तृतीयोऽध्यायः — चतुर्थः पादः
६६६अथ इदानीं औपनिषदं आत्मज्ञानं किं अधिकारिद्वारेण कर्मणि एव अनुप्रविशति, आहोस्वित् स्वतन्त्रं एव १०००९–१००११पुरुषार्थसाधनं भवति इति मीमांसमानः, १००१२सिद्धान्तेन एव तावत् उपक्रमते —
६६७पुरुषार्थोऽत इति। १००१३अस्मात् वेदान्तविहितात् आत्मज्ञानात् स्वतन्त्रात् पुरुषार्थः सिध्यति इति बादरायणः आचार्यो मन्यते। १००१४कुतः एतत् अवगम्यते ? १००१५शब्दात् इत्याह। १००१६तथा हि — ‘तरति शोकं आत्मवित्’(छा.उ.७.१.३) ‘सः यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद ब्रह्म एव भवति’(मु.उ.३.२.९) ‘ब्रह्मवित् आप्नोति परं’(तै.उ.२.१.१) ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावत् एव चिरं यावत् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ.६.१४.२) १००१७‘यः १००१८आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इति उपक्रम्य, ‘सः सर्वाꣳच लोकान् आप्नोति सर्वाꣳच कामान् यः तं आत्मानं अनुविद्य विजानाति’(छा.उ.८.७.१) इति; ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.४.५.६) इति उपक्रम्य, ‘एतावत् अरे खलु अमृतत्वं’(बृ.उ.४.५.१५) इति एवंजातीयका श्रुतिः १००१९केवलायाः विद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वं श्रावयति॥१॥
६६८१००२०अथ अत्र प्रत्यवतिष्ठते —
६६९१००२१कर्तृत्वेन आत्मनः कर्मशेषत्वात्, तत् विज्ञानं अपि व्रीहिप्रोक्षणादिवत् विषयद्वारेण कर्मसम्बन्धि एव — १००२२इति अतः, तस्मिन् अवगतप्रयोजने आत्मज्ञाने या फलश्रुतिः, सा अर्थवादः — इति जैमिनिः आचार्यो मन्यते। १००२३यथा अन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु १००२४‘यस्य पर्णमयी जुहूः भवति न सः पापꣳ श्लोकꣳ शृणोति’(तै॰सं॰३-५-७) ‘यत् आङ्क्ते चक्षुः एव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते’(तै॰सं॰६-१-१) ‘यत् प्रयाजानूयाजाः इज्यन्ते, वर्म वा एतत् यज्ञस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै’(तै॰सं॰२-६-१) इति एवंजातीयका फलश्रुतिः अर्थवादः — १००२५तद्वत्। १००२६कथं पुनः अस्य अनारभ्याधीतस्य आत्मज्ञानस्य प्रकरणादीनां अन्यतमेन अपि हेतुना विना क्रतुप्रवेश आशङ्क्यते ? १००२७कर्तृद्वारेण वाक्यात् तद्विज्ञानस्य क्रतुसम्बन्धः इति चेत्, १००२८न, वाक्यात् विनियोगानुपपत्तेः; १००२९अव्यभिचारिणा हि केनचित् द्वारेण अनारभ्याधीतानां अपि वाक्यनिमित्तः क्रतुसम्बन्धोऽवकल्पते। १००३०कर्ता तु व्यभिचारि द्वारं, लौकिकवैदिककर्मसाधारण्यात्। १००३१तस्मात् न तद्द्वारेण आत्मज्ञानस्य क्रतुसम्बन्धसिद्धिः इति — १००३२न, व्यतिरेकविज्ञानस्य वैदिकेभ्यः कर्मभ्योऽन्यत्र अनुपयोगात्। १००३३न हि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं लौकिकेषु कर्मसु उपयुज्यते, सर्वथा दृष्टार्थप्रवृत्त्युपपत्तेः। १००३४वैदिकेषु तु देहपातोत्तरकालफलेषु देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानं अन्तरेण प्रवृत्तिः न उपपद्यते इति, उपयुज्यते व्यतिरेकविज्ञानम्। ननु अपहतपाप्मत्वादिविशेषणात् असंसार्यात्मविषयं औपनिषदं १००३५दर्शनं १००३६न प्रवृत्त्यङ्गं स्यात् — न, प्रियादिसंसूचितस्य संसारिणः एव आत्मनो द्रष्टव्यत्वेन उपदेशात्। १००३७–१००३८अपहतपाप्मत्वादि विशेषणं तु स्तुत्यर्थं भविष्यति। ननु तत्र तत्र प्रसाधितं एतत् — अधिकं असंसारि ब्रह्म जगत्कारणम्। १००३९तत् एव च संसारिणः आत्मनः १००४०पारमार्थिकं स्वरूपं १००४१उपनिषत्सु उपदिश्यते इति — १००४२सत्यं प्रसाधितम्। तस्य एव तु स्थूणानिखननवत् फलद्वारेण आक्षेपसमाधाने क्रियेते १००४३दार्ढ्याय॥२॥
६७०१००४५‘जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेन ईजे’(बृ.उ.३.१.१) १००४६‘यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहं अस्मि’(छा.उ.५.११.५) इति एवं आदीनि ब्रह्मविदां अपि १००४७अन्यपरेषु वाक्येषु कर्मसम्बन्धदर्शनानि भवन्ति। १००४८तथा उद्दालकादीनां अपि पुत्रानुशासनादिदर्शनात् गार्हस्थ्यसम्बन्धोऽवगम्यते। १००४९केवलात् चेत् ज्ञानात् पुरुषार्थसिद्धिः स्यात्, किमर्थं अनेकायाससमन्वितानि कर्माणि ते कुर्युः ? १००५०‘अर्के चेत् मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत्’ इति न्यायात्॥३॥
६७११००५१–१००५२‘यत् एव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तत् एव वीर्यवत्तरं भवति’(छा.उ.१.१.१०) इति च कर्मशेषत्वश्रवणात् विद्यायाः न केवलायाः पुरुषार्थहेतुत्वम्॥४॥
६७२‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते’(बृ.उ.४.४.२) इति च विद्याकर्मणोः फलारम्भे साहित्यदर्शनात् न स्वातन्त्र्यं विद्यायाः॥५॥१००५४
६७३१००५६‘आचार्यकुलात् वेदं अधीत्य १००५७यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेण अभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायं अधीयानः’(छा.उ.८.१५.१) इति च एवंजातीयका श्रुतिः समस्तवेदार्थविज्ञानवतः कर्माधिकारं दर्शयति। तस्मात् अपि न विज्ञानस्य स्वातन्त्र्येण फलहेतुत्वम्। ननु अत्र ‘अधीत्य’ इति अध्ययनमात्रं वेदस्य श्रूयते, न अर्थविज्ञानं — न एषः दोषः। दृष्टार्थत्वात् वेदाध्ययनं अर्थावबोधपर्यन्तं इति स्थितम्॥६॥१००५८
६७४१००६०‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेच्छतꣳ समाः। एवं त्वयि न अन्यथा इतः अस्ति न कर्म लिप्यते नरे’(ई.उ.२) इति — १००६१तथा ‘एतत् वै जरामर्यं सत्रं यत् अग्निहोत्रं १००६२जरया वा हि एव अस्मात् मुच्यते मृत्युना वा’ — इति एवंजातीयकात् नियमात् अपि कर्मशेषत्वं एव विद्यायाः इति॥७॥
६७५१००६३एवं प्राप्ते, प्रतिविधत्ते —
