तृतीयोऽध्यायः — तृतीयः पादः
५७०८६७४–८६७५व्याख्यातं विज्ञेयस्य ब्रह्मणः तत्त्वम्। ८६७६–८६७७इदानीं तु प्रतिवेदान्तं विज्ञानानि भिद्यन्ते, न वा इति विचार्यते। ननु विज्ञेयं ब्रह्म ८६७८पूर्वापरादिभेदरहितं ८६७९एकरसं सैन्धवघनवत् अवधारितम्। ८६८०तत्र कुतो विज्ञानभेदाभेदचिन्तावसरः ? ८६८१न हि कर्मबहुत्ववत् ब्रह्मबहुत्वं अपि वेदान्तेषु प्रतिपिपादयिषितं इति शक्यं वक्तुं, ब्रह्मणे ८६८२एकत्वात् एकरूपत्वात् च। ८६८३न च एकरूपे ब्रह्मणि अनेकरूपाणि विज्ञानानि सम्भवन्ति। ८६८४न हि अन्यथा अर्थः अन्यथा ज्ञानं — इति अभ्रान्तं भवति। ८६८५यदि पुनः एकस्मिन् ब्रह्मणि बहूनि विज्ञानानि वेदान्तेषु प्रतिपिपादयिषितानि, तेषां एकं अभ्रान्तं, भ्रान्तानि इतराणि इति अनाश्वासप्रसङ्गो वेदान्तेषु। ८६८६तस्मात् न तावत् प्रतिवेदान्तं ब्रह्मविज्ञानभेद आशङ्कितुं शक्यते। ८६८७न अपि अस्य चोदनाद्यविशेषात् अभेद उच्येत, ब्रह्मविज्ञानस्य अचोदनालक्षणत्वात्। ८६८८अविधिप्रधानैः हि वस्तुपर्यवसायिभिः ब्रह्मवाक्यैः ब्रह्मविज्ञानं जन्यते इति अवोचत् आचार्यः ‘तत् तु समन्वयात्’(ब्र.सू.१.१.४) इति अत्र। तत् कथं इमां भेदाभेदचिन्तां आरभत इति॥८६८९
५७१८६९०–८६९१तत् उच्यते — सगुणब्रह्मविषया प्राणादिविषया च इयं विज्ञानभेदाभेदचिन्ता इति अदोषः। ८६९२अत्र हि कर्मवत् उपासनानां भेदाभेदौ सम्भवतः। ८६९३कर्मवत् एव च उपासनानि दृष्टफलानि अदृष्टफलानि च उच्यन्ते, ८६९४क्रममुक्तिफलानि च कानिचित् सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण। ८६९५तेषु एषा चिन्ता सम्भवति — ८६९६किं प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेदः, आहोस्वित् न इति॥
५७२८६९७तत्र पूर्वपक्षहेतवः तावत् उपन्यस्यन्ते — ८६९८नाम्नः तावत् भेदप्रतिपत्तिहेतुत्वं प्रसिद्धं ज्योतिरादिषु। ८६९९अस्ति च अत्र वेदान्तान्तरविहितेषु विज्ञानेषु अन्यत् अन्यत् नाम — तैत्तिरीयकं वाजसनेयकं कौथुमकं कौषीतकं शाट्यायनकं इति एवं आदि। ८७००तथा रूपभेदोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादकः प्रसिद्धः — ‘वैश्वदेवी आमिक्षा वाजिभ्यो वाजिनं’ इति एवमादिषु। ८७०१अस्ति च अत्र रूपभेदः। ८७०२तत् यथा — केचित् शाखिनः पञ्चाग्निविद्यायां षष्ठं अपरं अग्निं आमनन्ति, अपरे पुनः पञ्च एव पठन्ति। ८७०३तथा प्राणसंवादादिषु केचित् ऊनान् वा अगादीनां अनन्ति, केचित् अधिकान्। तथा धर्मविशेषोऽपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक आशङ्कितः कारीर्यादिषु। ८७०४अस्ति च अत्र धर्मविशेषः; यथा आथर्वणिकानां शिरोव्रतं इति। ८७०५एवं पुनरुक्त्यादयोऽपि भेदहेतवः यथासम्भवं वेदान्तान्तरेषु योजयितव्याः। ८७०६तस्मात् प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेदः इति एवं प्राप्ते, ब्रूमः —
५७३८७०७सर्ववेदान्तप्रत्ययानि विज्ञानानि ८७०८तस्मिन् तस्मिन् वेदान्ते तानि तानि एव भवितुं अर्हन्ति। ८७०९कुतः ? चोदनाद्यविशेषात्। ८७१०आदिग्रहणेन शाखान्तराधिकरणसिद्धान्तसूत्रोदिता अभेदहेतवः इह आकृष्यन्ते — ८७११संयोगरूपचोदनाख्याऽविशेषात् इत्यर्थः। ८७१२यथा एकस्मिन् अग्निहोत्रे शाखाभेदे अपि पुरुषप्रयत्नः तादृशः एव चोद्यते — जुहुयात् इति, एवं ‘यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद’(छा.उ.५.१.१) इति वाजसनेयिनां छन्दोगानां च तादृशी एव चोदना। ८७१३प्रयोजनसंयोगोऽपि अविशिष्टः एव — ‘ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च स्वानां भवति’(बृ.उ.६.१.१) इति। ८७१४रूपं अपि उभयत्र तत् एव विज्ञानस्य, यत् उत ज्येष्ठश्रेष्ठादिगुणविशेषणान्वितं प्राणतत्त्वं — ८७१५यथा च द्रव्यदेवते यागस्य रूपं, एवं विज्ञेयं रूपं विज्ञानस्य। ८७१६तेन हि तत् रूप्यते। ८७१७समाख्या अपि सा एव — प्राणविद्या इति। ८७१८तस्मात् सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानाम्। ८७१९एवं पञ्चाग्निविद्या वैश्वानरविद्या ८७२०शाण्डिल्यविद्या इति एवं आदिषु योजयितव्यम्। ये तु नामरूपादयो भेदहेत्वाभासाः, ते प्रथमः एव काण्डे ‘न नाम्ना स्यात् अचोदनाभिधानत्वात्’(जै॰सू॰२-४-१०) इति आरभ्य परिहृताः॥१॥
५७४८७२२इह अपि कञ्चित् विशेषं आशङ्क्य परिहरति —
५७५८७२३स्यात् एतत् — सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वं विज्ञानानां गुणभेदात् न उपपद्यते। ८७२४तथा हि — वाजसनेयिनः ८७२५पञ्चाग्निविद्यां प्रस्तुत्य षष्ठं अपरं अग्निं आमनन्ति — ‘तस्य अग्निः एव अग्निः भवति’(बृ.उ.६.२.१४) इत्यादिना। छन्दोगाः तु तं न आमनन्ति, पञ्चसंख्यया एव च ते उपसंहरन्ति — ‘अथ ह यः एतान् एवं पंचाग्नीन् वेद’(छा.उ.५.१०.१०) इति। ८७२६येषां च सः गुणोऽस्ति, येषां च नास्ति, कथं उभयेषां एका विद्या उपपद्येत ? ८७२७न च अत्र गुणोपसंहारः शक्यते प्रत्येतुं, पञ्चसंख्याविरोधात्। ८७२८तथा प्राणसंवादे श्रेष्ठात् अन्यान् चतुरः प्राणान् वाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि छन्दोगाः आमनन्ति। वाजसनेयिनः तु पञ्चमं अपि आमनन्ति — ‘रेतो वै प्रजातिः प्रजायते ह प्रजया पशुभिः यः एवं वेद’(बृ.उ.६.१.६) इति। ८७२९आवापोद्वापभेदात् च वेद्यभेदो भवति, वेद्यभेदात् च विद्याभेदः, द्रव्यदेवताभेदात् इव यागस्य इति चेत् — न एषः दोषः; यतः एकस्यां अपि विद्यायां एवंजातीयको गुणभेदः उपपद्यते। ८७३०यद्यपि षष्ठस्य अग्नेः उपसंहारो न सम्भवति, तथापि द्युप्रभृतीनां पञ्चानां अग्नीनां उभयत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् न विद्याभेदो भवितुं अर्हति। ८७३१न हि षोडशिग्रहणाग्रहणयोः अतिरात्रो भिद्यते। ८७३२पठ्यते अपि च षष्ठोऽग्निः छन्दोगैः — ‘तं प्रेतं दिष्टं इतः अग्नयः एव हरन्ति’(छा.उ.५.९.२) इति। ८७३३वाजसनेयिनः तु साम्पादिकेषु पञ्चसु अग्निषु अनुवृत्तायाः समिद्धूमादिकल्पनायाः निवृत्तये ‘तस्य अग्निः एव अग्निः भवति समित् समित्’(बृ.उ.६.२.१४) इत्यादि समामनन्ति। सः नित्यानुवादः। ८७३४अथ अपि उपासनार्थ एषः वादः, तथापि सः गुणः शक्यते छन्दोगैः अपि उपसंहर्तुम्। ८७३५न च अत्र पञ्चसंख्याविरोधः आशङ्क्यः। साम्पादिकाग्न्यभिप्राया हि एषा पञ्चसंख्या नित्यानुवादभूता, न विधिसमवायिनी — इति अदोषः। ८७३६एवं प्राणसंवादादिषु अपि अधिकस्य गुणस्य इतरत्र उपसंहारो न विरुध्यते। ८७३७न च आवापोद्वापभेदात् वेद्यभेदो विद्याभेदः च आशङ्क्यः, कस्यचित् वेद्यांशस्य आवापोद्वापयोः अपि भूयसो वेद्यराशेः अभेदावगमात्। ८७३८तस्मात् ऐकविद्यं एव॥२॥
५७६यत् अपि उक्तं — आथर्वणिकानां विद्यां प्रति शिरोव्रताद्यपेक्षणात् अन्येषां च तदनपेक्षणात् विद्याभेदः इति, तत् प्रति उच्यते। ८७३९–८७४१स्वाध्यायस्य एषः धर्मः, न विद्यायाः। ८७४२–८७४३कथं इदं अवगम्यते ? यतः, तथात्वेन स्वाध्यायधर्मत्वेन, समाचारे वेदव्रतोपदेशपरे ग्रन्थे, आथर्वणिकाः ‘इदं अपि वेदव्रतत्वेन व्याख्यातं’ इति समामनन्ति। ८७४४–८७४५‘न एतत् अचीर्णव्रतोऽधीते’(मु.उ.३.२.११) इति च अधिकृतविषयात् एतच्छब्दात् अध्ययनशब्दात् च स्वोपनिषदध्ययनधर्मः एव एषः इति निर्धार्यते। ननु ‘तेषां एव एतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवत् यैः तु चीर्णं’(मु.उ.३.२.१०) इति ब्रह्मविद्यासंयोगश्रवणात्, एका एव सर्वत्र ब्रह्मविद्या इति, सङ्कीर्येत एषः धर्मः — ८७४६न; तत्र अपि एतां इति प्रकृतप्रत्यवमर्शात्। ८७४७प्रकृतत्वं च ब्रह्मविद्यायाः ग्रन्थविशेषापेक्षं — इति ग्रन्थविशेषसंयोगि एव एषः धर्मः। ८७४८सववत् च तन्नियमः इति निदर्शननिर्देशः — ८७४९यथा च सवाः सप्त सौर्यादयः शतौदनपर्यन्ताः वेदान्तरोदितत्रेताग्न्यनभिसम्बन्धात् आथर्वणोदितैकाग्न्यभिसम्बन्धात् च आथर्वणिकानां एव नियम्यन्ते, तथा एव अयं अपि धर्मः स्वाध्यायविशेषसम्बन्धात् तत्र एव नियम्यते। ८७५०तस्मात् अपि अनवद्यं विद्यैकत्वम्॥३॥
५७७८७५१–८७५२दर्शयति च वेदोऽपि विद्यैकत्वं सर्ववेदान्तेषु वेद्यैकत्वोपदेशात् — ‘सर्वे वेदाः यत् पदं आमनन्ति’(कः.उ.१.२.१५) इति, ८७५३–८७५४तथा ‘एतं हि एव बह्वृच महति उक्थे मीमांसन्ते एतं अग्नौ अध्वर्यवः एतं महाव्रते छन्दोगाः’ इति च। तथा ‘महत् भयं वज्रं उद्यतं’(कः.उ.२.३.२) इति काठके उक्तस्य ईश्वरगुणस्य भयहेतुत्वस्य तैत्तिरीयके भेददर्शननिन्दायै परामर्शो दृश्यते — ‘यदा हि एव एषः एतस्मिन् उदरं अन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। ८७५५तत्त्वे एव भयं विदुषोऽमन्वानस्य’(तै.उ.२.७.१) इति। ८७५६–८७५७तथा वाजसनेयके प्रादेशमात्रसम्पादितस्य वैश्वानरस्य छान्दोग्ये सिद्धवत् उपादानं — ‘यः तु एतं एवं प्रादेशमात्रं अभिविमानं आत्मानं वैश्वानरं उपास्ते’(छा.उ.५.१८.१) इति। तथा सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वेन अन्यत्र विहितानां उक्थादीनां अन्यत्र उपासनविधानाय उपादानात् प्रायदर्शनन्यायेन उपासनानां अपि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वसिद्धिः॥४॥
५७८८७५९इदं प्रयोजनसूत्रम्। ८७६०स्थिते च एवं सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वे सर्वविज्ञानानां, अन्यत्र उदितानां विज्ञानगुणानां, अन्यत्र अपि समाने विज्ञाने उपसंहारो भवति। ८७६१अर्थाभेदात् — यः एव हि तेषां गुणानां एकत्र अर्थो विशिष्टविज्ञानोपकारः, सः एव अन्यत्र अपि। ८७६२उभयत्र अपि हि तत् एव एकं विज्ञानम्। ८७६३तस्मात् उपसंहारः। ८७६४विधिशेषवत् — यथा विधिशेषाणां अग्निहोत्रादिधर्माणां, तत् एव एकं अग्निहोत्रादि कर्म सर्वत्र इति, अर्थाभेदात् उपसंहारः; ८७६५एवं इह अपि। ८७६६यदि हि विज्ञानभेदो भवेत्, ततो विज्ञानान्तरनिबद्धत्वात् गुणानां, ८७६७प्रकृतिविकृतिभावाभावाच्च न स्यात् उपसंहारः। ८७६८विज्ञानैकत्वे तु न एवं इति। ८७६९अस्य एव तु प्रयोजनसूत्रस्य प्रपञ्चः ‘सर्वाभेदात्’ इति आरभ्य भविष्यति॥५॥
५७९८७७२वाजसनेयके ‘ते ह देवाः ऊचुः हन्त असुरान् यज्ञ उद्गीथेन अत्ययाम इति’(बृ.उ.१.३.१) ‘ते ह वाचं ऊचुः त्वं न उद्गाय’(बृ.उ.१.३.२) इति प्रक्रम्य, वागादीन् प्राणान् असुरपाप्मविद्धत्वेन निन्दित्वा, मुख्यप्राणपरिग्रहः पठ्यते — ‘अथ हेम आसन्यं प्राणं ऊचुः त्वं न उद्गाय इति ८७७३तथा इति तेभ्यः एषः प्राण उदगायत्’(बृ.उ.१.३.७) इति। तथा छान्दोग्ये अपि ‘तत् ह देवाः उद्गीथं आजह्रुः अनेन एनान् अभिभविष्यामः’(छा.उ.१.२.१) इति प्रक्रम्य, इतरान् प्राणान् असुरपाप्मविद्धत्वेन निन्दित्वा, तथा एव मुख्यप्राणपरिग्रहः पठ्यते — ‘अथ ह यः एव अयं मुख्यः प्राणः तं उद्गीथं उपासाञ्चक्रिरे’(छा.उ.१.२.७) इति। ८७७४उभयत्र अपि च प्राणप्रशंसया प्राणविद्याविधिः अध्यवसीयते। ८७७५तत्र संशयः — ८७७६किं अत्र विद्याभेदः स्यात्, आहोस्वित् विद्यैकत्वं इति। ८७७७–८७७८किं तावत् प्राप्तं ? पूर्वेण न्यायेन ८७७९विद्यैकत्वं इति। ननु न युक्तं विद्यैकत्वं, प्रक्रमभेदात्। अन्यथा हि प्रक्रमन्ते वाजसनेयिनः, अन्यथा छन्दोगाः — ‘त्वं न उद्गाय’(बृ.उ.१.३.२) इति वाजसनेयिन् उद्गीथस्य कर्तृत्वेन प्राणं आमनन्ति, छन्दोगाः तु ८७८०–८७८२उद्गीथत्वेन ‘तं उद्गीथं उपासाञ्चक्रिरे’(छा.उ.१.२.७) इति, तत् कथं विद्यैकत्वं स्यात् इति चेत् — न एषः दोषः; ८७८३न हि एतावता विशेषेण विद्यैकत्वं अपगच्छति, अविशेषस्य अपि बहुतरस्य प्रतीयमानत्वात्। ८७८४तथा हि — देवासुरसङ्ग्रामोपक्रमत्वं, असुरात्ययाभिप्रायः, उद्गीथोपन्यासः, वागादिसङ्कीर्तनं, तन्निन्दया मुख्यप्राणव्यपाश्रयः, ८७८५तद्वीर्यात् च असुरविध्वंसनं अश्मलोष्टनिदर्शनेन — ८७८६इति एवं बहवोऽर्थाः उभयत्र अपि अविशिष्टाः प्रतीयन्ते। ८७८७वाजसनेयके अपि च उद्गीथसामानाधिकरण्यं प्राणस्य श्रुतं — ‘एषः उ वा उद्गीथः’(बृ.उ.१.३.२३) इति। ८७८८तस्मात् छान्दोग्ये अपि कर्तृत्वं लक्षयितव्यम्। ८७८९तस्मात् च विद्यैकत्वं इति॥६॥
५८०८७९०–८७९१न वा विद्यैकत्वं अत्र न्याय्यम्। विद्याभेदः एव अत्र न्याय्यः। ८७९२कस्मात् ? ८७९३प्रकरणभेदात्, ८७९४प्रक्रमभेदात् इत्यर्थः। ८७९५तथा हि इह प्रक्रमभेदो दृश्यते — ८७९६छान्दोग्ये तावत् — ‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) इति एवं उद्गीथावयवस्य ओंकारस्य उपास्यत्वं प्रस्तुत्य, रसतमादिगुणोपव्याख्यानं तत्र कृत्वा, ‘खलु एतस्य एव अक्षरस्य उपव्याख्यानं भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति पुनः अपि तं एव ८७९७–८७९९उद्गीथावयवं ओंकारं अनुवर्त्य, देवासुराख्यायिकाद्वारेण तं ‘प्राणं उद्गीथं उपासाञ्चक्रिरे’(छा.उ.१.२.२) इत्याह। तत्र यदि उद्गीथशब्देन सकला भक्तिः अभिप्रेयेत, तस्याः च कर्ता उद्गाता ऋत्विक्, तत उपक्रमः च उपरुध्येत, ८८००लक्षणा च प्रसज्येत। ८८०१उपक्रमतन्त्रेण च एकस्मिन् वाक्ये उपसंहारेण भवितव्यम्। ८८०२तस्मात् अत्र तावत् उद्गीथावयवे ओंकारे प्राणदृष्टिः उपदिश्यते — ८८०३वाजसनेयके तु उद्गीथशब्देन अवयवग्रहणे कारणाभावात् सकला एव भक्तिः आवेद्यते। ‘त्वं न उद्गाय’(बृ.उ.१.३.२) इति अपि तस्याः कर्ता उद्गाता ऋत्विक् प्राणत्वेन निरूप्यते इति — प्रस्थानान्तरम्। यत् अपि तत्र उद्गीथसामानाधिकरण्यं प्राणस्य, तत् अपि उद्गातृत्वेन एव दिदर्शयिषितस्य प्राणस्य सर्वात्मत्वप्रतिपादनार्थं इति न ८८०४–८८०५विद्यैकत्वं आवहति। ८८०६सकलभक्तिविषय एव च तत्र अपि उद्गीथशब्दः इति वैषम्यम्। ८८०७न च प्राणस्य उद्गातृत्वं असम्भवेन हेतुना परित्यज्येत, उद्गीथभाववत् उद्गातृभावस्य अपि उपासनार्थत्वेन उपदिश्यमानत्वात्। प्राणवीर्येण एव च उद्गाता औद्गात्रं करोति इति नास्ति असम्भवः। तथा च तत्र एव श्रावितं — ‘वाचा च हि एव सः ८८०८–८८१०प्राणेन च उदगायत्’(बृ.उ.१.३.२४) इति। न च विवक्षितार्थभेदे अवगम्यमाने वाक्यच्छायानुकारमात्रेण समानार्थत्वं अध्यवसातुं युक्तम्। ८८११तथा हि — अभ्युदयवाक्ये पशुकामवाक्ये च ‘त्रेधा तण्डुलान् विभजेत् ये मध्यमाः स्युः तान् अग्नये दात्रे पुरोडाशं अष्टाकपालं कुर्यात्’ इत्यादिनिर्देशसाम्ये अपि, उपक्रमभेदात् अभ्युदयवाक्ये देवतापनयोऽध्यवसितः, पशुकामवाक्ये तु यागविधिः — तथा इह अपि उपक्रमभेदात् विद्याभेदः। ८८१२परोवरीयस्त्वादिवत् — यथा परमात्मदृष्ट्यध्याससाम्ये अपि, ‘आकाशो हि एव एभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणं’(छा.उ.१.९.१) ‘सः एषः परोवरीयान् उद्गीथः सः एषोऽनन्तः’(छा.उ.१.९.२) इति परोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्टं उद्गीथोपासनं अक्ष्यादित्यगतहिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणविशिष्टोद्गीथोपासनात् भिन्नम्। ८८१३न च इतरेतरगुणोपसंहारः ८८१४एकस्यां अपि शाखायां — ८८१५तद्वत् शाखान्तरस्थेषु अपि एवंजातीयकेषु उपासनेषु इति॥७॥
५८१८८१७अथ उच्येत — संज्ञैकत्वात् विद्यैकत्वं अत्र न्याय्यं, ८८१८उद्गीथविद्या इति हि उभयत्र अपि एका संज्ञा इति, ८८१९तत् अपि न उपपद्यते। ८८२०उक्तं हि एतत् — ‘न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्’(ब्र.सू.३.३.७) इति। ८८२१तत् एव च अत्र न्याय्यतरम्। श्रुत्यक्षरानुगतं हि तत्। संज्ञैकत्वं तु श्रुत्यक्षरबाह्यं ८८२२उद्गीथशब्दमात्रप्रयोगात् लौकिकैः व्यवहर्तृभिः उपचर्यते। ८८२३अस्ति च एतत् संज्ञैकत्वं प्रसिद्धभेदेषु अपि परोवरीयस्त्वाद्युपासनेषु — उद्गीथविद्या इति। ८८२४तथा प्रसिद्धभेदानां अपि अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां काठकैकग्रन्थपरिपठितानां काठकसंज्ञैकत्वं दृश्यते, ८८२५तथा इह अपि भविष्यति। ८८२६यत्र तु नास्ति कश्चित् एवंजातीयको भेदहेतुः, तत्र भवतु संज्ञैकत्वात् विद्यैकत्वं — ८८२७यथा संवर्गविद्यादिषु॥८॥
५८२८८३०‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) इति अत्र अक्षरोद्गीथशब्दयोः सामानाधिकरण्ये श्रूयमाणे ८८३१अध्यासापवादैकत्वविशेषणपक्षाणां प्रतिभासनात् कतमोऽत्र पक्षो न्याय्यः स्यात् इति विचारः। ८८३२तत्र अध्यासो नाम — ८८३३द्वयोः वस्तुनोः अनिवर्तितायां एव अन्यतरबुद्धौ अन्यतरबुद्धिः अध्यस्यते। ८८३४यस्मिन् इतरबुद्धिः अध्यस्यते, अनुवर्तते एव तस्मिन् तद्बुद्धिः, अध्यस्तेतरबुद्धौ अपि। ८८३५यथा नाम्नि ब्रह्मबुद्धौ अध्यस्यमानायां अपि अनुवर्तते एव नामबुद्धिः, न ब्रह्मबुद्धि निवर्तते — ८८३६यथा वा प्रतिमादिषु विष्ण्वादिबुद्ध्यध्यासः — ८८३७एवं इह अपि अक्षरे उद्गीथबुद्धिः अध्यस्यते, उद्गीथे वा अक्षरबुद्धिः इति। ८८३८अपवादो नाम — यत्र कस्मिंश्चित् वस्तुनि पूर्वनिविष्टायां मिथ्याबुद्धौ निश्चितायां, पश्चात् उपजायमाना यथार्था बुद्धिः पूर्वनिविष्टायाः मिथ्याबुद्धेः निवर्तिका भवति — ८८३९यथा देहेन्द्रियसङ्घाते आत्मबुद्धि, आत्मनि एव आत्मबुद्ध्या पश्चाद्भाविन्या ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति अनया यथार्थबुद्ध्या निवर्त्यते — यथा वा दिग्भ्रान्तिबुद्धिः दिग्याथात्म्यबुद्ध्या निवर्त्यते — ८८४०एवं इह अपि अक्षरबुद्ध्या उद्गीथबुद्धिः निवर्त्येत, उद्गीथबुद्ध्या वा अक्षरबुद्धिः इति। ८८४१एकत्वं तु अक्षरोद्गीथशब्दयोः अनतिरिक्तार्थवृत्तित्वं — यथा द्विजोत्तमो ब्राह्मणो भूमिदेवः इति। ८८४२विशेषणं पुनः सर्ववेदव्यापिन् ओं इति एतस्य अक्षरस्य ग्रहणप्रसङ्गे औद्गात्रविशेषस्य समर्पणं — ८८४३यथा नीलं यत् उत्पलं तत् आनय इति, ८८४४एवं इह अपि उद्गीथो यः ओंकारः तं उपासीत इति। एवं एतस्मिन् सामानाधिकरण्यवाक्ये विमृश्यमाने, एते पक्षाः प्रतिभान्ति। ८८४५तत्र अन्यतमनिर्धारणकारणाभावात् अनिर्धारणप्राप्तौ इदं उच्यते —
