तृतीयोऽध्यायः — द्वितीयः पादः
५०४७९२५–७९२६अतिक्रान्ते पादे पञ्चाग्निविद्यां उदाहृत्य जीवस्य संसारगतिप्रभेदः प्रपञ्चितः। इदानीं तस्य एव अवस्थाभेदः प्रपञ्च्यते। ७९२७इदं आमनन्ति — ‘सः यत्र प्रस्वपिति’(बृ.उ.४.३.९) इति उपक्रम्य ‘न ७९२८–७९२९तत्र रथाः न रथयोगाः न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते’ इत्यादि। तत्र संशयः — किं प्रबोधे इव स्वप्ने अपि पारमार्थिकी सृष्टिः, आहोस्वित् मायामयी इति। तत्र तावत् प्रतिपाद्यते —
५०५सन्ध्ये तथ्यरूपा सृष्टिः इति। ७९३०सन्ध्यं इति स्वप्नस्थानं आचष्टे, ७९३१वेदे प्रयोगदर्शनात् — ‘सन्ध्यं तृतीयꣳ स्वप्नस्थानं’ इति; ७९३२द्वयोः लोकस्थानयोः प्रबोधसम्प्रसादस्थानयोः वा सन्धौ भवति इति सन्ध्यम्। ७९३३तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तथ्यरूपा एव सृष्टिः भवितुं अर्हति — ७९३४कुतः ? ७९३५यतः प्रमाणभूता श्रुतिः एवं आह — ‘अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते’(बृ.उ.४.३.१०) इत्यादि। ‘सः हि कर्ता’ इति च उपसंहारात् एवं एव अवगम्यते॥१॥७९३६
५०६अपि च एके शाखिनः अस्मिन् एव सन्ध्ये स्थाने कामानां निर्मातारं आत्मानं आमनन्ति — ‘यः एषः सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः’(कः.उ.२.२.८) इति; ७९३८–७९४१पुत्रादयः च तत्र कामाः अभिप्रेयन्ते — काम्यन्ते इति। ननु कामशब्देन इच्छाविशेषाः एव उच्येरन्। ७९४२न, ‘शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व’(कः.उ.१.१.२३) इति प्रकृत्य अन्ते ‘कामानां त्वा कामभाजं करोमि’(कः.उ.१.१.२४) इति प्रकृतेषु तत्र पुत्रादिषु कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात्। ७९४३प्राज्ञं च एनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीमः। ७९४४प्राज्ञस्य हि इदं प्रकरणं — ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात्’(कः.उ.१.२.१४) इत्यादि। ७९४५तद्विषयः एव च वाक्यशेषोऽपि — ‘तत् एव शुक्रं तत् ब्रह्म तत् एव अमृतं उच्यते। तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तत् उ न अत्येति कश्चन’(कः.उ.२.२.८) इति। ७९४६प्राज्ञकर्तृका च ७९४७सृष्टिः तथ्यरूपा समधिगता जागरिताश्रया। तथा स्वप्नाश्रया अपि सृष्टिः भवितुं अर्हति। ७९४८तथा च श्रुतिः — ‘अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एव अस्य एषः इति ७९४९यानि हि एव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्तः’(बृ.उ.४.३.१४) इति ७९५०स्वप्नजागरितयोः समानन्यायतां श्रावयति। ७९५१तस्मात् तथ्यरूपा एव सन्ध्ये सृष्टिः इति॥२॥
५०७७९५२एवं प्राप्ते, प्रत्याह —
५०८७९५३तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ७९५४न एतत् अस्ति — यत् उक्तं सन्ध्ये सृष्टिः पारमार्थिकी इति। ७९५५माया एव सन्ध्ये सृष्टिः, न परमार्थगन्धोऽपि अस्ति। ७९५६कुतः ? ७९५७कार्त्स्न्येन अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् — न हि कार्त्स्न्येन परमार्थवस्तुधर्मेण अभिव्यक्तस्वरूपः स्वप्नः। ७९५८किं पुनः अत्र कार्त्स्न्यं अभिप्रेतं ? ७९५९देशकालनिमित्तसम्पत्तिः अबाधः च। ७९६०न हि परमार्थवस्तुविषयाणि देशकालनिमित्तानि अबाधः च स्वप्ने सम्भाव्यन्ते। ७९६१न तावत् स्वप्ने रथादीनां उचितो देशः सम्भवति। ७९६२न हि संवृते देहदेशे रथादयोऽवकाशं लभेरन्। ७९६३स्यात् एतत् — बहिः देहात् स्वप्नं द्रक्ष्यति, ७९६४देशान्तरितद्रव्यग्रहणात्। ७९६५दर्शयति च श्रुतिः बहिः देहात् स्वप्नं — ‘बहिः कुलायात् अमृतः चरित्वा। सः ईयते अमृतो यत्र कामं’(बृ.उ.४.३.१२) इति। ७९६६स्थितिगतिप्रत्ययभेदः च न अनिष्क्रान्ते जन्तौ सामञ्जस्यं अश्नुवीत — इति। ७९६७न इत्युच्यते — न हि सुप्तस्य जन्तोः क्षणमात्रेण योजनशतान्तरितं देशं पर्येतुं विपर्येतुं च ततः सामर्थ्यं सम्भाव्यते। ७९६८क्वचित् च प्रत्यागमनवर्जितं स्वप्नं श्रावयति — कुरुषु अहं अद्य शयानो निद्रया अभिप्लुतः, स्वप्ने पञ्चालान् अभिगतः च अस्मिन् प्रतिबुद्धः च — इति। ७९६९देहात् चेत् अपेयात्, पञ्चालेषु एव प्रतिबुध्येत, तान् असौ अभिगतः इति। कुरुषु एव तु प्रतिबुध्यते। ७९७०येन च अयं देहेन देशान्तरं अश्नुवानो मन्यते, तं अन्ये पार्श्वस्थाः शयनदेशे एव पश्यन्ति। ७९७१यथाभूतानि च अयं देशान्तराणि स्वप्ने पश्यति, न तानि तथाभूतानि एव भवन्ति। ७९७२परिधावन् चेत् पश्येत्, जाग्रद्वत् वस्तुभूतं अर्थं आकलयेत्। ७९७३दर्शयति च श्रुतिः अन्तरा एव देहे स्वप्नं — ‘सः यत्र एतत् स्वप्न्यया चरति’ इति उपक्रम्य ‘स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते’(बृ.उ.२.१.१८) इति। ७९७४अतः च श्रुत्युपपत्तिविरोधात् बहिष्कुलायश्रुतिः गौणी व्याख्यातव्या — बहिः इव कुलायात् अमृतः चरित्वा इति; ७९७५यो हि वसन् अपि शरीरे न तेन प्रयोजनं करोति, सः बहिः इव शरीरात् भवति — इति। ७९७६स्थितिगतिप्रत्ययभेदोऽपि एवं सति विप्रलम्भः ७९७७एव अभ्युपगन्तव्यः॥
५०९७९७८कालविसंवादोऽपि च स्वप्ने भवति — रजन्यां सुप्तो वासरं भारते वर्षे मन्यते; ७९७९तथा मुहूर्तमात्रवर्तिनि स्वप्ने कदाचित् बहून् वर्षपूगान् अतिवाहयति। ७९८०निमित्तानि अपि च स्वप्ने न बुद्धये कर्मणे वा उचितानि विद्यन्ते। ७९८१करणोपसंहारात् हि न अस्य ७९८२रथादिग्रहणाय चक्षुरादीनि सन्ति। रथादिनिर्वर्तने अपि कुतोऽस्य निमेषमात्रेण सामर्थ्यं दारूणि वा। ७९८३बाध्यन्ते च एते रथादयः ७९८४स्वप्नदृष्टाः प्रबोधे। स्वप्ने एव च एते सुलभबाधा भवन्ति, आद्यन्तयोः व्यभिचारदर्शनात् — ७९८५रथोऽयं इति हि कदाचित् स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः सम्पद्यते, मनुष्योऽयं इति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः। ७९८६स्पष्टं च अभावं रथादीनां स्वप्ने श्रावयति शास्त्रं — ‘न तत्र रथाः न रथयोगाः न पन्थानो भवन्ति’(बृ.उ.४.३.१०) इत्यादि। ७९८७तस्मात् मायामात्रं स्वप्नदर्शनम्॥३॥
५१०मायामात्रत्वात् तर्हि न कश्चित् स्वप्ने परमार्थगन्धोऽस्ति इति — न इत्युच्यते — ७९८८–७९९१सूचकः च हि स्वप्नो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः। ७९९२तथा हि श्रूयते — ‘यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियःꣳ स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने’(छा.उ.५.२.८) इति। तथा ‘पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति सः एनं हन्ति’ इति एवमादिभिः स्वप्नैः अचिरजीवित्वं आवेद्यत इति श्रावयति। ७९९३आचक्षते च स्वप्नाध्यायविदः — कुञ्जरारोहणादीनि स्वप्ने धन्यानि, खरयानादीनि अधन्यानि’ इति। ७९९४मन्त्रदेवताद्रव्यविशेषनिमित्ताः च केचित् स्वप्नाः सत्यार्थगन्धिनो भवन्ति इति मन्यन्ते। ७९९५तत्र अपि भवतु नाम सूच्यमानस्य वस्तुनः सत्यत्वम्। सूचकस्य तु स्त्रीदर्शनादेः भवति एव वैतथ्यं, बाध्यमानत्वात् इत्यभिप्रायः। ७९९६तस्मात् उपपन्नं स्वप्नस्य मायामात्रत्वम्॥
५११७९९७यत् उक्तं — ‘आह हि’ इति तत् एवं सति भाक्तं व्याख्यातव्यं — ७९९८यथा ‘लाङ्गलं गवादीन् उद्वहति’ इति निमित्तमात्रत्वात् एवं उच्यते, ७९९९–८०००न तु प्रत्यक्षं एव लाङ्गलं गवादीन् उद्वहति। एवं निमित्तमात्रत्वात् — सुप्तो रथादीन् सृजते, ‘सः हि कर्ता’ — इति च उच्यते। न तु प्रत्यक्षं एव सुप्तो रथादीन् सृजति। ८००१निमित्तत्वं तु अस्य रथादिप्रतिभाननिमित्तमोदत्रासादिदर्शनात् तन्निमित्तभूतयोः सुकृतदुष्कृतयोः कर्तृत्वेन इति वक्तव्यम्। ८००२अपि च ८००३जागरिते विषयेन्द्रियसंयोगात् आदित्यादिज्योतिर्व्यतिकरात् च आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं दुर्विवेचनं इति तद्विवेचनाय स्वप्ने उपन्यस्तः। ८००४तत्र यदि रथादिसृष्टिवचनं श्रुत्या नीयेत, ततः स्वयंज्योतिष्ट्वं न निर्णीतं स्यात्। ८००५तस्मात् रथाद्यभाववचनं श्रुत्या, रथादिसृष्टिवचनं तु भक्त्या इति व्याख्येयम्। ८००६एतेन निर्माणश्रवणं व्याख्यातम्। ८००७यत् अपि उक्तं — ‘प्राज्ञं एनं निर्मातारं आमनन्ति’ इति, तत् अपि असत्, श्रुत्यन्तरे ‘स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति’(बृ.उ.४.३.९) इति जीवव्यापारश्रवणात्। ८००८इह अपि ‘यः एषः सुप्तेषु जागर्ति’(कः.उ.२.२.८) इति प्रसिद्धानुवादात् जीव एव अयं कामानां निर्माता सङ्कीर्त्यते। तस्य तु वाक्यशेषेण ‘तत् एव शुक्रं तत् ब्रह्म’ इति जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभावः उपदिश्यते — ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.९.४) इत्यादिवत् — इति न ब्रह्मप्रकरणं विरुध्यते। ८००९न च अस्माभिः स्वप्ने अपि प्राज्ञव्यापारः प्रतिषिध्यते, ८०१०तस्य सर्वेश्वरत्वात् सर्वासु अपि अवस्थासु अधिष्ठातृत्वोपपत्तेः। ८०११पारमार्थिकः तु न अयं सन्ध्याश्रयः सर्गः वियदादिसर्गवत् — इति एतावत् प्रतिपाद्यते। ८०१२न च वियदादिसर्गस्य अपि आत्यन्तिकं सत्यत्वं अस्ति। ८०१३प्रतिपादितं हि ‘तत् अनन्यत्वं आरम्भणशब्दादिभ्यः’(ब्र.सू.२.१.१४) इति अत्र समस्तस्य प्रपञ्चस्य मायामात्रत्वम्। ८०१४प्राक् तु ब्रह्मात्मत्वदर्शनात् वियदादिप्रपञ्चो व्यवस्थितरूपो भवति। सन्ध्याश्रयः तु प्रपञ्चः प्रतिदिनं बाध्यते — इति अतः वैशेषिकं इदं सन्ध्यस्य मायामात्रत्वं उदितम्॥४॥