६७६१००६४तुशब्दात् पक्षो विपरिवर्तते। १००६५यत् उक्तं ‘शेषत्वात् पुरुषार्थवादः’(ब्र.सू.३.४.२) इति, तत् न उपपद्यते। १००६६कस्मात् ? अधिकोपदेशात्। १००६७यदि संसारी एव आत्मा शारीरः कर्ता भोक्ता च शरीरमात्रव्यतिरेकेण वेदान्तेषु उपदिष्टः स्यात्, ततो वर्णितेन प्रकारेण फलश्रुतेः अर्थवादत्वं स्यात्। अधिकः तावत् शारीरात् आत्मनः असंसारी ईश्वरः कर्तृत्वादिसंसारिधर्मरहितोऽपहतपाप्मत्वादिविशेषणः परमात्मा वेद्यत्वेन उपदिश्यते वेदान्तेषु। न च तद्विज्ञानं कर्मणां प्रवर्तकं भवति, १००६८प्रत्युत कर्माणि उच्छिनत्ति — इति वक्ष्यति ‘उपमर्दं च’(ब्र.सू.३.४.१६) इति अत्र। १००६९तस्मात् ‘पुरुषार्थोऽतः शब्दात्’(ब्र.सू.३.४.१) इति यत् मतं भगवतो बादरायणस्य, तत् तथा एव तिष्ठति; न शेषत्वप्रभृतिभिः हेत्वाभासैः चालयितुं शक्यते। १००७०तथा हि तं अधिकं शारीरात् ईश्वरं आत्मानं दर्शयन्ति श्रुतयः — ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) ‘भीषा अस्मात् वातः पवते’(तै.उ.२.८.१) ‘महत् भयं वज्रं उद्यतं’(कः.उ.२.३.२) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि’(बृ.उ.३.८.९) ‘तत् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति एवमाद्याः। १००७१यत् तु प्रियादिसंसूचितस्य संसारिणः एव आत्मनो वेद्यतया अनुकर्षणं — ‘आत्मनः तु कामाय सर्वं प्रियं भवति। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.२.४.५) ‘यः प्राणेन प्राणिति सः ते आत्मा सर्वान्तरः’(बृ.उ.३.४.१) ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.उ.८.७.४) इति उपक्रम्य ‘एतं तु एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि’(छा.उ.८.९.३) इति च एवमादि — तत् अपि, १००७२‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितं एतत् यत् ऋग्वेदः’(बृ.उ.२.४.१०) १००७३‘योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युं अत्येति’(बृ.उ.३.५.१) १००७४‘परं ज्योतिः उपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते सः उत्तमः पुरुषः’(छा.उ.८.१२.३) इति एवमादिभिः वाक्यशेषैः सत्यां एव अधिकोपदिदिक्षायां, अत्यन्ताभेदाभिप्रायं इति अविरोधः। १००७५पारमेश्वरं एव हि शारीरस्य पारमार्थिकं स्वरूपं; १००७६उपाधिकृतं तु शारीरत्वं, १००७७‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ’(बृ.उ.३.८.११) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १००७८सर्वं च एतत् विस्तरेण अस्माभिः पुरस्तात् तत्र तत्र वर्णितम्॥८॥
६७७१००८०यत् तु उक्तं — आचारदर्शनात् कर्मशेषो विद्या इति, अत्र ब्रूमः — तुल्यं आचारदर्शनं अकर्मशेषत्वे अपि विद्यायाः। तथा हि श्रुतिः भवति — ‘एतत् ह स्म वै तत् विद्वांसः आहुऋषयः कावषेयाः किमर्था वयं अध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे’ ‘एतत् ह स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवां चक्रिरे’ ‘एतं वै तं आत्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाः च वित्तैषणायाः च लोकैषणायाः च व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’(बृ.उ.३.५.१) इति एवंजातीयका। १००८१याज्ञवल्क्यादीनां अपि ब्रह्मविदां अकर्मनिष्ठत्वं दृश्यते — १००८२‘एतावत् अरे खलु अमृतत्वं इति ह उक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार’(बृ.उ.८.७.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १००८३अपि च १००८४‘यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहं अस्मि’(छा.उ.५.११.५) इति एतत् लिङ्गदर्शनं वैश्वानरविद्याविषयम्। १००८५सम्भवति च सोपाधिकायां ब्रह्मविद्यायां कर्मसाहित्यदर्शनम्। १००८६न तु अत्र अपि कर्माङ्गत्वं अस्ति, प्रकरणाद्यभावात्॥९॥
६७८यत् पुनः उक्तं — ‘तत् श्रुतेः’(ब्र.सू.३.४.४) इति, अत्र ब्रूमः —१००८७
६७९१००८८‘यत् एव विद्यया करोति’(छा.उ.१.१.१०) इति एषा श्रुतिः न सर्वविद्याविषया, १००८९प्रकृतविद्याभिसम्बन्धात्। १००९०प्रकृता च उद्गीथविद्या — ‘ओं इति एतत् अक्षरं उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) इति अत्र॥१०॥
६८०यत् अपि उक्तं — ‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते’(बृ.उ.४.४.२) इति एतत् समन्वारम्भवचनं अस्वातन्त्र्ये विद्यायाः लिङ्गं इति, तत् प्रत्युच्यते — १००९१–१००९२विभागोऽत्र द्रष्टव्यः — विद्या अन्यं पुरुषं अन्वारभते, कर्म अन्यं इति। १००९३शतवत् — यथा शतं आभ्यां दीयतां इति उक्ते विभज्य दीयते — पञ्चाशत् एकस्मै पञ्चाशत् अपरस्मै, तद्वत्। १००९४न च इदं समन्वारम्भवचनं मुमुक्षुविषयं — ‘इति नु कामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति संसारिविषयत्वोपसंहारात्, १००९५‘अथ अकामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति च मुमुक्षोः पृथक् उपक्रमात्। १००९६तत्र संसारिविषये विद्या विहिता प्रतिषिद्धा च परिगृह्यते, विशेषाभावात्। १००९७कर्म अपि विहितं प्रतिषिद्धं च, १००९८यथाप्राप्तानुवादित्वात्। एवं सति अविभागेन अपि इदं समन्वारम्भवचनं अवकल्पते॥११॥१००९९
६८११०१००यत् च एतत् — ‘तद्वतो विधानात्’(ब्र.सू.३.४.६) इति, अतः उत्तरं पठति —
६८२१०१०१–१०१०२‘आचार्यकुलात् वेदं अधीत्य’(छा.उ.८.१५.१) इति अत्र अध्ययनमात्रस्य श्रवणात् अध्ययनमात्रवत् एव कर्मविधिः इति अध्यवस्यामः। ननु एवं सति अविद्यत्वात् अनधिकारः कर्मसु प्रसज्येत — न एषः दोषः। १०१०३न वयं अध्ययनप्रभवं कर्मावबोधनं अधिकारकारणं वारयामः। किं तर्हि ? औपनिषदं आत्मज्ञानं स्वातन्त्र्येण एव प्रयोजनवत् प्रतीयमानं न कर्माधिकारकारणतां प्रतिपद्यते — इति एतावत् प्रतिपादयामः। १०१०४यथा च न क्रत्वन्तरज्ञानं क्रत्वन्तराधिकारेण अपेक्ष्यते, एवं एतत् अपि द्रष्टव्यं इति॥१२॥
६८३१०१०५यत् अपि उक्तं — ‘नियमात् च’(ब्र.सू.३.४.७) इति, अत्र अभिधीयते —
६८४१०१०६‘कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत्’(ई.उ.२) इति एवमादिषु नियमश्रवणेषु न विदुषः इति विशेषोऽस्ति, अविशेषेण नियमविधानात्॥१३॥
६८५१०१०८‘कुर्वन् एव इह कर्माणि’(ई.उ.२) इति अत्र अपरो विशेषः आख्यायते। १०१०९–१०११०यद्यपि अत्र प्रकरणसामर्थ्यात् विद्वान् एव — कुर्वन् — इति सम्बध्यते, तथापि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानं १०१११एतत् द्रष्टव्यम्। ‘न कर्म लिप्यते नरे’(ई.उ.२) इति हि वक्ष्यति। एतत् उक्तं भवति — यावज्जीवं कर्म कुर्वति अपि विदुषि पुरुषे न कर्म लेपाय भवति, विद्यासामर्थ्यात् इति — १०११२तत् एवं विद्या स्तूयते॥१४॥