५८३व्याप्तेः च समञ्जसं इति। ८८४६चशब्दोऽयं तुशब्दस्थाननिवेशी पक्षत्रयव्यावर्तनप्रयोजनः। ८८४७तत् इह त्रयः पक्षाः सावद्या इति पर्युदस्यन्ते। ८८४८विशेषणपक्षः एव एकः निरवद्यः इति उपादीयते। ८८४९तत्र अध्यासे तावत् — या बुद्धिः इतरत्र अध्यस्यते, तच्छब्दस्य लक्षणावृत्तित्वं प्रसज्येत, ८८५०तत् फलं च कल्प्येत। ८८५१–८८५२श्रूयते एव फलं ‘आपयिता ह वै कामानां भवति’(छा.उ.१.१.७) इत्यादि, इति चेत् — न; तस्य अन्यफलत्वात्। ८८५३आप्त्यादिदृष्टिफलं हि तत्, न उद्गीथाध्यासफलम्। ८८५४अपवादे अपि समानः फलाभावः। ८८५५मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः फलं इति चेत्, ८८५६न; पुरुषार्थोपयोगानवगमात्; ८८५७–८८५८न च कदाचित् अपि ओंकारात् ओंकारबुद्धिः निवर्तते, उद्गीथात् वा उद्गीथबुद्धिः। न च इदं वाक्यं वस्तुतत्त्वप्रतिपादनपरं, उपासनाविधिपरत्वात्। ८८५९न अपि एकत्वपक्षः सङ्गच्छते। निष्प्रयोजनं हि तदा शब्दद्वयोच्चारणं स्यात्, ८८६०एकेन एव विवक्षितार्थसमर्पणात्। ८८६१न च हौत्रविषये आध्वर्यवविषये वा अक्षरे ओंकारशब्दवाच्ये उद्गीथशब्दप्रसिद्धिः अस्ति, ८८६२न अपि सकलायां साम्नो द्वितीयायां भक्तौ उद्गीथशब्दवाच्यायां ओंकारशब्दप्रसिद्धिः, ८८६३येन अनतिरिक्तार्थता स्यात्। ८८६४परिशेषात् विशेषणपक्षः परिगृह्यते, व्याप्तेः ८८६५–८८६६सर्ववेदसाधारण्यात्। सर्वव्यापि अक्षरं इह मा प्रसञ्जि — इति अतः उद्गीथशब्देन अक्षरं विशेष्यते — ८८६७कथं नाम उद्गीथावयवभूत ओंकारो गृह्येत इति। ८८६८ननु अस्मिन् अपि पक्षे समानाः लक्षणा, उद्गीथशब्दस्य अवयवलक्षणार्थत्वात्; ८८६९सत्यं एवं एतत्; ८८७०लक्षणायां अपि तु सन्निकर्षविप्रकर्षौ भवत एव। ८८७१अध्यासपक्षे हि अर्थान्तरबुद्धिः अर्थान्तरे निक्षिप्यते इति विप्रकृष्टा लक्षणा, ८८७२विशेषणपक्षे तु अवयविवचनेन शब्देन अवयवः समर्प्यते इति सन्निकृष्टा। ८८७३समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दाः अवयवेषु अपि प्रवर्तमाना दृष्टाः पटग्रामादिषु। ८८७४अतः च व्याप्तेः हेतोः ‘ओं इति एतत् अक्षरं’ इति एतस्य ‘उद्गीथं’ इति एतत् विशेषणं इति समञ्जसं एतत्, निरवद्यं इत्यर्थः॥९॥
५८४८८७६वाजिनां छन्दोगानां च प्राणसंवादे श्रैष्ठ्यगुणान्वितस्य प्राणस्य उपास्यत्वं उक्तम्। ८८७७वागादयोऽपि हि तत्र वसिष्ठत्वादिगुणान्विता उक्ताः। ८८७८ते च गुणाः प्राणे पुनः प्रत्यर्पिताः — ‘यत् वा अहं वसिष्ठा अस्मि त्वं तत् वसिष्ठोऽसि’(बृ.उ.६.१.१४) इत्यादिना। ८८७९अन्येषां अपि तु शाखिनां कौषीतकिप्रभृतीनां प्राणसंवादेषु ८८८०‘अथ अतः निःश्रेयसादानं एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः’(कौ.उ.२.१४) इति एवंजातीयकेषु प्राणस्य श्रैष्ठ्यं उक्तं, ८८८१न तु इमे वसिष्ठत्वादयोऽपि गुणाः उक्ताः। ८८८२–८८८३तत्र संशयः — किं इमे वसिष्ठत्वादयो गुणाः क्वचित् उक्ता अन्यत्र अपि अस्येरन्, उत न अस्येरन् इति। तत्र प्राप्तं तावत् — न अस्येरन् इति। ८८८४कुतः ? एवंशब्दसंयोगात्। ‘अथो यः एवं विद्वान् प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा’ इति तत्र तत्र ८८८५–८८८७एवंशब्देन वेद्यं वस्तु निवेद्यते। एवंशब्दः च सन्निहितावलम्बनः न शाखान्तरपरिपठितं एवंजातीयक गुणजातं शक्नोति निवेदयितुम्। ८८८८तस्मात् स्वप्रकरणस्थैः एव गुणैः निराकाङ्क्षत्वं इति एवं प्राप्ते प्रत्याह —८८८९
५८५अस्येरन् इमे गुणाः क्वचित् उक्ता वसिष्ठत्वादयः अन्यत्र अपि। ८८९०कुतः ? ८८९१–८८९२सर्वाभेदात् — सर्वत्र एव हि तत् एव एकं ८८९३प्राणविज्ञानं अभिन्नं प्रत्यभिज्ञायते, प्राणसंवादादिसारूप्यात्। ८८९४–८८९५अभेदे च विज्ञानस्य कथं इमे गुणाः क्वचित् उक्ता अन्यत्र न अस्येरन्। ननु एवंशब्दः तत्र तत्र भेदेन एवंजातीयक गुणजातं वेद्यत्वाय समर्पयति इति उक्तं; ८८९६अत्र उच्यते — ८८९७–८८९८यद्यपि कौषीतकिब्राह्मणगतेन एवंशब्देन वाजसनेयिब्राह्मणगतं गुणजातं असंशब्दितं असन्निहितत्वात्, तथापि तस्मिन् एव विज्ञाने वाजसनेयिब्राह्मणगतेन एवंशब्देन तत् संशब्दितं इति — न परशाखागतं अपि अभिन्नविज्ञानावबद्धं गुणजातं स्वशाखागतात् विशिष्यते। ८८९९न च एवं सति श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना वा भवति। ८९००एकस्यां अपि हि शाखायां श्रुता गुणाः श्रुता एव सर्वत्र भवन्ति, गुणवतो भेदाभावात्। ८९०१न हि देवदत्तः शौर्यादिगुणत्वेन स्वदेशे प्रसिद्धः देशान्तरं गतः तद्देश्यैः अविभावितशौर्यादिगुणोऽपि अतद्गुणो भवति। ८९०२यथा च तत्र परिचयविशेषात् देशान्तरे अपि देवदत्तगुणाः विभाव्यन्ते, ८९०३एवं अभियोगविशेषात् शाखान्तरे अपि उपास्या गुणाः शाखान्तरे अपि अस्येरन्। ८९०४तस्मात् एकप्रधानसम्बद्धा धर्माः एकत्र अपि उच्यमानाः सर्वत्र एव उपसंहर्तव्याः इति॥१०॥
५८६८९०६ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरासु श्रुतिषु आनन्दरूपत्वं विज्ञानघनत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मत्वं इति एवंजातीयका ब्रह्मणो धर्माः क्वचित् केचित् श्रूयन्ते। ८९०७तेषु संशयः — किं आनन्दादयो ब्रह्मधर्माः यत्र यावन्तः श्रूयन्ते तावन्तः एव ८९०८–८९१०तत्र प्रतिपत्तव्याः, किं वा ८९११सर्वे ८९१२सर्वत्र इति। तत्र यथाश्रुतिविभागं धर्मप्रतिपत्तौ प्राप्तायां, इदं उच्यते — आनन्दादयः प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्माः सर्वे सर्वत्र प्रतिपत्तव्याः। कस्मात् ? सर्वाभेदात् एव — सर्वत्र हि तत् एव एकं प्रधानं विशेष्यं ब्रह्म न भिद्यते। ८९१३तस्मात् सार्वत्रिकत्वं ब्रह्मधर्माणां — ८९१४तेन एव पूर्वाधिकरणोदितेन देवदत्तशौर्यादिनिदर्शनेन॥११॥
५८७८९१५ननु एवं सति प्रियशिरस्त्वादयोऽपि धर्माः सर्वे सर्वत्र सङ्कीर्येरन्। ८९१६तथा हि तैत्तिरीयके आनन्दमयं आत्मानं प्रक्रम्य आम्नायते — ‘तस्य प्रियं एव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोदः उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा’(तै.उ.२.५.१) इति। ८९१७अतः उत्तरं पठति —
५८८८९१८–८९१९प्रियशिरस्त्वादीनां धर्माणां तैत्तिरीयके आम्नातानां नास्ति अन्यत्र प्राप्तिः, यत् कारणं — प्रियं मोदः प्रमोदः आनन्दः इति एते — परस्परापेक्षया भोक्त्रन्तरापेक्षया च उपचितापचितरूपा उपलभ्यन्ते। ८९२०उपचयापचयौ च सति भेदे सम्भवतः। ८९२१निर्भेदं तु ब्रह्म ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ८९२२न च एते प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्मधर्माः। ८९२३कोशधर्माः तु एते इति उपदिष्टं अस्माभिः ‘आनन्दमयोऽभ्यासात्’(ब्र.सू.१.१.१२) इति अत्र। ८९२४अपि च परस्मिन् ब्रह्मणि चित्तावतारोपायमात्रत्वेन एते परिकल्प्यन्ते, न द्रष्टव्यत्वेन। ८९२५एवं अपि सुतरां अन्यत्र अप्राप्तिः प्रियशिरस्त्वादीनाम्। ८९२६ब्रह्मधर्मान् तु एतान् कृत्वा न्यायमात्रं इदं आचार्येण प्रदर्शितं — प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिः इति। ८९२७सः च न्यायः अन्येषु ८९२८निश्चितेषु ब्रह्मधर्मेषु उपासनाय उपदिश्यमानेषु नेतव्यः — संयद्वामत्वादिषु सत्यकामत्वादिषु च। तेषु हि सति अपि उपास्यस्य ब्रह्मणे एकत्वे, प्रक्रमभेदात् उपासनाभेदे सति, न अन्योन्यधर्माणां अन्योन्यत्र प्राप्तिः। ८९२९यथा च द्वे नार्यौ एकं नृपतिं उपासाते — छत्रेण अन्या चामरेण अन्या — तत्र उपास्यैकत्वे अपि उपासनभेदो धर्मव्यवस्था च भवति — एवं इह अपि इति। ८९३०उपचितापचितगुणत्वं हि सति भेदव्यवहारे सगुणे ब्रह्मणि उपपद्यते, न निर्गुणे परस्मिन् ब्रह्मणि। ८९३१अतो न सत्यकामत्वादीनां धर्माणां क्वचित् श्रुतानां सर्वत्र प्राप्तिः इत्यर्थः॥१२॥
५८९इतरे तु आनन्दादयो धर्माः ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनाय एव उच्यमानाः, अर्थसामान्यात् प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणो धर्मिणः एकत्वात्, सर्वे सर्वत्र प्रतीयेरन् इति वैषम्यं — ८९३४प्रतिपत्तिमात्रप्रयोजना हि ते इति॥१३॥
५९०८९३६काठके पठ्यते — ‘इन्द्रियेभ्यः परा हि अर्थाः अर्थेभ्यः च परं मनः। मनसः तु परा बुद्धिः’(कः.उ.१.३.१०) इति आरभ्य ‘पुरुषात् न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः’(कः.उ.१.३.११) इति। ८९३७–८९३८तत्र संशयः — किं इमे सर्वे एव अर्थादयः ततः ततः परत्वेन प्रतिपाद्यन्ते, उत पुरुषः एव एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यते इति। तत्र तावत् सर्वेषां एव एषां परत्वेन प्रतिपादनं इति भवति मतिः। ८९३९–८९४१तथा हि श्रूयते — इदं अस्मात् परं, इदं अस्मात् परं इति। ननु बहुषु अर्थेषु परत्वेन प्रतिपिपादयिषितेषु वाक्यभेदः स्यात्। न एषः दोषः, वाक्यबहुत्वोपपत्तेः। बहूनि एव हि एतानि वाक्यानि प्रभवन्ति ८९४२बहून् अर्थान् परत्वोपेतान् प्रतिपादयितुम्। ८९४३तस्मात् प्रत्येकं एषां परत्वप्रतिपादनं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —८९४४
५९१पुरुषः एव हि एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यते इति युक्तं, न प्रत्येकं एषां परत्वप्रतिपादनम्। ८९४५कस्मात् ? ८९४६प्रयोजनाभावात्। ८९४७न हि इतरेषु परत्वेन प्रतिपन्नेषु किञ्चित् प्रयोजनं दृश्यते, ८९४८श्रूयते वा। ८९४९पुरुषे तु इन्द्रियादिभ्यः परस्मिन् सर्वानर्थव्रातातीते प्रतिपन्ने ८९५०दृश्यते प्रयोजनं, मोक्षसिद्धिः। ८९५१तथा च श्रुतिः — ‘निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’(कः.उ.१.३.१५) इति। ८९५२अपि च परप्रतिषेधेन काष्ठाशब्देन च पुरुषविषयं आदरं दर्शयन् पुरुषप्रतिपत्त्यर्था एव पूर्वापरप्रवाहोक्तिः इति दर्शयति। ८९५३आध्यानाय इति — आध्यानपूर्वकाय ८९५४सम्यग्दर्शनाय इत्यर्थः। सम्यग्दर्शनार्थं एव हि इह आध्यानं उपदिश्यते, न तु आध्यानं एव स्वप्रधानम्॥१४॥
५९२८९५६–८९५७इतः च पुरुषप्रतिपत्त्यर्था एव इयं इन्द्रियादिप्रवाहोक्तिः, यत् कारणं ‘एषः सर्वेषु भूतेषु गूढो आत्मा न प्रकाशते। ८९५८दृश्यते तु अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः’(कः.उ.१.३.१२) इति ८९५९प्रकृतं पुरुषं आत्मा इत्याह। ८९६०अतः च अनात्मत्वं इतरेषां विवक्षितं इति गम्यते। ८९६१तस्य एव च दुर्विज्ञानतां ८९६२संस्कृतमतिगम्यतां च दर्शयति। ८९६३–८९६४तद्विज्ञानाय एव च — ‘यच्छेत् वाक् मनसी प्राज्ञः’(कः.उ.१.३.१३) इति आध्यानं विदधाति। तत् व्याख्यातं ‘आनुमानिकं अपि एकेषां’(ब्र.सू.१.४.१) इति अत्र। ८९६५एवं अनेकप्रकार आशयातिशयः श्रुतेः पुरुषे लक्ष्यते, न इतरेषु। ८९६६–८९६७अपि च ‘सोऽध्वनः पारं आप्नोति तत् विष्णोः परमं पदं’(कः.उ.१.३.९) इति उक्ते, ८९६८किं तत् अध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं इति अस्यां आकाङ्क्षायां ८९६९इन्द्रियाद्यनुक्रमणात् परमपदप्रतिपत्त्यर्थ एव अयं आयासः इति अवसीयते॥१५॥
५९३८९७१ऐतरेयके श्रूयते — ‘आत्मा वा इदं एक एव अग्र आसीत् न अन्यत् किञ्चन मिषत्सु ऐक्षत लोकात् नु सृज इति’(ऐ.उ.१.१.१) ‘सः इमाँल्लोकानसृजताम्भो मरीचीः मरं आपः’(ऐ.उ.१.१.२) इत्यादि। ८९७२तत्र संशयः — ८९७३किं परः एव आत्मा इह आत्मशब्देन अभिलप्यते, उत अन्यः कश्चित् इति। किं तावत् प्राप्तं ? न परमात्मा इह आत्मशब्दाभिलप्यो भवितुं अर्हति इति। ८९७४कस्मात् ? ८९७५–८९७६वाक्यान्वयदर्शनात्। ननु वाक्यान्वयः सुतरां परमात्मविषयो दृश्यते, ८९७७प्राक् उत्पत्तेः आत्मैकत्वावधारणात्, ईक्षणपूर्वकस्रष्टृत्ववचनात् च; ८९७८न इत्युच्यते, लोकसृष्टिवचनात् — ८९७९परमात्मनि हि स्रष्टरि परिगृह्यमाणे, महाभूतसृष्टिः आदौ वक्तव्या। लोकसृष्टिः तु इह आदौ उच्यते। ८९८०लोकाः च महाभूतसन्निवेशविशेषाः। ८९८१तथा च अम्भःप्रभृतीन् ८९८२लोकत्वेन एव निर्ब्रवीति — ‘अदोऽम्भः परेण दिवं’(ऐ.उ.१.१.२) इत्यादिना। लोकसृष्टिः च परमेश्वराधिष्ठितेन अपरेण केनचित् ईश्वरेण क्रियते इति श्रुतिस्मृत्योः उपलभ्यते। तथा हि श्रुतिः भवति — ‘आत्मा एव इदं अग्रे आसीत् पुरुषविधः’(बृ.उ.१.४.१) इत्याद्याः। स्मृतिः अपि — ‘सः वै शरीरी प्रथमः सः वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता सः भूतानां ब्रह्म अग्रे समवर्तत’(मा॰पु॰४५-६४) इति। ८९८३ऐतरेयिणोऽपि ‘अथ अतः रेतसः सृष्टिः ८९८४प्रजापते रेतो देवाः’ ८९८५इति अत्र पूर्वस्मिन् प्रकरणे प्रजापतिकर्तृकां विचित्रां सृष्टिं आमनन्ति। ८९८६आत्मशब्दोऽपि तस्मिन् प्रयुज्यमानो दृश्यते — ‘आत्मा एव इदं अग्रे आसीत् पुरुषविधः’ इति अत्र। ८९८७एकत्वावधारणं अपि प्राक् उत्पत्तेः स्वविकारापेक्षं उपपद्यते। ८९८८ईक्षणं अपि तस्य चेतनत्वाभ्युपगमात् उपपन्नम्। ८९८९अपि च ८९९०–८९९१‘ताभ्यो गां आनयत्’ ‘ताभ्योऽश्वं आनयत्’ ‘ताभ्यः पुरुषं आनयत्’ ‘ताः अब्रुवन्’ इति एवंजातीयको भूयान् व्यापारविशेषः लौकिकेषु विशेषवत्सु आत्मसु प्रसिद्धः इह अनुगम्यते। ८९९२तस्मात् विशेषवान् एव कश्चित् इह आत्मा स्यात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —८९९३
५९४परः एव आत्मा इह आत्मशब्देन गृह्यते। ८९९४इतरवत् — यथा इतरेषु सृष्टिश्रवणेषु ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति एवमादिषु परस्य आत्मनो ग्रहणं, यथा च इतरस्मिन् लौकिकात्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगात्मा एव मुख्यः आत्मशब्देन गृह्यते — ८९९५–८९९६तथा इह अपि भवितुं अर्हति। ८९९७यत्र तु ‘आत्मा एव इदं अग्रे आसीत्’(बृ.उ.१.४.१) इति एवं आदौ ‘पुरुषविधः’(बृ.उ.१.४.१) इति एवमादि विशेषणान्तरं श्रूयते, भवेत् तत्र विशेषवतः आत्मनो ग्रहणम्। ८९९८अत्र पुनः परमात्मग्रहणानुगुणं एव विशेषणं अपि उत्तरं उपलभ्यते — ‘सः ऐक्षत लोकात् नु सृज इति’(ऐ.उ.१.१.१) ‘सः इमान् लोकान् असृजत’(ऐ.उ.१.१.२) इति एवमादि। तस्मात् तस्य एव ग्रहणं इति न्याय्यम्॥१६॥८९९९
५९५९००१वाक्यान्वयदर्शनात् न परमात्मग्रहणं इति पुनः यत् उक्तं, तत् परिहर्तव्यं इति — ९००२अत्र उच्यते — स्यात् अवधारणात् इति। ९००३भवेत् उपपन्नं परमात्मनो ग्रहणम्। ९००४कस्मात् ? अवधारणात्। ९००५–९००६परमात्मग्रहणे हि प्राक् उत्पत्तेः आत्मैकत्वावधारणं आञ्जसं अवकल्पते। ९००७अन्यथा हि अनाञ्जसं तत् परिकल्प्येत। ९००८लोकसृष्टिवचनं तु श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमहाभूतसृष्ट्यनन्तरं इति योजयिष्यामि; ९००९यथा ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति एतत् श्रुत्यन्तरप्रसिद्धवियद्वायुसृष्ट्यनन्तरं इति अयूयुजं, एवं इह अपि। श्रुत्यन्तरप्रसिद्धो हि समानविषयो विशेषः ९०१०श्रुत्यन्तरेषु उपसंहर्तव्यो भवति। ९०११योऽपि अयं व्यापारविशेषानुगमः ‘ताभ्यो गां आनयत्’ इति एवं आदिः, सोऽपि विवक्षितार्थावधारणानुगुण्येन एव ग्रहीतव्यः। ९०१२न हि अयं सकलः कथाप्रबन्धो विवक्षितं इति शक्यते वक्तुं, तत्प्रतिपत्तौ पुरुषार्थाभावात्। ब्रह्मात्मत्वं तु इह विवक्षितम्। ९०१३तथा हि — अम्भःप्रभृतीनां लोकानां लोकपालानां च अग्न्यादीनां सृष्टिं शिष्ट्वा, करणानि करणायतनं च शरीरं उपदिश्य, सः एव स्रष्टा ‘कथं नु इदं मत् ऋते स्यात्’(ऐ.उ.१.३.११) इति वीक्ष्य, इदं शरीरं प्रविवेश इति दर्शयति — ‘सः एतं एव सीमानं विदार्य एतया द्वारा प्रापद्यत’(ऐ.उ.१.३.१२) इति। ९०१४पुनः च ‘यदि वाचा अभिव्याहृतं यदि प्राणेन अभिप्राणितं’(ऐ.उ.१.३.११) इति एवमादिना करणव्यापारविवेचनपूर्वकं ‘अथ कोऽहं’(ऐ.उ.१.३.११) इति वीक्ष्य, ‘सः एतं एव पुरुषं ब्रह्म ततमं अपश्यत्’(ऐ.उ.१.३.१३) इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनं अवधारयति। ९०१५तथा उपरिष्टात् — ‘एषः ब्रह्म एषः इन्द्रः’(ऐ.उ.३.१.३) इत्यादिना समस्तं भेदजातं सह महाभूतैः अनुक्रम्य, ‘सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म’(ऐ.उ.३.१.३) इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनं एव अवधारयति। ९०१६तस्मात् इह आत्मगृहीतिः इति अनपवादम्॥
