन्यते — भगवान् एव एकः वासुदेवो ६०४०निरञ्जनज्ञानस्वरूपः परमार्थतत्त्वम्। ६०४१सः चतुर्धा आत्मानं प्रविभज्य प्रतिष्ठितः — ६०४२वासुदेवव्यूहरूपेण, सङ्कर्षणव्यूहरूपेण, प्रद्युम्नव्यूहरूपेण, अनिरुद्धव्यूहरूपेण च। वासुदेवो नाम परमात्मा उच्यते; सङ्कर्षणो नाम जीवः; प्रद्युम्नो नाम मनः; अनिरुद्धो नाम अहंकारः। ६०४३तेषां वासुदेवः परा प्रकृतिः, इतरे सङ्कर्षणादयः कार्यम्। ६०४४तं इत्थंभूतं परमेश्वरं भगवन्तं अभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगैः वर्षशतं इष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तं एव प्रतिपद्यत इति। ६०४५तत्र यत् तावत् उच्यते — योऽसौ नारायणः परोऽव्यक्तात् प्रसिद्धः परमात्मा सर्वात्मन्, ६०४६सः आत्मना आत्मानं अनेकधा व्यूह्य अवस्थित इति — तत् न निराक्रियते, ‘सः एकधा भवति त्रिधा भवति’(छा.उ.७.२६.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनोऽनेकधाभावस्य अधिगतत्वात्। ६०४७यत् अपि तस्य भगवतोऽभिगमनादिलक्षणं आराधनं अजस्रं अनन्यचित्ततया अभिप्रेयते, तत् अपि न प्रतिषिध्यते, ६०४८–६०४९श्रुतिस्मृत्योः ईश्वरप्रणिधानस्य प्रसिद्धत्वात्। यत् पुनः इदं उच्यते — वासुदेवात् सङ्कर्षणः उत्पद्यते, सङ्कर्षणात् च प्रद्युम्नः, प्रद्युम्नात् च अनिरुद्धः इति, ६०५०अत्र ब्रूमः — न वासुदेवसंज्ञकात् परमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञकस्य जीवस्य उत्पत्तिः सम्भवति, अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गात्। ६०५१उत्पत्तिमत्त्वे हि जीवस्य अनित्यत्वादयो दोषाः प्रसज्येरन्। ६०५२ततः च नैव अस्य भगवत्प्राप्तिः मोक्षः स्यात्, ६०५३कारणप्राप्तौ कार्यस्य प्रविलयप्रसङ्गात्। ६०५४प्रतिषेधिष्यति च आचार्यो जीवस्य उत्पत्तिं — ‘न आत्मा अश्रुतेः नित्यत्वात् च ताभ्यः’(ब्र.सू.२.३.१७) इति। ६०५५तस्मात् असङ्गता एषा कल्पना॥४२॥
३४४६०५८इतः च असङ्गता एषा कल्पना — ६०५९यस्मात् न हि लोके कर्तुः देवदत्तादेः करणं परश्वादि उत्पद्यमानं दृश्यते। ६०६०वर्णयन्ति च भागवताः कर्तुः जीवात् सङ्कर्षणसंज्ञकात् करणं मनः प्रद्युम्नसंज्ञकं उत्पद्यते, कर्तृजात् च तस्मात् अनिरुद्धसंज्ञकोऽहंकारः उत्पद्यते इति। ६०६१न च एतत् दृष्टान्तं अन्तरेण अध्यवसातुं शक्नुमः। न च एवंभूतां श्रुतिं उपलभामहे॥४३॥
३४५६०६३अथ अपि स्यात् — ६०६४न च एते सङ्कर्षणादयो जीवादिभावेन अभिप्रेयन्ते, ६०६५किं तर्हि ? ईश्वराः एव एते सर्वे ६०६६ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोभिः ऐश्वरैः धर्मैः अन्विताः अभ्युपगम्यन्ते — ६०६७वासुदेवाः एव एते सर्वे निर्दोषाः निरधिष्ठानाः निरवद्याः च इति। ६०६८–६०७०तस्मात् न अयं यथावर्णित उत्पत्त्यसम्भवो दोषः ६०७१प्राप्नोति इति। अत्र उच्यते — एवं अपि, तत् अप्रतिषेधः उत्पत्त्यसम्भवस्य अप्रतिषेधः, प्राप्नोति एव अयं उत्पत्त्यसम्भवो दोषः प्रकारान्तरेण इत्यभिप्रायः। ६०७२कथं ? ६०७३यदि तावत् अयं अभिप्रायः — परस्परभिन्नाः एव एते वासुदेवादयः चत्वारः ईश्वराः तुल्यधर्माणः, न एषां एकात्मकत्वं अस्ति इति; ६०७४ततोऽनेकेश्वरकल्पनानर्थक्यं, एकेन एव ईश्वरेण ईश्वरकार्यसिद्धेः। ६०७५सिद्धान्तहानिः च, भगवान् एव एकः वासुदेवः परमार्थतत्त्वं इति अभ्युपगमात्। ६०७६अथ अयं अभिप्रायः — एकस्य एव भगवतः एते चत्वारो व्यूहाः तुल्यधर्माणः इति, ६०७७तथापि तदवस्थः एव उत्पत्त्यसम्भवः। ६०७८न हि वासुदेवात् सङ्कर्षणस्य उत्पत्तिः सम्भवति, सङ्कर्षणात् च प्रद्युम्नस्य, प्रद्युम्नात् च अनिरुद्धस्य, अतिशयाभावात्। ६०७९भवितव्यं हि कार्यकारणयोः अतिशयेन, यथा मृद्घटयोः। ६०८०न हि असति अतिशये, कार्यं कारणं इति अवकल्पते। ६०८१न च ६०८२पञ्चरात्रसिद्धान्तिभिः वासुदेवादिषु एकस्मिन् सर्वेषु वा ज्ञानैश्वर्यादितारतम्यकृतः कश्चित् भेदोऽभ्युपगम्यते। वासुदेवाः एव हि सर्वे व्यूहाः निर्विशेषा इष्यन्ते। न च एते भगवद्व्यूहाः चतुःसंख्यायां एव अवतिष्ठेरन्, ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य समस्तस्य एव जगतो भगवद्व्यूहत्वावगमात्॥४४॥६०८३
३४६६०८५विप्रतिषेधः च अस्मिन् शास्त्रे बहुविधः उपलभ्यते — ६०८६गुणगुणित्वकल्पनादि लक्षणः। ६०८७ज्ञानैश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजांसि गुणाः, आत्मानः एव एते भगवन्तो वासुदेवाः इत्यादिदर्शनात्। वेदविप्रतिषेधः च भवति — चतुर्षु ६०८८वेदेषु परं श्रेयोऽलब्ध्वा शाण्डिल्यः इदं शास्त्रं अधिगतवान् इत्यादिवेदनिन्दादर्शनात्। ६०८९तस्मात् असङ्गता एषा कल्पना इति ६०९०सिद्धम्॥४५॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