६८६१०११४अपि च १०११५एके विद्वांसः प्रत्यक्षीकृतविद्याफलाः सन्तः, तदवष्टम्भात् फलान्तरसाधनेषु प्रजादिषु प्रयोजनाभावं परामृशन्ति कामकारेण — इति श्रुतिः भवति वाजसनेयिनां — ‘एतत् ह स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मा अयं लोके इति’(बृ.उ.४.४.२२)। १०११६अनुभवारूढं एव च विद्याफलं न क्रियाफलवत् कालान्तरभावि — इति असकृत् अवोचाम। १०११७अतोऽपि न विद्यायाः कर्मशेषत्वं न अपि तद्विषयायाः फलश्रुतेः अयथार्थत्वं शक्यं आश्रयितुम्॥१५॥
६८७१०११९अपि च १०१२०कर्माधिकारहेतोः क्रियाकारकफललक्षणस्य समस्तस्य प्रपञ्चस्य अविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्यात् स्वरूपोपमर्दं आमनन्ति — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत्’(बृ.उ.२.४.१४) इत्यादिना। १०१२१वेदान्तोदितात्मज्ञानपूर्विकां तु कर्माधिकारसिद्धिं प्रत्याशासानस्य कर्माधिकारोच्छित्तिः एव प्रसज्येत। १०१२२तस्मात् अपि स्वातन्त्र्यं विद्यायाः॥१६॥
६८८१०१२३–१०१२४ऊर्ध्वरेतःसु च आश्रमेषु विद्या श्रूयते। १०१२५न च तत्र कर्माङ्गत्वं विद्यायाः उपपद्यते, कर्माभावात्। १०१२६न हि अग्निहोत्रादीनि वैदिकानि कर्माणि तेषां सन्ति। १०१२७स्यात् एतत्, ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः न श्रूयन्ते वेद इति — १०१२८तत् अपि नास्ति। ते अपि हि वैदिकेषु शब्देषु अवगम्यन्ते — ‘त्रयो धर्मस्कन्धाः’(छा.उ.२.२३.१) ‘ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते’(छा.उ.५.१०.१) ‘तपःश्रद्धे ये हि उपवसन्ति अरण्ये’(मु.उ.१.२.११) ‘एतं एव प्रव्राजिनो लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) ‘ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत्’(जा.उ.४) इति एवमादिषु। १०१२९प्रतिपन्नाप्रतिपन्नगार्हस्थ्यानां १०१३०अपाकृतानपाकृतर्णत्रयाणां च ऊर्ध्वरेतस्त्वं १०१३१श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्। १०१३२तस्मात् अपि स्वातन्त्र्यं विद्यायाः॥१७॥
६८९‘त्रयो धर्मस्कन्धाः’(छा.उ.२.२३.१) इत्यादयो ये शब्दाः ऊर्ध्वरेतसां आश्रमाणां सद्भावाय उदाहृताः, न ते तत् प्रतिपादनाय प्रभवन्ति; यतः १०१३३–१०१३४परामर्शं एषु शब्देषु आश्रमान्तराणां जैमिनिः आचार्यो मन्यते, न विधिम्। १०१३५कुतः ? न हि अत्र लिङादीनां अन्यतमः चोदनाशब्दोऽस्ति। १०१३६अर्थान्तरपरत्वं च एषु प्रत्येकं उपलभ्यते। १०१३७‘त्रयो धर्मस्कन्धाः’ इति अत्र तावत् १०१३८‘यज्ञोऽध्ययनं दानं इति प्रथमः तपः एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तं आत्मानं आचार्यकुले अवसादयन् सर्व एते पुण्यलोकाः भवन्ति’ इति परामर्शपूर्वकं आश्रमाणां अनात्यन्तिकफलत्वं सङ्कीर्त्य, आत्यन्तिकफलतया ब्रह्मसंस्थता स्तूयते — ‘ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वं एति’(छा.उ.२.२३.१) इति। ननु परामर्शे अपि आश्रमाः गम्यन्ते एव — १०१३९सत्यं गम्यन्ते; १०१४०स्मृत्याचाराभ्यां तु तेषां प्रसिद्धिः, न प्रत्यक्षश्रुतेः। १०१४१अतः च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे सति अनादरणीयाः ते भविष्यन्ति, १०१४२अनधिकृतविषया वा। ननु गार्हस्थ्यं अपि सह एव ऊर्ध्वरेतोभिः परामृष्टं — १०१४३‘यज्ञोऽध्ययनं दानं इति प्रथमः’ इति — १०१४४सत्यं एवं; १०१४५तथापि तु गृहस्थं प्रति एव अग्निहोत्रादीनां कर्मणां विधानात् श्रुतिप्रसिद्धं एव हि तदस्तित्वं; १०१४६तस्मात् स्तुत्यर्थ एव अयं परामर्शः, न चोदनार्थः। १०१४७अपि च १०१४८अपवदति हि प्रत्यक्षा श्रुतिः आश्रमान्तरं — ‘वीरहा वा एषः देवानां योऽग्निं उद्वासयते’ ‘आचार्याय प्रियं धनं आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः’(तै.उ.१.११.१) ‘न अपुत्रस्य लोकोऽस्ति इति तत् सर्वे पशवो विदुः’ इति एवमाद्या। १०१४९तथा ‘ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते’(छा.उ.५.१०.१) ‘तपःश्रद्धे ये हि उपवसन्ति अरण्ये’(मु.उ.१.२.११) इति च देवयानोपदेशः, न आश्रमान्तरोपदेशः। १०१५०सन्दिग्धं च आश्रमान्तराभिधानं — ‘तपः एव द्वितीयः’(छा.उ.२.२३.१) इति एवमादिषु। १०१५१तथा ‘एतं एव प्रव्राजिनो लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) इति लोकसंस्तवोऽयं, न पारिव्राज्यविधिः। ननु ‘ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत्’ इति विस्पष्टं इदं प्रत्यक्षं १०१५२पारिव्राज्यविधानं जाबालानां — १०१५३सत्यं एवं एतत्; १०१५४अनपेक्ष्य तु एतां श्रुतिं अयं विचारः इति द्रष्टव्यम्॥१८॥
६९०१०१५५अनुष्ठेयं आश्रमान्तरं बादरायणः आचार्यो मन्यते — १०१५६वेदे अश्रवणात् अग्निहोत्रादीनां च अवश्यानुष्ठेयत्वात् तद्विरोधात् अनधिकृतानुष्ठेयं आश्रमान्तरं — इति हि इमां मतिं निराकरोति, गार्हस्थ्यवत् एव आश्रमान्तरं अपि अनिच्छता प्रतिपत्तव्यं इति मन्यमानः। १०१५७कुतः ? साम्यश्रुतेः। १०१५८समा हि गार्हस्थ्येन आश्रमान्तरस्य परामर्शश्रुतिः दृश्यते — ‘त्रयो धर्मस्कन्धाः’(छा.उ.२.२३.१) इत्याद्याः। १०१५९–१०१६०यथा इह श्रुत्यन्तरविहितं एव गार्हस्थ्यं परामृष्टं, एवं आश्रमान्तरं अपि इति प्रतिपत्तव्यं — यथा च शास्त्रान्तरप्राप्तयोः एव निवीतप्राचीनावीतयोः परामर्श उपवीतविधिपरे वाक्ये। १०१६१तस्मात् तुल्यं अनुष्ठेयत्वं गार्हस्थ्येन आश्रमान्तरस्य। १०१६२तथा ‘एतं एव प्रव्राजिनो लोकं इच्छन्तः प्रव्रजन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) इति अस्य वेदानुवचनादिभिः समभिव्याहारः। १०१६३–१०१६४‘ये च इमे अरण्ये श्रद्धा तपः इति उपासते’(छा.उ.५.१०.१) इति अस्य च पञ्चाग्निविद्यया। १०१६५यत् तु उक्तं — ‘तपः एव द्वितीयः’ इत्यादिषु आश्रमान्तराभिधानं सन्दिग्धं इति। न एषः दोषः, निश्चयकारणसद्भावात्। १०१६६‘त्रयो धर्मस्कन्धाः’ इति हि धर्मस्कन्धत्रित्वं प्रतिज्ञातम्। १०१६७न च यज्ञादयो भूयांसो धर्माः उत्पत्तिभिन्नाः सन्तः अन्यत्र आश्रमसम्बन्धात् त्रित्वे अन्तर्भावयितुं शक्यन्ते। १०१६८तत्र यज्ञादिलिङ्गो गृहाश्रमः एको धर्मस्कन्धो निर्दिष्टः, ब्रह्मचारी इति च स्पष्ट आश्रमनिर्देशः, तपः इति अपि कोऽन्यः तपःप्रधानात् आश्रमात् धर्मस्कन्धोऽभ्युपगम्येत। १०१६९‘ये च इमे अरण्ये’(छा.उ.५.१०.१) इति च अरण्यलिङ्गात् श्रद्धातपोभ्यां आश्रमगृहीतिः। १०१७०तस्मात् परमार्शे अपि अनुष्ठेयं आश्रमान्तरम्॥१९॥