५९६९०१७अपरा योजना — ९०१८आत्मगृहीतिः इतरवत् उत्तरात्। ९०१९वाजसनेयके ‘कतमः आत्मा इति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः’(बृ.उ.४.३.७) इति आत्मशब्देन उपक्रम्य, तस्य एव सर्वसङ्गविनिर्मुक्तत्वप्रतिपादनेन ब्रह्मात्मतां अवधारयति। ९०२०तथा हि उपसंहरति — ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५) इति। ९०२१छान्दोग्ये तु ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति अन्तरेण एव आत्मशब्दं उपक्रम्य उदर्के ‘सः आत्मा तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति तादात्म्यं उपदिशति। ९०२२तत्र संशयः — तुल्यार्थत्वं किं अनयोः आम्नानयोः स्यात्, ९०२३अतुल्यार्थत्वं वा इति। अतुल्यार्थत्वं इति तावत् प्राप्तं, अतुल्यत्वात् आम्नानयोः। ९०२४न हि आम्नानवैषम्ये सति अर्थसाम्यं युक्तं प्रतिपत्तुं, आम्नानतन्त्रत्वात् अर्थपरिग्रहस्य। ९०२५–९०२६वाजसनेयके च आत्मशब्दोपक्रमात् आत्मतत्त्वोपदेशः इति गम्यते। छान्दोग्ये तु उपक्रमविपर्ययात् उपदेशविपर्ययः। ननु छन्दोगानां अपि अस्ति उदर्के तादात्म्योपदेशः इति उक्तं; ९०२७सत्यं उक्तं, ९०२८उपक्रमतन्त्रत्वात् उपसंहारस्य, तादात्म्यसम्पत्तिः सा — ९०२९इति मन्यते। ९०३०तथा प्राप्ते, अभिधीयते — आत्मगृहीतिः ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.६.२.१) इति अत्र छन्दोगानां अपि भवितुं अर्हति। इतरवत् — यथा ‘कतमः आत्मा’(बृ.उ.४.३.७) इति अत्र वाजसनेयिनां आत्मगृहीतिः, तथा एव। कस्मात् ? उत्तरात् तादात्म्योपदेशात्। ९०३१अन्वयात् इति चेत् स्यात् अवधारणात् — ९०३२यत् उक्तं, ९०३३–९०३५उपक्रमान्वयात् उपक्रमे च आत्मशब्दश्रवणाभावात् न आत्मगृहीतिः इति, तस्य कः परिहारः इति चेत्, सोऽभिधीयते — स्यात् अवधारणात् इति। ९०३६भवेत् उपपन्ना इह आत्मगृहीतिः, अवधारणात्। ९०३७तथा हि — ‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं’(छा.उ.६.१.३) इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं अवधार्य, तत्सम्पिपादयिषया ‘सत् एव’ इत्याह; ९०३८तत् च आत्मगृहीतौ सत्यां सम्पद्यते। ९०३९अन्यथा हि, योऽयं मुख्यः आत्मा सः न विज्ञातः इति, नैव सर्वविज्ञानं सम्पद्येत। ९०४०तथा प्राक् उत्पत्तेः एकत्वावधारणं, जीवस्य च आत्मशब्देन परामर्शः, स्वापावस्थायां च तत्स्वभावसम्पत्तिकथनं, परिचोदनापूर्वकं च पुनः पुनः ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति अवधारणं — ९०४१इति च सर्वं एतत् तादात्म्यप्रतिपादनायां एव अवकल्पते, न तादात्म्यसम्पादनायाम्। ९०४२न च अत्र उपक्रमतन्त्रत्वोपन्यासो न्याय्यः। ९०४३न हि उपक्रमे आत्मत्वसङ्कीर्तनं अनात्मत्वसङ्कीर्तनं वा अस्ति। ९०४४सामान्योपक्रमः च न वाक्यशेषगतेन विशेषेण विरुध्यते, विशेषाकाङ्क्षित्वात् सामान्यस्य। ९०४५सच्छब्दार्थोऽपि च पर्यालोच्यमानः न मुख्यात् आत्मनोऽन्यः सम्भवति, अतोऽन्यस्य वस्तुजातस्य आरम्भणशब्दादिभ्योऽनृतत्वोपपत्तेः। ९०४६आम्नानवैषम्यं अपि न अवश्यं अर्थवैषम्यं आवहति, ‘आहर पात्रं’ ‘पात्रं आहर’ इति एवमादिषु अर्थसाम्ये अपि तद्दर्शनात्। ९०४७तस्मात् एवंजातीयकेषु वाक्येषु प्रतिपादनप्रकारभेदे अपि ९०४८प्रतिपाद्यार्थाभेदः इति सिद्धम्॥१७॥
५९७९०५०छन्दोगाः वाजसनेयिनः च प्राणसंवादे श्वादिमर्यादं प्राणस्य अन्नं आम्नाय, तस्य एव आपो वासः आमनन्ति। ९०५१अनन्तरं च छन्दोगाः आमनन्ति — ‘तस्मात् वा एतत् अशिष्यन्तः पुरस्तात् च उपरिष्टात् च अद्भिः परिदधति’(छा.उ.५.२.२) इति। ९०५२वाजसनेयिनः तु आमनन्ति — ‘तद्विद्वाꣳसः श्रोत्रियाः अशिष्यन्तः आचामन्ति अशित्वा च आचामन्ति एतं एव तत् अनं अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते’(बृ.उ.६.१.१४) ९०५३‘तस्मात् एवंवित् अशिष्यन् न आचामेत् अशित्वा च आचामेत् एतं एव तत् अनं अनग्नं कुरुते’ इति। ९०५४–९०५७तत्र च आचमनं अनग्नताचिन्तनं च प्राणस्य प्रतीयते। ९०५८तत् किं उभयं अपि विधीयते, उत आचमनं एव, उत अनग्नताचिन्तनं एव इति विचार्यते। किं तावत् प्राप्तं ? उभयं अपि विधीयते इति। ९०५९कुतः ? ९०६०उभयस्य अपि अवगम्यमानत्वात्। ९०६१उभयं अपि च एतत् अपूर्वत्वात् विध्यर्हम्। ९०६२अथवा आचमनं एव विधीयते। ९०६३विस्पष्टा हि तस्मिन् विधिविभक्तिः — ‘तस्मात् एवंवित् अशिष्यन् न आचामेत् अशित्वा च आचामेत्’ इति। ९०६४तस्य एव स्तुत्यर्थं अनग्नतासङ्कीर्तनं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —९०६५
५९८न आचमनस्य विधेयत्वं उपपद्यते, ९०६६–९०६८कार्याख्यानात् — प्राप्तं एव हि इदं कार्यत्वेन आचमनं प्रायत्यार्थं स्मृतिप्रसिद्धं अन्वाख्यायते। ननु इयं श्रुतिः तस्याः स्मृतेः मूलं स्यात्; न इत्युच्यते, विषयनानात्वात्। ९०६९सामान्यविषया हि स्मृतिः पुरुषमात्रसम्बद्धं प्रायत्यार्थं आचमनं प्रापयति। श्रुतिः तु प्राणविद्याप्रकरणपठिता तद्विषयं एव आचमनं विदधती विदध्यात्। ९०७०–९०७१न च भिन्नविषययोः श्रुतिस्मृत्योः मूलमूलिभावोऽवकल्पते। न च इयं श्रुतिः प्राणविद्यासंयोगि अपूर्वं आचमनं विधास्यति इति शक्यं आश्रयितुं, ९०७२पूर्वस्य एव पुरुषमात्रसंयोगिनः आचमनस्य इह प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्। ९०७३अतः एव च न उभयविधानम्। ९०७४उभयविधाने च वाक्यं भिद्येत। ९०७५तस्मात् ९०७६प्राप्तं एव अशिशिषतां अशितवतां च उभयतः आचमनं अनूद्य, ‘एतं एव तत् अनं अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते’(बृ.उ.६.१.१४) इति प्राणस्य अनग्नताकरणसङ्कल्पः अनेन वाक्येन ९०७७आचमनीयासु अप्सु ९०७८प्राणविद्यासम्बन्धित्वेन ९०७९अपूर्वं उपदिश्यते। ९०८०न च अयं अनग्नतावादः आचमनस्तुत्यर्थः इति न्याय्यं, आचमनस्य अविधेयत्वात्। ९०८१स्वयं च अनग्नतासङ्कल्पस्य विधेयत्वप्रतीतेः। ९०८२न च एवं सति एकस्य आचमनस्य उभयार्थता अभ्युपगता भवति — प्रायत्यार्थता परिधानार्थता च इति। ९०८३क्रियान्तरत्वाभ्युपगमात् — ९०८४क्रियान्तरं एव हि आचमनं नाम प्रायत्यार्थं पुरुषस्य अभ्युपगम्यते। तदीयासु तु अप्सु वासःसङ्कल्पनं नाम क्रियान्तरं एव परिधानार्थं प्राणस्य अभ्युपगम्यते ९०८५इति अनवद्यम्। ९०८६–९०८७अपि च ‘यत् इदं किञ्च श्वभ्यः आ कृमिभ्यः आ कीटपतङ्गेभ्यः तत् ते अन्नं’(बृ.उ.६.१.१४) इति अत्र तावत् न सर्वान्नाभ्यवहारः चोद्यते इति शक्यं वक्तुं, ९०८८–९०८९अशब्दत्वात् अशक्यत्वात् च। ९०९०–९०९१सर्वं तु प्राणस्य अन्नं इति इयं अन्नदृष्टिः चोद्यते। तत्साहचर्यात् च ‘आपो वासः’ इति अत्र अपि न अपां आचमनं चोद्यते। ९०९२प्रसिद्धासु एव तु आचमनीयासु अप्सु परिधानदृष्टिः चोद्यते इति युक्तम्। ९०९३न हि अर्धवैशसं सम्भवति। ९०९४–९०९५अपि च आचामन्ति इति वर्तमानापदेशित्वात् न अयं शब्दो विधिक्षमः। ननु मन्यन्ते इति अपि समानं वर्तमानापदेशित्वं; ९०९६सत्यं एवं एतत्; ९०९७अवश्यविधेये तु अन्यतरस्मिन् वासःकार्याख्यानात् अपां वासःसङ्कल्पनं एव अपूर्वं विधीयते। न आचमनम्। ९०९८पूर्ववत् हि तत् — इति उपपादितम्। ९०९९यत् अपि उक्तं — विस्पष्टा च आचमने विधिविभक्तिः इति, तत् अपि पूर्ववत्त्वेन एव आचमनस्य प्रत्युक्तम्। ९१००अतः एव आचमनस्य अविधित्सितत्वात् ‘एतं एव तत् अनं अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते’ इति अत्र एव काण्वाः पर्यवस्यन्ति, न आमनन्ति ९१०१‘तस्मात् एवंवित्’ इत्यादि तस्मात् माध्यन्दिनानां अपि पाठे आचमनानुवादेन एवंवित्त्वं एव ९१०२प्रकृतप्राणवासोवित्त्वं विधीयते इति प्रतिपत्तव्यम्। ९१०३योऽपि अयं अभ्युपगमः — क्वचित् आचमनं विधीयतां, क्वचित् वासोविज्ञानं इति — सोऽपि न साधुः, ‘आपो वासः’ इत्यादिकायाः वाक्यप्रवृत्तेः सर्वत्र एकरूप्यात्। तस्मात् वासोविज्ञानं एव इह विधीयते, न आचमनं इति न्याय्यम्॥१८॥९१०४
५९९९१०७वाजसनेयिशाखायां अग्निरहस्ये शाण्डिल्यनामाङ्किता विद्या विज्ञाता। ९१०८तत्र च गुणाः श्रूयन्ते — ‘सः आत्मानं उपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं’ इति एवं आदयः। तस्यां एव शाखायां बृहदारण्यके पुनः पठ्यते — ‘मनोमयोऽयं पुरुषो भाःसत्यः तस्मिन् अन्तर्हृदये यथा व्रीहिः वा यवो वा सः एषः सर्वस्य ईशानः सर्वस्य अधिपतिः सर्वं इदं प्रशास्ति यत् इदं किञ्च’(बृ.उ.५.६.१) इति। तत्र संशयः — किं इयं एका विद्या अग्निरहस्यबृहदारण्यकयोः गुणोपसंहारः च, उत द्वे इमे विद्ये गुणानुपसंहारः च इति। ९१०९किं तावत् प्राप्तं ? विद्याभेदः गुणव्यवस्था च इति। ९११०कुतः ? ९१११पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् — ९११२भिन्नासु हि शाखासु अध्येतृवेदितृभेदात् पौनरुक्त्यपरिहारं आलोच्य विद्यैकत्वं अध्यवसाय एकत्र अतिरिक्ताः गुणाः इतरत्र उपसंह्रियन्ते प्राणसंवादादिषु — इति उक्तम्। ९११३एकस्यां पुनः शाखायां अध्येतृवेदितृभेदाभावात् अशक्यपरिहारे पौनरुक्त्ये न विप्रकृष्टदेशस्था एका विद्या भवितुं अर्हति। ९११४न च अत्र एकमाम्नानं विद्याविधानार्थं, अपरं गुणविधानार्थं — इति विभागः सम्भवति। ९११५तदा हि अतिरिक्ता एव गुणाः इतरत्र इतरत्र च आम्नायेरन्, न समानाः। समानाः अपि तु उभयत्र आम्नायन्ते मनोमयत्वादयः। ९११६तस्मात् न अन्योन्यगुणोपसंहारः इति एवं प्राप्ते ब्रूमहे —
६००यथा भिन्नासु शाखासु विद्यैकत्वं गुणोपसंहारः च भवति एवं एकस्यां अपि शाखायां भवितुं अर्हति, ९११७उपास्याभेदात्। तत् एव हि ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकं उभयत्र अपि उपास्यं अभिन्नं प्रत्यभिजानीमहे। ९११८उपास्यं च रूपं विद्यायाः। ९११९न च विद्यमाने रूपाभेदे विद्याभेदं अध्यवसातुं शक्नुमः। ९१२०–९१२१न अपि विद्याऽभेदे गुणव्यवस्थानम्। ननु पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् विद्याभेदोऽध्यवसितः; ९१२२न इत्युच्यते, अर्थविभागोपपत्तेः — ९१२३एकं हि ९१२४आम्नानं विद्याविधानार्थं, अपरं गुणविधानार्थं — इति ९१२५न किञ्चित् न उपपद्यते। ननु एवं सति यत् अपठितं अग्निरहस्ये, तत् एव बृहदारण्यके पठितव्यं — ‘सः एषः सर्वस्य ईशानः’ इत्यादि। यत् तु पठितं एव ‘मनोमयः’ इत्यादि, तत् न पठितव्यं — न एषः दोषः, तद्बलेन एव प्रदेशान्तरपठितविद्याप्रत्यभिज्ञानात्। ९१२६समानगुणाम्नानेन हि विप्रकृष्टदेशां शाण्डिल्यविद्यां प्रत्यभिज्ञाप्य तस्यां ईशानत्वादि उपदिश्यते। ९१२७अन्यथा हि कथं तस्यां अयं गुणविधिः अभिधीयते। ९१२८अपि च ९१२९अप्राप्तांशोपदेशेन अर्थवति वाक्ये सञ्जाते, प्राप्तांशपरामर्शस्य नित्यानुवादतया अपि उपपद्यमानत्वात् न तद्बलेन प्रत्यभिज्ञा उपेक्षितुं शक्यते। ९१३०तस्मात् अत्र समानायां अपि शाखायां विद्यैकत्वं गुणोपसंहारः च इति उपपन्नम्॥१९॥
६०१९१३२बृहदारण्यके ‘सत्यं ब्रह्म’(बृ.उ.५.५.१) इति उपक्रम्य, ‘तत् यत् तत् सत्यं असौ सः आदित्यो ९१३३यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यः च अयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.५.५.२) इति ९१३४तस्य एव सत्यस्य ब्रह्मणः अधिदैवतं अध्यात्मं च आयतनविशेषं उपदिश्य, व्याहृतिशरीरत्वं च सम्पाद्य, द्वे उपनिषदौ उपदिश्येते — ‘तस्य उपनिषत् अहः’ इति — अधिदैवतं, ‘तस्य उपनिषत् अहं’ इति — अध्यात्मम्। ९१३५–९१३६तत्र संशयः — किं अविभागेन एव उभे अपि उपनिषदौ उभयत्र अनुसन्धातव्ये, उत विभागेन — एका अधिदैवतं, एका अध्यात्मं इति। तत्र सूत्रेण एव उपक्रमते — ९१३७यथा शाण्डिल्यविद्यायां विभागेन अपि अधीतायां गुणोपसंहारः उक्तः, एवं अन्यत्र अपि एवंजातीयके विषये भवितुं अर्हति, ९१३८एकविद्याभिसम्बन्धात् — एका हि इयं सत्यविद्या अधिदैवतं अध्यात्मं च अधीता, ९१३९उपक्रमाभेदात् व्यतिषक्तपाठात् च। ९१४०कथं तस्यां उदितो धर्मः तस्यां एव न स्यात्। ९१४१यो हि आचार्ये कश्चित् अनुगमनादिः आचारः चोदितः, सः ग्रामगते अरण्यगते च तुल्यवत् एव भवति। ९१४२तस्मात् उभयोः अपि उपनिषदोः उभयत्र प्राप्तिः इति॥२०॥
६०२९१४३एवं प्राप्ते, प्रतिविधत्ते —
६०३९१४४न वा उभयोः उभयत्र प्राप्तिः। ९१४५कस्मात् ? ९१४६विशेषात्, उपासनस्थानविशेषोपनिबन्धात् इत्यर्थः। ९१४७कथं स्थानविशेषोपनिबन्धः इति, ९१४८उच्यते — ‘यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषः’(बृ.उ.५.५.३) इति हि आधिदैविकं पुरुषं प्रकृत्य, ‘तस्य उपनिषत् अहः’ इति श्रावयति। ‘योऽयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.५.५.४) इति च आध्यात्मिकं पुरुषं प्रकृत्य, ‘तस्य उपनिषत् अहं’ इति। ९१४९तस्य इति च एतत् सन्निहितावलम्बनं सर्वनाम। ९१५०–९१५१तस्मात् आयतनविशेषव्यपाश्रयेण एव एते उपनिषदौ उपदिश्येते। कुतः उभयोः उभयत्र प्राप्तिः। ननु एकः एव अयं अधिदैवतं अध्यात्मं च पुरुषः, एकस्य एव सत्यस्य ब्रह्मणे आयतनद्वयप्रतिपादनात्। ९१५२सत्यं एवं एतत्। ९१५३एकस्य अपि तु अवस्थाविशेषोपादानेन एव उपनिषद्विशेषोपदेशात् तदवस्थस्य एव सा भवितुं अर्हति। ९१५४अस्ति च अयं दृष्टान्तः — सति अपि आचार्यस्वरूपानपाये, यत् आचार्यस्य आसीनस्य अनुवर्तनं उक्तं, न तत् तिष्ठतो भवति। यत् च तिष्ठत उक्तं, न तदा आसीनस्य इति। ९१५५ग्रामारण्ययोः तु आचार्यस्वरूपानपायात् तत्स्वरूपानुबद्धस्य च धर्मस्य ग्रामारण्यकृतविशेषाभावात् उभयत्र तुल्यवद्भावः इति अदृष्टान्तः सः। ९१५६तस्मात् व्यवस्था अनयोः उपनिषदोः॥२१॥
६०४९१५८अपि च एवंजातीयकानां धर्माणां व्यवस्था इति लिङ्गदर्शनं भवति — ‘तस्य एतस्य तत् एव रूपं यत् अमुष्य रूपं या अमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यत् नाम तत् नाम’(छा.उ.१.७.५) इति। ९१५९कथं अस्य लिङ्गत्वं इति ? ९१६०तत् उच्यते — अक्ष्यादित्यस्थानभेदभिन्नान् धर्मान् अन्योन्यस्मिन् अनुपसंहार्यान् पश्यन् इह अतिदेशेन आदित्यपुरुषगतारूपादीन् अक्षिपुरुषे उपसंहरति — ‘तस्य एतस्य तत् एव रूपं’(छा.उ.१.७.५) इत्यादिना। ९१६१तस्मात् व्यवस्थिते एव एते उपनिषदौ इति निर्णयः॥२२॥
६०५‘ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या ९१६२सम्भृतानि ९१६३ब्रह्म अग्रे ज्येष्ठं दिवं आततान’ इति एवं राणायनीयानां खिलेषु वीर्यसम्भृतिद्युनिवेशप्रभृतयो ब्रह्मणो विभूतयः पठ्यन्ते। ९१६४–९१६५तेषां एव च उपनिषदि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतयो ९१६६ब्रह्मविद्याः पठ्यन्ते। तासु ब्रह्मविद्यासु ताः ब्रह्मविभूतयः उपसंह्रियेरन्, न वा इति विचारणायां, ब्रह्मसम्बन्धात् उपसंहारप्राप्तौ ९१६७एवं पठति। सम्भृतिद्युव्याप्तिप्रभृतयो विभूतयः शाण्डिल्यविद्याप्रभृतिषु न उपसंहर्तव्याः, अतः एव च आयतनविशेषयोगात्। ९१६८तथा हि शाण्डिल्यविद्यायां हृदयायतनत्वं ब्रह्मणे उक्तं — ‘एषः म आत्मा अन्तः हृदये’(छा.उ.३.१४.३) इति; तद्वत् एव दहरविद्यायां अपि — ‘दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’(छा.उ.८.१.२) इति। उपकोसलविद्यायां तु अक्ष्यायतनत्वं — ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.४.१५.१) इति। ९१६९एवं तत्र तत्र तत् तत् आध्यात्मिकं आयतनं एतासु विद्यासु प्रतीयते। ९१७०आधिदैविक्यः तु एताः विभूतयः सम्भृतिद्युव्याप्तिप्रभृतयः। तासां कुतः एतासु प्राप्तिः। ९१७१ननु एतासु अपि आधिदैविक्यो विभूतयः श्रूयन्ते — ‘ज्यायान् दिवो ज्यायान् एभ्यो लोकेभ्यः’(छा.उ.३.१४.३) ‘एषः उ एव भामनीः एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति’(छा.उ.४.१५.४) ‘यावान् वा अयं आकाशः तावान् एषः अन्तर्हृदये आकाशे उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तः एव समाहिते’(छा.उ.८.१.३) इति एवमाद्याः। ९१७२सन्ति च अन्या आयतनविशेषहीना अपि इह ब्रह्मविद्याः षोडशकलाद्याः — ९१७३सत्यं एवं एतत्; ९१७४तथा अपि अत्र विद्यते विशेषः सम्भृत्याद्यनुपसंहारहेतुः — ९१७५समानगुणाम्नानेन हि प्रत्युपस्थापितासु विप्रकृष्टदेशासु अपि विद्यासु विप्रकृष्टदेशा गुणाः उपसंह्रियेरन् इति युक्तम्। ९१७६सम्भृत्यादयः तु शाण्डिल्यादिवाक्यगोचराः च मनोमयत्वादयो गुणाः परस्परव्यावृत्तस्वरूपत्वात् न प्रदेशान्तरवर्तिविद्याप्रत्युपस्थापनक्षमाः। ९१७७न च ब्रह्मसम्बन्धमात्रेण प्रदेशान्तरवर्तिविद्याप्रत्युपस्थापनं इति उचितं, विद्याभेदे अपि तत् उपपत्तेः। ९१७८एकं अपि हि ब्रह्म विभूतिभेदैः अनेकधा उपास्यते इति स्थितिः, ९१७९परोवरीयस्त्वादिवत् भेददर्शनात्। ९१८०तस्मात् वीर्यसम्भृत्यादीनां शाण्डिल्यविद्यादिषु अनुपसंहारः इति॥२३॥