५१२८०१५–८०१६अथ अपि स्यात् — परस्य एव तावत् आत्मनो अंशः जीवः — अग्नेः इव विस्फुलिङ्गः। ८०१७तत्र एवं सति यथा अग्निविस्फुलिङ्गयोः समाने दहनप्रकाशनशक्ती भवतः, एवं जीवेश्वरयोः अपि ज्ञानैश्वर्यशक्ती। ८०१८ततः च जीवस्य ज्ञानैश्वर्यवशात् साङ्कल्पिकी स्वप्ने रथादिसृष्टिः भविष्यति इति। ८०१९अत्र उच्यते — सति अपि जीवेश्वरयोः अंशांशिभावे प्रत्यक्षं एव जीवस्य ईश्वरविपरीतधर्मत्वम्। ८०२०किं पुनः जीवस्य ईश्वरसमानधर्मत्वं नास्ति एव ? ८०२१न नास्ति एव। ८०२२–८०२३विद्यमानं अपि तत् तिरोहितं अविद्यादिव्यवधानात्। तत् पुनः तिरोहितं सत् परमेश्वरं अभिध्यायतो ८०२४यतमानस्य ८०२५जन्तोः विधूतध्वान्तस्य — तिमिरतिरस्कृता इव दृक्शक्तिः औषधवीर्यात् — ईश्वरप्रसादात् ८०२६संसिद्धस्य कस्यचित् एव आविर्भवति, न स्वभावतः एव, सर्वेषां जन्तूनाम्। ८०२७कुतः ? ८०२८ततो हि ८०२९ईश्वरात् हेतोः, अस्य जीवस्य, बन्धमोक्षौ भवतः — ईश्वरस्वरूपापरिज्ञानात् बन्धः, तत्स्वरूपपरिज्ञानात् तु मोक्षः। ८०३०तथा च श्रुतिः — ‘ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैः जन्ममृत्युप्रहाणिः। ८०३१तस्य अभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः’(श्वे.उ.१.११) इति एवमाद्या॥५॥
५१३८०३३कस्मात् पुनः जीवः परमात्मांशः एव सन् तिरस्कृतज्ञानैश्वर्यो भवति ? ८०३४युक्तं तु ज्ञानैश्वर्ययोः अतिरस्कृतत्वं, विस्फुलिङ्गस्य इव दहनप्रकाशनयोः — इति। ८०३५उच्यते — ८०३६सत्यं एव एतत्। ८०३७सोऽपि तु जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरोभावः, देहयोगात् ८०३८देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनादियोगात् भवति। ८०३९अस्ति च अत्र उपमा — यथा अग्नेः दहनप्रकाशनसम्पन्नस्य अपि अरणिगतस्य दहनप्रकाशने तिरोहिते भवतः, ८०४०यथा वा भस्मच्छन्नस्य — ८०४१एवं अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहाद्युपाधियोगात् तदविवेकभ्रमकृतो जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरोभावः। ८०४२वाशब्दो जीवस्य ईश्वरात् अन्यत्वशङ्काव्यावृत्त्यर्थः। ८०४३ननु अन्य एव जीवः ईश्वरात् अस्तु, तिरस्कृतज्ञानैश्वर्यत्वात्। किं देहयोगकल्पनया ? ८०४४–८०४५न इत्युच्यते — न हि अन्यत्वं जीवस्य ईश्वरात् उपपद्यते — ‘सा इयं देवता ऐक्षत’(छा.उ.६.३.२) इति उपक्रम्य ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य’(छा.उ.६.३.२) इति आत्मशब्देन जीवस्य परामर्शात्; ‘तत्सत्यꣳ सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’(छा.उ.६.८.७) इति च जीवाय उपदिशति ईश्वरात्मत्वम्। ८०४६अतः अनन्यः एव ईश्वरात् जीवः सन् देहयोगात् तिरोहितज्ञानैश्वर्यो भवति। ८०४७अतः च न साङ्कल्पिकी जीवस्य स्वप्ने रथादिसृष्टिः घटते। ८०४८यदि च साङ्कल्पिकी स्वप्ने रथादिसृष्टिः स्यात्, नैव अनिष्टं कश्चित् स्वप्नं पश्येत्, ८०४९–८०५०न हि कश्चित् अनिष्टं सङ्कल्पयते। यत् पुनः उक्तं — जागरितदेशश्रुतिः स्वप्नस्य सत्यत्वं ख्यापयति इति, न तत्साम्यवचनं सत्यत्वाभिप्रायं, ८०५१स्वयंज्योतिष्ट्वविरोधात्, ८०५२श्रुत्या एव च स्वप्ने रथाद्यभावस्य दर्शितत्वात्। ८०५३जागरितप्रभववासनानिर्मितत्व तु स्वप्नस्य तत्तुल्यनिर्भासत्वाभिप्रायं तत्। ८०५४तस्मात् उपपन्नं स्वप्नस्य मायामात्रत्वम्॥६॥
५१४८०५८स्वप्नावस्था परीक्षिता। सुषुप्तावस्था इदानीं परीक्ष्यते। ८०५९तत्र एताः सुषुप्तविषयाः श्रुतयो भवन्ति। क्वचित् श्रूयते — ‘तत् यत्र एतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति’(छा.उ.८.६.३) इति। ८०६०अन्यत्र तु नाडीः एव अनुक्रम्य श्रूयते — ‘ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते’(बृ.उ.२.१.१९) इति। ८०६१–८०६२तथा अन्यत्र नाडीः एव अनुक्रम्य — ‘तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति’(कौ.उ.४.१९) इति; तथा अन्यत्र — ‘यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः तस्मिन् शेते’(बृ.उ.२.१.१७) इति; तथा अन्यत्र — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वं अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति। तथा — ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद न अन्तरं’(बृ.उ.४.३.२१) इति च॥
५१५८०६३तत्र संशयः — ८०६४किं एतानि नाड्यादीनि परस्परनिरपेक्षाणि भिन्नानि सुषुप्तिस्थानानि, आहोस्वित् परस्परापेक्षया एकं सुषुप्तिस्थानं इति। किं तावत् प्राप्तं ? भिन्नानि इति। ८०६५कुतः ? एकार्थत्व — ८०६६न हि एकार्थानां क्वचित् परस्परापेक्षत्वं दृश्यते व्रीहियवादीनाम्। ८०६७–८०६८नाड्यादीनां च एकार्थता सुषुप्तौ दृश्यते, ‘नाडीषु सृप्तो भवति’(छा.उ.८.६.३) ‘पुरीतति शेते’(बृ.उ.२.१.१९) इति च तत्र तत्र सप्तमीनिर्देशस्य तुल्यत्वात्। ननु न एवं सति सप्तमीनिर्देशो दृश्यते — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति। ८०६९न एषः दोषः, तत्र अपि सप्तम्यर्थस्य गम्यमानत्वात् — ८०७०वाक्यशेषो हि तत्र आयतनैषी जीवः सत् उपसर्पति इत्याह — ‘अन्यत्र आयतनं अलब्ध्वा ८०७१प्राणं एव आश्रयते’(छा.उ.६.८.२) इति; प्राणशब्देन तत्र प्रकृतस्य सतः उपादानात्। ८०७२आयतनं च सप्तम्यर्थः, ८०७३सप्तमीनिर्देशोऽपि तत्र वाक्यशेषे दृश्यते — ‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामहे’(छा.उ.६.९.२) इति। ८०७४सर्वत्र च विशेषविज्ञानोपरमलक्षणं सुषुप्तं न विशिष्यते। ८०७५तस्मात् एकार्थत्व नाड्यादीनां विकल्पेन कदाचित् किञ्चित् स्थानं स्वापाय उपसर्पति — इति॥
५१६८०७६–८०७७एवं प्राप्ते, प्रतिपाद्यते — तदभावो नाडीषु आत्मनि च इति। तदभावः इति, तस्य प्रकृतस्य स्वप्नदर्शनस्य अभावः सुषुप्तं इत्यर्थः। नाडीषु आत्मनि च इति ८०७८समुच्चयेन एतानि नाड्यादीनि स्वापाय उपसर्पति, न विकल्पेन — इत्यर्थः। ८०७९कुतः ? तत् श्रुतेः। तथा हि सर्वेषां एव नाड्यादीनां तत्र तत्र सुषुप्तिस्थानत्वं श्रूयते। तत् च समुच्चये सङ्गृहीतं भवति। ८०८०–८०८१विकल्पे हि एषां, पक्षे बाधः स्यात्। ननु एकार्थत्व विकल्पो नाड्यादीनां व्रीहियवादिवत् — इति उक्तं; ८०८२न इत्युच्यते — ८०८३न हि एकविभक्तिनिर्देशमात्रेण एकार्थत्वं विकल्पः च आपतति, नानार्थत्वसमुच्चययोः अपि एकविभक्तिनिर्देशदर्शनात् — प्रासादे शेते पर्यङ्के शेते इति एवमादिषु, ८०८४तथा इह अपि नाडीषु पुरीतति ब्रह्मणि च स्वपिति इति उपपद्यते समुच्चयः। ८०८५तथा च श्रुतिः — ‘तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथ अस्मिन् प्राणे एव एकधा भवति’(कौ.उ.४.१९) इति ८०८६समुच्चयं नाडीनां प्राणस्य च सुषुप्तौ श्रावयति, ८०८७एकवाक्योपादानात्। ८०८८प्राणस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतं — ‘प्राणः तथा अनुगमात्’(ब्र.सू.१.१.२८) ८०८९इति अत्र। यत्र अपि निरपेक्षा इव नाडीः सुप्तिस्थानत्वेन श्रावयति — ‘आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति’(छा.उ.८.६.३) इति, तत्र अपि प्रदेशान्तरप्रसिद्धस्य ब्रह्मणोऽप्रतिषेधात् नाडीद्वारेण ब्रह्मणि एव अवतिष्ठते इति प्रतीयते। ८०९०न च एवं अपि ८०९१नाडीषु सप्तमी विरुध्यते, नाडीद्वारा अपि ब्रह्मोपसर्पन् सृप्तः एव नाडीषु भवति — ८०९२–८०९३यो हि गङ्गया सागरं गच्छति, गतः एव सः गङ्गायां भवति। भवति च ८०९४अत्र रश्मिनाडीद्वारात्मकस्य ब्रह्मलोकमार्गस्य विवक्षितत्वात् नाडीस्तुत्यर्थं सृप्तिसङ्कीर्तनं — ‘नाडीषु सृप्तो भवति’(छा.उ.८.६.३) इति उक्त्वा ‘तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति’(छा.उ.८.६.३) इति ब्रुवन् नाडीः प्रशंसति। ८०९५ब्रवीति च पाप्मस्पर्शाभावे हेतुं ‘तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.८.६.३) इति — तेजसा नाडीगतेन पित्ताख्येन अभिव्याप्तकरणो न बाह्यान् विषयान् ईक्षत इत्यर्थः। अथवा ८०९६–८०९७तेजसा इति ८०९८ब्रह्मणे एव अयं निर्देशः, श्रुत्यन्तरे। ‘ब्रह्म एव तेजः एव’(बृ.उ.४.४.७) इति तेजःशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात्। ब्रह्मणा हि तदा सम्पन्नो भवति नाडीद्वारेण, अतः तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति इत्यर्थः — ब्रह्मसम्पत्तिः च पाप्मस्पर्शाभावे हेतुः समधिगतः ‘सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते अपहतपाप्मा हि एषः ब्रह्मलोकः’(छा.उ.८.४.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ८०९९एवं च सति प्रदेशान्तरप्रसिद्धेन ब्रह्मणा सुषुप्तिस्थानेन अनुगतो नाडीनां समुच्चयः समधिगतो भवति। ८१००तथा पुरीततोऽपि ब्रह्मप्रक्रियायां सङ्कीर्तनात् तत् अनुगुणं एव सुषुप्तिस्थानत्वं विज्ञायते — ८१०१‘यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः तस्मिन् शेते’(बृ.उ.२.१.१७) इति हृदयाकाशे सुषुप्तिस्थाने प्रकृते इदं उच्यते — ‘पुरीतति शेते’(बृ.उ.२.१.१९) इति। ८१०२पुरीतत् इति हृदयपरिवेष्टनं उच्यते। तदन्तर्वर्तिनि अपि हृदयाकाशे शयानः शक्यते ‘पुरीतति शेते’ इति वक्तुं — प्राकारपरिक्षिप्ते अपि हि पुरे वर्तमानः ८१०३प्राकारे वर्तत इत्युच्यते। ८१०४हृदयाकाशस्य च ब्रह्मत्वं समधिगतं ‘दहरः उत्तरेभ्यः’(ब्र.सू.१.३.१४) इति अत्र। ८१०५–८१०६तथा नाडीपुरीतत्समुच्चयोऽपि ‘ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते’(बृ.उ.२.१.