६९११०१७१–१०१७३विधिः वा अयं आश्रमान्तरस्य, न परामर्शमात्रम्। ननु विधित्वाभ्युपगमे एकवाक्यताप्रतीतिः उपरुध्येत। १०१७४प्रतीयते च अत्र एकवाक्यता — पुण्यलोकफलाः त्रयो धर्मस्कन्धाः, ब्रह्मसंस्थता तु अमृतत्वफला इति — १०१७५सत्यं एतत्; १०१७६सतीं अपि तु एकवाक्यताप्रतीतिं परित्यज्य विधिः एव अभ्युपगन्तव्यः, अपूर्वत्वात्, १०१७७विध्यन्तरस्य अदर्शनात्, १०१७८विस्पष्टात् च आश्रमान्तरप्रत्ययात् गुणवादकल्पनया एकवाक्यत्वयोजनानुपपत्तेः। १०१७९धारणवत् — यथा १०१८०–१०१८१‘अधस्तात् समिधं धारयन् अनुद्रवेत् उपरि हि देवेभ्यो धारयति’ इति अत्र सत्यां अपि अधोधारणेन एकवाक्यताप्रतीतौ, विधीयते एव उपरिधारणं, अपूर्वत्वात्; १०१८२तथा च उक्तं शेषलक्षणे १०१८३‘विधिः तु धारणे अपूर्वत्वात्’(जै.सू.३.४.१५) इति। १०१८४तद्वत् इह अपि आश्रमपरामर्शश्रुतिः विधिः एव इति कल्प्यते॥
६९२१०१८५यदा अपि परामर्श एव अयं आश्रमान्तराणां, तदा अपि ब्रह्मसंस्थता तावत्, संस्तवसामर्थ्यात् अवश्यं विधेया अभ्युपगन्तव्या। १०१८६सा च किं चतुर्षु आश्रमेषु यस्य कस्यचित्, आहोस्वित् परिव्राजकस्य एव इति विवेक्तव्यम्। १०१८७यदि च ब्रह्मचार्यन्तेषु आश्रमेषु परामृश्यमानेषु परिव्राजकोऽपि परामृष्टः, ततः चतुर्णां अपि आश्रमाणां परामृष्टत्वाविशेषात् १०१८८अनाश्रमित्वानुपपत्तेः च यः कश्चित् चतुर्षु आश्रमेषु ब्रह्मसंस्थो भविष्यति। १०१८९अथ न परामृष्टः, ततः परिशिष्यमाणः परिव्राट् एव ब्रह्मसंस्थः इति सेत्स्यति। १०१९०तत्र तपःशब्देन वैखानसग्राहिणा परामृष्टः परिव्राट् अपि इति केचित्। १०१९१तत् अयुक्तं; न हि सत्यां गतौ वानप्रस्थविशेषणेन परिव्राजको ग्रहणं अर्हति। १०१९२यथा अत्र ब्रह्मचारिगृहमेधिनौ असाधारणेन एव स्वेन स्वेन विशेषणेन विशेषितौ, एवं भिक्षुवैखानसौ अपि इति युक्तम्। १०१९३तपः च असाधारणो धर्मो वानप्रस्थानां कायक्लेशप्रधानत्वात्, १०१९४तपःशब्दस्य तत्र रूढेः। १०१९५भिक्षोः तु धर्मः इन्द्रियसंयमादिलक्षणो नैव तपःशब्देन अभिलप्यते। १०१९६चतुष्ट्वेन च प्रसिद्धा आश्रमाः त्रित्वेन परामृश्यन्ते इति अन्याय्यम्। १०१९७अपि च भेदव्यपदेशोऽत्र भवति — त्रयः एते पुण्यलोकभाजः, एकोऽमृतत्वभाक् इति। १०१९८पृथक्त्वे च एषः भेदव्यपदेशोऽवकल्पते। १०१९९न हि एवं १०२००भवति — देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ, अन्यतरः तु अनयोः महाप्रज्ञ इति। भवति तु एवं — देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ, विष्णुमित्रः तु महाप्रज्ञः इति। १०२०१तस्मात् पूर्वे त्रयः आश्रमिणः पुण्यलोकभाजः, परिशिष्यमाणः परिव्राट् एव अमृतत्वभाक्। १०२०२कथं पुनः ब्रह्मसंस्थशब्दो योगात् प्रवर्तमानः सर्वत्र सम्भवन् परिव्राजकः एव अवतिष्ठेत ? १०२०३रूढ्यभ्युपगमे च आश्रममात्रात् अमृतत्वप्राप्तेः ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इति; १०२०४अत्र उच्यते — ब्रह्मसंस्थः इति हि ब्रह्मणि परिसमाप्तिः अनन्यव्यापारतारूपं तन्निष्ठत्वं अभिधीयते। १०२०५तत् च त्रयाणां आश्रमाणां न सम्भवति, स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने प्रत्यवायश्रवणात्। १०२०६परिव्राजकस्य तु सर्वकर्मसंन्यासात् प्रत्यवायो न सम्भवति अननुष्ठाननिमित्तः। १०२०७शमदमादिः तु तदीयो धर्मो १०२०८ब्रह्मसंस्थतायाः उपोद्बलकः, न विरोधी। ब्रह्मनिष्ठत्वं एव हि तस्य शमदमाद्युपबृंहितं स्वाश्रमविहितं कर्म। १०२०९यज्ञादीनि च इतरेषाम्। १०२१०तद्व्यतिक्रमे च तस्य प्रत्यवायः। १०२११तथा च ‘न्यासः इति ब्रह्मा १०२१२ब्रह्मा हि परः १०२१३परो हि १०२१४ब्रह्मा १०२१५तानि वा एतानि अवराणि तपाꣳसि न्यासः एव अत्यरेचयत्’(ना.उ.७८) १०२१६‘वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगात् यतयः शुद्धसत्त्वाः’(मु.उ.३.२.६) इत्याद्याः श्रुतयः, स्मृतयः च १०२१७–१०२१८‘तद्बुद्धयः तदात्मानः तन्निष्ठाः तत्परायणाः’(भ.गी.५.१७) इत्याद्याः — १०२१९ब्रह्मसंस्थस्य कर्माभावं दर्शयन्ति। १०२२०तस्मात् परिव्राजकस्य आश्रममात्रात् अमृतत्वप्राप्तेः ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इति एषः अपि दोषो न अवतरति। १०२२१तत् एवं परामर्शे अपि इतरेषां आश्रमाणां, पारिव्राज्यं तावत् ब्रह्मसंस्थतालक्षणं लभ्यते एव। १०२२२अनपेक्ष्य एव जाबालश्रुतिं आश्रमान्तरविधायिनीं अयं आचार्येण विचारः प्रवर्तितः; विद्यते एव तु आश्रमान्तरविधिश्रुतिः प्रत्यक्षा — ‘ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृही भवेत् गृही भूत्वा वनी भवेत् वनी भूत्वा प्रव्रजेत्। यदि वा इतरथा ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत् गृहात् वा वनात् वा’(जा.उ.४) इति। १०२२३न च इयं श्रुतिः अनधिकृतविषया शक्या वक्तुं, अविशेषश्रवणात्, १०२२४पृथग्विधानाच्च अनधिकृतानां — ‘अथ पुनः एव व्रती वा अव्रती वा स्नातको वा अस्नातको वा उत्सन्नाग्निः अनग्निको वा’(जा.उ.४) इत्यादिना। १०२२५ब्रह्मज्ञानपरिपाकाङ्गत्वात् च पारिव्राज्यस्य न अनधिकृतविषयत्वं, १०२२६तत् च दर्शयति — ‘अथ परिव्राट् विवर्णवासाः मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिः अद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति’(जा.उ.५) इति। १०२२७तस्मात् सिद्धा ऊर्ध्वरेतसां आश्रमाः। १०२२८सिद्धं च ऊर्ध्वरेतःसु विधानात् विद्यायाः स्वातन्त्र्यं इति॥२०॥
६९३‘सः एषः रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यत् उद्गीथः’(छा.उ.१.१.३) ‘इयं एव ऋक् अग्निः साम’(छा.उ.१.६.१) ‘अयं वाव लोकः एषोऽग्निः चितः।’(श॰ब्रा॰१०-१-२-२), ‘तत् इदं एव उक्थं इयं एव पृथिवी(ऐ॰आ॰२-१-२)’ इति एवंजातीयकाः श्रुतयः किं उद्गीथादेः १०२२९–१०२३१स्तुत्यर्थाः, आहोस्वित् उपासनाविध्यर्था १०२३२इति अस्मिन् संशये — स्तुत्यर्था इति युक्तं, उद्गीथादीनि कर्माङ्गानि उपादाय श्रवणात्। यथा ‘इयं एव जुहूः आदित्यः कूर्मः स्वर्गो लोके आहवनीयः’ इत्याद्याः जुह्वादिस्तुत्यर्थाः, तद्वत् — इति चेत्, १०२३३न इत्याह। १०२३४–१०२३५न हि स्तुतिमात्रं आसां श्रुतीनां प्रयोजनं युक्तं, अपूर्वत्वात्। विध्यर्थतायां हि अपूर्वोऽर्थो विहितो भवति। स्तुत्यर्थतायां तु आनर्थक्यं एव स्यात्। १०२३६विधायकस्य हि शब्दस्य वाक्यशेषभावं प्रतिपद्यमाना स्तुतिः उपयुज्यते इति उक्तं ‘विधिना तु एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः’(जै॰सू॰१-२-७) इति अत्र। १०२३७प्रदेशान्तरविहितानां तु उद्गीथादीनां इयं प्रदेशान्तरपठिता स्तुतिः वाक्यशेषभावं अप्रतिपद्यमाना अनर्थिका एव स्यात्। १०२३८‘इयं एव जुहूः’ इत्यादि तु विधिसन्निधौ एव आम्नातं इति वैषम्यम्। १०२३९तस्मात् विध्यर्था एव एवंजातीयकाः श्रुतयः॥२१॥