६०६अस्ति ताण्डिनां पैङ्गिनां च रहस्यब्राह्मणे ९१८१–९१८२पुरुषविद्या। ९१८३तत्र पुरुषो यज्ञः कल्पितः। ९१८४तदीयं आयुः त्रेधा विभज्य सवनत्रयं कल्पितम्। ९१८५अशिशिषादीनि च दीक्षादिभावेन कल्पितानि। ९१८६अन्ये च धर्माः तत्र समधिगता आशीर्मन्त्रप्रयोगादयः। ९१८७तैत्तिरीयकाः अपि कञ्चित् पुरुषयज्ञं कल्पयन्ति — ‘तस्य एवंविदुषो यज्ञस्य आत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी’(ना.उ.८०) इति एतेन अनुवाकेन। ९१८८तत्र संशयः — किं इतरत्र उक्ताः ९१८९पुरुषयज्ञस्य धर्माः ते तैत्तिरीयके अपि उपसंहर्तव्याः, किं वा न उपसंहर्तव्या इति। पुरुषयज्ञत्वाविशेषात् उपसंहारप्राप्तौ, ९१९०आचक्ष्महे — न उपसंहर्तव्या इति। ९१९१कस्मात् ? ९१९२तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाभावात्। ९१९३तत् आह आचार्यः पुरुषविद्यायां इव इति — ९१९४यथा एकेषां शाखिनां ताण्डिनां पैङ्गिनां च पुरुषविद्यायां आम्नानं, न एवं इतरेषां तैत्तिरीयाणां आम्नानं अस्ति। ९१९५तेषां हि इतरविलक्षणं एव यज्ञसम्पादनं दृश्यते, ९१९६पत्नीयजमानवेदवेदिबर्हिर्यूपाज्यपश्वृत्विगाद्यनुक्रमणात्। ९१९७–९१९८यत् अपि सवनसम्पादनं ९१९९तत् अपि इतरविलक्षणं एव — ‘यत् प्रातः मध्यन्दिनं सायं च तानि’(ना.उ.८०) इति। यत् अपि किञ्चित् मरणावभृथत्वादिसाम्यं, तत् अपि अल्पीयस्त्वात् भूयसा वैलक्षण्येन अभिभूयमानं न प्रत्यभिज्ञापनक्षमम्। ९२००न च तैत्तिरीयके पुरुषस्य यज्ञत्वं श्रूयते। ९२०१‘विदुषः’ ‘यज्ञस्य’ इति हि न च एते समानाधिकरणे षष्ठ्यौ — विद्वान् एव यो यज्ञः तस्य इति। ९२०२न हि पुरुषस्य मुख्यं यज्ञत्वं अस्ति। ९२०३व्यधिकरणे तु एते षष्ठ्यौ — विदुषो यो यज्ञः तस्य इति। ९२०४भवति हि पुरुषस्य मुख्यो यज्ञसम्बन्धः। ९२०५सत्यां च गतौ, मुख्यः एव अर्थः आश्रयितव्यः, न भाक्तः। ९२०६‘आत्मा यजमानः’ इति च यजमानत्वं पुरुषस्य निर्ब्रुवन् वैयधिकरण्येन एव अस्य यज्ञसम्बन्धं दर्शयति। ९२०७–९२०८अपि च ‘तस्य एवं विदुषः’ इति सिद्धवत् अनुवादश्रुतौ सत्यां, पुरुषस्य यज्ञभावं आत्मादीनां च यजमानादिभावं प्रतिपित्समानस्य वाक्यभेदः स्यात्। अपि च ९२०९ससंन्यासां आत्मविद्यां पुरस्तात् उपदिश्य अनन्तरं ‘तस्य एवं विदुषः’ इत्याद्यनुक्रमणं पश्यन्तः — पूर्वशेषः एव एषः आम्नायः, न स्वतन्त्र इति प्रतीमः। ९२१०तथा च एकं एव फलं उभयोः अपि अनुवाकयोः उपलभामहे — ‘ब्रह्मणो महिमानं आप्नोति’(ना.उ.८०) इति; ९२११इतरेषां तु अनन्यशेषः पुरुषविद्याम्नायः। ९२१२आयुरभिवृद्धिफलो हि असौ, ‘प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति यः एवं वेद’(छा.उ.३.१६.७) इति समभिव्याहारात्। ९२१३तस्मात् शाखान्तराधीतानां पुरुषविद्याधर्माणां आशीर्मन्त्रादीनां अप्राप्तिः तैत्तिरीयके॥२४॥
६०७९२१४अस्ति आथर्वणिकानां उपनिषदारम्भे मन्त्रसमाम्नायः — ९२१५‘सर्वं प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य त्रिधा विपृक्तः’ इत्यादिः। ताण्डिनां — ‘देव सवितः प्रसुव यज्ञं’ इत्यादिः। शाट्यायनिनां — ‘श्वेताश्वो हरितनीलोऽसि’ इत्यादिः। कठानां तैत्तिरीयाणां च — ‘शं नो मित्रः शं वरुणः’(तै.उ.१.१.१) इत्यादिः। वाजसनेयिनां तु उपनिषदारम्भे प्रवर्ग्यब्राह्मणं पठ्यते — ९२१६‘देवाः ह वै सत्रं निषेदुः’ इत्यादि। कौषीतकिनां अपि अग्निष्टोमब्राह्मणं — ‘ब्रह्म वा अग्निष्टोमो ब्रह्म एव तत् अहः ब्रह्मणा एव ते ब्रह्म उपयन्ति ते अमृतत्वं आप्नुवन्ति यः एतत् अहः उपयन्ति’ इति। ९२१७–९२१८किं इमे सर्वं प्रविध्य इत्यादयो मन्त्राः प्रवर्ग्यादीनि च कर्माणि विद्यासु उपसंह्रियेरन्, किं वा न उपसंह्रियेरन् — इति मीमांसामहे। किं तावत् नः प्रतिभाति ? उपसंहारः एव एषां विद्यासु इति। ९२१९कुतः ? ९२२०विद्याप्रधानानां उपनिषद्ग्रन्थानां समीपे पाठात्। ननु एषां विद्यार्थतया ९२२१विधानं न उपलभामहे — ९२२२बाढं, अनुपलभमानाः अपि तु अनुमास्यामहे, सन्निधिसामर्थ्यात्। ९२२३–९२२४न हि सन्निधेः अर्थवत्त्वे सम्भवति, अकस्मात् असौ अनाश्रयितुं युक्तः। ननु न एषां मन्त्राणां विद्याविषयं किञ्चित् सामर्थ्यं पश्यामः। ९२२५–९२२६कथं च प्रवर्ग्यादीनि कर्माणि अन्यार्थत्वेन एव विनियुक्तानि सन्ति विद्यार्थत्वेन अपि प्रतिपद्येमहि इति। न एषः दोषः। ९२२७सामर्थ्यं तावत् मन्त्राणां विद्याविषयं अपि किञ्चित् शक्यं कल्पयितुं, ९२२८हृदयादिसङ्कीर्तनात्। हृदयादीनि हि प्रायेण उपासनेषु आयतनादिभावेन उपदिष्टानि। ९२२९तद्द्वारेण च ‘हृदयं प्रविध्य’ इति एवंजातीयकानां मन्त्राणां उपपन्नं उपासनाङ्गत्वं; ९२३०दृष्टः च उपासनेषु अपि मन्त्रविनियोगः — ‘भूः प्रपद्ये अमुना अमुना अमुना’(छा.उ.३.१५.३) इति एवं आदिः। ९२३१तथा प्रवर्ग्यादीनां कर्मणां अन्यत्र अपि विनियुक्तानां सतां अविरुद्धो विद्यासु विनियोगः — ९२३२वाजपेयः इव बृहस्पतिसवस्य — इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —९२३३
६०८नैषामुपसंहारो विद्यासु इति। ९२३४कस्मात् ? ९२३५वेधाद्यर्थभेदात् — ९२३६‘हृदयं प्रविध्य’ इति एवंजातीयकानां हि मन्त्राणां ये अर्थाः हृदयवेधादयः, भिन्नाः ९२३७अनभिसम्बद्धाः ते उपनिषदुदिताभिः विद्याभिः। ९२३८–९२३९न तेषां ताभिः सङ्गन्तुं सामर्थ्यं अस्ति। ननु हृदयस्य उपासनेषु अपि उपयोगात् तद्द्वारकः उपासनासम्बन्धः उपन्यस्तः — ९२४०न इत्युच्यते। हृदयमात्रसङ्कीर्तनस्य हि एवं उपयोगः कथञ्चित् उत्प्रेक्ष्येत। ९२४१न च ९२४२हृदयमात्रं अत्र मन्त्रार्थः। ‘हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य’ इति एवंजातीयको हि न सकलो मन्त्रार्थो विद्याभिः अभिसम्बध्यते। ९२४३आभिचारिकविषयो हि एषः अर्थः। तस्मात् आभिचारिकेण कर्मणा ‘सर्वं प्रविध्य’ इति एतस्य मन्त्रस्य अभिसम्बन्धः। ९२४४तथा ‘देव सवितः प्रसुव यज्ञं’ इति अस्य यज्ञप्रसवलिङ्गत्वात् यज्ञेन कर्मणा अभिसम्बन्धः। ९२४५तद्विशेषसम्बन्धः तु प्रमाणान्तरात् अनुसर्तव्यः। ९२४६–९२४७एवं अन्येषां अपि मन्त्राणां — केषाञ्चित् लिङ्गेन, केषाञ्चित् वचनेन, केषाञ्चित् प्रमाणान्तरेण इति एवं — अर्थान्तरेषु विनियुक्तानां, रहस्यपठितानां अपि सतां, न सन्निधिमात्रेण विद्याशेषत्वोपपत्तिः। ९२४८दुर्बलो हि सन्निधिः श्रुत्यादिभ्यः ९२४९–९२५०इति उक्तं प्रथमे तन्त्रे — ‘श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यं अर्थविप्रकर्षात्’(जै.सू.३.३.१४) इति अत्र। ९२५१तथा कर्मणां अपि प्रवर्ग्यादीनां अन्यत्र विनियुक्तानां न विद्याशेषत्वोपपत्तिः। ९२५२न हि एषां विद्याभिः सह ऐकार्थ्यं किञ्चित् अस्ति। ९२५३वाजपेये तु बृहस्पतिसवस्य स्पष्टं विनियोगान्तरं — ‘वाजपेयेन इष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेत’ इति। ९२५४अपि च एकोऽयं प्रवर्ग्यः सकृत् उत्पन्नो बलीयसा प्रमाणेन अन्यत्र विनियुक्तः न दुर्बलेन प्रमाणेन अन्यत्र अपि विनियोगं अर्हति। ९२५५अगृह्यमाणविशेषत्वे हि प्रमाणयोः एतत् एवं स्यात्। ९२५६न तु बलवत् अबलवतोः प्रमाणयोः अगृह्यमाणविशेषता सम्भवति, बलवदबलवत्त्वविशेषात् एव। ९२५७तस्मात् एवंजातीयकानां मन्त्राणां कर्मणां वा न सन्निधिपाठमात्रेण विद्याशेषत्वं आशङ्कितव्यम्। ९२५८अरण्यानुवचनादिधर्मसामान्यात् तु सन्निधिपाठः इति संतोष्टव्यम्॥२५॥
६०९९२६१अस्ति ताण्डिनां श्रुतिः — ‘अश्वः इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोः मुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरीरं अकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकं अभिसम्भवामि’(छा.उ.८.१३.१) इति। ९२६२तथा आथर्वणिकानां — ‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यं उपैति’(मु.उ.३.१.३) इति। तथा शाट्यायनिनः पठन्ति — ९२६३–९२६४‘तस्य पुत्राः दायं उपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां’ इति। तथा एव कौषीतकिनः — ९२६५–९२६६‘तत् सुकृतदुष्कृते विधूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतं उपयन्ति अप्रियाः दुष्कृत’(कौ॰उ॰१-४) इति। तत् इह क्वचित् सुकृतदुष्कृतयोः हानं श्रूयते। क्वचित् तयोः एव विभागेन प्रियैः अप्रियैः च उपायनम्। क्वचित् तु उभयं अपि हानं उपायनं च। ९२६७तत् यत्र उभयं श्रूयते तत्र तावत् न किञ्चित् वक्तव्यं अस्ति। यत्र अपि उपायनं एव श्रूयते, न हानं, तत्र अपि अर्थात् एव हानं सन्निपतति, ९२६८अन्यैः आत्मीययोः सुकृतदुष्कृतयोः उपेयमानयोः आवश्यकत्वात् तद्धानस्य। ९२६९यत्र तु हानं एव श्रूयते, न उपायनं — ९२७०तत्र उपायनं सन्निपतेत् वा, न वा इति विचिकित्सायां — ९२७१अश्रवणात् असन्निपातः, ९२७२विद्यान्तरगोचरत्वात् च शाखान्तरीयस्य श्रवणस्य। ९२७३अपि च आत्मकर्तृकं ९२७४सुकृतदुष्कृतयोः हानम्। परकर्तृकं तु उपायनम्। तयोः असति आवश्यकभावे, कथं हानेन उपायनं आक्षिप्येत ? ९२७५तस्मात् असन्निपातो हानौ उपायनस्य इति॥
६१०९२७६अस्यां प्राप्तौ पठति — हानौ इति। ९२७७हानौ तु एतस्यां ९२७८केवलायां अपि श्रूयमाणायां उपायनं सन्निपतितुं अर्हति। तच्छेषत्वात् — ९२७९हानशब्दशेषो हि उपायनशब्दः समधिगतः कौषीतकिरहस्ये। ९२८०तस्मात् अन्यत्र केवलहानशब्दश्रवणे अपि उपायनानुवृत्तिः। ९२८१यत् उक्तं — अश्रवणात् विद्यान्तरगोचरत्वात् अनावश्यकत्वात् च असन्निपातः इति, ९२८२तत् उच्यते — भवेत् एषा व्यवस्थोक्तिः, यदि अनुष्ठेयं किञ्चित् अन्यत्र श्रुतं अन्यत्र निनीष्येत। न तु इह हानं उपायनं वा अनुष्ठेयत्वेन सङ्कीर्त्यते। ९२८३विद्यास्तुत्यर्थं तु अनयोः सङ्कीर्तनं — ९२८४इत्थं महाभागा विद्या, यत्सामर्थ्यात् अस्य विदुषः सुकृतदुष्कृते संसारकारणभूते विधूयेते, ते च अस्य सुहृद्द्विषत्सु निविशेते इति। ९२८५–९२८६स्तुत्यर्थे च अस्मिन् संकीर्तने, हानानन्तरभावित्वेन उपायनस्य, क्वचित् श्रुतत्वात् अन्यत्र अपि हानश्रुतौ उपायनानुवृत्तिं मन्यते — स्तुतिप्रकर्षलाभाय। ९२८७प्रसिद्धा च अर्थवादान्तरापेक्षा अर्थवादान्तरप्रवृत्तिः — ‘एकविंशो वा इतोऽसौ आदित्यः’(छा.उ.२.१०.५) इति एवमादिषु। ९२८८कथं हि इह एकविंशता आदित्यस्य अभिधीयेत, अनपेक्ष्यमाणे अर्थवादान्तरे — ‘द्वादश मासाः पञ्च ऋतवः त्रयः इमे लोकाः असौ आदित्य एकविंशः’(तै॰सं॰५-१-१०) इति एतस्मिन्। ९२८९तथा ‘त्रिष्टुभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय’ इति एवमादिवादेषु ‘इन्द्रियं वै त्रिष्टुप्’ इति एवमाद्यर्थवादान्तरापेक्षा दृश्यते। ९२९०विद्यास्तुत्यर्थत्वात् च अस्य उपायनवादस्य, कथं अन्यदीये सुकृतदुष्कृते अन्यैः उपेयेते इति न अतीव अभिनिवेष्टव्यम्। ९२९१उपायनशब्दशेषत्वात् इति च शब्दशब्दं समुच्चारयन् स्तुत्यर्थां एव हानौ उपायनानुवृत्तिं सूचयति। ९२९२गुणोपसंहारविवक्षायां हि उपायनार्थस्य एव हानौ अनुवृत्तिं ब्रूयात्। ९२९३तस्मात् गुणोपसंहारविचारप्रसङ्गेन स्तुत्युपसंहारप्रदर्शनार्थं इदं सूत्रम्। ९२९४कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत् इति उपमोपादानम्। तत् यथा — ९२९५भाल्लविनां ‘कुशाः वानस्पत्याः स्थ ताः मा पातः’ इति एतस्मिन् निगमे कुशानां अविशेषेण वनस्पतियोनित्वेन श्रवणे, शाट्यायनिनां ‘औदुम्बराः कुशाः’ इति विशेषवचनात् औदुम्बर्यः कुशाः आश्रीयन्ते। ९२९६–९२९७यथा च क्वचित् देवासुरच्छन्दसां अविशेषेण पौर्वापर्यप्रसङ्गे, देवच्छन्दांसि पूर्वाणि इति पैङ्ग्याम्नानात् प्रतीयते। यथा च षोडशिस्तोत्रे केषाञ्चित् कालाविशेषप्राप्तौ, ‘समयाध्युषिते सूर्ये’ इति आर्चश्रुतेः कालविशेषप्रतिपत्तिः। ९२९८–९२९९यथा एव च अविशेषेण उपगानं केचित् समामनन्ति विशेषेण भाल्लविनः — यथा एतेषु कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशेषान्वयः, एवं हानौ अपि उपायनान्वयः इत्यर्थः। श्रुत्यन्तरकृतं हि विशेषं ९३००श्रुत्यन्तरे अनभ्युपगच्छतः सर्वत्र एव विकल्पः स्यात्। ९३०१सः च अन्याय्यः सत्यां गतौ। तत् उक्तं द्वादशलक्षण्यां — ९३०२‘अपि तु ९३०३वाक्यशेषत्वात् इतरपर्युदासः ९३०४स्यात् प्रतिषेधे विकल्पः स्यात्’(जै॰सू॰१०-८-१५) इति॥९३०५
६११९३०६अथवा एतासु एव विधूननश्रुतिषु एतेन सूत्रेण एतत् चिन्तयितव्यं — ९३०७किं अनेन विधूननवचनेन सुकृतदुष्कृतयोः हानं अभिधीयते, किं वा अर्थान्तरं इति। ९३०८तत्र च एवं प्रापयितव्यं — न हानं विधूननं अभिधीयते, ९३०९‘धूञ् कम्पने’ इति स्मरणात्, ९३१०‘दोधूयन्ते ध्वजाग्राणि’ इति च वायुना चाल्यमानेषु ध्वजाग्रेषु प्रयोगदर्शनात्। ९३११तस्मात् चालनं विधूननं अभिधीयते। ९३१२–९३१३चालनं तु सुकृतदुष्कृतयोः कञ्चित् कालं फलप्रतिबन्धनात् — इति एवं प्रापय्य, प्रतिवक्तव्यं — हानौ एव एषः विधूननशब्दो वर्तितुं अर्हति, उपायनशब्दशेषत्वात्। ९३१४न हि परपरिग्रहभूतयोः सुकृतदुष्कृतयोः अप्रहीणयोः परैः उपायनं सम्भवति। ९३१५यद्यपि इदं परकीययोः सुकृतदुष्कृतयोः परैः उपायनं न आञ्जसं सम्भाव्यते, तथापि तत्सङ्कीर्तनात् तावत् तदानुगुण्येन हानं एव विधूननं नाम इति निर्णेतुं शक्यते। ९३१६क्वचित् अपि च इदं विधूननसन्निधौ उपायनं श्रूयमाणं कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत् विधूननश्रुत्या सर्वत्र अपेक्ष्यमाणं सार्वत्रिकं निर्णयकारणं सम्पद्यते। ९३१७न च चालनं ध्वजाग्रवत् सुकृतदुष्कृतयोः मुख्यं सम्भवति, अद्रव्यत्वात्। ९३१८अश्वः च रोमाणि विधून्वानः त्यजन् रजः सह एव तेन रोमाणि अपि जीर्णानि शातयति — ९३१९‘अश्वः इव रोमाणि विधूय पापं’(छा.उ.८.१३.१) इति च ब्राह्मणम्। ९३२०अनेकार्थत्वाभ्युपगमात् च धातूनां न स्मरणविरोधः। ९३२१तत् उक्तं इति व्याख्यातम्॥२६॥
६१२९३२३देवयानेन पथा पर्यङ्कस्थं ब्रह्म अभिप्रस्थितस्य व्यध्वनि ९३२४सुकृतदुष्कृतयोः वियोगं कौषीतकिनः पर्यङ्कविद्यायां आमनन्ति — ‘सः एतं देवयानं पन्थानं आपद्य अग्निलोकं आगच्छति’(कौ.उ.१.३) इति उपक्रम्य, ‘सः आगच्छति विरजां नदीं तां मनसा एव अत्येति तत् सुकृतदुष्कृते विधूनुते’(कौ.उ.१.४) इति। तत् किं ९३२५यथाश्रुतं व्यध्वनि एव वियोगवचनं प्रतिपत्तव्यं, आहोस्वित् आदौ एव देहात् अपसर्पणे — इति विचारणायां, श्रुतिप्रामाण्यात् यथाश्रुति प्रतिपत्तिप्रसक्तौ, ९३२६पठति — साम्परायः इति। साम्पराये गमन एव देहात् अपसर्पणे, इदं विद्यासामर्थ्यात् सुकृतदुष्कृतहानं भवति — इति प्रतिजानीते। हेतुं च आचष्टे — तर्तव्याभावात् इति। ९३२७न हि विदुषः सम्परेतस्य ९३२८विद्यया ब्रह्म संप्रेप्सतः अन्तराले सुकृतदुष्कृताभ्यां किञ्चित् प्राप्तव्यं अस्ति, यदर्थं कतिचित् क्षणान् अक्षीणे ते कल्प्येयाताम्। विद्याविरुद्धफलत्वात् तु विद्यासामर्थ्येन तयोः क्षयः। सः च यदा एव विद्या फलाभिमुखी तदा एव भवितुं अर्हति। ९३२९तस्मात् प्राक् एव सन् अयं सुकृतदुष्कृतक्षयः पश्चात् पठ्यते। ९३३०तथा हि अन्ये अपि शाखिनः ताण्डिनः शाट्यायनिनः च प्रागवस्थायां एव सुकृतदुष्कृतहानं आमनन्ति — ९३३१‘अश्वः इव रोमाणि विधूय पापं’(छा.उ.८.१३.१) इति, ९३३२‘तस्य पुत्राः दायं उपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यां’ इति च॥२७॥
६१३९३३४यदि च देहात् अपसृप्तस्य देवयानेन पथा प्रस्थितस्य अर्धपथे सुकृतदुष्कृतक्षयोऽभ्युपगम्येत, ततः पतिते देहे यमनियमविद्याभ्यासात्मकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयहेतोः पुरुषयत्नस्य ९३३५इच्छातोऽनुष्ठानानुपपत्तेः अनुपपत्तिः एव तद्धेतुकस्य सुकृतदुष्कृतक्षयस्य स्यात्। ९३३६तस्मात् पूर्वं एव साधकावस्थायां छन्दतोऽनुष्ठानं तस्य स्यात्, तत्पूर्वकं च सुकृतदुष्कृतहानं — इति द्रष्टव्यम्। ९३३७एवं निमित्तनैमित्तिकयोः उपपत्तिः ९३३८ताण्डिशाट्यायनिश्रुत्योः च सङ्गतिः इति॥२८॥
६१४क्वचित् पुण्यपापापहानसन्निधौ देवयानः पन्थाः श्रूयते, क्वचित् न। तत्र संशयः — किं हानौ अविशेषेण एव देवयानः पन्थाः सन्निपतेत्, उत विभागेन क्वचित् सन्निपतेत् क्वचित् न इति। यथा तावत् हानौ अविशेषेण एव उपायनानुवृत्तिः उक्ता एवं देवयानानुवृत्तिः अपि भवितुं अर्हति इति अस्यां प्राप्तौ, आचक्ष्महे — गतेः देवयानस्य पथः, अर्थवत्त्वं, उभयथा विभागेन भवितुं अर्हति — ९३४०क्वचित् अर्थवती गतिः ९३४१–९३४४क्वचित् न इति; न अविशेषेण। ९३४५अन्यथा हि अविशेषेण एव एतस्यां गतौ अङ्गीक्रियमाणायां विरोधः स्यात् — ‘पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यं उपैति’(मु.उ.३.१.३) इति अस्यां श्रुतौ देशान्तरप्रापणी गतिः विरुध्येत। ९३४६कथं हि निरञ्जनोऽगन्ता देशान्तरं गच्छेत्। ९३४७गन्तव्यं च परमं साम्यं न देशान्तरप्राप्त्यायत्तं — ९३४८इति आनर्थक्यं एव अत्र गतेः मन्यामहे॥२९॥
६१५९३४९–९३५१उपपन्नः च अयं उभयथाभावः — क्वचित् अर्थवती गतिः क्वचित् न इति। तत् लक्षणार्थोपलब्धेः — गतिकारणभूतोऽर्थः पर्यङ्कविद्यादिषु सगुणेषु उपासनेषु उपलभ्यते। ९३५२–९३५४तत्र हि पर्यङ्कारोहणं, पर्यङ्कस्थेन ब्रह्मणा संवदनं, विशिष्टगन्धादिप्राप्तिः च — इति एवमादि बहु देशान्तरप्राप्त्यायत्तं फलं श्रूयते। तत्र अर्थवती गतिः। ९३५५–९३५६न हि सम्यग्दर्शने तत् लक्षणार्थोपलब्धिः अस्ति। न हि आत्मैकत्वदर्शिनां आप्तकामानां इह एव ९३५७दग्धाशेषक्लेशबीजानां ९३५८आरब्धभोगकर्माशयक्षपणव्यतिरेकेण अपेक्षितव्यं किञ्चित् अस्ति। ९३५९तत्र अनर्थिका गतिः। ९३६०लोकवत् च एषः विभागो द्रष्टव्यः — यथा लोके ग्रामप्राप्तौ देशान्तरप्रापणः पन्थाः अपेक्ष्यते, न आरोग्यप्राप्तौ, एवं इह अपि इति। ९३६१भूयः च एनं विभागं चतुर्थाध्याये निपुणतरं उपपादयिष्यामः॥३०॥