१९) इति एकवाक्योपादानात् अवगम्यते। सत्प्राज्ञयोः च प्रसिद्धं एव ब्रह्मत्वम्। ८१०७एवं एतासु श्रुतिषु त्रीणि एव सुषुप्तिस्थानानि सङ्कीर्तितानि — नाड्यः पुरीतत् ब्रह्म च इति। ८१०८तत्र अपि द्वारमात्रं नाड्यः पुरीतत् च, ब्रह्म एव तु एकं अनपायि सुषुप्तिस्थानम्। ८१०९अपि च नाड्यः पुरीतत् वा जीवस्य उपाध्याधार एव भवति — ८११०तत्र अस्य करणानि वर्तन्ते इति। ८१११न हि उपाधिसम्बन्धं अन्तरेण स्वतः एव जीवस्य आधारः कश्चित् सम्भवति, ८११२–८११३ब्रह्माव्यतिरेकेण ८११४स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वात्। ब्रह्माधारत्वं अपि अस्य सुषुप्ते नैव आधाराधेयभेदाभिप्रायेण उच्यते। कथं तर्हि ? तादात्म्याभिप्रायेण; यतः आह — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वं अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति; स्वशब्देन आत्मा अभिलप्यते, स्वरूपं आपन्नः सुप्तो भवति इत्यर्थः। ८११५अपि च न कदाचित् जीवस्य ब्रह्मणा सम्पत्तिः नास्ति, स्वरूपस्य अनपायित्वात्। ८११६स्वप्नजागरितयोः तु उपाधिसम्पर्कवशात् पररूपापत्तिं इव अपेक्ष्य तदुपशमात् सुषुप्ते स्वरूपापत्तिः विवक्ष्यते — ‘स्वं अपीतो भवति’ इति। ८११७अतः च सुषुप्तावस्थायां कदाचित् सता सम्पद्यते, कदाचित् न सम्पद्यते — इति अयुक्तम्। ८११८अपि च ८११९स्थानविकल्पाभ्युपगमे अपि विशेषविज्ञानोपशमलक्षणं तावत् सुषुप्तं न क्वचित् विशिष्यते। ८१२०–८१२१तत्र सति सम्पन्नः तावत् एकत्वात् न विजानाति इति युक्तं, ‘तत् केन कं विजानीयात्’(छा.उ.२.४.१४) इति श्रुतेः। नाडीषु पुरीतति च शयानस्य न किञ्चित् अविज्ञाने कारणं शक्यं विज्ञातुं, भेदविषयत्वात्, ८१२२–८१२३‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात् तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत्’(बृ.उ.४.३.३१) इति श्रुतेः। ननु भेदविषयस्य अपि अतिदूरादिकारणं अविज्ञाने स्यात्; ८१२४बाढं एवं स्यात्, यदि जीवः स्वतः परिच्छिन्नोऽभ्युपगम्येत — ८१२५यथा विष्णुमित्रः प्रवासी स्वगृहं ८१२६न पश्यति इति। न तु जीवस्य उपाधिव्यतिरेकेण परिच्छेदो विद्यते। ८१२७उपाधिगतं एव अतिदूरादिकारणं अविज्ञाने इति यदि उच्येत, ८१२८तथा अपि उपाधेः उपशान्तत्वात् सति एव सम्पन्नः न विजानाति इति युक्तम्। ८१२९न च वयं इह तुल्यवत् नाड्यादिसमुच्चयं प्रतिपादयामः। ८१३०–८१३१न हि नाड्यः सुप्तिस्थानं पुरीतत् च इति अनेन विज्ञानेन किञ्चित् प्रयोजनं अस्ति। न हि एतद्विज्ञानप्रतिबद्धं किञ्चित् फलं श्रूयते। ८१३२न अपि एतद्विज्ञानं फलवतः कस्यचित् अङ्गं उपदिश्यते। ८१३३ब्रह्म तु अनपायि सुप्तिस्थानं — इति एतत् प्रतिपादयामः। ८१३४तेन तु विज्ञानेन प्रयोजनं अस्ति जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावधारणं स्वप्नजागरितव्यवहारविमुक्तत्वावधारणं च। ८१३५तस्मात् आत्मा एव सुप्तिस्थानम्॥७॥
५१७८१३६–८१३७यस्मात् च आत्मा एव सुप्तिस्थानं, अतः एव च कारणात् नित्यवत् एव अस्मात् आत्मनः प्रबोधः स्वापाधिकारे शिष्यते, ‘कुतः एतत् आगात्’(बृ.उ.२.१.१६) इति अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनावसरे — ‘यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्ति एवं एव अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः’(बृ.उ.२.१.२०) इत्यादिना, ‘सतः आगम्य न विदुः सतः आगच्छामहे’(छा.उ.६.१०.२) इति च। ८१३८विकल्प्यमानेषु तु सुषुप्तिस्थानेषु, कदाचित् नाडीभ्यः प्रतिबुध्यते कदाचित् पुरीततः कदाचित् आत्मनः — इति अशासिष्यत्। ८१३९तस्मात् अपि आत्मा एव सुप्तिस्थानं इति॥८॥
५१८८१४१तस्याः पुनः सत्सम्पत्ति प्रतिबुध्यमानः किं यः एव सत्सम्पन्नः सः एव प्रतिबुध्यते, उत सः वा अन्यो वा इति चिन्त्यते। ८१४२तत्र प्राप्तं तावत् — अनियमः इति। ८१४३कुतः ? ८१४४यदा हि जलराशौ कश्चित् जलबिन्दुः प्रक्षिप्यते, जलराशिः एव सः तदा भवति, पुनः उद्धरणे च सः एव जलबिन्दुः भवति इति दुःसम्पादं — ८१४५तद्वत् सुप्तः परेण एकत्वं आपन्नः सम्प्रसीदति इति न सः एव पुनः उत्थातुं अर्हति; ८१४६तस्मात् सः ८१४७एव ईश्वरो वा अन्यो वा जीवः प्रतिबुध्यते इति॥
५१९एवं प्राप्ते, इदं आह — सः एव तु जीवः सुप्तः स्वास्थ्यं गतः पुनः उत्तिष्ठति, न अन्यः। ८१४८कस्मात् ? ८१४९कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः। ८१५०विभज्य हेतुं दर्शयिष्यामि। ८१५१कर्मशेषानुष्ठानदर्शनात् तावत् सः एव उत्थातुं अर्हति न अन्यः। ८१५२तथा हि — पूर्वेद्युः अनुष्ठितस्य कर्मणः अपरेद्युः शेषं अनुतिष्ठन् दृश्यते। ८१५३न च अन्येन सामिकृतस्य कर्मणः अन्यः शेषक्रियायां प्रवर्तितुं उत्सहते, ८१५४अतिप्रसङ्गात्। ८१५५तस्मात् एकः एव पूर्वेद्युः अपरेद्युः च एकस्य कर्मणः कर्ता इति गम्यते। ८१५६इतः च सः एव उत्तिष्ठति, यत् कारणं अतीते अहनि अहं अदः अद्राक्षं इति पूर्वानुभूतस्य पश्चात् स्मरणं अन्यस्य उत्थाने न उपपद्यते। ८१५७न हि अन्यदृष्टं अन्योऽनुस्मर्तुं अर्हति। ८१५८सोऽहं अस्मि इति च आत्मानुस्मरणं आत्मान्तरोत्थाने न अवकल्पते। ८१५९शब्देभ्यः च तस्य एव उत्थानं अवगम्यते। तथा हि — ‘पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोनि आद्रवति बुद्धान्ताय एव’(बृ.उ.४.३.१६) ‘इमाः सर्वाः प्रजा अहरहः गच्छन्ति एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’(छा.उ.८.३.२) ‘ते इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दꣳशो वा मशको वा यत् यत् भवन्ति तदाभवन्ति’(छा.उ.६.९.३) इति एवं आदयः शब्दाः स्वापप्रबोधाधिकारपठिता न आत्मान्तरोत्थाने सामञ्जस्यं ईयुः। ८१६०कर्मविद्याविधिभ्यः च एवं एव अवगम्यते। ८१६१–८१६२अन्यथा हि कर्मविद्याविधयोऽनर्थकाः स्युः। अन्योत्थानपक्षे हि सुप्तमात्रो मुच्यते इति आपद्येत। ८१६३एवं चेत् स्यात्, वद किं कालान्तरफलेन कर्मणा विद्यया वा कृतं स्यात् ? ८१६४अपि च ८१६५अन्योत्थानपक्षे यदि तावत् शरीरान्तरे व्यवहरमाणो जीवः उत्तिष्ठेत्, तत्रत्यव्यवहारलोपप्रसङ्गः स्यात्। ८१६६अथ तत्र सुप्तः उत्तिष्ठेत्, कल्पनानर्थक्यं स्यात्। ८१६७यो हि यस्मिन् शरीरे सुप्तः सः तस्मिन् न उत्तिष्ठति, अन्यस्मिन् शरीरे सुप्तः अन्यस्मिन् उत्तिष्ठति इति कोऽस्यां कल्पनायां लाभः स्यात् ? ८१६८अथ मुक्तः उत्तिष्ठेत्, अन्तवान् मोक्षः आपद्येत। ८१६९निवृत्ताविद्यस्य च पुनः उत्थानं अनुपपन्नम्। ८१७०एतेन ईश्वरस्य उत्थानं प्रत्युक्तं, ८१७१नित्यनिवृत्ताविद्यत्वात्। ८१७२अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशौ च दुर्निवारौ अन्योत्थानपक्षे स्याताम्। ८१७३–८१७५तस्मात् सः एव उत्तिष्ठति, न अन्यः इति। यत् पुनः उक्तं — यथा जलराशौ प्रक्षिप्तो जलबिन्दुः न उद्धर्तुं शक्यते, एवं सति सम्पन्नो जीवो न उत्पतितुं अर्हति इति, तत् परिह्रियते — युक्तं तत्र विवेककारणाभावात् जलबिन्दोः अनुद्धरणं, इह तु विद्यते विवेककारणं — कर्म च अविद्या च, इति वैषम्यम्। ८१७६दृश्यते च दुर्विवेचनयोः अपि अस्मज्जातीयैः क्षीरोदकयोः संसृष्टयोः हंसेन विवेचनम्। ८१७७अपि च न जीवो नाम कश्चित् परस्मात् अन्यो विद्यते, यो जलबिन्दुः इव जलराशेः सतो विविच्येत। ८१७८सत् एव तु उपाधिसम्पर्कात् जीवः इति उपचर्यते इति असकृत् प्रपञ्चितम्। ८१७९एवं सति यावत् एकोपाधिगता बन्धानुवृत्तिः, तावत् एकजीवव्यवहारः। ८१८०उपाध्यन्तरगतायां तु बन्धानुवृत्तौ जीवान्तरव्यवहारः। ८१८१सः एवायमुपाधिः स्वापप्रबोधयोः बीजाङ्कुरन्यायेन — ८१८२इति अतः सः एव जीवः प्रतिबुध्यते इति युक्तम्॥९॥
५२०अस्ति ८१८३–८१८५मुग्धो नाम, यं मूर्छितः इति लौकिकाः कथयन्ति। ८१८६सः तु किमवस्थः इति परीक्षायां, उच्यते — ८१८७तिस्रः तावत् अवस्थाः शरीरस्थस्य जीवस्य प्रसिद्धाः — जागरितं स्वप्नः सुषुप्तं इति। ८१८८चतुर्थी शरीरात् अपसृप्तिः। ८१८९न तु पञ्चमी काचित् अवस्था जीवस्य श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्धा अस्ति। ८१९०तस्मात् चतसृणां एव अवस्थानां अन्यतमा अवस्था मूर्छा — इति॥
५२१८१९१एवं प्राप्ते, ब्रूमः — ८१९२न तावन्मुग्धो जागरितावस्थो भवितुं अर्हति। ८१९३न हि अयं इन्द्रियैः विषयान् ईक्षते। ८१९४स्यात् एतत् — इषुकारन्यायेन मुग्धो भविष्यति — ८१९५यथा इषुकारो जाग्रत् अपि इष्वासक्तमनस्तया न अन्यान् विषयान् ईक्षते, एवं मुग्धो मुसलसम्पातादिजनितदुःखानुभवव्यग्रमनस्तया जाग्रत् अपि न अन्यान् विषयान् ईक्षते इति; ८१९६न, अचेतयमानत्वात्। इषुकारो हि व्यापृतमनाः ब्रवीति — इषुं एव अहं एतावन्तं कालं उपलभमानोऽभूवं इति, मुग्धः तु लब्धसंज्ञो ब्रवीति — अन्धे तमसि अहं एतावन्तं कालं प्रक्षिप्तोऽभूवं, न किञ्चित् मया चेतितं इति। ८१९७जाग्रतः च एकविषयविषक्तचेतसोऽपि देहो विध्रियते। मुग्धस्य तु देहो धरण्यां पतति। ८१९८तस्मात् न जागर्ति। ८१९९–८२००न अपि स्वप्नान् पश्यति, निःसंज्ञत्वात्। न अपि मृतः, प्राणोष्मणोः भावात् — ८२०१मुग्धे हि जन्तौ मृतोऽयं स्यात् न वा मृतः इति संशयानाः, ऊष्मा अस्ति नास्ति इति ८२०२हृदयदेशं आलभन्ते निश्चयार्थं, प्राणोऽस्ति नास्ति इति च नासिकादेशम्। यदि प्राणोष्मणोः अस्तित्वं न अवगच्छन्ति, ततो मृतोऽयं इति अध्यवसाय ८२०३दहनाय अरण्यं नयन्ति। ८२०४अथ तु प्राणं ऊष्माणं वा प्रतिपद्यन्ते, ततो न अयं मृतः इति अध्यवसाय ८२०५संज्ञालाभाय भिषज्यन्ति। ८२०६पुनः उत्थानात् च न दिष्टं गतः। ८२०७न हि यमराष्ट्रात् प्रत्यागच्छति। ८२०८अस्तु तर्हि सुषुप्तः, ८२०९निःसंज्ञत्वात्, अमृतत्वात् च; न, वैलक्षण्यात् — मुग्धः कदाचित् चिरं अपि न उच्छ्वसिति, सवेपथुः अस्य देहो भवति, भयानकं च वदनं, विस्फारिते ८२१०नेत्रे। सुषुप्तः तु प्रसन्नवदनः तुल्यकालं पुनः पुनः उच्छ्वसिति, निमीलिते अस्य नेत्रे भवतः, न च अस्य देहो वेपते। पाणिपेषणमात्रेण च सुषुप्तं उत्थापयन्ति, न तु ८२११मुग्धं मुद्गरघातेन अपि। ८२१२निमित्तभेदः च भवति मोहस्वापयोः — मुसलसम्पातादिनिमित्तत्वात् मोहस्य, श्रमादिनिमित्तत्वात् च स्वापस्य। ८२१३न च लोके अस्ति प्रसिद्धिः — मुग्धः सुप्तः इति। ८२१४परिशेषात् अर्धसम्पत्तिः मुग्धता इति अवगच्छामः — ८२१५निःसंज्ञत्वात् सम्पन्नः, इतरस्मात् च वैलक्षण्यात् असम्पन्नः इति॥