६९४१०२४१‘उद्गीथं उपासीत’(छा.उ.१.१.१) ‘साम उपासीत’(छा.उ.२.२.१) ‘अहं उक्थं अस्मि इति विद्यात्’ इत्यादयः च विस्पष्टा विधिशब्दाः श्रूयन्ते। ते च स्तुतिमात्रप्रयोजनतायां व्याहन्येरन्। १०२४२तथा च न्यायविदां स्मरणं — १०२४३‘कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं १०२४४भवेत् स्यात् इति पञ्चमम्। १०२४५एतत् स्यात् सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणं’ इति। १०२४६लिङाद्यर्थो विधिः इति मन्यमानाः ते एवं स्मरन्ति। १०२४७प्रतिप्रकरणं च फलानि श्राव्यन्ते — ‘आपयिता ह वै कामानां भवति’(छा.उ.१.१.७) ‘एषः हि एव कामागानस्य ईष्टे’(छा.उ.१.७.९) ‘कल्पन्ते ह अस्मै लोकाः ऊर्ध्वाः च आवृत्ताः च’(छा.उ.२.२.३) इत्यादीनि। १०२४८तस्मात् अपि उपासनविधानार्था उद्गीथादिश्रुतयः॥२२॥
६९५‘अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः मैत्रेयी च कात्यायनी च’(बृ.उ.४.५.१) ‘प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः इन्द्रस्य प्रियं धाम उपजगाम’(कौ.उ.३.१) ‘जानश्रुतिः ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्यः आस’(छा.उ.४.१.१) इति एवमादिषु वेदान्तपठितेषु आख्यानेषु संशयः — किं इमानि पारिप्लवप्रयोगार्थानि, आहोस्वित् सन्निहितविद्याप्रतिपत्त्यर्थानि इति। पारिप्लवार्था इमाः आख्यानश्रुतयः, आख्यानसामान्यात्, आख्यानप्रयोगस्य च १०२४९–१०२५२पारिप्लवे चोदितत्वात्। १०२५३ततः च विद्याप्रधानत्वं वेदान्तानां न स्यात्, १०२५४मन्त्रवत् प्रयोगशेषत्वात् इति चेत् — १०२५५तत् न। कस्मात् ? विशेषितत्वात् — १०२५६‘पारिप्लवं आचक्षीत’ इति हि प्रकृत्य, ‘मनुः वैवस्वतो राजा’ इति एवं आदीनि कानिचित् एव १०२५७आख्यानानि तत्र विशेष्यन्ते। आख्यानसामान्यात् चेत् सर्वगृहीतिः स्यात्, अनर्थकं एव इदं विशेषणं भवेत्। १०२५८तस्मात् न पारिप्लवार्था एताः आख्यानश्रुतयः॥२३॥
६९६१०२६०असति च पारिप्लवार्थत्वे आख्यानानां सन्निहितविद्याप्रतिपादनोपयोगिता एव न्याय्या, एकवाक्यतोपबन्धात्। १०२६१तथा हि तत्र तत्र सन्निहिताभिः विद्याभिः एकवाक्यता दृश्यते प्ररोचनोपयोगात् प्रतिपत्तिसौकर्योपयोगात् च। १०२६२मैत्रेयीब्राह्मणे तावत् — ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः’(बृ.उ.४.५.६) इत्याद्यया विद्यया एकवाक्यता दृश्यते; प्रातर्दने अपि ‘प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा’ इत्याद्यया। ‘जानश्रुतिः’ इति अत्र अपि ‘वायुः वाव संवर्गः’(छा.उ.४.३.१) इत्याद्यया। १०२६३यथा ‘सः आत्मनो वपां उदखिदत्’ इति एवं आदीनां कर्मश्रुतिगतानां आख्यानानां सन्निहितविधिस्तुत्यर्थता, तद्वत्। १०२६४तस्मात् न पारिप्लवार्थत्वम्॥२४॥
६९७‘पुरुषार्थोऽतः शब्दात्’(ब्र.सू.३.४.१) इति एतत् व्यवहितं अपि सम्भवात् १०२६५‘अतः’ इति परामृश्यते। अतः एव च विद्यायाः १०२६६पुरुषार्थहेतुत्वात् अग्नीन्धनादीनि आश्रमकर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ न अपेक्षितव्यानि इति १०२६७आद्यस्य एव अधिकरणस्य फलं उपसंहरति अधिकविवक्षया॥२५॥१०२६८
६९८१०२७०इदमिदानीं चिन्त्यते — किं विद्यायाः अत्यन्तं एव अनपेक्षा आश्रमकर्मणां, उत अस्ति काचित् अपेक्षा इति। १०२७१–१०२७३तत्र अतः एव अग्नीन्धनादीनि आश्रमकर्माणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ न अपेक्ष्यन्ते, इति एवं अत्यन्तं एव अनपेक्षायां प्राप्तायां, इदं उच्यते — सर्वापेक्षा च इति। अपेक्षते च विद्या सर्वाणि आश्रमकर्माणि, न अत्यन्तं अनपेक्षा एव। ननु विरुद्धं इदं वचनं — अपेक्षते च आश्रमकर्माणि विद्या, न अपेक्षते च इति। १०२७४न इति ब्रूमः। उत्पन्ना हि विद्या फलसिद्धिं प्रति न किञ्चित् अन्यत् अपेक्षते, उत्पत्तिं प्रति तु अपेक्षते। १०२७५कुतः ? यज्ञादिश्रुतेः। १०२७६तथा हि श्रुतिः — ‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः १०२७७विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा अनाशकेन’(बृ.उ.४.४.२२) इति यज्ञादीनां विद्यासाधनभावं दर्शयति। विविदिषासंयोगात् च एषां उत्पत्तिसाधनभावोऽवसीयते। १०२७८–१०२७९‘अथ यत् यज्ञ इति आचक्षते ब्रह्मचर्यं एव तत्’(छा.उ.८.५.१) इति अत्र च विद्यासाधनभूतस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञादिभिः संस्तवात् यज्ञादीनां अपि हि साधनभावः सूच्यते। १०२८०‘सर्वे वेदाः यत् पदं आमनन्ति तपांसि सर्वाणि च यत् वदन्ति। यत् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत् ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमि’(कः.उ.१.२.१५) इति एवमाद्या च श्रुतिः आश्रमकर्मणां विद्यासाधनभावं सूचयति। १०२८१स्मृतिः अपि — ‘कषायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रवर्तते’ इति एवमाद्या। १०२८२अश्ववत् इति योग्यतानिदर्शनं — यथा च योग्यतावशेन अश्वो न लाङ्गलाकर्षणे युज्यते, रथचर्यायां तु युज्यते, एवं आश्रमकर्माणि विद्यया फलसिद्धौ न अपेक्ष्यन्ते, उत्पत्तौ च अपेक्ष्यन्ते इति॥२६॥