६१६सगुणासु विद्यासु गतिः अर्थवती, न निर्गुणायां परमात्मविद्यायां — इति उक्तम्। ९३६३–९३६४सगुणासु अपि विद्यासु कासुचित् गतिः श्रूयते — यथा पर्यङ्कविद्यायां उपकोसलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां दहरविद्यायां इति। ९३६५न अन्यासु — यथा मधुविद्यायां शाण्डिल्यविद्यायां षोडशकलविद्यायां वैश्वानरविद्यायां इति। ९३६६तत्र संशयः — ९३६७किं यासु एव एषा गतिः श्रूयते, तासु एव नियम्येत; उत अनियमेन सर्वाभिः एव एवंजातीयकाभिः विद्याभिः अभिसम्बध्येत इति। किं तावत् प्राप्तं ? नियमः इति। यत्र एव श्रूयते, ९३६८तत्र एव भवितुं अर्हति, ९३६९प्रकरणस्य नियामकत्वात्। ९३७०यदि अन्यत्र श्रूयमाणा अपि गतिः विद्यान्तरं गच्छेत्, श्रुत्यादीनां प्रामाण्यं हीयेत, सर्वस्य सर्वार्थत्वप्रसङ्गात्। ९३७१अपि च अर्चिरादिका एका एव गतिः उपकोसलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां च तुल्यवत् पठ्यते। तत् सर्वार्थत्वे अनर्थकं पुनर्वचनं स्यात्। ९३७२तस्मात् नियम इति एवं प्राप्ते पठति —९३७३
६१७अनियमः इति। ९३७४सर्वासां एव ९३७५–९३७७अभ्युदयप्राप्तिफलानां सगुणानां विद्यानां अविशेषेण एषा देवयानाख्या गतिः भवितुं अर्हति। ननु अनियमाभ्युपगमे प्रकरणविरोधः उक्तः — न एषः अस्ति विरोधः। शब्दानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यां इत्यर्थः। ९३७८–९३७९तथा हि श्रुतिः — ‘तत् यत् इत्थं विदुः’(छा.उ.५.१०.१) इति पञ्चाग्निविद्यावतां ९३८०–९३८१देवयानं पन्थानं अवतारयन्ती ‘ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते’(छा.उ.५.१०.१) इति ९३८२विद्यान्तरशीलिनां अपि पञ्चाग्निविद्याविद्भिः समानमार्गतां गमयति। कथं पुनः अवगम्यते — विद्यान्तरशीलिनां इयं गतिः इति ? ननु श्रद्धातपःपरायणानां एव स्यात्, तन्मात्रश्रवणात् — न एषः दोषः। न हि केवलाभ्यां श्रद्धातपोभ्यां अन्तरेण विद्याबलं एषा गतिः लभ्यते — ‘विद्यया तत् आरोहन्ति ९३८३यत्र कामाः परागताः। न तत्र दक्षिणा यन्ति न अविद्वांसः तपस्विनः(श.ब्रा.१०.५.४.६)’ इति श्रुत्यन्तरात्। ९३८४तस्मात् इह श्रद्धातपोभ्यां विद्यान्तरोपलक्षणम्। ९३८५वाजसनेयिनः तु पञ्चाग्निविद्याधिकारे अधीयते — ‘यः एवं एतत् विदुः ये च अमी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यं उपासते’(बृ.उ.६.२.१५) इति। ९३८६तत्र श्रद्धालवो ये ९३८७सत्यं ब्रह्म उपासते इति व्याख्येयं, सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि असकृत्प्रयुक्तत्वात्। ९३८८पञ्चाग्निविद्याविदां च इत्थंवित्तया एव उपात्तत्वात्, विद्यान्तरपरायणानां एव एतत् उपादानं न्याय्यम्। ९३८९‘अथ यः एतौ पन्थानौ न विदुः ते कीटाः पतङ्गाः यत् इदं दन्दशूकं’(बृ.उ.६.२.१६) इति च मार्गद्वयभ्रष्टानां कष्टां अधोगतिं गमयन्ती श्रुतिः देवयानपितृयाणयोः एव एनान् अन्तर्भावयति। ९३९०तत्र अपि विद्याविशेषात् एषां देवयानप्रतिपत्तिः। ९३९१–९३९२स्मृतिः अपि — ‘शुक्लकृष्णे गती हि एते जगतः शाश्वते मते। एकया याति अनावृत्तिं अन्यया आवर्तते पुनः’(भ.गी.८.२६) इति। यत् पुनः देवयानस्य पथो द्विराम्नानं उपकोसलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां च, तत् उभयत्र अपि अनुचिन्तनार्थम्। ९३९३तस्मात् अनियमः॥३१॥
६१८९३९५विदुषो ९३९६वर्तमानदेहपातानन्तरं देहान्तरं उत्पद्यते, न वा — इति चिन्त्यते। ननु विद्यायाः साधनभूतायाः सम्पत्तौ कैवल्यनिर्वृत्तिः स्यात् न वा इति न इयं चिन्ता उपपद्यते। ९३९७न हि पाकसाधनसम्पत्तौ, ओदनो भवेत् न वा इति चिन्ता सम्भवति। ९३९८न अपि भुञ्जानः तृप्येत् न वा इति चिन्त्यते — ९३९९उपपन्ना तु इयं चिन्ता, ९४००ब्रह्मविदां अपि केषाञ्चित् इतिहासपुराणयोः देहान्तरोत्पत्तिदर्शनात्। ९४०१तथा हि — अपान्तरतमाः नाम वेदाचार्यः पुराणर्षिः विष्णुनियोगात् कलिद्वापरयोः सन्धौ कृष्णद्वैपायनः सम्बभूव इति स्मरन्ति। वसिष्ठः च ब्रह्मणो मानसः पुत्रः ९४०२सन् निमिशापात् अपगतपूर्वदेहः पुनः ब्रह्मादेशात् मित्रावरुणाभ्यां सम्बभूव इति। भृग्वादीनां अपि ब्रह्मणे ९४०३एव मानसपुत्राणां वारुणे यज्ञे पुनरुत्पत्तिः श्रूयते। सनत्कुमारोऽपि ब्रह्मणे एव मानसः पुत्रः स्वयं रुद्राय वरप्रदानात् स्कन्दत्वेन प्रादुर्बभूव। एवं एव दक्षनारदप्रभृतीनां भूयसी देहान्तरोत्पत्तिः कथ्यते तेन तेन निमित्तेन स्मृतौ। ९४०४श्रुतौ अपि मन्त्रार्थवादयोः प्रायेण उपलभ्यते। ९४०५ते च केचित् पतिते पूर्वदेहे देहान्तरं आददते, केचित् तु स्थित एव तस्मिन् योगैश्वर्यवशात् अनेकदेहादानन्यायेन। ९४०६–९४०७सर्वे च एते समधिगतसकलवेदार्थाः स्मर्यन्ते। तत् एतेषां देहान्तरोत्पत्तिदर्शनात् प्राप्तं ब्रह्मविद्यायाः पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वं, ९४०८अहेतुत्वं वा इति॥
६१९९४०९अतः उत्तरं उच्यते — ९४१०न, ९४११–९४१२तेषां अपान्तरतमःप्रभृतीनां वेदप्रवर्तनादिषु लोकस्थितिहेतुषु अधिकारेषु नियुक्तानां अधिकारतन्त्रत्वात् स्थितेः। यथा असौ भगवान् सविता सहस्रयुगपर्यन्तं जगतोऽधिकारं चरित्वा तदवसाने उदयास्तमयवर्जितं कैवल्यं अनुभवति — ९४१३‘अथ तत ऊर्ध्वं उदेत्य नैव उदेता न अस्तं एति एकल एव मध्ये स्थाता’(छा.उ.३.११.१) इति श्रुतेः। ९४१४यथा च वर्तमानाः ब्रह्मविदः आरब्धभोगक्षये कैवल्यं अनुभवन्ति — ९४१५‘तस्य तावत् एव चिरं यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) इति श्रुतेः — ९४१६एवं अपान्तरतमःप्रभृतयोऽपि ईश्वराः परमेश्वरेण तेषु तेषु अधिकारेषु नियुक्ताः सन्तः सति अपि सम्यग्दर्शने कैवल्यहेतौ अक्षीणकर्माणो यावदधिकारं अवतिष्ठन्ते, तदवसाने च अपवृज्यन्ते इति अविरुद्धम्। ९४१७सकृत्प्रवृत्तं एव हि ते फलदानाय कर्माशयं अतिवाहयन्तः, ९४१८स्वातन्त्र्येण एव गृहात् इव गृहान्तरं अन्यं अन्यं देहं सञ्चरन्तः ९४१९स्वाधिकारनिर्वर्तनाय, ९४२०अपरिमुषितस्मृतयः एव ९४२१देहेन्द्रियप्रकृतिवशित्वात् ९४२२निर्माय देहान् युगपत् क्रमेण वा अधितिष्ठन्ति। ९४२३न च एते जातिस्मराः इति उच्यन्ते — ते एव एते इति स्मृतिप्रसिद्धेः। ९४२४यथा हि सुलभा नाम ब्रह्मवादिनी जनकेन विवदितुकामा व्युदस्य स्वं देहं, जानकं देहं आविश्य, व्युद्य तेन, पश्चात् स्वं एव देहं आविवेश — इति स्मर्यते। ९४२५–९४२८यदि हि उपयुक्ते ९४२९सकृत् प्रवृत्ते कर्मणि कर्मान्तरं देहान्तरारम्भकारणं आविर्भवेत्, ततः अन्यत् अपि अदग्धबीजं कर्मान्तरं तद्वत् एव प्रसज्येत इति ब्रह्मविद्यायाः पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वं अहेतुत्वं वा आशङ्क्येत। न तु इयं आशङ्का युक्ता, ज्ञानात् कर्मबीजदाहस्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वात्। तथा हि श्रुतिः — ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’(मु.उ.२.२.९) इति, ‘स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः’(छा.उ.७.२६.२) इति च एवमाद्या। स्मृतिः अपि — ‘यथा एधांसि समिद्धोऽग्निः भस्मसात् कुरुते अर्जुन। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा’(भ.गी.४.३७) इति, ‘बीजानि अग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्धैः तथा क्लेशैः न आत्मा सम्पद्यते पुनः’(म॰भा॰१२-२११-१७) इति च एवमाद्या। न च अविद्यादिक्लेशदाहे सति क्लेशबीजस्य कर्माशयस्य एकदेशदाहः एकदेशप्ररोहः च इति उपपद्यते। न हि अग्निदग्धस्य शालिबीजस्य एकदेशप्ररोहो दृश्यते। प्रवृत्तफलस्य तु कर्माशयस्य मुक्तेषोः इव वेगक्षयात् निवृत्तिः, ‘तस्य तावत् एव चिरं’(छा.उ.६.१४.२) इति शरीरपातावधिक्षेपकरणात्। ९४३०तस्मात् उपपन्ना यावदधिकारं आधिकारिकाणां अवस्थितिः। न च ज्ञानफलस्य अनैकान्तिकता। ९४३१तथा च श्रुतिः अविशेषेण एव सर्वेषां ज्ञानात् मोक्षं दर्शयति — ‘तत् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत सः एव तत् अभवत् तथा ऋषीणां तथा मनुष्याणां’(बृ.उ.१.४.१०) इति। ९४३२ज्ञानान्तरेषु च ऐश्वर्यादिफलेषु आसक्ताः स्युः महर्षयः। ९४३३ते पश्चात् ऐश्वर्यक्षयदर्शनेन निर्विण्णाः परमात्मज्ञाने परिनिष्ठाः कैवल्यं प्रापुः इति उपपद्यते — ९४३४‘ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्य अन्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदं’ इति स्मरणात्। ९४३५प्रत्यक्षफलत्वात् च ज्ञानस्य फलविरहाशङ्कानुपपत्तिः। ९४३६कर्मफले हि स्वर्गादौ अनुभवानारूढे स्यात् आशङ्का भवेत् वा न वा इति। ९४३७–९४३८अनुभवारूढं तु ज्ञानफलं — ‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’(बृ.उ.३.४.१) इति श्रुतेः, ९४३९‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) इति सिद्धवत् उपदेशात्। ९४४०न हि ‘तत् त्वं असि’ इति अस्य वाक्यस्य अर्थः — तत् त्वं मृतो भविष्यसि इति — एवं परिणेतुं शक्यः। ९४४१‘तत् ह एतत् पश्यन् ऋषिः वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवꣳ सूर्यः च’(बृ.उ.१.४.१०) इति च सम्यग्दर्शनकालं एव तत् फलं सर्वात्मत्वं दर्शयति। तस्मात् ऐकान्तिकी विदुषः कैवल्यसिद्धिः॥३२॥९४४२
६२०९४४६वाजसनेयके श्रूयते — ‘एतत् वै तत् अक्षरं गार्गि ब्राह्मणाः अभिवदन्ति अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं अलोहितं अस्नेहं’(बृ.उ.३.८.८) इत्यादि। तथा आथर्वणे श्रूयते — ‘अथ परा यया तत् अक्षरं अधिगम्यते’(मु.उ.१.१.५) ‘यत् तत् अद्रेश्यं अग्राह्यं अगोत्रं अवर्णं’(मु.उ.१.१.६) इत्यादि। तथा एव अन्यत्र अपि विशेषनिराकरणद्वारेण अक्षरं परं ब्रह्म श्राव्यते। ९४४७तत्र च क्वचित् केचित् अतिरिक्ता विशेषाः प्रतिषिध्यन्ते। ९४४८तासां विशेषप्रतिषेधबुद्धीनां किं सर्वासां सर्वत्र प्राप्तिः, उत व्यवस्था इति संशये, ९४४९श्रुतिविभागात् व्यवस्थाप्राप्तौ, ९४५०उच्यते — अक्षरविषयाः तु विशेषप्रतिषेधबुद्धयः सर्वाः सर्वत्र अवरोद्धव्याः, ९४५१सामान्यतद्भावाभ्यां — समानो हि सर्वत्र विशेषनिराकरणरूपो ब्रह्मप्रतिपादनप्रकारः। तत् एव च सर्वत्र प्रतिपाद्यं ब्रह्म अभिन्नं प्रत्यभिज्ञायते। ९४५२तत्र किं इति अन्यत्र कृता बुद्धयः अन्यत्र न स्युः। ९४५३तथा च ‘आनन्दादयः प्रधानस्य’(ब्र.सू.३.३.११) इति अत्र व्याख्यातम्। ९४५४तत्र विधिरूपाणि विशेषणानि चिन्तितानि, इह प्रतिषेधरूपाणि इति विशेषः। ९४५५–९४५६प्रपञ्चार्थः च अयं चिन्ताभेदः। ९४५७औपसदवत् इति निदर्शनम्। ९४५८यथा जामदग्न्ये अहीने पुरोडाशिनीषु उपसत्सु चोदितासु, पुरोडाशप्रदानमन्त्राणां ‘अग्ने वेः होत्रं वेः अध्वरं’ इति एवमादीनां उद्गातृवेदोत्पन्नानां अपि अध्वर्युभिः अभिसम्बन्धो भवति, अध्वर्युकर्तृकत्वात् पुरोडाशप्रदानस्य, प्रधानतन्त्रत्वात् च अङ्गानां — ९४५९एवं इह अपि अक्षरतन्त्रत्वात् तद्विशेषणानां यत्र क्वचित् अपि उत्पन्नानां अक्षरेण सर्वत्र अभिसम्बन्धः इत्यर्थः। तत् उक्तं प्रथमे काण्डे — ९४६०‘गुणमुख्यव्यतिक्रमे ९४६१तदर्थत्वात् मुख्येन वेदसंयोगः’(जै.सू.३.३.९) इति अत्र॥३३॥
६२१९४६३‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति अनश्नन् अन्यो अभिचाकशीति’(मु.उ.३.१.१) — इति अध्यात्माधिकारे मन्त्रमाथर्वणिकाः श्वेताश्वतराः च पठन्ति। ९४६४तथा कठाः — ‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध्ये। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः’(कः.उ.१.३.१) इति। ९४६५किं अत्र विद्यैकत्वं, उत विद्यानानात्वं इति संशयः। ९४६६किं तावत् प्राप्तं ? विद्यानानात्वं इति। ९४६७कुतः ? ९४६८विशेषदर्शनात् — ९४६९‘द्वा सुपर्णा’ इति अत्र हि एकस्य भोक्तृत्वं दृश्यते, एकस्य च अभोक्तृत्वं दृश्यते। ‘ऋतं पिबन्तौ’ इति अत्र उभयोः अपि भोक्तृत्वं एव दृश्यते। तत् वेद्यरूपं भिद्यमानं विद्यां भिन्द्यात् इति एवं प्राप्ते ब्रवीति —९४७०
६२२९४७१विद्यैकत्वं इति। ९४७२कुतः ? यतः उभयोः अपि अनयोः मन्त्रयोः इयत्तापरिच्छिन्नं ९४७३द्वित्वोपेतं वेद्यं रूपं अभिन्नं ९४७४–९४७५आमनन्ति। ननु दर्शितो रूपभेदः — न इत्युच्यते; उभौ अपि एतौ मन्त्रौ जीवद्वितीयं ईश्वरं प्रतिपादयतः, न अर्थान्तरम्। ९४७६‘द्वा सुपर्णा’ इति अत्र तावत् — ‘अनश्नन् अन्यो अभिचाकशीति’ इति अशनायाद्यतीतः परमात्मा प्रतिपाद्यते। ९४७७वाक्यशेषे अपि च सः एव प्रतिपाद्यमानो दृश्यते ‘जुष्टं यदा पश्यति अन्यं ईशं अस्य महिमानं’(श्वे.उ.४.७) इति। ९४७८‘ऋतं पिबन्तौ’ इति अत्र तु जीवे पिबति, अशनायाद्यतीतः ९४७९परमात्मा अपि साहचर्यात् छत्रिन्यायेन पिबति इति उपचर्यते। परमात्मप्रकरणं हि एतत् — ‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात्’(कः.उ.१.२.१४) इति उपक्रमात्। ९४८०तद्विषयः एव च अत्र अपि वाक्यशेषो भवति — ‘यः सेतुः ईजानानां अक्षरं ब्रह्म यत् परं’(कः.उ.१.३.२) इति। ९४८१‘गुहां प्रविष्टौ आत्मानौ हि’(ब्र.सू.१.२.११) इति अत्र च एतत् प्रपञ्चितम्। ९४८२तस्मात् नास्ति वेद्यभेदः। तस्मात् च विद्यैकत्वम्। ९४८३अपि च त्रिषु अपि एतेषु वेदान्तेषु पौर्वापर्यालोचने परमात्मविद्या एव अवगम्यते। ९४८४तादात्म्यविवक्षया एव जीवोपादानं, न अर्थान्तरविवक्षया। ९४८५न च परमात्मविद्यायां भेदाभेदविचारावतारोऽस्ति इति उक्तम्। ९४८६तस्मात् प्रपञ्चार्थं एव एषः योगः। ९४८७तस्मात् च अधिकधर्मोपसंहारः इति॥३४॥
६२३९४८९‘यत् साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म ९४९०यः आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) इति एवं द्विः उषस्तकहोलप्रश्नयोः नैरन्तर्येण वाजसनेयिनः समामनन्ति। ९४९१तत्र संशयः — ९४९२विद्यैकत्वं वा स्यात्, विद्यानानात्वं वा इति। विद्यानानात्वं इति तावत् प्राप्तं, अभ्याससामर्थ्यात्। ९४९३अन्यथा हि अन्यूनानतिरिक्तार्थे द्विराम्नानं अनर्थकं एव स्यात्। ९४९४तस्मात् यथा अभ्यासात् कर्मभेदः, ९४९५एवं अभ्यासात् विद्याभेदः इति एवं प्राप्ते, प्रत्याह — अन्तरा आम्नानाविशेषात् स्वात्मनः विद्यैकत्वं इति। ९४९६सर्वान्तरो हि स्वात्मा उभयत्र अपि अविशिष्टः पृच्छ्यते च, प्रत्युच्यते च। ९४९७न हि द्वौ आत्मानौ एकस्मिन् देहे सर्वान्तरौ सम्भवतः। ९४९८तदा हि एकस्य आञ्जसं सर्वान्तरत्वं अवकल्पेत, एकस्य तु भूतग्रामवत् नैव सर्वान्तरत्वं स्यात्। ९४९९यथा च पञ्चभूतसमूहे देहे — पृथिव्याः आपोऽन्तराः, अद्भ्यः तेजोऽन्तरं इति — सति अपि आपेक्षिके अन्तरत्वे, नैव मुख्यं सर्वान्तरत्वं भवति, तथा इह अपि इत्यर्थः। ९५००अथवा भूतग्रामवत् इति श्रुत्यन्तरं निदर्शयति। यथा — ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा’(श्वे.उ.६.११) इति अस्मिन् मन्त्रे समस्तेषु भूतग्रामेषु एकः एव सर्वान्तरः आत्मा आम्नायते — एवं अनयोः अपि ब्राह्मणयोः इत्यर्थः। ९५०१तस्मात् वेद्यैक्यात् विद्यैकत्वं इति॥३५॥
६२४९५०३अथ यत् उक्तं — अनभ्युपगम्यमाने विद्याभेदे आम्नानभेदानुपपत्तिः इति, तत् परिहर्तव्यं; ९५०४–९५०५अत्र उच्यते — न अयं दोषः। उपदेशान्तरवत् उपपत्तेः। ९५०६यथा ताण्डिनां उपनिषदि षष्ठे प्रपाठके — ‘सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’(छा.उ.६.८.७) इति नवकृत्वोऽपि उपदेशे न विद्याभेदो भवति, एवं इह अपि भविष्यति। ९५०७कथं च नवकृत्वोऽपि उपदेशे विद्याभेदो न भवति ? ९५०८उपक्रमोपसंहाराभ्यां एकार्थतावगमात् — ९५०९‘भूयः एव मा भगवान् विज्ञापयतु’(छा.उ.६.५.४) इति च एकस्य एव अर्थस्य पुनः पुनः प्रतिपिपादयिषितत्वेन उपक्षेपात् ९५१०आशङ्कान्तरनिराकरणेन च असकृत् उपदेशोपपत्तेः। ९५११एवं इह अपि प्रश्नरूपाभेदात्, ‘अतोऽन्यत् आर्तं’(बृ.उ.३.४.२) इति च परिसमाप्त्यविशेषात् उपक्रमोपसंहारौ तावत् एकार्थविषयौ दृश्येते। ९५१२‘यत् एव साक्षात् अपरोक्षात् ब्रह्म’(बृ.उ.३.५.१) इति द्वितीये प्रश्ने एवकारं प्रयुञ्जानः ९५१३पूर्वप्रश्नगतं एव अर्थं उत्तरत्र अनुकृष्यमाणं दर्शयति। ९५१४पूर्वस्मिन् च ब्राह्मणे कार्यकरणव्यतिरिक्तस्य आत्मनः सद्भावः कथ्यते। उत्तरस्मिन् तु तस्य एव अशनायादिसंसारधर्मातीतत्वं कथ्यते — ९५१५इति एकार्थतोपपत्तिः। ९५१६तस्मात् एका विद्या इति॥३६॥