५२२८२१६कथं पुनः अर्धसम्पत्तिः मुग्धता इति शक्यते वक्तुं ? ८२१७यावता सुषुप्तं प्रति तावत् उक्तं श्रुत्या — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति, ‘अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति’(बृ.उ.४.३.२२) ‘न एतं सेतुं अहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युः न शोको न सुकृतं न दुष्कृत’(छा.उ.८.४.१) इत्यादि। ८२१८जीवे हि सुकृतदुष्कृतयोः प्राप्तिः सुखित्वदुःखित्वप्रत्ययोत्पादनेन भवति। ८२१९न च सुखित्वप्रत्ययो दुःखित्वप्रत्ययो वा सुषुप्ते विद्यते। ८२२०मुग्धे अपि तौ प्रत्ययौ नैव विद्येते। ८२२१तस्मात् उपाध्युपशमात् सुषुप्तवत् मुग्धे अपि कृत्स्नसम्पत्तिः एव भवितुं अर्हति, न अर्धसम्पत्तिः इति। ८२२२अत्र उच्यते — ८२२३न ब्रूमः — मुग्धे अर्धसम्पत्तिः जीवस्य ब्रह्मणा भवति इति। ८२२४किं तर्हि ? अर्धेन सुषुप्तपक्षस्य भवति मुग्धत्वं, अर्धेन अवस्थान्तरपक्षस्य — इति ब्रूमः। ८२२५दर्शिते च मोहस्य स्वापेन साम्यवैषम्ये। ८२२६द्वारं च एतत् मरणस्य। ८२२७यदा अस्य सावशेषं कर्म भवति, ८२२८तदा वाङ्मनसे प्रत्यागच्छतः। ८२२९यदा तु निरवशेषं कर्म भवति, ८२३०तदा प्राणोष्माणौ अपगच्छतः। ८२३१तस्मात् अर्धसम्पत्तिं ब्रह्मवित् इच्छन्ति। ८२३२यत् तु उक्तं — ८२३३न पञ्चमी काचित् अवस्था प्रसिद्धा अस्ति इति, न एषः दोषः; कादाचित्की इयं अवस्था इति न प्रसिद्धा स्यात्। ८२३४प्रसिद्धा च एषा लोकायुर्वेदयोः। ८२३५अर्धसम्पत्त्यभ्युपगमात् च न पञ्चमी गण्यते ८२३६इति अनवद्यम्॥१०॥
५२३८२३७–८२३८येन ब्रह्मणा सुषुप्त्यादिषु जीवः उपाध्युपशमात् सम्पद्यते, तस्य इदानीं स्वरूपं ८२३९श्रुतिवशेन निर्धार्यते। ८२४०सन्ति उभयलिङ्गाः श्रुतयो ब्रह्मविषयाः — ८२४१‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः’(छा.उ.३.१४.२) इति एवमाद्याः सविशेषलिङ्गाः; ८२४२‘अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं’(बृ.उ.३.८.८) इति एवमाद्याः च निर्विशेषलिङ्गाः। ८२४३किं आसु श्रुतिषु उभयलिङ्गं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यं, उत अन्यतरलिङ्गम्। ८२४४यदा अपि अन्यतरलिङ्गं, तदा अपि सविशेषं, उत निर्विशेषं — इति मीमांस्यते। ८२४५तत्र ८२४६–८२४७उभयलिङ्गश्रुत्यनुग्रहात् उभयलिङ्गं एव ब्रह्म इति एवं प्राप्ते ब्रूमः — ८२४८न तावत् स्वतः एव परस्य ब्रह्मणे उभयलिङ्गत्वं उपपद्यते। ८२४९न हि एकं वस्तु स्वतः एव रूपादिविशेषोपेतं तत् विपरीतं च इति अवधारयितुं शक्यं, विरोधात्। ८२५०अस्तु तर्हि स्थानतः, ८२५१पृथिव्याद्युपाधियोगात् इति। ८२५२तत् अपि न उपपद्यते — ८२५३न हि उपाधियोगात् अपि अन्यादृशस्य वस्तुनोऽन्यादृशः स्वभावः सम्भवति। न हि स्वच्छः सन् स्फटिकः अलक्तकाद्युपाधियोगात् अस्वच्छो भवति, ८२५४भ्रममात्रत्वात् अस्वच्छताभिनिवेशस्य। ८२५५उपाधीनां च अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात्। ८२५६अतः च अन्यतरलिङ्गपरिग्रहे अपि समस्तविशेषरहितं निर्विकल्पकं एव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यं, न तत् विपरीतम्। ८२५७सर्वत्र हि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरेषु वाक्येषु ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं’(कः.उ.१.३.१५), इति एवमादिषु अपास्तसमस्तविशेषं एव ब्रह्म उपदिश्यते॥११॥
५२४८२५९–८२६०अथ अपि स्यात् — यत् उक्तं, निर्विकल्पं एकलिङ्गं एव ब्रह्म न अस्य स्वतः स्थानतो वा उभयलिङ्गत्वं अस्ति इति, तत् न उपपद्यते। ८२६१कस्मात् ? भेदात्। ८२६२भिन्ना हि प्रतिविद्यं ब्रह्मणे आकाराः उपदिश्यन्ते, चतुष्पात् ब्रह्म, षोडशकलं ब्रह्म, वामनीत्वादिलक्षणं ब्रह्म, त्रैलोक्यशरीरवैश्वानरशब्दोदितं ब्रह्म, इति एवंजातीयकाः। ८२६३–८२६४तस्मात् सविशेषत्वं अपि ब्रह्मणोऽभ्युपगन्तव्यम्। ननु उक्तं न उभयलिङ्गत्वं ब्रह्मणः सम्भवति इति; ८२६५अयं अपि अविरोधः, उपाधिकृतत्वात् आकारभेदस्य। ८२६६अन्यथा हि निर्विषयं एव भेदशास्त्रं प्रसज्येत — इति चेत्, ८२६७न इति ब्रूमः। ८२६८कस्मात् ? प्रत्येकं अतद्वचनात्। प्रत्युपाधिभेदं हि अभेदं एव ब्रह्मणः श्रावयति शास्त्रं — ‘यः च अयं अस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यः च अयं अध्यात्मꣳ शारीरः तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयं एव सः योऽयं आत्मा’(बृ.उ.२.५.१) इत्यादि। ८२६९अतः च न भिन्नाकारयोगो ब्रह्मणः शास्त्रीय इति शक्यते वक्तुं, भेदस्य उपासनार्थत्वात्, अभेदे तात्पर्यात्॥१२॥
५२५८२७०–८२७१अपि च एवं भेददर्शननिन्दापूर्वकं अभेददर्शनं एव एके शाखिनः समामनन्ति — ‘मनसा एव इदं आप्तव्यं न इह नाना अस्ति किञ्चन।’(कः.उ.२.१.११) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(कः.उ.२.१.१०) इति। तथा अन्ये अपि — ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म मे तत्’(श्वे.उ.१.१२) इति ८२७२समस्तस्य भोग्यभोक्तृनियन्तृलक्षणस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मैकस्वभावतां अधीयते॥१३॥
५२६८२७३कथं पुनः आकारवदुपदेशिनीषु अनाकारोपदेशिनीषु च ब्रह्मविषयासु श्रुतिषु सतीषु, अनाकारं एव ब्रह्म अवधार्यते, न पुनः विपरीतं इति अतः उत्तरं पठति —८२७४
५२७८२७५रूपाद्याकाररहितं एव ब्रह्म अवधारयितव्यं, न रूपादिमत्। ८२७६कस्मात् ? तत्प्रधानत्वात्; ‘अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं’(बृ.उ.३.८.८) ‘अशब्दं अस्पर्शं अरूपं अव्ययं’(कः.उ.१.३.१५), ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) ‘दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ‘तत् एतत् ब्रह्म अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं अयं आत्मा ब्रह्म सर्वानुभूः’(बृ.उ.२.५.१९) इति एवं आदीनि वाक्यानि, निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वप्रधानानि, न अर्थान्तरप्रधानानि — ८२७७इति एतत् प्रतिष्ठापितं ‘तत् तु समन्वयात्’(ब्र.सू.१.१.४) इति अत्र। ८२७८तस्मात् एवंजातीयकेषु वाक्येषु यथाश्रुतं निराकारं एव ब्रह्म अवधारयितव्यम्। ८२७९इतराणि तु आकारवद्ब्रह्मविषयाणि वाक्यानि न तत्प्रधानानि। ८२८०उपासनाविधिप्रधानानि हि तानि। ८२८१तेषु असति विरोधे यथाश्रुतं आश्रयितव्यम्। सति तु विरोधे तत्प्रधानानि अतत्प्रधानेभ्यो बलीयांसि भवन्ति — इति एषः विनिगमनायां हेतुः, येन उभयीषु अपि श्रुतिषु ८२८२सतीषु अनाकारं एव ब्रह्म अवधार्यते, न पुनः विपरीतं इति॥१४॥८२८३
५२८का तर्हि आकारवद्विषयाणां श्रुतीनां गतिः इति अतः आह —
५२९यथा ८२८४–८२८५प्रकाशः सौरः चान्द्रमसो वा वियत् व्याप्य अवतिष्ठमानः अङ्गुल्याद्युपाधिसम्बन्धात् तेषु ऋजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तद्भावं इव प्रतिपद्यते, एवं ब्रह्म अपि पृथिव्याद्युपाधिसम्बन्धात् तदाकारतां इव प्रतिपद्यते। तदालम्बनो ब्रह्मणे आकारविशेषोपदेशः उपासनार्थो न विरुध्यते। ८२८६–८२८८एवं अवैयर्थ्यं आकारवद्ब्रह्मविषयाणां अपि वाक्यानां भविष्यति। ८२८९न हि वेदवाक्यानां कस्यचित् अर्थवत्त्वं कस्यचित् अनर्थवत्त्वं इति युक्तं प्रतिपत्तुं, प्रमाणत्वाविशेषात्। ८२९०ननु एवं अपि यत् पुरस्तात् प्रतिज्ञातं — न उपाधियोगात् अपि उभयलिङ्गत्वं ब्रह्मणोऽस्ति इति, तत् विरुध्यते; ८२९१न इति ब्रूमः — उपाधिनिमित्तस्य वस्तुधर्मत्वानुपपत्तेः। ८२९२उपाधीनां च अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात्। ८२९३सत्यां एव च नैसर्गिक्यां अविद्यायां लोकवेदव्यवहारावतारः इति ८२९४तत्र तत्र अवोचाम॥१५॥
५३०८२९५–८२९६आह च श्रुतिः चैतन्यमात्रं ८२९७विलक्षणरूपान्तररहितं निर्विशेषं ब्रह्म — ८२९८‘सः यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघनः एव एवं वा अरे अयं आत्मा अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव’(बृ.उ.४.५.१३) इति। एतत् उक्तं भवति — न अस्य आत्मनोऽन्तः बहिः वा चैतन्यात् अन्यत् रूपं अस्ति, च ऐतन्यं एव तु निरन्तरं अस्य स्वरूपं — यथा सैन्धवघनस्य अन्तः बहिः च लवणरसः एव निरन्तरो भवति, न रसान्तरं, तथा एव इति॥१६॥८२९९
५३१८३००–८३०१दर्शयति च श्रुतिः पररूपप्रतिषेधेन एव ब्रह्म — ८३०२निर्विशेषत्वात् — ‘अथ अतः आदेशो न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ‘अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि’(के.उ.१.४) ‘यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.४.१) इति एवमाद्या। ८३०३बाष्कलिना च बाध्वः पृष्टः सन् अवचनेन एव ब्रह्म प्रोवाच इति श्रूयते — ‘सः ह उवाच अधीहि भो इति सः तूष्णीं बभूव ८३०४तं ह द्वितीये तृतीये वा वचन उवाच ब्रूमः खलु ८३०५त्वं तु न विजानासि। ८३०६उपशान्तोऽयं आत्मा’ इति। ८३०७–८३०८तथा स्मृतिषु अपि परप्रतिषेधेन एव उपदिश्यते — ‘ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा अमृतं अश्नुते। ८३०९अनादिमत् परं ब्रह्म ८३१०न ८३११सत् तत् न असत् उच्यते’(भ.गी.१३.१२) इति एवं आद्यासु। तथा विश्वरूपधरो नारायणो नारदं उवाच इति स्मर्यते — ‘माया हि एषा मया सृष्टा यत् मां पश्यसि नारद।’(म.भा.१२.३३९.४५) ‘सर्वभूतगुणैः युक्तं न एवं मां ज्ञातुं अर्हसि’(म.भा.१२.३३९.४६) इति॥१७॥८३१२