६९९१०२८४यदि कश्चित् मन्येत — यज्ञादीनां विद्यासाधनभावो न न्याय्यः, विध्यभावात्। ‘यज्ञेन विविदिषन्ति’ इति एवंजातीयका हि श्रुतिः अनुवादस्वरूपा विद्याभिष्टवपरा, न यज्ञादिविधिपरा — इत्थं महाभागा विद्या, यत् यज्ञादिभिः एतां अवाप्तुं इच्छन्ति इति — १०२८५तथापि तु शमदमाद्युपेतः स्यात् विद्या अर्थी, ‘तस्मात् एवंवित् शान्तो दान्तः उपरतः तितिक्षुः समाहितो १०२८६भूत्वा आत्मनि एव आत्मानं पश्यति’(बृ.उ.४.४.२३) इति विद्यासाधनत्वेन शमदमादीनां विधानात् विहितानां च अवश्यानुष्ठेयत्वात्। ननु अत्र अपि शमाद्युपेतो भूत्वा पश्यति इति वर्तमानापदेशः उपलभ्यते, न विधिः; १०२८७न इति ब्रूमः, ‘तस्मात्’ इति प्रकृतप्रशंसापरिग्रहात् विधित्वप्रतीतेः। १०२८८‘पश्येत्’ इति च माध्यन्दिनाः विस्पष्टं एव विधिं अधीयते। १०२८९–१०२९१तस्मात् यज्ञाद्यनपेक्षायां अपि शमादीनि अपेक्षितव्यानि। यज्ञादीनि अपि तु अपेक्षितव्यानि, यज्ञादिश्रुतेः एव। ननु उक्तं — यज्ञादिभिः विविदिषन्ति इति अत्र न विधिः उपलभ्यते इति — सत्यं उक्तं; तथापि तु अपूर्वत्वात् संयोगस्य विधिः परिकल्प्यते। १०२९२न हि अयं यज्ञादीनां विविदिषासंयोगः पूर्वं प्राप्तः, येन अनूद्येत। १०२९३‘तस्मात् पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि’ इति एवमादिषु च अश्रुतविधिकेषु अपि वाक्येषु अपूर्वत्वात् विधिं परिकल्प्य, ‘पौष्णं पेषणं विकृतौ प्रतीयेत’(शाब.भा.३.३.३४) — इत्यादिविचारः प्रथमे तन्त्रे प्रवर्तितः। १०२९४तथा च उक्तं ‘विधिः वा धारणवत्’(ब्र.सू.३.४.२०) इति। १०२९५स्मृतिषु अपि भगवद्गीताद्यासु अनभिसन्धाय फलं अनुष्ठितानि यज्ञादीनि मुमुक्षोः ज्ञानसाधनानि भवन्ति इति प्रपञ्चितम्। १०२९६तस्मात् यज्ञादीनि शमदमादीनि च यथाश्रमं सर्वाणि एव आश्रमकर्माणि विद्योत्पत्तौ अपेक्षितव्यानि। १०२९७तत्र अपि ‘एवंवित्’ इति विद्यासंयोगात् प्रत्यासन्नानि विद्यासाधनानि शमादीनि, विविदिषासंयोगात् तु बाह्यतराणि यज्ञादीनि इति विवेक्तव्यम्॥२७॥
७००१०२९९प्राणसंवादे श्रूयते छन्दोगानां — ‘न ह वा एवंविदि किञ्चन अनन्नं भवति’(छा.उ.५.२.१) इति। तथा वाजसनेयिनां — ‘न ह वा अस्य अनन्नं जग्धं भवति न अनन्नं प्रतिगृहीतं’(बृ.उ.६.१.१४) इति। १०३००सर्वं अस्य अदनीयं एव भवति इत्यर्थः। १०३०१किं इदं सर्वान्नानुज्ञानं शमादिवत् विद्याङ्गं विधीयते, उत स्तुत्यर्थं सङ्कीर्त्यते इति संशये — १०३०२विधिः इति तावत् प्राप्तम्। १०३०३तथा हि प्रवृत्तिविशेषकरः उपदेशो भवति। १०३०४–१०३०६अतः प्राणविद्यासन्निधानात् तदङ्गत्वेन इयं नियमनिवृत्तिः उपदिश्यते। ननु एवं सति भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रव्याघातः स्यात् — न एषः दोषः, सामान्यविशेषभावात् बाधोपपत्तेः। १०३०७यथा प्राणिहिंसाप्रतिषेधस्य पशुसंज्ञपनविधिना बाधः, १०३०८यथा च ‘न काञ्चन परिहरेत् तत् व्रतं’(छा.उ.२.१३.२) इति अनेन वामदेव्यविद्याविषयेण सर्वस्त्र्यपरिहारवचनेन सामान्यविषयं गम्यागम्यविभागशास्त्रं बाध्यते — १०३०९–१०३१०एवं अनेन अपि प्राणविद्याविषयेण सर्वान्नभक्षणवचनेन भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं बाध्येत इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —
७०१न इदं सर्वान्नानुज्ञानं विधीयते इति। १०३११न हि अत्र विधायकः शब्दः उपलभ्यते, ‘न ह वा एवंविदि किञ्चन अनन्नं भवति’(छा.उ.५.२.१) इति वर्तमानापदेशात्। १०३१२न च असत्यां अपि विधिप्रतीतौ प्रवृत्तिविशेषकरत्वलोभेन एव विधिः अभ्युपगन्तुं शक्यते। १०३१३अपि च श्वादिमर्यादं प्राणस्य अन्नं इति उक्त्वा, इदं उच्यते — न एवंविदः किञ्चित् अनन्नं भवति इति। १०३१४न च श्वादिमर्यादं अन्नं मानुषेण देहेन उपभोक्तुं १०३१५शक्यते। शक्यते तु प्राणस्य अन्नं इदं सर्वं इति विचिन्तयितुम्। तस्मात् प्राणान्नविज्ञानप्रशंसार्थोऽयं अर्थवादः, न सर्वान्नानुज्ञानविधिः। १०३१६तत् दर्शयति — ‘सर्वान्नानुमतिः च प्राणात्यये’ इति। १०३१७एतत् उक्तं भवति — प्राणात्ययः एव हि परस्यां आपदि सर्वं अन्नं अदनीयत्वेन अभ्यनुज्ञायते, तद्दर्शनात्। तथा हि श्रुतिः १०३१८चाक्रायणस्य ऋषेः कष्टायां अवस्थायां अभक्ष्यभक्षणे प्रवृत्तिं दर्शयति ‘मटचीहतेषु कुरुषु’(छा.उ.१.१०.१) इति अस्मिन् ब्राह्मणे — चाक्रायणः किल ऋषिः आपद्गतः इभ्येन सामिखादितान् कुल्माषान् च खाद। १०३१९अनुपानं तु तदीयं उच्छिष्टदोषात् प्रत्याचचक्षे। कारणं च अत्र उवाच ‘न वा अजीविष्यं इमान् अखादन्’(छा.उ.१.१०.४) इति, ‘कामो म उदपानं’(छा.उ.१.१०.४) इति च। १०३२०पुनः च उत्तरेद्युः तान् एव स्वपरोच्छिष्टान् पर्युषितान् कुल्माषान् भक्षयां बभूव — इति। १०३२१तत् एतत् उच्छिष्टोच्छिष्टपर्युषितभक्षणं दर्शयन्त्याः श्रुतेः आशयातिशयो लक्ष्यते — प्राणात्ययप्रसङ्गे प्राणसन्धारणाय अभक्ष्यं अपि भक्षयितव्यं इति; १०३२२स्वस्थावस्थायां तु तत् न कर्तव्यं विद्यावता अपि — इति अनुपानप्रत्याख्यानात् गम्यते। १०३२३तस्मात् अर्थवादः ‘न ह वा एवंविदि’(छा.उ.५.२.१) इति एवं आदिः॥२८॥
७०२१०३२५एवं च सति ‘आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः’ इति एवमादि भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं अबाधितं भविष्यति॥२९॥
७०३१०३२६–१०३२७अपि च आपदि सर्वान्नभक्षणं अपि स्मर्यते विदुषोऽविदुषो च अविशेषेण — ‘जीवितात्ययं आपन्नो योऽन्नं अत्ति यतः ततः। लिप्यते न सः पापेन पद्मपत्रं इव अम्भसा’(म.स्मृ.१०.१०४) इति। १०३२८तथा ‘मद्यं नित्यं ब्राह्मणः’(गौ॰ध॰सू॰१-२-२५), १०३२९‘सुरापस्य ब्राह्मणस्य उष्णां आसिञ्चेयुः’(गौ.ध.सू.३.५.१), १०३३०–१०३३१‘सुरापाः कृमयो भवन्ति अभक्ष्यभक्षणात्’ इति च स्मर्यते १०३३२वर्जनं अनन्नस्य॥३०॥
७०४१०३३३शब्दः च अनन्नस्य प्रतिषेधकः कामकारनिवृत्तिप्रयोजनः कठानां संहितायां श्रूयते — ‘तस्मात् ब्राह्मणः सुरां न पिबेत्’ इति। १०३३४सोऽपि ‘न ह वा एवंविदि’(छा.उ.५.२.१) इति अस्य अर्थवादत्वात् उपपन्नतरो भवति। १०३३५तस्मात् एवंजातीयकाः अर्थवादाः न विधयः इति॥३१॥
७०५१०३३७‘सर्वापेक्षा च’(ब्र.सू.३.४.२६) इति अत्र आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वं अवधारितं; १०३३८इदानीं तु किं अमुमुक्षोः अपि आश्रममात्रनिष्ठस्य विद्यां अकामयमानस्य तानि अनुष्ठेयानि, उत अहो न इति चिन्त्यते। १०३३९तत्र ‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिना आश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वेन विहितत्वात् विद्यां अनिच्छतः फलान्तरं कामयमानस्य नित्यानि अननुष्ठेयानि। १०३४०अथ तस्य अपि अनुष्ठेयानि, न तर्हि एषां विद्यासाधनत्वं, १०३४१नित्यानित्यसंयोगविरोधात् — इति अस्यां प्राप्तौ, पठति — आश्रममात्रनिष्ठस्य अपि अमुमुक्षोः कर्तव्यानि एव नित्यानि कर्माणि, ‘यावज्जीवं अग्निहोत्रं जुहोति’ इत्यादिना विहितत्वात्; न हि वचनस्य अतिभारो नाम कश्चित् अस्ति॥३२॥१०३४२–१०३४३