६२५यथा — ‘तत् योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽहं’(ऐ॰आ॰२-२-४-६) इत्यादित्यपुरुषं प्रकृत्य ऐतरेयिणः समामनन्ति, तथा जाबालाः — ‘त्वं वा अहं अस्मि भगवो देवते अहं वै त्वं असि’ इति। तत्र संशयः — किं इह ९५१७–९५२५व्यतिहारेण उभयरूपा मतिः कर्तव्या, उत एकरूपा एव इति। एकरूपा एव इति तावत् आह। न हि अत्र आत्मनः ईश्वरेण एकत्वं मुक्त्वा अन्यत् किञ्चित् चिन्तयितव्यं अस्ति। यदि च एवं चिन्तयितव्यो विशेषः परिकल्प्येत, संसारिणः च ईश्वरात्मत्वं, ईश्वरस्य संसार्यात्मत्वं इति — तत्र संसारिणः तावत् ईश्वरात्मत्वे उत्कर्षो भवेत्। ईश्वरस्य तु संसार्यात्मत्वे निकर्षः कृतः स्यात्। तस्मात् ऐकरूप्यं एव मतेः। व्यतिहाराम्नायः तु एकत्वदृढीकारार्थः इति एवं प्राप्ते, प्रत्याह — व्यतिहारोऽयं आध्यानाय आम्नायते। ९५२६इतरवत् — यथा इतरे गुणाः सर्वात्मत्वप्रभृतयः आध्यानाय आम्नायन्ते, तद्वत्। ९५२७तथा हि विशिंषन्ति समाम्नातारः उभयोच्चारणेन — ‘त्वं अहं अस्मि अहं च त्वं असि’ इति। ९५२८तत् च उभयरूपायां मतौ कर्तव्यायां अर्थवत् भवति। ९५२९–९५३२अन्यथा हि इदं विशेषेण उभयाम्नानं अनर्थकं स्यात्, एकेन एव कृतत्वात्। ननु उभयाम्नानस्य अर्थविशेष परिकल्प्यमाने देवतायाः संसार्यात्मत्वापत्तेः निकर्षः प्रसज्येत इति उक्तं — न एषः दोषः; ऐकात्म्यस्य एव अनेन प्रकारेण अनुचिन्त्यमानत्वात्। ननु एवं सति सः एव एकत्वदृढीकारः आपद्येत — ९५३३न वयं एकत्वदृढीकारं वारयामः — ९५३४किं तर्हि ? — व्यतिहारेण इह द्विरूपा मतिः कर्तव्या वचनप्रामाण्यात्, न एकरूपा इति एतावत् उपपादयामः। ९५३५फलतः तु एकत्वं अपि दृढीभवति। ९५३६यथा आध्यानार्थे अपि सत्यकामादिगुणोपदेशे तद्गुण ईश्वरः प्रसिध्यति, तद्वत्। ९५३७तस्मादयमाध्यातव्यो व्यतिहारः ९५३८समाने च विषये उपसंहर्तव्यो भवति इति॥३७॥
६२६९५४०‘सः यो ह एतं ९५४१–९५४२महत् यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्म’(बृ.उ.५.४.१) इत्यादिना वाजसनेयके सत्यविद्यां ९५४३सनामाक्षरोपासनां विधाय, अनन्तरं आम्नायते — ‘तत् यत् तत् सत्यं असौ सः आदित्यो ९५४४यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषो ९५४५यः च अयं दक्षिणे अक्षन् पुरुषः’(बृ.उ.५.५.२) इत्यादि। ९५४६तत्र संशयः — किं द्वे एते सत्यविद्ये, किं वा एका एव इति। ९५४७द्वे इति तावत् प्राप्तम्। ९५४८भेदेन हि फलसंयोगो भवति — ‘जयति इमान् लोकान्’(बृ.उ.५.४.१) इति पुरस्तात्, ‘हन्ति पाप्मानं जहाति च’(बृ.उ.५.५.४) इति उपरिष्टात्। ९५४९प्रकृताकर्षणं तु उपास्यैकत्वात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —९५५०
६२७एका एव इयं सत्यविद्या इति। ९५५१–९५५२कुतः ? ‘तत् यत् तत् सत्यं’(बृ.उ.५.५.२) इति प्रकृताकर्षणात्। ननु विद्याभेदे अपि प्रकृताकर्षणं उपास्यैकत्वात् उपपद्यते इति उक्तं — ९५५३न एतत् एवं; यत्र हि विस्पष्टात् कारणान्तरात् विद्याभेदः प्रतीयते, तत्र एतत् एवं स्यात्। अत्र तु उभयथा सम्भवे ‘तत् यत् तत् सत्यं’ इति प्रकृताकर्षणात् पूर्वविद्यासम्बद्धं एव सत्यं उत्तरत्र आकृष्यते इति एकविद्यात्वनिश्चयः। ९५५४यत् पुनः उक्तं — फलान्तरश्रवणात् विद्यान्तरं इति, ९५५५अत्र उच्यते — ‘तस्य उपनिषत् अहः … अहं’ इति च अङ्गान्तरोपदेशस्य स्तावकं इदं फलान्तरश्रवणं इति अदोषः। ९५५६अपि च ९५५७अर्थवादात् एव फले कल्पयितव्ये, सति विद्यैकत्वे च अवयवेषु श्रूयमाणानि बहूनि अपि फलानि अवयविन्यां एव विद्यायां उपसंहर्तव्यानि भवन्ति। ९५५८तस्मात् सा एव इयं एका सत्यविद्या तेन तेन विशेषेण उपेता आम्नाता — ९५५९इति अतः सर्व एव सत्यादयो गुणाः एकस्मिन् एव प्रयोगे उपसंहर्तव्याः॥
६२८९५६०केचित् पुनः अस्मिन् सूत्रे इदं वाजसनेयकं अक्ष्यादित्यपुरुषविषयं वाक्यं, छान्दोग्ये च ‘अथ यः एषोऽन्तः आदित्ये हिरण्यमः पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.१.६.६) अथ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.४.१५.१) इति — उदाहृत्य, सा एव इयं अक्ष्यादित्यपुरुषविषया विद्या उभयत्र एका एव इति कृत्वा, सत्यादीन् गुणान् वाजसनेयिभ्यः छन्दोगानां उपसंहार्यान् मन्यन्ते। ९५६१तत् न साधु लक्ष्यते। छान्दोग्ये हि ज्योतिष्टोमकर्मसम्बन्धिनी इयं उद्गीथव्यपाश्रया विद्या विज्ञायते। ९५६२तत्र हि आदिमध्यावसानेषु कर्मसम्बन्धिचिह्नानि भवन्ति — ‘इयं एव ऋक् अग्निः साम’(छा.उ.१.६.१) इति उपक्रमे, ‘तस्य ऋक् च साम च गेष्णौ ९५६३तस्मात् उद्गीथः’(छा.उ.१.६.८) इति मध्ये, ‘यः एवं विद्वान् साम गायति’(छा.उ.१.७.९) इति उपसंहारे। ९५६४न एवं वाजसनेयके किञ्चित् कर्मसम्बन्धि चिह्नं अस्ति। ९५६५तत्र प्रक्रमभेदात् विद्याभेदे सति गुणव्यवस्था एव युक्ता इति॥३८॥
६२९‘अथ यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः’(छा.उ.८.१.१) इति प्रस्तुत्य, छन्दोगाः अधीयते — ‘एषः आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.१.५) इत्यादि। तथा वाजसनेयिनः — ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु यः एषोऽन्तः हृदये आकाशः तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादि। तत्र विद्यैकत्वं परस्परगुणयोगः च, किं वा न इति संशयःविद्यैकत्वमिति। तत्र इदं उच्यते — ९५६७–९५६८कामादि इति, सत्यकामादि इत्यर्थः — ९५६९यथा देवदत्तो दत्तः, सत्यभामा भामा इति। ९५७०यत् एतत् छान्दोग्ये हृदयाकाशस्य सत्यकामत्वादिगुणजातं उपलभ्यते, तत् इतरत्र वाजसनेयके ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा’ इति अत्र सम्बध्येत। यत् च वाजसनेयके वशित्वादि उपलभ्यते, तत् अपि इतरत्र छान्दोग्ये ‘एषः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.१.५) इति अत्र सम्बध्येत। कुतः ? आयतनादिसामान्यात्। ९५७१–९५७२समानं हि उभयत्र अपि हृदयं आयतनं, समानः च वेद्य ईश्वरः, समानं च तस्य सेतुत्वं लोकासम्भेदप्रयोजनं — इति एवमादि बहु सामान्यं दृश्यते। ननु विशेषोऽपि दृश्यते — छान्दोग्ये हृदयाकाशस्य गुणयोगः, वाजसनेयके तु आकाशाश्रयस्य ब्रह्मणे इति — ९५७३न, ‘दहरः उत्तरेभ्यः’(ब्र.सू.१.३.१४) इति अत्र छान्दोग्ये अपि आकाशशब्दं ब्रह्म एव इति प्रतिष्ठापितत्वात्। ९५७४अयं तु अत्र विद्यते विशेषः — सगुणा हि ब्रह्मविद्या छान्दोग्ये उपदिश्यते — ‘अथ यः इह आत्मानं अनुविद्य व्रजन्त्येताꣳच सत्यान् कामान्’(छा.उ.८.१.६) इति आत्मवत् कामानां अपि वेद्यत्वश्रवणात्, वाजसनेयके तु निर्गुणं एव परं ब्रह्म उपदिश्यमानं दृश्यते — ‘अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहि’(बृ.उ.४.३.१४) ‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१५) इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनसमन्वयात्। वशित्वादि तु ९५७५तत् स्तुत्यर्थं एव गुणजातं वाजसनेयके सङ्कीर्त्यते। ९५७६तथा च उपरिष्टात् ‘सः एषः न इति न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) इत्यादिना निर्गुणं एव ब्रह्म उपसंहरति। ९५७७गुणवतः तु ब्रह्मणे एकत्वात् विभूतिप्रदर्शनाय अयं गुणोपसंहारः सूत्रितः, न उपासनाय — इति द्रष्टव्यम्॥३९॥
६३०९५७९छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यां प्रकृत्य श्रूयते — ‘तत् यत् भक्तं प्रथमं आगच्छेत् तद्धोमीयꣳ सः यां प्रथमां आहुतिं जुहुयात् तां जुहुयात् प्राणाय स्वाहा’(छा.उ.५.१९.१) इत्यादि। तत्र पञ्च प्राणाहुतयो विहिताः। तासु च परस्तात् अग्निहोत्रशब्दः प्रयुक्तः ‘यः एतत् एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति’(छा.उ.५.२४.२) इति, ‘यथा इह क्षुधिता बालाः मातरं पर्युपासते एवꣳ सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रं उपासते’(छा.उ.५.२४.५) इति च। ९५८०–९५८२तत्र इदं विचार्यते — किं भोजनलोपे लोपः प्राणाग्निहोत्रस्य, उत अलोपः इति। ९५८३–९५८४‘तत् यत् भक्तं’ इति भक्तागमनसंयोगश्रवणात्, भक्तागमनस्य च भोजनार्थत्वात्, भोजनलोपे लोपः प्राणाग्निहोत्रस्य इति एवं प्राप्ते, न लुप्येत इति तावत् आह। ९५८५कस्मात् ? आदरात्। ९५८६तथा हि वैश्वानरविद्यायां एव जाबालानां श्रुतिः — ‘पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयात्। ९५८७यथा ह वै स्वयं अहुत्वा अग्निहोत्रं परस्य जुहुयात् एवं तत्’ इति अतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्दित्वा, स्वामिभोजनं प्रथमं प्रापयन्ती प्राणाग्निहोत्रे आदरं करोति। ९५८८–९५८९या हि ९५९०न प्राथम्यलोपं सहते, न तरां सा प्राथम्यवतोऽग्निहोत्रस्य लोपं सहेत इति मन्यते। ननु भोजनार्थभक्तागमनसंयोगात् भोजनलोपे लोपः प्रापितः — न, तस्य द्रव्यविशेषविधानार्थत्वात्। ९५९१प्राकृते हि अग्निहोत्रे पयःप्रभृतीनां द्रव्याणां नियतत्वात् इह अपि अग्निहोत्रशब्दात् ९५९२कौण्डपायिनां अयनवत् तद्धर्मप्राप्तौ सत्यां, भक्तद्रव्यकतागुणविशेषविधानार्थं इदं वाक्यं ‘तत् यत् भक्तं’ इति। ९५९३अतो ९५९४गुणलोपे न मुख्यस्य इति एवं प्राप्तम्। भोजनलोपे अपि अद्भिः वा अन्येन वा द्रव्येण अविरुद्धेन प्रतिनिधिन्यायेन प्राणाग्निहोत्रस्य अनुष्ठानं इति॥४०॥
६३१९५९६अतः उत्तरं पठति —
६३२९५९७उपस्थिते भोजने अतः तस्मात् एव भोजनद्रव्यात् ९५९८प्रथमोपनिपतितात् प्राणाग्निहोत्रं निर्वर्तयितव्यम्। ९५९९कस्मात् ? ९६००तत् वचनात्। ९६०१तथा हि — ‘तत् यत् भक्तं प्रथमं आगच्छेत् तत् होमीयं’(छा.उ.५.१९.१) इति सिद्धवद्भक्तोपनिपातपरामर्शेन ९६०२परार्थद्रव्यसाध्यतां प्राणाहुतीनां विदधाति। ताः अप्रयोजकलक्षणापन्नाः सत्यः, कथं भोजनलोपे द्रव्यान्तरं प्रतिनिधापयेयुः। ९६०३न च अत्र प्राकृताग्निहोत्रधर्मप्राप्तिः अस्ति। ९६०४कुण्डपायिनां अयने हि ‘मासं अग्निहोत्रं जुहोति’ इति विध्युद्देशगतोऽग्निहोत्रशब्दः तद्वद्भावं विधापयेत् इति युक्ता तद्धर्मप्राप्तिः। ९६०५इह पुनः अर्थवादगतोऽग्निहोत्रशब्दः न तद्वद्भावं विधापयितुं अर्हति। ९६०६तद्धर्मप्राप्तौ च अभ्युपगम्यमानायां, अग्न्युद्धरणादयोऽपि प्राप्येरन्। ९६०७न च अस्ति सम्भवः। अग्न्युद्धरणं तावत् होमाधिकरणभावाय। न च अयं ९६०८–९६०९अग्नौ होमः, ९६१०भोजनार्थताव्याघातप्रसङ्गात्। भोजनोपनीतद्रव्यसम्बन्धात् च ९६११आस्यं एव एषः होमः। ९६१२तथा च जाबालश्रुतिः ‘पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयात्’ इति आस्याधारां एव इमां होमनिर्वृत्तिं दर्शयति। ९६१३अतः एव च इह अपि साम्पादिकानि एव अग्निहोत्राङ्गानि दर्शयति — ‘उरः एव ९६१४वेदिः लोमानि बर्हिः हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचनः आस्यं आहवनीयः’(छा.उ.५.१८.२) इति। वेदिश्रुतिः च अत्र स्थण्डिलमात्रोपलक्षणार्था द्रष्टव्या, ९६१५मुख्याग्निहोत्रे वेद्यभावात्, ९६१६तदङ्गानां च इह सम्पिपादयिषितत्वात्। ९६१७भोजनेन एव च कृतकालेन संयोगात् न अग्निहोत्रकालावरोधसम्भवः। ९६१८एवं अन्ये अपि उपस्थानादयो धर्माः केचित् कथञ्चित् विरुध्यन्ते। ९६१९तस्मात् भोजनपक्षः एव एते मन्त्रद्रव्यदेवतासंयोगात् पञ्च होमाः निर्वर्तयितव्याः। ९६२०यत् तु आदरदर्शनवचनं, तत् भोजनपक्षे प्राथम्यविधानार्थम्। ९६२१न हि अस्ति वचनस्य अतिभारः। ९६२२न तु अनेन अस्य नित्यता शक्यते दर्शयितुम्। तस्मात् भोजनलोपे लोपः एव प्राणाग्निहोत्रस्य इति॥४१॥
६३३९६२४सन्ति कर्माङ्गव्यपाश्रयाणि विज्ञानानि — ‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) इति एवं आदीनि। ९६२५–९६२६किं तानि नित्यानि एव स्युः कर्मसु, पर्णमयीत्वादिवत्; उत अनित्यानि, गोदोहनादिवत् इति विचारयामः। किं तावत् प्राप्तं ? ९६२७नित्यानि इति। ९६२८कुतः ? ९६२९प्रयोगवचनपरिग्रहात् — ९६३०अनारभ्याधीतानि अपि हि एतानि उद्गीथादिद्वारेण क्रतुसम्बन्धात् क्रतुप्रयोगवचनेन एव अङ्गान्तरवत् संस्पृश्यन्ते। ९६३१यत् तु एषां स्ववाक्येषु फलश्रवणं — ‘आपयिता ह वै कामानां भवति’(छा.उ.१.१.७) इत्यादि, तद्वर्तमानापदेशरूपत्वात् अर्थवादमात्रं एव, अपापश्लोकश्रवणादिवत्, ९६३२न फलप्रधानम्। ९६३३तस्मात् यथा ‘यस्य पर्णमयी जुहूः भवति न सः पापं श्लोकं शृणोति’ इति एवमादीनां अप्रकरणपठितानां अपि जुह्वादिद्वारेण क्रतुप्रवेशात् प्रकरणपठितवत् नित्यता, ९६३४एवं उद्गीथाद्युपासनानां अपि इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —
६३४९६३५तन्निर्धारणानियमः इति। यान्येतानि उद्गीथादिकर्मगुणयाथात्म्यनिर्धारणानि — रसतमः, आप्तिः, समृद्धिः, मुख्यप्राणः, आदित्यः — इति एवं आदीनि, न एतानि नित्यवत् कर्मसु नियम्येरन्। ९६३६कुतः ? ९६३७तद्दृष्टेः। ९६३८तथा हि अनियतत्वं एवंजातीयकानां दर्शयति श्रुतिः — ‘तेन उभौ कुरुतो यः च एतत् एवं वेद यः च न वेद’(छा.उ.१.१.१०) इति अविदुषोऽपि क्रियाभ्यनुज्ञानात्। ९६३९प्रस्तावादिदेवताविज्ञानविहीनानां अपि प्रस्तोत्रादीनां याजनाध्यवसानदर्शनात् — ‘प्रस्तोतः या देवता प्रस्तावं अन्वायत्ता तां चेत् अविद्वान् प्रस्तोष्यसि’(छा.उ.१.१०.९) ‘तां चेत् अविद्वान् उद्गास्यसि’(छा.उ.१.१०.१०) ‘तां चेत् अविद्वान् प्रतिहरिष्यसि’(छा.उ.१.१०.११) इति च। ९६४०–९६४१अपि च एवंजातीयकस्य कर्माङ्गव्यपाश्रयस्य विज्ञानस्य पृथक् एव कर्मणः फलं उपलभ्यते — कर्मफलसिद्ध्यप्रतिबन्धः तत्समृद्धिः अतिशयविशेषः कश्चित् — ९६४२‘तेन उभौ कुरुतो यः च एतत् एवं वेद यः च न वेद। ९६४३नाना तु विद्या च अविद्या च यत् एव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तत् एव वीर्यवत्तरं भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति। ९६४४तत्र ‘नाना तु’ इति विद्वदविद्वत्प्रयोगयोः पृथक्करणात्, ‘वीर्यवत्तरं’ इति च तरप्प्रत्ययप्रयोगात् विद्याविहीनं अपि कर्म वीर्यवत् इति गम्यते। ९६४५तत् च अनित्यत्वे विद्यायाः उपपद्यते। ९६४६नित्यत्वे तु कथं तद्विहीनं कर्म वीर्यवत् इति अनुज्ञायेत। ९६४७सर्वाङ्गोपसंहारे हि वीर्यवत्कर्म इति स्थितिः। ९६४८तथा लोकसामादिषु प्रतिनियतानि प्रत्युपासनं फलानि शिष्यन्ते — ‘कल्पन्ते ह अस्मै लोकाः ऊर्ध्वाः च आवृत्ताः च’(छा.उ.२.२.३) इति एवं आदीनि। ९६४९न च इदं फलश्रवणं अर्थवादमात्रं युक्तं प्रतिपत्तुम्। ९६५०तथा हि गुणवादः आपद्येत। फलोपदेशे तु मुख्यवादोपपत्तिः। ९६५१प्रयाजादिषु तु इतिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य क्रतोः प्रकृतत्वात् तादर्थ्ये सति युक्तं फलश्रुतेः अर्थवादत्वम्। ९६५२तथा अनारभ्याधीतेषु अपि पर्णमयीत्वादिषु — ९६५३न हि पर्णमयीत्वादीनां अक्रियात्मकानां आश्रयं अन्तरेण फलसम्बन्धोऽवकल्पते। ९६५४गोदोहनादीनां हि प्रकृताप्प्रणयनाद्याश्रयलाभात् उपपन्नः फलविधिः। ९६५५तथा बैल्वादीनां अपि ९६५६प्रकृतयूपाद्याश्रयलाभात् उपपन्नः फलविधिः। ९६५७न तु पर्णमयीत्वादिषु एवंविधः कश्चित् आश्रयः प्रकृतोऽस्ति; ९६५८वाक्येन एव तु जुह्वाद्याश्रयतां विवक्षित्वा फले अपि विधिं विवक्षतो वाक्यभेदः स्यात्। ९६५९उपासनानां तु क्रियात्मकत्वात् विशिष्टविधानोपपत्तेः उद्गीथाद्याश्रयाणां फले विधानं न विरुध्यते। ९६६०तस्मात् यथा क्रत्वाश्रयाणि अपि गोदोहनादीनि फलसंयोगात् अनित्यानि, एवं उद्गीथाद्युपासनानि अपि इति द्रष्टव्यम्। ९६६१अतः एव च कल्पसूत्रकाराः न एवंजातीयकानि उपासनानि क्रतुषु कल्पयांचक्रुः॥४२॥
६३५९६६५वाजसनेयके ‘वदिष्यामि एव अहं इति वाक् दध्रे’(बृ.उ.१.५.२१) इति अत्र अध्यात्मं वागादीनां प्राणः श्रेष्ठोऽवधारितः, अधिदैवतं अग्न्यादीनां वायुः। तथा छान्दोग्ये ‘वायुः वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.१) इति अत्र अधिदैवतं अग्न्यादीनां वायुः संवर्गोऽवधारितः, ‘प्राणो वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.३) इति अत्र अध्यात्मं वागादीनां प्राणः। ९६६६तत्र संशयः — किं पृथक् एव इमौ वायुप्राणौ उपगन्तव्यौ स्यातां, ९६६७अपृथक् वा इति। अपृथक् एव इति तावत् प्राप्तं, तत्त्वाभेदात्। ९६६८न हि अभिन्ने तत्त्वे पृथक् अनुचिन्तनं न्याय्यम्। ९६६९दर्शयति च श्रुतिः अध्यात्मं अधिदैवतं च तत्त्वाभेदं — ‘अग्निः वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्’(ऐ.उ.१.२.४) इति आरभ्य; ९६७०–९६७१तथा ‘ते एते सर्व एव समाः सर्वे अनन्ताः’(बृ.उ.१.५.१३) इति आध्यात्मिकानां प्राणानां आधिदैविकीं विभूतिं आत्मभूतां दर्शयति। तथा अन्यत्र अपि तत्र तत्र अध्यात्मं अधिदैवतं च बहुधा तत्त्वाभेददर्शनं भवति। ९६७२क्वचित् च ‘यः प्राणः सः वायुः’ इति स्पष्टं एव वायुं प्राणं च एकं करोति। ९६७३तथा उदाहृते अपि वाजसनेयिब्राह्मणे ‘यतः च उदेति सूर्यः’(बृ.उ.१.५.२३) इति अस्मिन् उपसंहारश्लोके, ‘प्राणात् वा एषः उदेति प्राणे अस्तं एति’(बृ.उ.१.५.२३) इति प्राणेन एव उपसंहरन् एकत्वं दर्शयति। ९६७४‘तस्मात् एकं एव व्रतं चरेत् प्राण्यात् चैव अपान्यात् च’(बृ.उ.१.५.२३) इति च प्राणव्रतेन एकेन उपसंहरन् एतत् एव द्रढयति। ९६७५तथा छान्दोग्ये अपि परस्तात् ‘महात्मनः चतुरो देव एकः कः सः जगार भुवनस्य गोपाः’(छा.उ.४.३.६) इति एकं एव संवर्गं गमयति; ९६७६न ब्रवीति — एकः एकेषां चतुर्णां संवर्गः, अपरोऽपरेषां इति। ९६७७तस्मात् अपृथक्त्वं उपगमनस्य इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —९६७८