५३२यतः एव च अयं आत्मा चैतन्यरूपो निर्विशेषो वाङ्मनसातीतः परप्रतिषेधोपदेश्यः, ८३१३अतः एव च अस्य उपाधिनिमित्तां अपारमार्थिकीं विशेषवत्तां अभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित् इति उपमा ८३१४उपादीयते मोक्षशास्त्रेषु — ८३१५‘यथा हि अयं ज्योतिः आत्मा विवस्वान् अपः भिन्ना बहुधा एकः अनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेषु एवं अजः अयं आत्मा’ इति, ८३१६‘एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्’(ब्र.बिं.१२) इति च एवमादिषु॥१८॥
५३३८३१७अत्र प्रत्यवस्थीयते —
५३४८३१८न जलसूर्यकादितुल्यत्वं इह उपपद्यते, तद्वत् अग्रहणात्। ८३१९सूर्यादिभ्यो हि मूर्तेभ्यः पृथग्भूतं विप्रकृष्टदेशं मूर्तं जलं गृह्यते। तत्र युक्तः सूर्यादिप्रतिबिम्बोदयः। ८३२०न तु आत्मा मूर्तः, न च अस्मात् पृथग्भूता विप्रकृष्टदेशाः च उपाधयः, ८३२१–८३२२सर्वगतत्वात् सर्वानन्यत्वात् च। ८३२३तस्मात् अयुक्तोऽयं दृष्टान्तः इति॥१९॥
५३५८३२४अत्र प्रतिविधीयते —
५३६८३२५युक्तः एव तु अयं दृष्टान्तः, विवक्षितांशसम्भवात्। ८३२६न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः क्वचित् कञ्चित् विवक्षितं अंशं मुक्त्वा सर्वसारूप्यं ८३२७केनचित् दर्शयितुं शक्यते। सर्वसारूप्ये हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावोच्छेदः एव स्यात्। न च इदं स्वमनीषया जलसूर्यकादिदृष्टान्तप्रणयनम्। ८३२८शास्त्रप्रणीतस्य तु अस्य प्रयोजनमात्रं उपन्यस्यते। ८३२९किं पुनः अत्र विवक्षितं सारूप्यं इति, तत् उच्यते — वृद्धिह्रासभाक्त्वं इति। जलगतं हि सूर्यप्रतिबिम्बं जलवृद्धौ वर्धते, जलह्रासे ह्रसति, जलचलने चलति, जलभेदे भिद्यते — इति एवं जलधर्मानुविधायि भवति, न तु परमार्थतः सूर्यस्य तथात्वं अस्ति। एवं परमार्थतोऽविकृतं एकरूपं अपि सत् ब्रह्म देहाद्युपाध्यन्तर्भावात् भजत इव उपाधिधर्मान् वृद्धिह्रासादीन्। ८३३०एवं उभयोः दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः सामञ्जस्यात् अविरोधः॥२०॥
५३७८३३२दर्शयति च श्रुतिः परस्य एव ब्रह्मणो देहादिषु उपाधिषु अन्तः अनुप्रवेशं — ‘पुरः चक्रे द्विपदः पुरः चक्रे चतुष्पदः। पुरः सः पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्’(बृ.उ.२.५.१८) इति; ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य’(छा.उ.६.३.२) इति च। ८३३३–८३३४तस्मात् युक्तं एतत् ‘अतः एव च उपमा सूर्यकादिवत्’(ब्र.सू.३.२.१८) इति। तस्मात् निर्विकल्पकैकलिङ्गं एव ब्रह्म, न उभयलिङ्गं विपरीतलिङ्गं वा इति सिद्धम्॥
५३८८३३५अत्र केचित् द्वे अधिकरणे कल्पयन्ति — ८३३६प्रथमं तावत् किं प्रत्यस्तमिताशेषप्रपञ्चं एकाकारं ब्रह्म, उत प्रपञ्चवत् अनेकाकारोपेतं इति। ८३३७द्वितीयं तु स्थिते प्रत्यस्तमितप्रपञ्चत्वे किं सल्लक्षणं ब्रह्म, उत बोधलक्षणं, उत उभयलक्षणं इति। ८३३८अत्र वयं वदामः — सर्वथा अपि आनर्थक्यं अधिकरणान्तरारम्भस्य इति। ८३३९यदि तावत् अनेकलिङ्गत्वं परस्य ब्रह्मणो निराकर्तव्यं इति अयं प्रयासः, तत् पूर्वेण एव ‘न स्थानतोऽपि’ इति अनेन अधिकरणेन निराकृतं इति, उत्तरं अधिकरणं ‘प्रकाशवत् च’ इति एतत् व्यर्थं एव भवेत्। ८३४०न च सल्लक्षणं एव ब्रह्म न बोधलक्षणं — इति शक्यं वक्तुं, ‘विज्ञानघन एव’ इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। ८३४१कथं वा निरस्तचैतन्यं ब्रह्म चेतनस्य जीवस्य आत्मत्वेन उपदिश्येत। ८३४२न अपि बोधलक्षणं एव ब्रह्म न सल्लक्षणं — इति शक्यं वक्तुं, ‘अस्ति इति एव उपलब्धव्यः’(कः.उ.२.३.१३) इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। ८३४३कथं वा निरस्तसत्ताको बोधोऽभ्युपगम्येत। ८३४४न अपि उभयलक्षणं एव ब्रह्म — इति शक्यं वक्तुं, पूर्वाभ्युपगमविरोधप्रसङ्गात्। ८३४५सत्ताव्यावृत्तेन च बोधेन बोधव्यावृत्तया च सत्तया उपेतं ब्रह्म प्रतिजानानस्य तत् एव पूर्वाधिकरणप्रतिषिद्धं सप्रपञ्चत्वं प्रसज्येत। ८३४६–८३४७श्रुतत्वात् अदोष इति चेत्, न, एकस्य अनेकस्वभावत्वानुपपत्तेः। ८३४८अथ सत्ता एव बोधः, बोधः एव च सत्ता, न अनयोः परस्परव्यावृत्तिः अस्ति इति यदि उच्येत, ८३४९तथापि किं सल्लक्षणं ब्रह्म, उत बोधलक्षणं, उत उभयलक्षणं — इति अयं विकल्पो निरालम्बन एव स्यात्। ८३५०सूत्राणि तु एकाधिकरणत्वेन एव अस्माभिः नीतानि। ८३५१अपि च ८३५२ब्रह्मविषयासु श्रुतिषु आकारवदनाकारप्रतिपादनेन विप्रतिपन्नासु, अनाकारे ब्रह्मणि परिगृहीते, अवश्यं वक्तव्या इतरासां श्रुतीनां गतिः। तादर्थ्येन ‘प्रकाशवत् च’ इत्यादीनि सूत्राणि अर्थवत्तराणि सम्पद्यन्ते॥
५३९८३५३यदप्याहुः — आकारवादिन्योऽपि श्रुतयः प्रपञ्चप्रविलयमुखेन अनाकारप्रतिपत्त्यर्थाः एव, न पृथगर्थाः इति, ८३५४तत् अपि न समीचीनं इव लक्ष्यते। ८३५५कथं ? ८३५६ये हि परविद्याधिकारे केचित् प्रपञ्चाः उच्यन्ते, यथा — ‘युक्ता हि अस्य हरयः शता दश इति। ८३५७अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि च अनन्तानि च’(बृ.उ.२.५.१९) इति एवं आदयः — ते भवन्ति प्रविलयार्थाः; ८३५८‘तत् एतत् ब्रह्म अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) इति उपसंहारात्। ८३५९ये पुनरुपासनाधिकारे प्रपञ्चाः उच्यन्ते, यथा — ‘मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः’(छा.उ.३.१४.२) इति एवं आदयः — न तेषां प्रविलयार्थत्वं न्याय्यं; ८३६०‘सः क्रतुं कुर्वीत’(छा.उ.३.१४.१) इति एवंजातीयकेन प्रकृतेन एव उपासनविधिना तेषां सम्बन्धात्। ८३६१श्रुत्या च एवंजातीयकानां गुणानां उपासनार्थत्वे अवकल्पमाने न लक्षणया प्रविलयार्थत्वं अवकल्पते। ८३६२सर्वेषां च साधारणे प्रविलयार्थत्वे सति ‘अरूपवत् एव हि तत्प्रधानत्वात्’(ब्र.सू.३.२.१४) इति विनिगमनकारणवचनं अनवकाशं स्यात्। ८३६३फलमप्येषां यथोपदेशं क्वचित् दुरितक्षयः, क्वचित् ऐश्वर्यप्राप्तिः, क्वचित् क्रममुक्तिः इति अवगम्यते एव — ८३६४इति अतः पार्थगर्थ्यं एव उपासनावाक्यानां ब्रह्मवाक्यानां च न्याय्यं, न एकवाक्यत्वम्॥
५४०८३६५कथं च एषां एकवाक्यता उत्प्रेक्ष्यते इति वक्तव्यम्। ८३६६एकनियोगप्रतीतेः, प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्यवत् इति चेत्, ८३६७न, ब्रह्मवाक्येषु नियोगाभावात् — ८३६८–८३६९वस्तुमात्रपर्यवसायीनि हि ब्रह्मवाक्यानि, न नियोगोपदेशीनि इति एतत् विस्तरेण प्रतिष्ठापितं ‘तत् तु समन्वयात्’(ब्र.सू.१.१.४) इति अत्र। किंविषयः च अत्र नियोगोऽभिप्रेयत इति वक्तव्यम्। ८३७०–८३७१पुरुषो हि नियुज्यमानः ‘कुरु’ इति स्वव्यापारे कस्मिंश्चित् नियुज्यते। ननु द्वैतप्रपञ्चप्रविलयो नियोगविषयो भविष्यति — ८३७२–८३७३अप्रविलापिते हि द्वैतप्रपञ्चे ब्रह्मतत्त्वावबोधो न भवति अतः ब्रह्मतत्त्वावबोधप्रत्यनीकभूतो द्वैतप्रपञ्चः प्रविलाप्यः — ८३७४यथा स्वर्गकामस्य यागोऽनुष्ठातव्यः उपदिश्यते, एवं अपवर्गकामस्य प्रपञ्चप्रविलयः; ८३७५यथा च तमसि व्यवस्थितं घटादितत्त्वं अवबुभुत्समानेन तत्प्रत्यनीकभूतं तमः प्रविलाप्यते, एवं ८३७६ब्रह्मतत्त्वं अवबुभुत्समानेन तत्प्रत्यनीकभूतः प्रपञ्चः प्रविलापयितव्यः — ब्रह्मस्वभावो हि प्रपञ्चः, न प्रपञ्चस्वभावं ब्रह्म; ८३७७तेन नामरूपप्रपञ्चप्रविलापनेन ब्रह्मतत्त्वावबोधो भवति — इति। ८३७८अत्र वयं पृच्छामः — ८३७९–८३८०कोऽयं प्रपञ्चप्रविलयो नाम ? किं अग्निप्रतापसम्पर्कात् घृतकाठिन्यप्रविलयः इव प्रपञ्चप्रविलयः कर्तव्यः, आहोस्वित् एकस्मिन् चन्द्रे तिमिरकृतानेकचन्द्रप्रपञ्चवत् अविद्याकृतो ब्रह्मणि नामरूपप्रपञ्चो विद्यया प्रविलापयितव्यः — इति। तत्र ८३८१यदि तावत् विद्यमानोऽयं प्रपञ्चः देहादिलक्षणः आध्यात्मिकः बाह्यः च पृथिव्यादिलक्षणः प्रविलापयितव्यः इत्युच्यते, सः पुरुषमात्रेण अशक्यः प्रविलापयितुं इति तत्प्रविलयोपदेशोऽशक्यविषयः एव स्यात्। ८३८२एकेन च आदिमुक्तेन पृथिव्यादिप्रविलयः कृतः इति इदानीं पृथिव्यादिशून्यं जगत् अभविष्यत्। ८३८३अथ अविद्याध्यस्तो ब्रह्मणि एकस्मिन् अयं प्रपञ्चो विद्यया प्रविलाप्यते इति ब्रूयात्, ८३८४ततो ब्रह्म एव अविद्याध्यस्तप्रपञ्चप्रत्याख्यानेन आवेदयितव्यं — ८३८५‘एकं एव अद्वितीयं ब्रह्म’ ‘तत्सत्यꣳ सः आत्मा तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति — ८३८६तस्मिन् आवेदिते, विद्या स्वयं एव उत्पद्यते, ८३८७तया च अविद्या बाध्यते, ८३८८ततः च अविद्याध्यस्तः सकलोऽयं नामरूपप्रपञ्चः स्वप्नप्रपञ्चवत् प्रविलीयते — ८३८९अनावेदिते तु ब्रह्मणि ‘ब्रह्मविज्ञानं कुरु प्रपञ्चप्रविलयं च’ इति शतकृत्वोऽपि उक्ते न ब्रह्मविज्ञानं प्रपञ्चप्रविलयो वा जायते। ८३९०ननु आवेदिते ब्रह्मणि तद्विज्ञानविषयः प्रपञ्चविलयविषयो वा नियोगः स्यात्; ८३९१न, निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मत्वावेदनेन एव उभयसिद्धेः — ८३९२रज्जुस्वरूपप्रकाशनेन एव हि तत्स्वरूपविज्ञानं अविद्याध्यस्तसर्पादिप्रपञ्चप्रविलयः च भवति। ८३९३न च कृतं एव पुनः क्रियते॥