७०६अथ यत् उक्तं — न एवं सति विद्यासाधनत्वं एषां स्यात् इति, अतः उत्तरं पठति —१०३४४
७०७१०३४५विद्यासहकारीणि च एतानि स्युः, विहितत्वात् एव ‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्ति’ इत्यादिना; १०३४६तत् उक्तं — ‘सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेः अश्ववत्’(ब्र.सू.३.४.२६) इति। १०३४७न च इदं विद्यासहकारित्ववचनं आश्रमकर्मणां प्रयाजादिवत् विद्याफलविषयं मन्तव्यं, १०३४८अविधिलक्षणत्वात् विद्यायाः, १०३४९असाध्यत्वात् च विद्याफलस्य। १०३५०विधिलक्षणं हि साधनं दर्शपूर्णमासादि स्वर्गफलसिषाधयिषया सहकारिसाधनान्तरं अपेक्षते, न एवं विद्या। १०३५१तथा च उक्तं — ‘अतः एव च अग्नीन्धनाद्यनपेक्षा’(ब्र.सू.३.४.२५) इति। १०३५२तस्मात् उत्पत्तिसाधनत्व एव एषां सहकारित्ववाचोयुक्तिः। १०३५३न च अत्र नित्यानित्यसंयोगविरोधः आशङ्क्यः, कर्माभेदे अपि संयोगभेदात्। १०३५४नित्यो हि एकः संयोगो यावज्जीवादिवाक्यकल्पितः, न तस्य विद्याफलत्वम्। अनित्यः तु अपरः संयोगः ‘तं एतं वेदानुवचनेन’(बृ.उ.४.४.२२) इत्यादिवाक्यकल्पितः, तस्य विद्याफलत्वं — १०३५५यथा एकस्य अपि खादिरत्वस्य नित्येन संयोगेन क्रत्वर्थत्वं, अनित्येन संयोगेन पुरुषार्थत्वं, तद्वत्॥३३॥
७०८१०३५६–१०३५७सर्वथा अपि आश्रमकर्मत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे च, १०३५८ते एव अग्निहोत्रादयो धर्माः अनुष्ठेयाः। ‘ते एव’ इति अवधारयन् आचार्यः किं निवर्तयति ? कर्मभेदशङ्कां इति ब्रूमः। १०३५९यथा कुण्डपायिनां अयने ‘मासं अग्निहोत्रं जुह्वति’ इति अत्र नित्यात् अग्निहोत्रात् कर्मान्तरं उपदिश्यते, न एवं इह कर्मभेदोऽस्ति इत्यर्थः। १०३६०–१०३६१कुतः ? उभयलिङ्गात् — श्रुतिलिङ्गात् स्मृतिलिङ्गात् च। श्रुतिलिङ्गं तावत् — ‘तं एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्ति’(बृ.उ.४.४.२२) इति सिद्धवत् उत्पन्नरूपाणि एव यज्ञादीनि विविदिषायां विनियुङ्क्ते, न तु ‘जुह्वति’ इत्यादिवत् अपूर्वं एषां रूपं उत्पादयति इति। स्मृतिलिङ्गं अपि — ‘अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः’(भ.गी.६.१) इति विज्ञातकर्तव्यताकं एव कर्म विद्योत्पत्त्यर्थं दर्शयति। ‘यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराः’(गौ.ध.सू.१.८.२५) इत्याद्याः च संस्कारत्वप्रसिद्धिः वैदिकेषु कर्मसु तत्संस्कृतस्य विद्योत्पत्तिं अभिप्रेत्य स्मृतौ भवति। १०३६२तस्मात् साधु इदं अभेदावधारणम्॥३४॥
७०९१०३६४सहकारित्वस्य एव एतदुपोद्बलकं लिङ्गदर्शनम्। अनभिभवं च दर्शयति श्रुतिः ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नस्य रागादिभिः क्लेशैः — ‘एषः हि आत्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दते’(छा.उ.८.५.३) इत्यादिना। १०३६५तस्मात् यज्ञादीनि आश्रमकर्माणि च भवन्ति विद्यासहकारीणि च इति निश्चितम्॥३५॥
७१०१०३६७विधुरादीनां द्रव्यादिसम्पद्रहितानां च अन्यतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनानां अन्तरालवर्तिनां किं विद्यायां अधिकारोऽस्ति, किं वा नास्ति — इति संशये, १०३६८नास्ति इति तावत् प्राप्तं, १०३६९–१०३७०आश्रमकर्मणां विद्याहेतुत्वावधारणात्, आश्रमकर्मासम्भवात् च एतेषां — इति एवं प्राप्ते, इदं आह — अन्तरा च अपि तु — १०३७१अनाश्रमित्वेन वर्तमानोऽपि विद्यायां अधिक्रियते। कुतः ? तद्दृष्टेः — १०३७२रैक्ववाचक्नवीप्रभृतीनां एवंभूतानां अपि ब्रह्मवित्त्वश्रुत्युपलब्धेः॥३६॥
७११संवर्तप्रभृतीनां च नग्नचर्यादियोगात् अनपेक्षिताश्रमकर्मणां अपि महायोगित्वं स्मर्यते इतिहासे॥३७॥
७१२ननु लिङ्गमिदं श्रुतिस्मृतिदर्शनं उपन्यस्तम्। का नु खलु प्राप्तिः इति, सा अभिधीयते —१०३७४–१०३७५
७१३तेषां अपि च विधुरादीनां अविरुद्धैः पुरुषमात्रसम्बन्धिभिः जपोपवासदेवताराधनादिभिः धर्मविशेषैः अनुग्रहो विद्यायाः सम्भवति। १०३७६तथा च स्मृतिः — ‘जप्येन एव तु संसिध्येत् ब्राह्मणो न अत्र संशयः। कुर्यात् अन्यत् न वा कुर्यात् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते’(म.स्मृ.२.८७) इति असम्भवदाश्रमकर्मणोऽपि जप्ये अधिकारं दर्शयति। १०३७७जन्मान्तरानुष्ठितैः अपि च आश्रमकर्मभिः सम्भवति एव विद्यायाः अनुग्रहः। १०३७८तथा च स्मृतिः — ‘अनेकजन्मसंसिद्धः ततो याति परां गतिं’(भ.गी.६.४५) इति जन्मान्तरसञ्चितान् अपि संस्कारविशेषान् अनुग्रहीतॄन् विद्यायां दर्शयति। १०३७९दृष्टार्था च विद्या प्रतिषेधाभावमात्रेण अपि अर्थिनं अधिकरोति श्रवणादिषु। १०३८०तस्मात् विधुरादीनां अपि अधिकारो न विरुध्यते॥३८॥
७१४१०३८२अतः तु अन्तरालवर्तित्वात् इतरत् आश्रमवर्तित्वं ज्यायो विद्यासाधनं, १०३८३–१०३८४श्रुतिस्मृतिसन्दृष्टत्वात्। श्रुतिलिङ्गात् च — ‘तेन एति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसः च’(बृ.उ.४.४.९) इति। १०३८५‘अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनं एकं अपि द्विजः। संवत्सरं अनाश्रमी स्थित्वा कृच्छ्रं एकं चरेत्’(द॰स्मृ॰१-१०) इति च स्मृतिलिङ्गात्॥३९॥
७१५१०३८७सन्ति ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः इति स्थापितम्। १०३८८तान् तु प्राप्तस्य कथञ्चित् ततः प्रच्युतिः अस्ति, नास्ति वा इति संशयः। १०३८९–१०३९०पूर्वकर्मसु अनुष्ठानचिकीर्षया वा रागादिवशेन वा प्रच्युतोऽपि स्यात् विशेषाभावात् इति एवं प्राप्ते, उच्यते — तद्भूतस्य तु प्रतिपन्नोर्ध्वरेतोभावस्य न कथञ्चित् अपि अतद्भावः, न ततः प्रच्युतिः स्यात्। १०३९१कुतः ? नियमातद्रूपाभावेभ्यः। १०३९२तथा हि — ‘अत्यन्तं आत्मानं आचार्यकुले अवसादयन्’(छा.उ.२.२३.१) इति, ‘अरण्यं इयात् इति पदं ततो न पुनः एयात् इति उपनिषत्’ इति, १०३९३–१०३९४‘आचार्येण अभ्यनुज्ञातः चतुर्णां एकं आश्रमम्। आ विमोक्षात् शरीरस्य सोऽनुतिष्ठेत् यथाविधि’(म॰भा॰१२-२३४-४) इति च एवंजातीयको नियमः प्रच्युत्यभावं दर्शयति। १०३९५यथा च ‘ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत्’(जा.उ.४) ‘ब्रह्मचर्यात् एव प्रव्रजेत्’(जा.उ.४) इति च एवमादीनि आरोहरूपाणि वचांसि उपलभ्यन्ते, न एवं प्रत्यवरोहरूपाणि। १०३९६न च एवमाचाराः शिष्टा विद्यन्ते। १०३९७यत् तु पूर्वकर्मसु अनुष्ठानचिकीर्षया प्रत्यवरोहणं इति, तत् असत् — ‘श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्’(भ.गी.३.३५) इति स्मरणात्, १०३९८न्यायात् च — यो हि यं प्रति विधीयते सः तस्य धर्मः, न तु यो येन स्वनुष्ठातुं शक्यते। चोदनालक्षणत्वात् धर्मस्य। १०३९९न च रागादिवशात् प्रच्युतिः, नियमशास्त्रस्य बलीयस्त्वात्। १०४००जैमिनेः अपि इति अपिशब्देन जैमिनिबादरायणयोः अत्र १०४०१सम्प्रतिपत्तिं शास्ति प्रतिपत्तिदार्ढ्याय॥४०॥