६३६पृथक् एव वायुप्राणौ उपगन्तव्यौ इति। ९६७९कस्मात् ? ९६८०पृथक् उपदेशात्। ९६८१आध्यानार्थो हि अयं अध्यात्माधिदैवविभागोपदेशः। सः असति आध्यानपृथक्त्वे अनर्थक एव स्यात्। ननु उक्तं, न ९६८२–९६८३पृथक् अनुचिन्तनं तत्त्वाभेदात् इति — न एषः दोषः। तत्त्वाभेदे अपि अवस्थाभेदात् उपदेशभेदवशेन अनुचिन्तनभेदोपपत्तेः, ९६८४श्लोकोपन्यासस्य च तत्त्वाभेदाभिप्रायेण अपि उपपद्यमानस्य पूर्वोदितध्येयभेदनिराकरणसामर्थ्याभावात्, ९६८५‘सः यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवं एतासां देवतानां वायुः’(बृ.उ.१.५.२२) इति च उपमानोपमेयकरणात्। ९६८६एतेन व्रतोपदेशो व्याख्यातः। ९६८७‘एकं एव व्रतं’(बृ.उ.१.५.२३) इति च एवकारः वागादिव्रतनिवर्तनेन प्राणव्रतप्रतिपत्त्यर्थः। ९६८८भग्नव्रतानि हि वागादीनि उक्तानि, ‘तानि मृत्युः श्रमो भूत्वा उपयेमे’(बृ.उ.१.५.२१) इति श्रुतेः। ९६८९न वायुव्रतनिवृत्त्यर्थः, ‘अथ अतः व्रतमीमाꣳसा’(बृ.उ.१.५.२१) इति प्रस्तुत्य तुल्यवत् वायुप्राणयोः अभग्नव्रतत्वस्य निर्धारितत्वात्। ९६९०‘एकं एव व्रतं चरेत्’(बृ.उ.१.५.२३) इति च उक्त्वा, ‘तेन उ एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति’(बृ.उ.१.५.२३) इति ९६९१वायुप्राप्तिं फलं ब्रुवन् वायुव्रतं अनिवर्तितं दर्शयति। ९६९२देवता हि अत्र वायुः स्यात्, अपरिच्छिन्नात्मकत्वस्य प्रेप्सितत्वात्, ९६९३पुरस्तात् प्रयोगात् च — ‘सा एषा अनस्तमिता देवता यत् वायुः’(बृ.उ.१.५.२२) इति। ९६९४तथा ‘तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुः एव देवेषु प्राणः प्राणेषु’(छा.उ.४.३.४) इति भेदेन व्यपदिशति। ९६९५‘ते वा एते पञ्च अन्ये पञ्च अन्ये दश सन्तः तत् कृतं’(बृ.उ.४.३.८) इति च भेदेन एव उपसंहरति। ९६९६तस्मात् पृथक् एव उपगमनम्। प्रदानवत् — यथा ९६९७‘इन्द्राय राज्ञे पुरोडाशं एकादशकपालं इन्द्राय अधिराजाय इन्द्राय स्वराज्ञे’ इति अस्यां त्रिपुरोडाशिन्यां इष्टौ, ९६९८–९७००‘सर्वेषामभिगमयन्नवद्यत्यछम्बट्कारं’ इति अतः वचनात्, इन्द्राभेदात् च, सह प्रदानाशङ्कायां — ९७०१राजादिगुणभेदात् ९७०२याज्यानुवाक्याव्यत्यासविधानात् च यथान्यासं एव देवतापृथक्त्वात् प्रदानपृथक्त्वं भवति। ९७०३एवं तत्त्वाभेदे अपि आध्येयांशपृथक्त्वात् आध्यानपृथक्त्वं इत्यर्थः। तत् उक्तं सङ्कर्षे — ‘नाना वा देवता ९७०४पृथग्ज्ञानात्’ इति। ९७०५तत्र तु द्रव्यदेवताभेदात् यागभेदो ९७०६विद्यते। न एवं इह विद्याभेदोऽस्ति, उपक्रमोपसंहाराभ्यां अध्यात्माधिदैवोपदेशेषु एकविद्याविधानप्रतीतेः। विद्यैक्ये अपि तु अध्यात्माधिदैवभेदात् प्रवृत्तिभेदो भवति — अग्निहोत्र इव सायंप्रातःकालभेदात् — इति एतावत् अभिप्रेत्य प्रदानवदित् इति उक्तम्॥४३॥
६३७९७०९–९७१०वाजसनेयिनोऽग्निरहस्ये ‘नैव वा इदं अग्रे सत् आसीत्’ इति एतस्मिन् ब्राह्मणे मनोऽधिकृत्य अधीयते — ‘तत्षट्त्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनर्कान्मनोमयान्मनश्चितः’ इत्यादि। ९७११तथा एव ‘वाक्चितः प्राणचितः चक्षुश्चितः श्रोत्रचितः कर्मचितोऽग्निचितो’ इति पृथक् अग्नीन् आमनन्ति साम्पादिकान्। ९७१२तेषु संशयः — किं एते मनश्चिदादयः क्रियानुप्रवेशिनः तच्छेषभूताः, उत स्वतन्त्राः केवलविद्यात्मका इति। तत्र प्रकरणात् क्रियानुप्रवेशे प्राप्ते, ९७१३स्वातन्त्र्यं तावत् प्रतिजानीते — लिङ्गभूयस्त्वात् इति। ९७१४भूयांसि हि लिङ्गानि अस्मिन् ब्राह्मणे केवलविद्यात्मकत्वं एषां उपोद्बलयन्ति दृश्यन्ते — ९७१५‘तत् यत्किञ्चेमानि ९७१६भूतानि मनसा सङ्कल्पयन्ति तेषां एव सा कृतिः’ इति, ‘तान् ह एतान् एवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्ति अपि स्वपते’ इति च ९७१७एवंजातीयकानि। ९७१८तत् हि लिङ्गं प्रकरणात् बलीयः। तत् अपि उक्तं पूर्वस्मिन् काण्डे — ‘श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यं अर्थविप्रकर्षात्’(जै.सू.३.३.१४) इति॥४४॥
६३८न एतत् युक्तं — स्वतन्त्रा एते अग्नयः अनन्यशेषभूता इति। ९७१९–९७२२पूर्वस्य क्रियामयस्य अग्नेः प्रकरणात् तद्विषयः एव अयं विकल्पविशेषोपदेशः स्यात्, न स्वतन्त्रः। ननु प्रकरणात् लिङ्गं बलीयः — ९७२३सत्यं एवं एतत्। ९७२४लिङ्गं अपि तु एवंजातीयक न प्रकरणात् बलीयो भवति। ९७२५–९७२६अन्यार्थदर्शनं हि एतत्, साम्पादिकाग्निप्रशंसारूपत्वात्। अन्यार्थदर्शनं च असत्यां अन्यस्यां प्राप्तौ गुणवादेन अपि उपपद्यमानं न प्रकरणं बाधितुं उत्सहते। ९७२७तस्मात् साम्पादिका अपि एते अग्नयः प्रकरणात् क्रियानुप्रवेशिनः एव स्युः। ९७२८मानसवत् — ९७२९यथा दशरात्रस्य दशमे अहनि अविवाक्ये ९७३०पृथिव्याः पात्रेण समुद्रस्य सोमस्य प्रजापतये देवतायै गृह्यमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपह्वानभक्षणानि मानसानि एव आम्नायन्ते, ९७३१सः च मानसोऽपि ग्रहकल्पः क्रियाप्रकरणात् क्रियाशेषः एव भवति — एवं अयं अपि अग्निः कल्पः इत्यर्थः॥४५॥९७३२
६३९९७३४–९७३५अतिदेशः च एषां अग्नीनां क्रियानुप्रवेशं उपोद्बलयति — ‘षट्त्रिंशत्सहस्राण्यग्नयोऽर्कास्तेषामेकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः’ इति। ९७३६सति हि सामान्ये अतिदेशः प्रवर्तते। ९७३७ततः च पूर्वेण इष्टकाचितेन क्रियानुप्रवेशिना अग्निना साम्पादिकान् अग्नीन् अतिदिशन् क्रियानुप्रवेशं एव एषां द्योतयति॥४६॥
६४०९७३९तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ९७४०विद्यात्मका एव एते स्वतन्त्रा मनश्चिदादयोऽग्नयः स्युः, न क्रियाशेषभूताः। ९७४१तथा हि निर्धारयति — ‘ते ह एते विद्याचितः एव’ इति, ९७४२‘विद्यया ह एव एत… एवंविदः चिता भवन्ति’ इति च॥४७॥
६४१९७४४दृश्यते च एतेषां स्वातन्त्र्ये लिङ्गम्। ९७४५तत् पुरस्तात् दर्शितं — ‘लिङ्गभूयस्त्वात्’(ब्र.सू.३.३.४४) इति अत्र॥४८॥
६४२ननु लिङ्गं अपि असत्यां अन्यस्यां प्राप्तौ असाधकं कस्यचित् अर्थस्य इति, अपास्य तत्, प्रकरणसामर्थ्यात् क्रियाशेषत्वं अध्यवसितं — इति अतः उत्तरं पठति —९७४६–९७४७
६४३९७४८न एवं प्रकरणसामर्थ्यात् क्रियाशेषत्वं अध्यवसाय स्वातन्त्र्यपक्षो बाधितव्यः, ९७४९श्रुत्यादेः बलीयस्त्वात्। बलीयांसि हि प्रकरणात् श्रुतिलिङ्गवाक्यानि इति स्थितं श्रुतिलिङ्गसूत्रे। ९७५०–९७५१तानि च इह स्वातन्त्र्यपक्षं साधयन्ति दृश्यन्ते। कथं ? श्रुतिः तावत् — ‘ते ह एते ९७५२–९७५३विद्याचितः एव’ इति। तथा लिङ्गं — ‘सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्ति अपि स्वपते’ इति। तथा वाक्यं अपि — ‘विद्यया ह एव एत… एवंविदः चिता भवन्ति’ इति। ‘विद्याचितः एव’ इति हि सावधारणा इयं श्रुतिः क्रियानुप्रवेशे अमीषां अभ्युपगम्यमाने पीडिता स्यात्। ननु अबाह्यसाधनत्वाभिप्रायं इदं अवधारणं भविष्यति — ९७५४न इत्युच्यते; तदभिप्रायतायां हि ‘विद्याचितः’ इति इयता स्वरूपसङ्कीर्तनेन एव कृतत्वात्, अनर्थकं अवधारणं भवेत् — ९७५५स्वरूपं एव हि एषां ९७५६अबाह्यसाधनत्वं इति। अबाह्यसाधनत्वे अपि तु मानसग्रहवत् क्रियानुप्रवेशशङ्कायां तन्निवृत्तिफलं अवधारणं अर्थवत् भविष्यति। ९७५७तथा ‘स्वपते जाग्रते च एवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि एतान् अग्नीन् चिन्वन्ति’ इति सातत्यदर्शनं एषां स्वातन्त्र्ये अवकल्पते — ९७५८यथा साम्पादिके वाक्प्राणमये अग्निहोत्रे ‘प्राणं तदा वाचि जुहोति … वाचं तदा प्राणे जुहोति’(कौ.उ.२.५) इति च उक्त्वा उच्यते — ‘एते अनन्ते ९७५९अमृते आहुती ९७६०जाग्रत् च स्वपन् च सततं जुहोति’ इति — ९७६१तद्वत्। ९७६२क्रियानुप्रवेशे तु क्रियाप्रयोगस्य अल्पकालत्वेन न सातत्येन एषां प्रयोगः कल्पेत। ९७६३न च इदं अर्थवादमात्रं इति न्याय्यम्। ९७६४यत्र हि विस्पष्टो विधायको लिङादिः उपलभ्यते, युक्तं तत्र सङ्कीर्तनमात्रस्य अर्थवादत्वम्। इह तु विस्पष्टविध्यन्तरानुपलब्धेः सङ्कीर्तनात् एव एषां विज्ञानविधानं कल्पनीयम्। तत् च यथासङ्कीर्तनं एव कल्पयितुं शक्यते इति, सातत्यदर्शनात् तथाभूतं एव कल्प्यते। ततः च सामर्थ्यात् एषां स्वातन्त्र्यसिद्धिः। ९७६५एतेन ‘तत् यत्किञ्चेमानि भूतानि मनसा सङ्कल्पयन्ति तेषां एव सा कृतिः’(श॰ब्रा॰१०-५-३-३) इत्यादि व्याख्यातम्। ९७६६तथा वाक्यं अपि ‘एवंविदे’ इति पुरुषविशेषसम्बन्धं एव एषां आचक्षाणं न क्रतुसम्बन्धं मृष्यते। ९७६७तस्मात् स्वातन्त्र्यपक्षे एव ज्यायान् इति॥४९॥
६४४९७७०–९७७१इतः च प्रकरणं उपमृद्य स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनां प्रतिपत्तव्यं, यत् क्रियावयवान् मनआदिव्यापारेषु अनुबध्नाति — ‘ते मनसा एव अधीयन्त मनसा अचीयन्त मनसा एव ग्रहाः अगृह्यन्त मनसा अस्तुवन् मनसा अशंसन् यत्किञ्च यज्ञे कर्म क्रियते यत् किञ्च यज्ञियं कर्म मनसा एव तेषु तत् मनोमयेषु मनश्चित्सु मनोमयं एव क्रियते’(श॰ब्रा॰१०-५-३-३) इत्यादिना। सम्पत्फलो हि अयं अनुबन्धः। न च प्रत्यक्षाः क्रियावयवाः सन्तः ९७७२सम्पदा लिप्सितव्याः। ९७७३–९७७४न च अत्र उद्गीथाद्युपासनवत् क्रियाङ्गसम्बन्धात् तदनुप्रवेशित्वं आशङ्कितव्यं, श्रुतिवैरूप्यात्। ९७७५–९७७६न हि अत्र क्रियाङ्गं किञ्चित् आदाय तस्मिन् अदो न अम अध्यवसितव्यं इति वदति। षट्त्रिंशत्सहस्राणि तु मनोवृत्तिभेदान् आदाय तेषु अग्नित्वं ग्रहादीन् च कल्पयति, ९७७७पुरुषयज्ञादिवत्। ९७७८–९७७९संख्या च इयं पुरुषायुषस्य अहःसु दृष्टा सती तत्सम्बन्धिनीषु मनोवृत्तिषु आरोप्यत इति द्रष्टव्यम्। एवं अनुबन्धात् स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनाम्। ९७८०आदिशब्दात् अतिदेशादि अपि यथासम्भवं योजयितव्यम्। ९७८१तथा हि — ‘तेषां एकैके एव तावान् यावान् असौ पूर्वः’(श॰ब्रा॰१०-५-३-३) इति ९७८२क्रियामयस्य अग्नेः माहात्म्यं ज्ञानमयानां एकैकस्य अतिदिशन् क्रियायां अनादरं दर्शयति। ९७८३न च सति एव क्रियासम्बन्धे विकल्पः पूर्वेण उत्तरेषां इति शक्यं वक्तुम्। ९७८४न हि, येन व्यापारेण आहवनीयधारणादिना पूर्वः क्रियायां उपकरोति, तेन उत्तरे उपकर्तुं शक्नुवन्ति। ९७८५–९७८६यत् तु पूर्वपक्षे अपि अतिदेश उपोद्बलकः इति उक्तं — सति हि सामान्ये अतिदेशः प्रवर्तते इति, तत् अस्मत्पक्षे अपि अग्नित्वसामान्येन अतिदेशसम्भवात् प्रत्युक्तं — ९७८७अस्ति हि साम्पादिकानां अपि अग्नीनां अग्नित्वं इति। ९७८८–९७८९श्रुत्यादीनि च कारणानि दर्शितानि। एवं अनुबन्धादिभ्यः कारणेभ्यः स्वातन्त्र्यं मनश्चिदादीनाम्। प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् — यथा प्रज्ञान्तराणि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतीनि स्वेन स्वेन अनुबन्धेन अनुबध्यमानानि पृथक् एव कर्मभ्यः ९७९०प्रज्ञान्तरेभ्यः च स्वतन्त्राणि भवन्ति, ९७९१एवं इति। ९७९२दृष्टः च अवेष्टेः राजसूयप्रकरणपठितायाः प्रकरणात् उत्कर्षः — ९७९३वर्णत्रयानुबन्धात्। ९७९४राजयज्ञत्वात् च राजसूयस्य। तत् उक्तं प्रथमे काण्डे — ९७९५‘क्रत्वर्थायां इति चेत् न वर्णत्रयसंयोगात्’(जै.सू.११.४.९) इति॥५०॥
६४५यत् उक्तं मानसवत् इति, तत् प्रति उच्यते। ९७९६–९७९७न मानसग्रहसामान्यात् अपि मनश्चिदादीनां क्रियाशेषत्वं कल्प्यं, पूर्वोक्तेभ्यः श्रुत्यादिहेतुभ्यः केवलपुरुषार्थत्वोपलब्धेः। ९७९८न हि किञ्चित् कस्यचित् केनचित् सामान्यं न सम्भवति। न च तावता यथास्वं वैषम्यं निवर्तते; ९७९९मृत्युवत् — यथा ‘सः वा एषः एव मृत्युः यः एषः एतस्मिन् मण्डले पुरुषः’ इति, ‘अग्निः वै मृत्युः’(बृ.उ.३.२.१०) इति च अग्न्यादित्यपुरुषयोः समाने अपि मृत्युशब्दप्रयोगे, न अत्यन्तसाम्यापत्तिः। ९८००यथा च ‘असौ वाव लोको गौतमाग्निः तस्य आदित्यः एव समित्’(छा.उ.५.४.१) इति अत्र न समिदादिसामान्यात् लोकस्य अग्निभावापत्तिः — ९८०१तद्वत्॥५१॥
६४६९८०३परस्तात् अपि ‘अयं वाव लोके एषोऽग्निः चितः’ इति अस्मिन् अनन्तरे ब्राह्मणे, ताद्विध्यं केवलविद्याविधित्वं शब्दस्य प्रयोजनं लक्ष्यते, न शुद्धकर्माङ्गविधित्वं; ९८०४तत्र हि — ‘विद्यया तत् आरोहन्ति यत्र कामाः परागताः। न तत्र दक्षिणा यन्ति न अविद्वांसः तपस्विनः’(श॰ब्रा॰१०-५-४-१६) इति अनेन श्लोकेन केवलं कर्म निन्दन् विद्यां च प्रशंसन् इदं गमयति। ९८०५तथा पुरस्तात् अपि ‘यत् एतत् मण्डलं तपति’ इति अस्मिन् ब्राह्मणे विद्याप्रधानत्वं एव लक्ष्यते — ९८०६–९८०७‘सोऽमृतो भवति मृत्युः हि अस्य आत्मा भवति’ इति विद्याफलेन एव उपसंहारात् न कर्मप्रधानता। तत् सामान्यात् इह अपि तथात्वम्। ९८०८भूयांसः तु अग्न्यवयवाः सम्पादयितव्या विद्यायां — ९८०९इति एतस्मात् कारणात् अग्निना अनुबध्यते विद्या, न कर्माङ्गत्वात्। तस्मात् मनश्चिदादीनां केवलविद्यात्मकत्वसिद्धिः॥५२॥
६४७९८११इह देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनः सद्भावः समर्थ्यते, ९८१२बन्धमोक्षाधिकारसिद्धये। ९८१३–९८१४न हि असति देहव्यतिरिक्त आत्मनि परलोकफलाः चोदना उपपद्येरन्। कस्य वा ब्रह्मात्मत्वं उपदिश्येत। ननु शास्त्रप्रमुख एव प्रथमे पादे शास्त्रफलोपभोगयोग्यस्य देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वं उक्तं — ९८१५सत्यं उक्तं भाष्यकृता। न तु तत्र आत्मास्तित्वे सूत्रं अस्ति। ९८१६इह तु स्वयं एव सूत्रकृता तत् अस्तित्वं आक्षेपपुरःसरं प्रतिष्ठापितम्। ९८१७इतः एव च आकृष्य आचार्येण शबरस्वामिन् ९८१८प्रमाणलक्षणे वर्णितम्। ९८१९अतः एव च भगवता उपवर्ष प्रथमे तन्त्रे आत्मास्तित्वाभिधानप्रसक्तौ शारीरक वक्ष्यामः इति उद्धारः कृतः। ९८२०इह च इदं चोदनालक्षणेषु उपासनेषु विचार्यमाणेषु आत्मास्तित्वं विचार्यते, ९८२१कृत्स्नशास्त्रशेषत्वप्रदर्शनाय। ९८२२अपि च पूर्वस्मिन् अधिकरणे प्रकरणोत्कर्षाभ्युपगमेन मनश्चिदादीनां पुरुषार्थत्वं वर्णितम्। कोऽसौ पुरुषः, यदर्था एते मनश्चिदादयः — इति अस्यां प्रसक्तौ इदं देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वं उच्यते। ९८२३तदस्तित्वाक्षेपार्थं च इदं आदिमं सूत्रं — ९८२४आक्षेपपूर्विका हि परिहारोक्तिः विवक्षिते अर्थे स्थूणानिखननन्यायेन दृढां बुद्धिं उत्पादयेत् इति॥
६४८९८२५अत्र एके ९८२६देहमात्रात्मदर्शिनो लोकायतिकाः देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽभावं मन्यमानाः, ९८२७समस्तव्यस्तेषु बाह्येषु पृथिव्यादिषु अदृष्टं अपि चैतन्यं शरीराकारपरिणतेषु भूतेषु स्यात् इति — ९८२८सम्भावयन्तः तेभ्यः चैतन्यं, ९८२९मदशक्तिवत् विज्ञानं ९८३०चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः — इति च आहुः। ९८३१न स्वर्गगमनाय अपवर्गगमनाय वा समर्थो देहव्यतिरिक्त आत्मा अस्ति, यत् कृतं चैतन्यं ९८३२देहे स्यात्। देहे एव तु चेतनः च आत्मा च इति प्रतिजानते। हेतुं च आचक्षते — शरीरे भावात् इति। ९८३३यत् हि यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तत् तद्धर्मत्वेन अध्यवसीयते — यथा अग्निधर्मौ औष्ण्यप्रकाशौ। ९८३४प्राणचेष्टाचैतन्यस्मृत्यादयः च आत्मधर्मत्वेन अभिमताः आत्मवादिनां — ते अपि अन्तः एव देहे उपलभ्यमानाः बहिः च अनुपलभ्यमानाः ९८३५असिद्धे देहव्यतिरिक्ते धर्मिणि देहधर्माः एव भवितुं अर्हन्ति। ९८३६तस्मात् अव्यतिरेको देहात् आत्मनः इति॥५३॥
६४९९८३८एवं प्राप्ते, ब्रूमः —