५४१८३९४नियोज्योऽपि च प्रपञ्चावस्थायां योऽवगम्यते जीवो नाम, सः प्रपञ्चपक्षस्य एव वा स्यात्, ब्रह्मपक्षस्य एव वा। ८३९५प्रथमे विकल्पे निष्प्रपञ्चब्रह्मतत्त्वप्रतिपादनेन पृथिव्यादिवत् जीवस्य अपि प्रविलापितत्वात् ८३९६कस्य प्रपञ्चप्रविलये नियोगः उच्येत कस्य वा नियोगनिष्ठतया मोक्षोऽवाप्तव्यः उच्येत ? ८३९७द्वितीये अपि ब्रह्म एव अनियोज्यस्वभावं जीवस्य स्वरूपं, ८३९८जीवत्वं तु अविद्याकृतं एव — इति प्रतिपादिते ब्रह्मणि नियोज्याभावात् नियोगाभाव एव। ८३९९द्रष्टव्यादिशब्दाः अपि परविद्याधिकारपठिताः तत्त्वाभिमुखीकरणप्रधानाः, न तत्त्वावबोधविधिप्रधानाः भवन्ति। ८४००लोके अपि — इदं पश्य, इदं आकर्णय इति च एवंजातीयकेषु निर्देशेषु प्रणिधानमात्रं कुरु इत्युच्यते, न साक्षात् ज्ञानं एव कुरु इति। ८४०१ज्ञेयाभिमुखस्य अपि ज्ञानं कदाचित् जायते, कदाचित् न जायते। ८४०२तस्मात् तं प्रति ज्ञानविषय एव दर्शयितव्यो ज्ञापयितुकामेन। ८४०३तस्मिन् दर्शिते स्वयं एव यथाविषयं यथाप्रमाणं च ज्ञानं उत्पद्यते। ८४०४न च प्रमाणान्तरेण अन्यथाप्रसिद्धे अर्थे अन्यथाज्ञानं नियुक्तस्य अपि उपपद्यते। ८४०५यदि पुनः नियुक्तोऽहं इति अन्यथा ज्ञानं कुर्यात्, न तु तत् ज्ञानं — किं तर्हि ? — मानसी सा क्रिया। ८४०६स्वयं एव चेत् अन्यथा उत्पद्येत, भ्रान्तिः एव स्यात्। ८४०७ज्ञानं तु प्रमाणजन्यं यथाभूतविषयं च। ८४०८न तत् नियोगशतेन अपि कारयितुं शक्यते, ८४०९न च प्रतिषेधशतेन अपि वारयितुं शक्यते। ८४१०न हि तत् पुरुषतन्त्रं, वस्तुतन्त्रं एव हि तत्। ८४११अतोऽपि नियोगाभावः। ८४१२किञ्च अन्यत् — ८४१३नियोगनिष्ठतया एव पर्यवस्यति आम्नाये, यत् अभ्युपगतं अनियोज्यब्रह्मात्मत्वं जीवस्य, तत् अप्रमाणकं एव स्यात्। ८४१४अथ शास्त्रं एव ८४१५अनियोज्यब्रह्मात्मत्वं अपि आचक्षीत, तदवबोधे च पुरुषं नियुञ्जीत, ततो ब्रह्मशास्त्रस्य एकस्य द्व्यर्थपरता विरुद्धार्थपरता च प्रसज्येयाताम्। ८४१६नियोगपरतायां च, श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना ८४१७कर्मफलवत् मोक्षस्य अदृष्टफलत्वं अनित्यत्वं च — इति एवमादयो दोषाः न केनचित् परिहर्तुं शक्याः। ८४१८तस्मात् अवगतिनिष्ठानि एव ब्रह्मवाक्यानि, न नियोगनिष्ठानि। ८४१९अतः च एकनियोगप्रतीतेः एकवाक्यता इति अयुक्तम्॥
५४२८४२०अभ्युपगम्यमाने अपि च ब्रह्मवाक्येषु नियोगसद्भावे, तदेकत्वं निष्प्रपञ्चोपदेशेषु सप्रपञ्चोपदेशेषु च असिद्धम्। ८४२१न हि शब्दान्तरादिभिः प्रमाणैः नियोगभेदे अवगम्यमाने, सर्वत्र एको नियोगः इति शक्यं आश्रयितुम्। ८४२२प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्येषु तु अधिकारांशेन अभेदात् युक्तं एकत्वम्। ८४२३न तु इह सगुणनिर्गुणचोदनासु कश्चित् एकत्वाधिकारांशोऽस्ति। ८४२४न हि भारूपत्वादयो गुणाः प्रपञ्चप्रविलयोपकारिणः, न अपि प्रपञ्चप्रविलयो भारूपत्वादिगुणोपकारी, परस्परविरोधित्वात्। ८४२५न हि कृत्स्नप्रपञ्चप्रविलापनं प्रपञ्चैकदेशापेक्षणं च एकस्मिन् धर्मिणि युक्तं समावेशयितुम्। ८४२६तस्मात् अस्मदुक्त एव विभागः आकारवदनाकारोपदेशानां युक्ततर इति॥२१॥
५४३८४२८‘द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे ८४२९मूर्तं चैव अमूर्तं च’(बृ.उ.२.३.१) इति उपक्रम्य, ८४३०पञ्चमहाभूतानि द्वैराश्येन प्रविभज्य, ८४३१अमूर्तरसस्य च पुरुषशब्दोदितस्य माहारजनादीनि रूपाणि दर्शयित्वा, पुनः पठ्यते — ‘अथ अतः आदेशो न इति न इति न ह्येतस्मादिति न इति अन्यत् परं अस्ति’(बृ.उ.२.३.६) इति। ८४३२तत्र कोऽस्य प्रतिषेधस्य विषयः इति जिज्ञासामहे। ८४३३न हि अत्र इदं तत् इति विशेषितं किञ्चित् प्रतिषेध्यं उपलभ्यते। ८४३४इतिशब्द तु अत्र प्रतिषेध्यं किं अपि समर्प्यते, ‘न इति न इति’ इति इतिपरत्व नञ्प्रयोगस्य। ८४३५इतिशब्दः च अयं सन्निहितालम्बन एवंशब्दसमानवृत्ति प्रयुज्यमानो दृश्यते — ‘इति ह स्मोपाध्यायः कथयति’ इति एवमादिषु। ८४३६सन्निहितं च अत्र प्रकरणसामर्थ्यात् रूपद्वयं सप्रपञ्चं ब्रह्मणः, तत् च ब्रह्म, यस्य ते द्वे रूपे। ८४३७–८४३८तत्र नः संशयः उपजायते — किं अयं प्रतिषेधो रूपे रूपवत् च उभयं अपि प्रतिषेधति, आहोस्वित् एकतरम्। ८४३९यदा अपि एकतरं, तदा अपि किं ब्रह्म प्रतिषेधति, रूपे परिशिनष्टि, आहोस्वित् रूपे प्रतिषेधति, ब्रह्म परिशिनष्टि — इति॥
५४४८४४०तत्र प्रकृतत्वाविशेषात् उभयं अपि प्रतिषेधति इति आशङ्कामहे — ८४४१द्वौ च एतौ प्रतिषेधौ, द्विः नेतिशब्दप्रयोगात्। ८४४२तयोः एकेन सप्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपं प्रतिषिध्यते, अपरेण रूपवत् ब्रह्म — इति भवति मतिः। ८४४३अथवा ब्रह्म एव रूपवत् प्रतिषिध्यते। ८४४४तत् हि वाङ्मनसातीतत्वात् असम्भाव्यमानसद्भावं प्रतिषेधार्ह। ८४४५न तु रूपप्रपञ्च प्रत्यक्षादिगोचरत्व प्रतिषेधार्ह। ८४४६अभ्यासः तु आदरार्थः इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —८४४७
५४५८४४८–८४४९न तावत् उभयप्रतिषेध उपपद्यते, शून्यवादप्रसङ्ग — कञ्चित् हि परमार्थं आलम्ब्य अपरमार्थः प्रतिषिध्यते, ८४५०यथा रज्ज्वादिषु सर्पादयः। ८४५१तत् च परिशिष्यमाणे कस्मिंश्चित् भावे अवकल्पते। कृत्स्नप्रतिषेध तु कोऽन्यो भावः परिशिष्येत ? ८४५२अपरिशिष्यमाणे च अन्यस्मिन्, यः इतरः प्रतिषेद्धुं आरभ्यते प्रतिषेद्धुं अशक्यत्व तस्य एव परमार्थत्वापत्ति प्रतिषेधानुपपत्ति। ८४५३न अपि ब्रह्मप्रतिषेधः उपपद्यते — ‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’(बृ.उ.२.१.१) इत्याद्युपक्रमविरोधात्, ‘असन् एव सः भवति। ८४५४–८४५५असत् ब्रह्म इति वेद चेत्’(तै.उ.२.६.१) इत्यादिनिन्दाविरोधात्, ८४५६‘अस्ति इति एव उपलब्धव्यः’(कः.उ.२.३.१३) इत्याद्यवधारणविरोधात्, ८४५७सर्ववेदान्तव्याकोपप्रसङ्गात् च। ८४५८वाङ्मनसातीतत्वं अपि ब्रह्मणो न अभावाभिप्रायेण अभिधीयते। ८४५९न हि महता परिकरबन्धेन ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति एवमादिना वेदान्तेषु ब्रह्म प्रतिपाद्य तस्य एव पुनः अभावोऽभिलप्येत; ‘प्रक्षालनात् हि पङ्कस्य दूरात् अस्पर्शनं वरं’ इति हि न्यायः। ८४६०प्रतिपादनप्रक्रिया तु एषा — ‘यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह’(तै.उ.२.४.१) इति। ८४६१एतत् उक्तं भवति — वाङ्मनसातीतं अविषयान्तःपाति प्रत्यगात्मभूतं नित्यशुद्धमुक्तस्वभाव ब्रह्म इति। ८४६२तस्मात् ब्रह्मणो रूपप्रपञ्च प्रतिषेधति, परिशिनष्टि ब्रह्म — इति अभ्युपगन्तव्यम्॥
५४६८४६३तत् एतत् उच्यते — प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति इति। प्रकृतं यत् एतावत् इयत्तापरिच्छिन्नं मूर्तामूर्तलक्षण ब्रह्मणो रूपं तत् एषः शब्दः प्रतिषेधति। ८४६४तत् हि प्रकृतं ८४६५–८४६६प्रपञ्चितं च पूर्वस्मिन् ग्रन्थे अधिदैवतं अध्यात्मं च। तज्जनितं एव च वासनालक्षणं अपरं रूपं ८४६७अमूर्तरसभूत पुरुषशब्दोदित लिङ्गात्मव्यपाश्रयं माहारजनाद्युपमाभिः दर्शितं — अमूर्तरसस्य पुरुषस्य चक्षुर्ग्राह्यरूपयोगित्वानुपपत्तेः। ८४६८तत् एतत् सप्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपं सन्निहितालम्बनेन इतिकरणेन प्रतिषेधकं नञं प्रति उपनीयते इति गम्यते। ८४६९ब्रह्म तु रूपविशेषणत्वेन षष्ठ्या निर्दिष्टं पूर्वस्मिन् ग्रन्थे, न स्वप्रधानत्वेन। ८४७०प्रपञ्चिते च तदीये रूपद्वये रूपवतः स्वरूपजिज्ञासायां इदं उपक्रान्तं — ‘अथ अतः आदेशो न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति। ८४७१तत्र कल्पितरूपप्रत्याख्यानेन ब्रह्मणः स्वरूपावेदनं इदं इति निर्णीयते। ८४७२तदास्पदं हि इदं समस्तं कार्यं ‘न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) इति प्रतिषिद्धम्। ८४७३युक्तं च कार्यस्य वाचारम्भणशब्दादिभ्योऽसत्त्वं इति न इति न इति इति प्रतिषेधनम्। ८४७४न तु ब्रह्मणः, सर्वकल्पनामूलत्वात्। ८४७५–८४७६न च अत्र इयं आशङ्का कर्तव्या — कथं हि शास्त्रं स्वयं एव ब्रह्मणो रूपद्वयं दर्शयित्वा, स्वयं एव पुनः प्रतिषेधति — ‘प्रक्षालनात् हि पङ्कस्य दूरात् अस्पर्शनं वरं’ इति — यतः न इदं शास्त्रं प्रतिपाद्यत्वेन ब्रह्मणो रूपद्वयं निर्दिशति, ८४७७लोकप्रसिद्धं तु इदं रूपद्वयं ब्रह्मणि कल्पितं परामृशति प्रतिषेध्यत्वाय ८४७८शुद्धब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनाय च — ८४७९इति निरवद्यम्। ८४८०द्वौ च एतौ प्रतिषेधौ यथासंख्यन्यायेन द्वे अपि मूर्तामूर्ते प्रतिषेधतः। ८४८१यत् वा पूर्वः प्रतिषेधो भूतराशिं प्रतिषेधति, उत्तरो वासनाराशिम्। ८४८२अथवा ‘न इति न इति’ ८४८३इति वीप्सा इयं — ‘इति’ इति यावत् किञ्चित् उत्प्रेक्ष्यते, तत् सर्वं न भवति इत्यर्थः — ८४८४परिगणितप्रतिषेधे हि क्रियमाणे, यदि न एतत् ब्रह्म, किं अन्यत् ब्रह्म भवेत् इति जिज्ञासा स्यात्। ८४८५वीप्सायां तु सत्यां समस्तस्य विषयजातस्य प्रतिषेधात् अविषयः प्रत्यगात्मा ब्रह्म इति, जिज्ञासा निवर्तते। ८४८६तस्मात् प्रपञ्चं एव ब्रह्मणि कल्पितं प्रतिषेधति, परिशिनष्टि ब्रह्म — इति निर्णयः॥
५४७८४८७इतः च एषः एव निर्णयः, यतः — ततः प्रतिषेधात्, भूयो ब्रह्म ब्रवीति — ‘अन्यत् परं अस्ति’(बृ.उ.२.३.६) इति। ८४८८अभावावसाने हि प्रतिषेधे क्रियमाणे किं अन्यत् परं अस्ति इति ब्रूयात्। ८४८९–८४९०तत्र एषा अक्षरयोजना — ‘न इति न इति’ इति ब्रह्म आदिश्य, तं एव आदेशं पुनः निर्वक्ति। ‘न इति न इति’ इति अस्य कोऽर्थः ? न हि एतस्मात् ब्रह्मणो व्यतिरिक्तं अस्ति इति अतः ‘न इति न इति’ इत्युच्यते, न पुनः स्वयं एव नास्ति — इत्यर्थः। ८४९१तत् च दर्शयति — अन्यत् परं अप्रतिषिद्धं ब्रह्म अस्ति इति। ८४९२यदा पुनः एवं अक्षराणि योज्यन्ते — न हि, एतस्मात् ‘इति न’ ‘इति न’ इति प्रपञ्चप्रतिषेधरूपात् आदेशनात्, अन्यत् परमादेशनं ब्रह्मणः अस्ति इति — तदा, ‘ततो ब्रवीति च भूयः’ इति एतत् नामधेयविषयं योजयितव्यं — ८४९३‘अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यं इति प्राणाः वै सत्यं तेषां एषः सत्यं’(बृ.उ.२.१.२०) इति हि ब्रवीति — इति। ८४९४तत् च ब्रह्मावसाने प्रतिषेधे समञ्जसं भवति। अभावावसाने तु प्रतिषेधे, किं ‘सत्यस्य सत्यं’ इति उच्येत ? ८४९५तस्मात् ब्रह्मावसानः अयं प्रतिषेधः, न अभावावसानः — इति अध्यवस्यामः॥२२॥