६५०९८३९न ९८४०तु एतत् अस्ति — यत् उक्तं अव्यतिरेको ९८४१देहात् आत्मनः इति। व्यतिरेकः एव अस्य देहात् भवितुं अर्हति। तद्भावाभावित्वात्। यदि देहभावे भावात् देहधर्मत्वं आत्मधर्माणां मन्येत — ततो देहभावे अपि अभावात् अतद्धर्मत्वं एव एषां किं न मन्येत ? देहधर्मवैलक्षण्यात्। ९८४२ये हि देहधर्माः रूपादयः, ते यावद्देहं भवन्ति। ९८४३प्राणचेष्टादयः तु सति अपि ९८४४देहे मृतावस्थायां न भवन्ति। देहधर्माः च रूपादयः परैः अपि उपलभ्यन्ते, न तु आत्मधर्माः चैतन्यस्मृत्यादयः। ९८४५अपि च ९८४६सति तावत् देहे जीवदवस्थायां एषां भावः शक्यते निश्चेतुं, न तु असति अभावः। ९८४७पतिते अपि कदाचित् अस्मिन् देहे देहान्तरसञ्चारेण आत्मधर्माः अनुवर्तेरन्। ९८४८संशयमात्रेण अपि परपक्षः प्रतिषिध्यते। ९८४९किमात्मकं च पुनः इदं चैतन्यं मन्यते, ९८५०यस्य भूतेभ्यः उत्पत्तिं इच्छति — इति परः पर्यनुयोक्तव्यः। ९८५१–९८५२न हि भूतचतुष्टयव्यतिरेकेण लोकायतिकः किञ्चित् तत्त्वं प्रत्येति। यत् अनुभवनं भूतभौतिकानां, तत् चैतन्यं इति चेत्, तर्हि विषयत्वात् तेषां न ९८५३तद्धर्मत्वं अश्नुवीत, ९८५४स्वात्मनि क्रियाविरोधात्। ९८५५–९८५६न हि अग्निः उष्णः सन् स्वात्मानं दहति, न हि नटः शिक्षितः सन् स्वस्कन्धं अधिरोक्ष्यति। न हि भूतभौतिकधर्मेण सता चैतन्येन भूतभौतिकानि ९८५७विषयीक्रियेरन्। न हि रूपादिभिः स्वरूपं पररूपं वा विषयीक्रियते। विषयीक्रियन्ते तु बाह्याध्यात्मिकानि भूतभौतिकानि चैतन्येन। ९८५८अतः च यथा एव अस्याः भूतभौतिकविषयायाः ९८५९उपलब्धेः भावोऽभ्युपगम्यते, एवं व्यतिरेकोऽपि अस्याः तेभ्यः अभ्युपगन्तव्यः। उपलब्धिस्वरूप एव च न आत्मा इति आत्मनो देहव्यतिरिक्तत्वम्। ९८६०नित्यत्वं च उपलब्धेः, ऐकरूप्यात्, ९८६१‘अहं इदं अद्राक्षं’ इति च अवस्थान्तरयोगे अपि उपलब्धृत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्, ९८६२स्मृत्याद्युपपत्तेः च। ९८६३–९८६४यत् तु उक्तं — शरीरे भावात् शरीरधर्म उपलब्धिः इति, तत् वर्णितेन प्रकारेण प्रत्युक्तम्। ९८६५अपि च ९८६६सत्सु प्रदीपादिषु उपकरणेषु उपलब्धिः भवति असत्सु न भवति — ९८६७न च एतावता प्रदीपादिधर्मः एव उपलब्धिः भवति। एवं सति देहे उपलब्धिः भवति, असति च न भवति इति — न देहधर्मो भवितुं अर्हति। उपकरणत्वमात्रेण अपि प्रदीपादिवत् देहोपयोगोपपत्तेः। न च अत्यन्तं देहस्य उपलब्धौ उपयोगोऽपि दृश्यते, निश्चेष्टे अपि अस्मिन् देहे स्वप्ने नानाविधोपलब्धिदर्शनात्। ९८६८तस्मात् अनवद्यं देहव्यतिरिक्तस्य आत्मनोऽस्तित्वम्॥५४॥
६५१९८७०समाप्ता प्रासङ्गिकी कथा; सम्प्रति प्रकृतां एव अनुवर्तामहे। ९८७१–९८७२‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) ‘लोकेषु पञ्चविधꣳ साम उपासीत’(छा.उ.२.२.१) ‘उक्थं उक्थं इति वै प्रजा वदन्ति तत् इदं एव उक्थं इयं एव पृथिवी’ ‘अयं वाव लोकः’ ‘एषोऽग्निः चितः’(श॰ब्रा॰१०-१-२-२) इति एवमाद्या ये उद्गीथादिकर्माङ्गावबद्धाः ९८७३प्रत्ययाः प्रतिवेदं शाखाभेदेषु विहिताः, ते तत्तच्छाखागतेषु एव उद्गीथादिषु भवेयुः, अथवा सर्वशाखागतेषु — इति विशयः। प्रतिशाखं च स्वरादिभेदात् उद्गीथादिभेदान् उपादाय अयं उपन्यासः। ९८७४किं तावत् प्राप्तं ? ९८७५स्वशाखागतेष्वेव उद्गीथादिषु विधीयेरन् इति। ९८७६कुतः ? ९८७७सन्निधानात् — ९८७८‘उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) इति हि सामान्यविहितानां विशेषाकाङ्क्षायां सन्निकृष्टेन एव स्वशाखागतेन विशेषेण आकाङ्क्षानिवृत्तेः, तदतिलङ्घनेन शाखान्तरविहितविशेषोपादाने कारणं नास्ति। ९८७९–९८८०तस्मात् प्रतिशाखं व्यवस्था इति एवं प्राप्ते, ब्रवीति — अङ्गावबद्धाः तु इति। ९८८१–९८८२तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। न एते प्रतिवेदं ९८८३स्वशाखासु एव व्यवतिष्ठेरन्, अपि तु सर्वशाखासु अनुवर्तेरन्। कुतः ? उद्गीथादिश्रुत्यविशेषात्। स्वशाखाव्यवस्थायां हि ‘उद्गीथं उपासीत’ इति सामान्यश्रुतिः अविशेषप्रवृत्ता सती सन्निधानवशेन विशेषे व्यवस्थाप्यमाना ९८८४पीडिता स्यात्। न च एतत् न्याय्यम्। ९८८५सन्निधानात् हि श्रुतिः बलीयसी। ९८८६न च सामान्याश्रयः प्रत्ययो न उपपद्यते। ९८८७तस्मात् स्वरादिभेदे सति अपि उद्गीथत्वाद्यविशेषात् सर्वशाखागतेषु एव उद्गीथादिषु एवंजातीयकाः प्रत्ययाः स्युः॥५५॥
६५२९८८९अथवा नैव अत्र विरोधः शङ्कितव्यः — कथं अन्यशाखागतेषु उद्गीथादिषु अन्यशाखाविहिताः प्रत्ययाः भवेयुः इति। ९८९०मन्त्रादिवत् अविरोधोपपत्तेः। तथा हि — मन्त्राणां कर्मणां गुणानां च शाखान्तरोत्पन्नानां अपि शाखान्तरे उपसङ्ग्रहो दृश्यते। ९८९१–९८९२येषां अपि हि शाखिनां ‘कुटरुः असि’ इति अश्मादानमन्त्रो न आम्नातः, तेषां अपि असौ विनियोगो दृश्यते — ‘कुक्कुटोऽसि इति अश्मानं आदत्ते, कुटरुः असि इति वा’ इति। येषां अपि समिदादयः प्रयाजाः न आम्नाताः, तेषां अपि तेषु गुणविधिः आम्नायते — ‘ऋतवो वै प्रयाजाः समानत्र होतव्याः’ इति। ९८९३–९८९५तथा येषां अपि ‘अजो आग्नीषोमीयः’ इति जातिविशेषोपदेशो नास्ति, तेषां अपि तद्विषयो मन्त्रवर्णः उपलभ्यते — ‘छागस्य वपायाः मेदसोऽनुब्रूहि’ इति। तथा वेदान्तरोत्पन्नानां अपि ‘अग्ने वेः होत्रं वेः अध्वरं’(ता॰ब्रा॰२१-१०-११) इति एवमादिमन्त्राणां वेदान्तरे परिग्रहो दृष्टः; तथा बह्वृचपठितस्य सूक्तस्य ‘यो जात एव प्रथमो मनस्वान्’(ऋ.सं.२.१२.१) इति अस्य, अध्वर्यवे ‘सजनीयꣳ शस्यं’ इति अत्र परिग्रहो दृष्टः। ९८९६तस्मात् यथा आश्रयाणां कर्माङ्गानां सर्वत्र अनुवृत्तिः, एवं आश्रितानां अपि प्रत्ययानां — इति अविरोधः॥५६॥
६५३९८९८‘प्राचीनशालः औपमन्यवः’(छा.उ.५.११.१) इति अस्यां आख्यायिकायां ९८९९व्यस्तस्य समस्तस्य च वैश्वानरस्य उपासनं श्रूयते। व्यस्तोपासनं तावत् — ‘औपमन्यवः कं त्वं आत्मानं उपास्स्व इति दिवं एव भगवो राजन् इति ह उवाच एषः वै सुतेजाः आत्मा वैश्वानरो यं त्वं आत्मानं उपास्से’(छा.उ.५.१२.१) इत्यादि। ९९००तथा समस्तोपासनं अपि — ‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा आत्मा सन्देहो बहुलो बस्तिः एव रयिः पृथिवी एव पादौ’(छा.उ.५.१८.२) इत्यादि। ९९०१तत्र संशयः — ९९०२किं इह उभयथा अपि उपासनं स्यात् व्यस्तस्य समस्तस्य च, उत समस्तस्य एव इति। किं तावत् प्राप्तं ? ९९०३प्रत्यवयवं सुतेजःप्रभृतिषु ‘उपास्से’ इति क्रियापदश्रवणात्, ‘तस्मात् तव सुतं प्रसुतं आसुतं कुले दृश्यते’(छा.उ.५.१२.१) इत्यादिफलभेदश्रवणात् च, व्यस्तानि अपि उपासनानि स्युः — इति प्राप्तम्॥
६५४९९०४ततोऽभिधीयते — भूम्नः पदार्थोपचयात्मकस्य समस्तस्य वैश्वानरोपासनस्य ज्यायस्त्वं प्राधान्यं अस्मिन् वाक्ये विवक्षितं भवितुं अर्हति, ९९०५न प्रत्येकं अवयवोपासनानां अपि; ९९०६क्रतुवत् — यथा क्रतुषु दर्शपूर्णमासप्रभृतिषु सामस्त्येन साङ्गप्रधानप्रयोगः एव एको विवक्ष्यते, न व्यस्तानां अपि प्रयोगः प्रयाजादीनां, ९९०७न अपि एकदेशाङ्गयुक्तस्य प्रधानस्य — ९९०८तद्वत्। ९९०९कुतः एतत् — भूमा एव ज्यायान् इति ? तथा हि श्रुतिः भूम्नो ज्यायस्त्वं दर्शयति, ९९१०एकवाक्यतावगमात्। ९९११एकं हि इदं वाक्यं वैश्वानरविद्याविषयं पौर्वापर्यालोचनात् प्रतीयते। ९९१२तथा हि — प्राचीनशालप्रभृतयः उद्दालकावसानाः षट् ऋषयः वैश्वानरविद्यायां परिनिष्ठां अप्रतिपद्यमानाः अश्वपतिं कैकेयं राजानं अभ्याजग्मुः — इति उपक्रम्य, एकैकस्य ऋषेः उपास्यं द्युप्रभृतीनां एकैकं श्रावयित्वा, ९९१३‘मूर्धा तु एषः आत्मनः इति ह उवाच’(छा.उ.५.१२.२) इत्यादिना मूर्धादिभावं तेषां विदधाति। ‘मूर्धा ते व्यपतिष्यत् यत् मां न अगमिष्यः’(छा.उ.५.१२.२) इत्यादिना च व्यस्तोपासनं अपवदति। ९९१४पुनः च व्यस्तोपासनं व्यावर्त्य, समस्तोपासनं एव अनुवर्त्य, ‘सः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु आत्मसु अन्नं अत्ति’(छा.उ.५.१८.१) इति भूमाश्रयं एव फलं दर्शयति। ९९१५–९९१६यत् तु प्रत्येकं सुतेजःप्रभृतिषु फलभेदश्रवणं, तत् एवं सति अङ्गफलानि प्रधान एव अभ्युपगतानि — इति द्रष्टव्यम्। ९९१७तथा ‘उपास्से’ इति अपि प्रत्यवयवं आख्यातश्रवणं पराभिप्रायानुवादार्थं, न व्यस्तोपासनविधानार्थम्। ९९१८तस्मात् समस्तोपासनपक्षः एव श्रेयान् इति॥
६५५९९१९केचित् तु अत्र समस्तोपासनपक्षं ज्यायांसं प्रतिष्ठाप्य, ज्यायस्त्ववचनात् एव किल व्यस्तोपासनपक्षं अपि सूत्रकारोऽनुमन्यते इति कल्पयन्ति। तत् अयुक्तं, एकवाक्यतावगतौ सत्यां वाक्यभेदकल्पनस्य अन्याय्यत्वात्, ९९२०‘मूर्धा ते व्यपतिष्यत्’(छा.उ.५.१२.२) इति च एवमादिनिन्दाविरोधात्, ९९२१स्पष्टे च उपसंहारस्थे समस्तोपासनावगमे तदभावस्य पूर्वपक्षे वक्तुं अशक्यत्वात्, ९९२२सौत्रस्य च ज्यायस्त्ववचनस्य प्रमाणवत्त्वाभिप्रायेण अपि उपपद्यमानत्वात्॥५७॥
६५६९९२४पूर्वस्मिन् अधिकरणे सत्यां अपि सुतेजःप्रभृतीनां फलभेदश्रुतौ समस्तोपासनं ज्यायः इति उक्तम्। अतः प्राप्ता बुद्धिः — अन्यानि अपि भिन्नश्रुतीनि उपासनानि समस्य उपासिष्यन्ते इति। ९९२५अपि च नैव वेद्याभेदे विद्याभेदो विज्ञातुं शक्यते। ९९२६वेद्यं हि रूपं विद्यायाः, द्रव्यदैवतं इव यागस्य। ९९२७–९९२९वेद्यः च एकः एव ईश्वरः ९९३०श्रुतिनानात्वे अपि अवगम्यते — ‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.२) ‘कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.उ.४.१०.५) ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.१.५) इति एवमादिषु — तथा एकः एव प्राणः ‘प्राणो वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.३) ‘प्राणो वाव ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च’(छा.उ.५.१.१) ‘प्राणो ह पिता प्राणो माता’(छा.उ.७.१५.१) इति एवमादिषु। वेद्यैकत्वात् च विद्यैकत्वम्। श्रुतिनानात्वं अपि अस्मिन् पक्षे गुणान्तरपरत्वात् न अनर्थकम्। ९९३१तस्मात् स्वपरशाखाविहितं एकवेद्यव्यपाश्रयं गुणजातं उपसंहर्तव्यं विद्याकात्स्न्यायः इति एवं प्राप्ते प्रतिपाद्यते —९९३२
६५७न नाना इति। ९९३३वेद्याभेदे अपि एवंजातीयका विद्या भिन्ना भवितुं अर्हति। ९९३४कुतः ? ९९३५–९९३८शब्दादिभेदात्। भवति हि शब्दभेदः — ‘वेद’ ‘उपासीत’ ‘सः क्रतुं कुर्वीत’(छा.उ.३.१४.१) इति एवं आदिः। शब्दभेदः च कर्मभेदहेतुः समधिगतः पुरस्तात् ‘शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात्’ इति। आदिग्रहणात् गुणादयोऽपि यथासम्भवं भेदहेतवो योजयितव्याः। ननु ‘वेद’ इत्यादिषु शब्दभेदः एव अवगम्यते, न ‘यजति’ इत्यादिवत् अर्थभेदः, सर्वेषां एव एषां मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदात्, ९९३९–९९४१अर्थान्तरासम्भवात् च। तत् कथं शब्दभेदात् विद्याभेदः इति? न एषः दोषः, मनोवृत्त्यर्थत्वाभेदे अपि अनुबन्धभेदात् वेद्यभेदे सति विद्याभेदोपपत्तेः। ९९४२एकस्य अपि ईश्वरस्य उपास्यस्य प्रतिप्रकरणं व्यावृत्ता गुणाः शिष्यन्ते। ९९४३–९९४४तथा एकस्य अपि प्राणस्य तत्र तत्र उपास्यस्य अभेदे अपि अन्यादृग्गुणोऽन्यत्र उपासितव्यः अन्यादृग्गुणः च अन्यत्र — इति एवं अनुबन्धभेदात् वेद्यभेदे सति विद्याभेदो विज्ञायते। ९९४५न च अत्र एको विद्याविधिः, इतरे गुणविधयः इति शक्यं वक्तुं — विनिगमनायां हेत्वभावात्, ९९४६अनेकत्वात् च प्रतिप्रकरणं गुणानां प्राप्तविद्यानुवादेन विधानानुपपत्तेः। ९९४७न च अस्मिन् पक्षे समानाः सन्तः सत्यकामादयो गुणाः असकृत् श्रावयितव्याः। ९९४८प्रतिप्रकरणं च — इदंकामेन इदं उपासितव्यं, ९९४९इदंकामेन च इदं — इति नैराकाङ्क्ष्यावगमात् न एकवाक्यतापत्तिः। न च अत्र वैश्वानरविद्यायां इव समस्तचोदना अपरा अस्ति, यद्बलेन प्रतिप्रकरणवर्तीनि अवयवोपासनानि भूत्वा एकवाक्यतां इयुः। ९९५०वेद्यैकत्वनिमित्ते च विद्यैकत्वे सर्वत्र निरङ्कुशे प्रतिज्ञायमाने, समस्तगुणोपसंहारोऽशक्यः प्रतिज्ञायेत। ९९५१तस्मात् सुष्ठु उच्यते — नाना शब्दादिभेदात् इति। ९९५२स्थिते च एतस्मिन् अधिकरणे, सर्ववेदान्तप्रत्ययं इत्यादि द्रष्टव्यम्॥५८॥
६५८स्थिते विद्याभेदे विचार्यते — किमासामिच्छया समुच्चयो ९९५३विकल्पो वा स्यात्, अथवा विकल्पः एव नियमेन इति। तत्र ९९५४स्थितत्वात् तावत् विद्याभेदस्य न समुच्चयनियमे किञ्चित् कारणं अस्ति। ननु भिन्नानां अपि अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां समुच्चयनियमो दृश्यते — न एषः दोषः। नित्यताश्रुतिः हि ९९५५–९९५७तत्र कारणम्। न एवं विद्यानां काचित् नित्यताश्रुतिः अस्ति। तस्मात् न समुच्चयनियमः। ९९५८न अपि विकल्पनियमः, विद्यान्तराधिकृतस्य विद्यान्तराप्रतिषेधात्। ९९५९–९९६०पारिशेष्यात् याथाकाम्यं आपद्यते। ननु अविशिष्टफलत्वात् आसां विकल्पो न्याय्यः। ९९६१–९९६२तथा हि — ‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.२) ‘कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.उ.४.१०.५) ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.१.५) इति एवमाद्याः तुल्यवत् ईश्वरप्राप्तिफला लक्ष्यन्ते — न एषः दोषः। समानफलेषु अपि स्वर्गादिसाधनेषु कर्मसु याथाकाम्यदर्शनात्। ९९६३तस्मात् याथाकाम्यप्राप्तौ, उच्यते — विकल्पः एव आसां भवितुं अर्हति, न समुच्चयः। ९९६४कस्मात् ? अविशिष्टफलत्वात्। अविशिष्टं हि आसां फलं उपास्यविषयसाक्षात्करणम्। ९९६५एकेन च उपासनेन साक्षात्कृते उपास्ये विषये ईश्वरादौ, द्वितीय अनर्थकम्। ९९६६अपि च असम्भवः एव ९९६७साक्षात्करणस्य समुच्चयपक्षे, चित्तविक्षेपहेतुत्वात्। साक्षात्करणसाध्यं च विद्याफलं दर्शयन्ति श्रुतयः — ‘यस्य स्यात् अद्धा न विचिकित्सा अस्ति’(छा.उ.३.१४.४) इति, ‘देवो भूत्वा देवान् अपि एति’(बृ.उ.४.१.२) इति च एवमाद्याः। स्मृतयः च — ‘सदा तद्भावभावितः’(भ.गी.८.६) इति एवमाद्याः। ९९६८तस्मात् अविशिष्टफलानां विद्यानां अन्यतमां आदाय तत् परः स्यात्, यावत् उपास्यविषयसाक्षात्करणेन तत्फलप्राप्तिः इति॥५९॥
६५९९९७१अविशिष्टफलत्वात् इति अस्य प्रत्युदाहरणम्। यासु पुनः काम्यासु विद्यासु ‘सः यः एतं एवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदꣳ रोदिति’(छा.उ.३.१५.२) ‘सः यो नाम ब्रह्म इति उपास्ते यावत् नाम्नो गतं तत्र अस्य यथाकामचारो भवति’(छा.उ.७.१.५) इति च एवमाद्यासु क्रियावत् अदृष्टेन आत्मना आत्मीयं फलं साधयन्तीषु, ९९७२साक्षात्करणापेक्षा नास्ति; ताः यथाकामं समुच्चीयेरन्, न वा समुच्चीयेरन् — पूर्वहेत्वभावात् — पूर्वस्य अविशिष्टफलत्वात् इति अस्य विकल्पहेतोः अभावात्॥६०॥
६६०९९७४–९९७५कर्माङ्गेषु उद्गीथादिषु ये आश्रिताः प्रत्ययाः वेदत्रयविहिताः, ९९७६किं ते समुच्चीयेरन्, किं वा यथाकामं स्युः इति संशये — यथाश्रयभाव ९९७७इत्याह। ९९७८यथा एव एषां आश्रयाः स्तोत्रादयः सम्भूय भवन्ति, एवं प्रत्ययाः अपि, आश्रयतन्त्रत्वात् प्रत्ययानाम्॥६१॥
६६१९९८०यथा वा आश्रयाः स्तोत्रादयः त्रिषु वेदेषु शिष्यन्ते, एवं आश्रिताः अपि प्रत्ययाः — न उपदेशकृतोऽपि कश्चित् विशेषः अङ्गानां तदाश्रयाणां च प्रत्ययानां इत्यर्थः॥६२॥९९८१
६६२९९८३‘होतृषदनात् ह एव अपि दुरुद्गीतं अनुसमाहरति’(छा.उ.१.५.५) इति च — ९९८४प्रणवोद्गीथैकत्वविज्ञानमाहात्म्यात् उद्गाता स्वकर्मणि उत्पन्नं क्षतं हौत्रात् कर्मणः प्रतिसमादधाति — ९९८५इति ब्रुवन् वेदान्तरोदितस्य प्रत्ययस्य वेदान्तरोदितपदार्थसम्बन्धसामान्यात् सर्ववेदोदितप्रत्ययोपसंहारं सूचयति — इति लिङ्गदर्शनम्॥६३॥
६६३९९८६विद्यागुणं च विद्याश्रयं सन्तं ओंकारं वेदत्रयसाधारणं श्रावयति — ‘तेन इयं त्रयी विद्या वर्तत ओं इति आश्रावयति ओं इति शꣳसत्योमित्युद्गायति’(छा.उ.१.१.९) इति च। ९९८७ततः च आश्रयसाधारण्यात् आश्रितसाधारण्यं इति — लिङ्गदर्शनं एव। ९९८८अथवा गुणसाधारण्यश्रुतेः च इति। ९९८९यदि इमे कर्मगुणाः उद्गीथादयः सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणाः न स्युः, न स्यात् ततः तदाश्रयाणां प्रत्ययानां सहभावः। ९९९०ते तु उद्गीथादयः सर्वाङ्गग्राहिणा प्रयोगवचनेन सर्वे सर्वप्रयोगसाधारणाः श्राव्यन्ते। ९९९१ततः च आश्रयसहभावात् प्रत्ययसहभावः इति॥६४॥
६६४९९९२–९९९३न वा इति पक्षव्यावर्तनम्। ९९९४न यथाश्रयभाव आश्रितानां उपासनानां भवितुं अर्हति। ९९९५–९९९६कुतः ? तत्सहभावाश्रुतेः। यथा हि त्रिवेदविहितानां अङ्गानां स्तोत्रादीनां सहभावः श्रूयते — ‘ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वा उन्नीय स्तोत्रं उपाकरोति, स्तुतं अनुशंसति, प्रस्तोतः साम गाय, होतः एतत् यज’ इत्यादिना। न एवं उपासनानां सहभावश्रुतिः अस्ति। ननु प्रयोगवचनं एषां सहभावं प्रापयेत् — ९९९७न इति ब्रूमः, पुरुषार्थत्वात् उपासनानाम्। ९९९८प्रयोगवचनो हि क्रत्वर्थानां उद्गीथादीनां सहभावं प्रापयेत्। उद्गीथाद्युपासनानि क्रत्वर्थाश्रयाणि अपि गोदोहनादिवत् पुरुषार्थानि इति अवोचाम ‘पृथक् हि अप्रतिबन्धः फलं’(ब्र.सू.३.३.४२) इति अत्र। ९९९९अयं एव च उपदेशाश्रयो विशेषः अङ्गानां तदालम्बनानां च उपासनानां — यत् एकेषां क्रत्वर्थत्वं, एकेषां पुरुषार्थत्वं इति। १००००परं च लिङ्गद्वयं अकारणं उपासनसहभावस्य, श्रुतिन्यायाभावात्। १०००१न च प्रतिप्रयोगं १०००२आश्रयकात्स्न्योपसंहारादाश्रितानामपि तथात्वं विज्ञातुं शक्यं, अतत्प्रयुक्तत्वात् उपासनानां — आश्रयतन्त्राणि अपि हि उपासनानि कामं आश्रयाभावे मा भूवन्। न तु आश्रयसहभावेन सहभावनियमं अर्हन्ति, तत्सहभावाश्रुतेः एव। १०००३तस्मात् यथाकामं एव उपासनानि अनुष्ठीयेरन्॥६५॥
६६५१०००५दर्शयति च श्रुतिः असहभावं प्रत्ययानां — ‘एवंवित् ह वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानꣳ सर्वाꣳश्चर्त्विजोऽभिरक्षति’(छा.उ.४.१७.१०) इति। सर्वप्रत्ययोपसंहारे हि, १०००६सर्वे सर्वविदः इति न विज्ञानवता ब्रह्मणा परिपाल्यत्वं इतरेषां सङ्कीर्त्येत। १०००७तस्मात् यथाकामं उपासनानां १०००८समुच्चयो विकल्पो वा इति॥६६॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