५४८८४९७यत् तत् प्रतिषिद्धात् प्रपञ्चजातात् अन्यत् परं ब्रह्म, तत् अस्ति चेत्, कस्मात् न गृह्यते इति, ८४९८–८४९९उच्यते — तत् अव्यक्तं अनिन्द्रियग्राह्यं, सर्वदृश्यसाक्षित्वात्। ८५००आह हि एवं श्रुतिः — ‘न चक्षुषा गृह्यते न अपि वाचा न अन्यैः देवैः तपसा कर्मणा वा’(मु.उ.३.१.८) ‘सः एषः न इति न इति आत्मा अगृह्यो न हि गृह्यते’(बृ.उ.३.९.२६) ‘यत् तत् अद्रेश्यं अग्राह्यं’(मु.उ.१.१.६) ‘यदा हि एव एषः एतस्मिन् अदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने’(तै.उ.२.७.१) इत्याद्याः। ८५०१स्मृतिः अपि — ‘अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं अविकार्योऽयं उच्यते’(भ.गी.२.२५) इत्याद्याः॥२३॥
५४९८५०२–८५०३अपि च एनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपञ्चं अव्यक्तं संराधनकाले पश्यन्ति योगिनः। संराधनं च भक्तिध्यानप्रणिधानाद्यनुष्ठानम्। ८५०४कथं पुनः अवगम्यते — संराधनकाले पश्यन्ति इति ? प्रत्यक्षानुमानाभ्यां, श्रुतिस्मृतिभ्यां इत्यर्थः। तथा हि श्रुतिः — ८५०५‘पराञ्चि खानि ८५०६व्यतृणत् स्वयंभूः तस्मात् पराङ् पश्यति न अन्तरात्मन्। ८५०७कश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानं ऐक्षत् आवृत्तचक्षुः अमृतत्वं इच्छन्’(कः.उ.२.१.१) इति, ८५०८‘ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वः ततः तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः’(मु.उ.३.१.८) इति च एवमाद्या। स्मृतिः अपि — ‘यं विनिद्राः जितश्वासाः सन्तुष्टाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानाः तस्मै योगात्मने नमः॥’(म.भा.१२.४७.५४) ‘योगिनः तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं’(म.भा.५.४६.१) इति च एवमाद्या॥२४॥
५५०८५०९ननु संराध्यसंराधकभावाभ्युपगमात् परेतरात्मनोः अन्यत्वं स्यात् इति; ८५१०न इत्युच्यते —
५५१८५११यथा प्रकाशाकाशसवितृप्रभृतयः अङ्गुलिकरकोदकप्रभृतिषु कर्मसु उपाधिभूतेषु सविशेषा इव अवभासन्ते, न च स्वाभाविकीं अविशेषात्मतां जहति; ८५१२एवं उपाधिनिमित्त एव अयं आत्मभेदः, स्वतः तु ऐकात्म्यं एव। ८५१३तथा हि वेदान्तेषु अभ्यासेन असकृत् जीवप्राज्ञयोः अभेदः प्रतिपाद्यते॥२५॥
५५२८५१४–८५१५अतः च स्वाभाविकत्वात् अभेदस्य, अविद्याकृतत्वात् च भेदस्य, विद्यया अविद्यां विधूय जीवः परेण अनन्तेन प्राज्ञेन आत्मना एकतां गच्छति। ८५१६तथा हि लिङ्गं — ‘सः यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इत्यादि॥२६॥
५५३८५१८तस्मिन् एव संराध्यसंराधकभावे मतान्तरं उपन्यस्यति, ८५१९स्वमतविशुद्धये। ८५२०क्वचित् जीवप्राज्ञयोः भेदो व्यपदिश्यते — ‘ततः तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः’(मु.उ.३.१.८) इति ध्यातृध्यातव्यत्वेन द्रष्टृद्रष्टव्यत्वेन च। ‘परात् परं पुरुषं उपैति दिव्यं’(मु.उ.३.२.८) इति गन्तृगन्तव्यत्वेन। ‘यः सर्वाणि भूतानि अन्तरो यमयति’ इति नियन्तृनियन्तव्यत्वेन च। क्वचित् तु तयोः एव अभेदो व्यपदिश्यते — ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘एषः ते आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) ‘एषः ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः’(बृ.उ.३.७.३) इति। ८५२१तत्र एवं उभयव्यपदेशे सति, यदि अभेद एव एकान्ततो गृह्येत, भेदव्यपदेशो निरालम्बन एव स्यात्। ८५२२अतः उभयव्यपदेशदर्शनात् अहिकुण्डलवत् अत्र तत्त्वं भवितुं अर्हति — यथा अहिः इति अभेदः, कुण्डलाभोगप्रांशुत्वादीनि इति च भेदः, एवं इह अपि इति॥२७॥८५२३
५५४अथवा ८५२४–८५२५प्रकाशाश्रयवत् एतत् प्रतिपत्तव्यं — ८५२६यथा प्रकाशः सावित्रः तदाश्रयः च सविता न अत्यन्तभिन्नौ, उभयोः अपि तेजस्त्वाविशेषात्; ८५२७अथ च भेदव्यपदेशभाजौ भवतः — एवं इह अपि इति॥२८॥
५५५८५२९यथा वा पूर्वं उपन्यस्तं — ‘प्रकाशादिवत् च अवैशेष्यं’ इति, तथा एव एतत् भवितुं अर्हति। तथा हि अविद्याकृतत्वात् बन्धस्य विद्यया मोक्षः उपपद्यते। यदि पुनः परमार्थतः एव बद्धः कश्चित् आत्मा अहिकुण्डलन्यायेन परस्य आत्मनः संस्थानभूतः, प्रकाशाश्रयन्यायेन च एकदेशभूतोऽभ्युपगम्येत। ततः पारमार्थिकस्य बन्धस्य तिरस्कर्तुं अशक्यत्वात् मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यं प्रसज्येत। न च अत्र उभौ अपि भेदाभेदौ श्रुतिः तुल्यवत् व्यपदिशति। ८५३०अभेदं एव हि प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति, भेदं तु पूर्वप्रसिद्धं एव अनुवदति अर्थान्तरविवक्षया। ८५३१तस्मात् प्रकाशादिवत् च अवैशेष्यं इति एषः एव सिद्धान्तः॥२९॥
५५६८५३३–८५३४इतः च एषः एव सिद्धान्तः, यत् कारणं परस्मात् आत्मनोऽन्यं चेतनं प्रतिषेधति शास्त्रं — ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इति एवमादि। ८५३५‘अथ अतः आदेशो न इति न इति’(बृ.उ.२.३.६) ८५३६‘तत् एतत् ब्रह्म अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) इति च ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रपञ्चनिराकरणात् ब्रह्ममात्रपरिशेषात् च एषः एव सिद्धान्त इति गम्यते॥३०॥
५५७यत् एतत् निरस्तसमस्तप्रपञ्चं ब्रह्म निर्धारितं, ८५३९–८५४०अस्मात् परं अन्यत् तत्त्वं अस्ति नास्ति इति श्रुतिविप्रतिपत्तेः संशयः। ८५४१कानिचित् हि वाक्यानि आपातेन एव प्रतिभासमानानि ब्रह्मणोऽपि परं अन्यत् तत्त्वं प्रतिपादयन्ति इव। तेषां हि परिहारं अभिधातुं अयं उपक्रमः क्रियते —
५५८परं अतो ब्रह्मणः अन्यत् तत्त्वं भवितुं अर्हति। कुतः ? सेतुव्यपदेशात् उन्मानव्यपदेशात् सम्बन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशात् च। सेतुव्यपदेशः तावत् — ‘अथ यः आत्मा सः सेतुः विधृतिः’(छा.उ.८.४.१) इति आत्मशब्दाभिहितस्य ब्रह्मणः सेतुत्वं सङ्कीर्तयति। ८५४२सेतुशब्दः च हि लोके जलसन्तानविच्छेदकरे मृद्दार्वादिप्रचये प्रसिद्धः। ८५४३इह तु ८५४४सेतुशब्दः आत्मनि प्रयुक्तः इति लौकिकसेतोः इव आत्मसेतोः अन्यस्य वस्तुनोऽस्तित्वं गमयति। ‘सेतुं तीर्त्वा’(छा.उ.८.४.२) इति च तरतिशब्दप्रयोगात् — ८५४५यथा लौकिकं सेतुं तीर्त्वा जाङ्गलं असेतुं प्राप्नोति, एवं आत्मानं सेतुं तीर्त्वा अनात्मानं असेतुं प्राप्नोति इति गम्यते। ८५४६उन्मानव्यपदेशः च भवति — तत् एतत् ब्रह्म चतुष्पात् अष्टाशफं षोडशकलं इति। ८५४७यत् च लोके उन्मितं एतावत् इदं इति परिच्छिन्नं कार्षापणादि, ततोऽन्यत् वस्तु अस्ति इति प्रसिद्धम्। ८५४८–८५४९तथा ब्रह्मणोऽपि उन्मानात् ततोऽन्येन वस्तुना भवितव्यं इति गम्यते। तथा सम्बन्धव्यपदेशोऽपि भवति — ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति, ‘शारीर आत्मा’(तै.उ.२.३.१) ‘प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तः’(बृ.उ.४.३.२१) इति च। ८५५०मितानां च मितेन सम्बन्धो दृष्टः, यथा नराणां नगरेण। ८५५१जीवानां च ब्रह्मणा सम्बन्धं व्यपदिशति सुषुप्तौ। ८५५२अतः ततः परं अन्यत् अमितं अस्ति इति गम्यते। भेदव्यपदेशः च एतं एव अर्थं गमयति। तथा हि — ‘अथ यः एषोऽन्तः आदित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.१.६.६) इत्यादित्याधारं ईश्वरं व्यपदिश्य, ततो ८५५३–८५५४भेदेन अक्ष्याधारं ईश्वरं व्यपदिशति — ‘अथ यः एषोऽन्तः अक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.१.७.५) इति। ८५५५अतिदेशं च अस्य अमुना रूपादिषु करोति — ‘तस्य एतस्य तत् एव रूपं यत् अमुष्य रूपं या अमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यत् नाम तत् नाम’(छा.उ.१.७.५) इति। ८५५६सावधिकं च ईश्वरत्वं उभयोः व्यपदिशति — ‘ये च अमुष्मात् पराञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे देवकामानां च’(छा.उ.१.६.८) इति एकस्य, ‘ये च एतस्मात् अर्वाञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च’(छा.उ.१.७.६) इति एकस्य, ८५५७यथा इदं मागधस्य राज्यं, इदं वैदेहस्य इति। एवं एतेभ्यः सेत्वादिव्यपदेशेभ्यो ब्रह्मणः परं अस्ति इति॥३१॥
५५९८५५८–८५५९एवं प्राप्ते, प्रतिपाद्यते —
५६०८५६०तुशब्देन प्रदर्शितां प्राप्तिं निरुणद्धि। ८५६१न ब्रह्मणोऽन्यत् किञ्चित् भवितुं अर्हति, ८५६२प्रमाणाभावात् — ८५६३न हि अन्यस्य अस्तित्वे किञ्चित् प्रमाणं उपलभामहे। ८५६४सर्वस्य हि जनिमतो वस्तुजातस्य जन्मादि ब्रह्मणो भवति इति निर्धारितं, ८५६५अनन्यत्वं च कारणात् कार्यस्य। ८५६६न च ब्रह्मव्यतिरिक्तं किञ्चित् अजं सम्भवति, ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति अवधारणात्। ८५६७–८५६९एकविज्ञानेन च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानात् न ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वं अवकल्पते। ननु ८५७०सेत्वादिव्यपदेशाः ब्रह्मव्यतिरिक्तं तत्त्वं सूचयन्ति इति उक्तं; न इत्युच्यते — सेतुव्यपदेशः तावत् न ब्रह्मणो बाह्यस्य सद्भावं प्रतिपादयितुं क्षमते। सेतुः आत्मा इति हि आह, न ततः परं अस्ति इति। ८५७१तत्र परस्मिन् असति सेतुत्वं न अवकल्पत इति परं किं अपि कल्प्येत। ८५७२न च एतत् न्याय्यम्। हठो हि अप्रसिद्धकल्पना। ८५७३–८५७४अपि च सेतुव्यपदेशात् आत्मनो लौकिकसेतुनिदर्शनेन सेतुबाह्यवस्तुतां प्रसञ्जयता मृद्दारुमयता अपि प्रासङ्क्ष्यत। ८५७५न च एतत् न्याय्यं, अजत्वादिश्रुतिविरोधात्। ८५७६सेतुसामान्यात् तु सेतुशब्दः आत्मनि प्रयुक्तः इति श्लिष्यते। ८५७७जगतः तन्मर्यादानां च विधारकत्वं सेतुसामान्यं आत्मनः। ८५७८अतः ८५७९सेतुः इव सेतुः — इति प्रकृत आत्मा स्तूयते। ‘सेतुं तीर्त्वा’ इति अपि तरतिः अतिक्रमासम्भवात् प्राप्नोति अर्थ एव वर्तते — यथा व्याकरणं तीर्णः इति प्राप्तः उच्यते, न अतिक्रान्तः, तद्वत्॥३२॥८५८०
५६१यत् अपि उक्तं — उन्मानव्यपदेशात् अस्ति परं इति, तत्र अभिधीयते — उन्मानव्यपदेशोऽपि न ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वप्रतिपत्त्यर्थः। किमर्थः तर्हि ? ८५८१–८५८२बुद्ध्यर्थः, उपासनार्थः इति यावत्। ८५८३चतुष्पादष्टाशफं षोडशकलं इति एवंरूपा — बुद्धिः कथं नु नाम ब्रह्मणि स्थिरा स्यात् इति — विकारद्वारेण ब्रह्मणे उन्मानकल्पना एव क्रियते। ८५८४न हि अविकारे अनन्ते ब्रह्मणि सर्वैः पुम्भिः शक्या बुद्धिः स्थापयितुं, मन्दमध्यमोत्तमबुद्धित्वात् पुंसां इति। पादवत् — यथा मनआकाशयोः अध्यात्मं अधिदैवतं च ब्रह्मप्रतीकयोः आम्नातयोः, चत्वारो वागादयो मनःसम्बन्धिनः पादाः कल्प्यन्ते, चत्वारः च अग्न्यादयः आकाशसम्बन्धिनः — आध्यानाय — तद्वत्। अथवा ८५८५–८५८६पादवत् इति — यथा कार्षापणे पादविभागो व्यवहारप्राचुर्याय कल्प्यते — ८५८७न हि सकलेन एव कार्षापणेन सर्वदा सर्वे जनाः व्यवहर्तुं ईशते, क्रयविक्रये परिमाणानियमात् — ८५८८तद्वत् इत्यर्थः॥३३॥
५६२८५९०इह सूत्रे द्वयोः अपि सम्बन्धभेदव्यपदेशयोः परिहारोऽभिधीयते। ८५९१यत् अपि उक्तं — सम्बन्धव्यपदेशात् भेदव्यपदेशात् च परं अतः स्यात् इति, तत् अपि असत्; ८५९२यतः एकस्य अपि स्थानविशेषापेक्षया एतौ व्यपदेशौ उपपद्येते। ८५९३सम्बन्धव्यपदेशे तावत् अयं अर्थः — बुद्ध्याद्युपाधिस्थानविशेषयोगात् उद्भूतस्य विशेषविज्ञानस्य उपाध्युपशमे यः उपशमः, सः परमात्मना सम्बन्धः — इति उपाध्यपेक्षया उपचर्यते, न परिमितत्वापेक्षया। ८५९४तथा भेदव्यपदेशोऽपि ब्रह्मणे उपाधिभेदापेक्षया एव उपचर्यते, न स्वरूपभेदापेक्षया। ८५९५प्रकाशादिवत् इति उपमोपादानं — यथा एकस्य प्रकाशस्य सौर्यस्य चान्द्रमसस्य वा उपाधियोगात् उपजातविशेषस्य उपाध्युपशमात् सम्बन्धव्यपदेशो भवति, उपाधिभेदात् च भेदव्यपदेशः। ८५९६यथा वा सूचीपाशाकाशादिषु उपाध्यपेक्षया एव एतौ सम्बन्धभेदव्यपदेशौ भवतः — ८५९७तद्वत्॥३४॥
५६३८५९९उपपद्यते च अत्र ईदृश एव सम्बन्धः, न अन्यादृशः — ८६००‘स्वं अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति हि स्वरूपसम्बन्धं एनं आमनन्ति; ८६०१स्वरूपस्य च अनपायित्वात् न नरनगरन्यायेन सम्बन्धो घटते। ८६०२उपाधिकृतस्वरूपतिरोभावात् तु ‘स्वं अपीतो भवति’ इति उपपद्यते। ८६०३तथा भेदोऽपि न अन्यादृशः सम्भवति, बहुतरश्रुतिप्रसिद्धैकेश्वरत्वविरोधात्। ८६०४तथा च श्रुतिः एकस्य अपि आकाशस्य स्थानकृतं भेदव्यपदेशं उपपादयति — ‘योऽयं बहिर्धा पुरुषात् आकाशः’(छा.उ.३.१२.७) ‘योऽयं अन्तः पुरुष आकाशः’(छा.उ.३.१२.८) ‘योऽयं अन्तर्हृदय आकाशः’(छा.उ.३.१२.९) इति॥३५॥
५६४एवं सेत्वादिव्यपदेशान् परपक्षहेतून् उन्मथ्य सम्प्रति स्वपक्षं हेत्वन्तरेण उपसंहरति। ८६०५–८६०७तथा अन्यप्रतिषेधात् अपि न ब्रह्मणः परं वस्त्वन्तरं अस्ति इति गम्यते। ८६०८तथा हि — ‘सः एव अधस्तात्’(छा.उ.७.२५.१) ८६०९‘अहं एव अधस्तात्’(छा.उ.७.२५.१) ‘आत्मा एव अधस्तात्’(छा.उ.७.२५.२) ‘सर्वं तं परात् आ अद्योऽन्यत्र आत्मनः सर्वं वेद’(बृ.उ.२.४.६) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ८६१०‘आत्मा एव इदꣳ ८६११–८६१२सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ८६१३‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(बृ.उ.४.४.१९) ‘यस्मात् परं न अपरं अस्ति किञ्चित्’(श्वे.उ.३.९) ‘तत् एतत् ब्रह्म अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं’(बृ.उ.२.५.१९) इति एवं आदीनि वाक्यानि ८६१४स्वप्रकरणस्थानि अन्यार्थत्वेन परिणेतुं अशक्यानि ब्रह्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरं वारयन्ति। ८६१५सर्वान्तरश्रुतेः च न परमात्मनोऽन्यः अन्तरात्मा अस्ति इति अवधार्यते॥३६॥
५६५८६१६–८६१७अनेन सेत्वादिव्यपदेशनिराकरणेन अन्यप्रतिषेधसमाश्रयणेन च सर्वगतत्वं अपि आत्मनः सिद्धं भवति। ८६१८अन्यथा हि तत् न सिध्येत्। सेत्वादिव्यपदेशेषु हि मुख्येषु अङ्गीक्रियमाणेषु परिच्छेदः आत्मनः प्रसज्येत, ८६१९सेत्वादीनां एवमात्मकत्वात्। ८६२०तथा अन्यप्रतिषेधे अपि असति, वस्तु वस्त्वन्तरात् व्यावर्तते इति परिच्छेदः एव आत्मनः प्रसज्येत। ८६२१सर्वगतत्वं च अस्य आयामशब्दादिभ्यो विज्ञायते। आयामशब्दः व्याप्तिवचनः शब्दः। ‘यावान् वा अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशः’(छा.उ.८.१.३) ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’ ‘ज्यायान् दिवः’(छा.उ.३.१४.३) ‘ज्यायान् आकाशात्’(श.ब्रा.१०.६.३.२) ‘नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलः अयं सनातनः’(भ.गी.२.२४) इति एवमादयो हि श्रुतिस्मृतिन्यायाः सर्वगतत्वं आत्मनोऽवबोधयन्ति॥३७॥
५६६८६२३तस्य एव ब्रह्मणो ८६२४व्यावहारिक्यां ईशित्रीशितव्यविभागावस्थायां, अयं अन्यः स्वभावो वर्ण्यते। ८६२५यत् एतत् इष्टानिष्टव्यामिश्रलक्षणं कर्मफलं ८६२६संसारगोचरं त्रिविधं ८६२७प्रसिद्धं जन्तूनां, ८६२८किमेतत् कर्मणो भवति, आहोस्वित् ईश्वरात् इति भवति विचारणा। ८६२९तत्र तावत् प्रतिपाद्यते — फलं अतः ईश्वरात् भवितुं अर्हति। ८६३०कुतः ? ८६३१उपपत्तेः। सः हि ८६३२सर्वाध्यक्षः ८६३३सृष्टिस्थितिसंहारान् विचित्रान् विदधत् देशकालविशेषाभिज्ञत्वात् कर्मिणां कर्मानुरूपं फलं सम्पादयति इति उपपद्यते। ८६३४कर्मणः तु अनुक्षणविनाशिनः कालान्तरभावि फलं भवति इति अनुपपन्नं, ८६३५अभावात् भावानुत्पत्तेः। ८६३६स्यात् एतत् — कर्म विनश्यत् स्वकालं एव स्वानुरूपं फलं जनयित्वा विनश्यति, तत् फलं कालान्तरितं कर्त्रा भोक्ष्यते इति; ८६३७–८६३८तत् अपि न परिशुध्यति, प्राग्भोक्तृसम्बन्धात् फलत्वानुपपत्तेः — यत् कालं हि यत् सुखं दुःखं वा आत्मना भुज्यते, तस्य एव लोके फलत्वं प्रसिद्धम्। न हि असम्बद्धस्य आत्मना ८६३९–८६४०सुखस्य दुःखस्य वा फलत्वं प्रतियन्ति लौकिकाः। ८६४१अथ उच्येत — मा भूत्कर्मानन्तरं फलोत्पादः, कर्मकार्यात् अपूर्वात् फलं उत्पत्स्यते इति, ८६४२तत् अपि न उपपद्यते, अपूर्वस्य अचेतनस्य काष्ठलोष्टसमस्य चेतनेन अप्रवर्तितस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, ८६४३तत् अस्तित्वे च प्रमाणाभावात्। ८६४४अर्थापत्तिः प्रमाणं इति चेत्, न, ईश्वरसिद्धेः अर्थापत्तिक्षयात्॥३८॥८६४५
५६७८६४७न केवलं उपपत्तेः एव ईश्वरं फलहेतुं कल्पयामः — किं तर्हि ? — श्रुतत्वात् अपि ईश्वरं एव फलहेतुं मन्यामहे, ८६४८तथा च श्रुतिः भवति — ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अन्नादो वसुदानः’(बृ.उ.४.४.२४) इति एवंजातीयका॥३९॥८६४९
५६८८६५१जैमिनिः तु आचार्यो धर्मं फलस्य दातारं मन्यते, अतः एव हेतोः — श्रुतेः उपपत्तेः च। ८६५२श्रूयते तावत् अयं अर्थः ‘स्वर्गकामो यजेत’ इति एवमादिषु वाक्येषु। ८६५३तत्र च विधिश्रुतेः विषयभावोपगमात् यागः स्वर्गस्य उत्पादकः इति गम्यते। ८६५४–८६५६अन्यथा हि अननुष्ठातृको यागः आपद्येत। तत्र अस्य उपदेशवैयर्थ्यं स्यात्। ननु अनुक्षणविनाशिनः कर्मणः फलं न उपपद्यते इति, परित्यक्तोऽयं पक्षः; न एषः दोषः, श्रुतिप्रामाण्यात् — ८६५७श्रुतिः चेत् प्रमाणं, यथा अयं कर्मफलसम्बन्धः श्रुत उपपद्यते, तथा कल्पयितव्यः। ८६५८न च अनुत्पाद्य किं अपि अपूर्वं कर्म विनश्यत् कालान्तरितं फलं दातुं शक्नोति। अतः कर्मणो वा सूक्ष्मा काचित् उत्तरावस्था फलस्य वा पूर्वावस्था अपूर्वं नाम अस्ति इति तर्क्यते। ८६५९उपपद्यते च अयं अर्थः उक्तेन प्रकारेण। ८६६०ईश्वरः तु फलं ददाति इति अनुपपन्नं, अविचित्रस्य कारणस्य विचित्रकार्यानुपपत्तेः ८६६१–८६६२वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गात्, अनुष्ठानवैयर्थ्यापत्तेः च। ८६६३तस्मात् धर्मात् एव फलं इति॥४०॥
५६९८६६५बादरायणः तु आचार्यः पूर्वोक्तं एव ईश्वरं फलहेतुं मन्यते। ८६६६–८६६७केवलात् कर्मणः अपूर्वात् वा केवलात् फलं इति अयं पक्षः तुशब्देन व्यावर्त्यते। कर्मापेक्षात् अपूर्वापेक्षात् वा यथा तथा अस्तु ईश्वरात् फलं इति सिद्धान्तः। ८६६८कुतः ? हेतुव्यपदेशात्। ८६६९धर्माधर्मयोः अपि हि कारयितृत्वेन ईश्वरो हेतुः व्यपदिश्यते, फलस्य च दातृत्वेन — ‘एषः हि एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीषते। एषः उ एव असाधु कर्म कारयति तं यं अधः निनीषते’ इति। ८६७०स्मर्यते च अयं अर्थो भगवद्गीतासु — ‘यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धया अर्चितुं इच्छति। तस्य तस्य अचलां श्रद्धां तां एव विदधामि अहम्॥’(भ.गी.७.२१) ‘सः तया श्रद्धया युक्तः तस्य आराधनं ईहते। लभते च ततः कामान् मया एव विहितान् हितान्’(भ.गी.७.२२) इति। ८६७१सर्ववेदान्तेषु च ईश्वरहेतुका एव सृष्टयो व्यपदिश्यन्ते। ८६७२तत् एव च ईश्वरस्य फलहेतुत्वं, यत् स्वकर्मानुरूपाः प्रजाः सृजति इति। ८६७३विचित्रकार्यानुपपत्त्यादयोऽपि दोषाः कृतप्रयत्नापेक्षत्वात् ईश्वरस्य न प्रसज्यन्ते॥४१॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