७१६१०४०२–१०४०४यदि नैष्ठिको ब्रह्मचारी प्रमादात् अवकीर्येत, किं तस्य ‘ब्रह्मचार्यवकीर्णी नैऋतं गर्दभं आलभेत’ इति एतत् प्रायश्चित्तं स्यात्, उत न इति। न इत्युच्यते; यत् अपि अधिकारलक्षणे निर्णीतं प्रायश्चित्तं १०४०५‘अवकीर्णिपशुः च तद्वत् आधानस्य अप्राप्तकालत्वात्’(जै.सू.६.८.२२) इति, तत् अपि न नैष्ठिकस्य भवितुं अर्हति। १०४०६किं कारणं ? ‘आरूढो नैष्ठिकं धर्मं यः तु प्रच्यवते पुनः। प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत् सः आत्महा’(अ॰पु॰१६५-२३,२४) इति अप्रतिसमाधेयपतनस्मरणात् छिन्नशिरसः इव प्रतिक्रियानुपपत्तेः। १०४०७उपकुर्वाणस्य तु तादृक्पतनस्मरणाभावात् उपपद्यते तत्प्रायश्चित्तम्॥४१॥
७१७१०४१०अपि तु एके आचार्याः उपपातकं एव एतत् इति मन्यन्ते। यत् नैष्ठिकस्य गुरुदारादिभ्योऽन्यत्र ब्रह्मचर्यं विशीर्येत, १०४११न तत् महापातकं भवति, गुरुतल्पादिषु महापातकेषु अपरिगणनात्। १०४१२तस्मात् उपकुर्वाणवत् नैष्ठिकस्य अपि प्रायश्चित्तस्य भावं इच्छन्ति, ब्रह्मचारित्वाविशेषात् अवकीर्णित्वाविशेषात् च। १०४१३अशनवत् — यथा ब्रह्मचारिणो मधुमांसाशने व्रतलोपः पुनः संस्कारः च, एवं इति। १०४१४–१०४१५ये हि प्रायश्चित्तस्य अभावं इच्छन्ति, तेषां न मूलं उपलभ्यते। ये तु भावं इच्छन्ति, तेषां ‘ब्रह्मचार्यवकीर्णी’ इति एतत् अविशेषश्रवणं मूलम्। १०४१६तस्मात् भावो युक्ततरः। तत् उक्तं प्रमाणलक्षणे — १०४१७‘समा विप्रतिपत्तिः स्यात्’(जै.सू.१.३.८) १०४१८‘शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात्’(जै.सू.१.३.९) इति। १०४१९प्रायश्चित्ताभावस्मरणं तु १०४२०एवं सति यत्नगौरवोत्पादनार्थं इति व्याख्यातव्यम्। एवं भिक्षुवैखानसयोः अपि — १०४२१‘वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ्रं १०४२२द्वादशरात्रं चरित्वा महाकक्षं वर्धयेत्’,१०४२३–१०४२४‘भिक्षुः वानप्रस्थवत् सोमवल्लिवर्जं १०४२५स्वशास्त्रसंस्कारः च’(व॰ध॰२१-३५,३६) इति एवमादि प्रायश्चित्तस्मरणं अनुसर्तव्यम्॥४२॥
७१८१०४२७यदि ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमेभ्यः प्रच्यवनं महापातकं, यदि वा उपपातकं, उभयथा अपि शिष्टैः ते बहिष्कर्तव्याः — १०४२८‘आरूढो नैष्ठिकं धर्मं यः तु प्रच्यवते पुनः। प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत् सः आत्महा’(अ॰पु॰१६५-२३,२४) इति, ‘आरूढपतितं विप्रं मण्डलात् च विनिःसृतम्। उद्बद्धं कृमिदष्टं च स्पृष्ट्वा चान्द्रायणं चरेत्’ इति च एवमादिनिन्दातिशयस्मृतिभ्यः। शिष्टाचारात् च — न हि यज्ञाध्ययनविवाहादीनि तैः सह आचरन्ति शिष्टाः॥४३॥
७१९१०४३०अङ्गेषु उपासनेषु संशयः — १०४३१किं तानि यजमानकर्माणि आहोस्वित् ऋत्विक्कर्माणि इति। किं तावत् प्राप्तं ? यजमानकर्माणि इति। १०४३२कुतः ? फलश्रुतेः। १०४३३फलं हि श्रूयते — ‘वर्षति ह अस्मै वर्षयति ह यः एतत् एवं विद्वान् वृष्टौ पञ्चविधꣳ साम उपास्ते’(छा.उ.२.३.२) इत्यादि। १०४३४तत् च स्वामिगामि न्याय्यं, १०४३५तस्य साङ्गे प्रयोगे अधिकृतत्वात्, १०४३६अधिकृताधिकारत्वात् च एवंजातीयकस्य। १०४३७–१०४३८फलं च कर्तरि उपासनानां श्रूयते — ‘वर्षति अस्मै यः उपास्ते’ इत्यादि। ननु ऋत्विजोऽपि फलं दृष्टं ‘आत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तं आगायति’(बृ.उ.१.३.२८) इति — १०४३९न, तस्य वाचनिकत्वात्। १०४४०तस्मात् स्वामिन् एव फलवत्सु उपासनेषु कर्तृत्वं — इति आत्रेयः आचार्यो मन्यते॥४४॥
७२०१०४४२न एतत् अस्ति — स्वामिकर्माणि उपासनानि इति। ऋत्विक्कर्माणि एतानि स्युः — इति औडुलोमिः आचार्यो मन्यते। १०४४३किं कारणं ? १०४४४–१०४४५तस्मै हि साङ्गाय कर्मणे यजमानेन ऋत्विक् परिक्रीयते। तत्प्रयोगान्तःपातीनि च उद्गीथाद्युपासनानि अधिकृताधिकारत्वात्। १०४४६तस्मात् गोदोहनादिनियमवत् एव ऋत्विग्भिः निर्वर्त्येरन्। १०४४७तथा च ‘तेꣳ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार। सः ह नैमिशीयानां उद्गाता बभूव’(छा.उ.१.२.१३) इति उद्गातृकर्तृकतां विज्ञानस्य दर्शयति। १०४४८यत् तु उक्तं कर्त्राश्रयं फलं श्रूयते इति — न एषः दोषः, परार्थत्वात् ऋत्विजः अन्यत्र वचनात् फलसम्बन्धानुपपत्तेः॥४५॥१०४४९
७२१‘यां वै काञ्चन यज्ञः ऋत्विजः आशिषं आशासत इति यजमानाय एव तां आशासत इति ह उवाच’ इति, १०४५१‘तस्मात् उ ह एवंवित् उद्गाता ब्रूयात् कं’(छा.उ.१.७.८) ‘ते कामं आगायानि’(छा.उ.१.७.९) इति च ऋत्विक्कर्तृकस्य विज्ञानस्य यजमानगामि फलं दर्शयति। तस्मात् अङ्गोपासनानां ऋत्विक्कर्मत्वसिद्धिः॥४६॥
७२२१०४५३‘तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य अथ मुनिः अमौनं च मौनं च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः’(बृ.उ.३.५.१) इति बृहदारण्यके श्रूयते। १०४५४तत्र संशयः — मौनं विधीयते, १०४५५न वा इति। न विधीयते इति तावत् प्राप्तं, १०४५६‘बाल्येन तिष्ठासेत्’ इति अत्र एव विधेः अवसितत्वात्। १०४५७न हि ‘अथ मुनिः’ इति अत्र विधायिका विभक्तिः उपलभ्यते। १०४५८तस्मात् अयं अनुवादो युक्तः। १०४५९कुतः प्राप्तिः इति चेत् — १०४६०मुनिपण्डितशब्दयोः ज्ञानार्थत्वात् ‘पाण्डित्यं निर्विद्य’ इति एव प्राप्तं मौनम्। १०४६१अपि च ‘अमौनं च मौनं च निर्विद्य अथ ब्राह्मणः’ इति अत्र तावत् न ब्राह्मणत्वं विधीयते, प्राक् एव प्राप्तत्वात्। तस्मात् ‘अथ ब्राह्मणः’ इति प्रशंसावादः, तथा एव ‘अथ मुनिः’ इति अपि भवितुं अर्हति, समाननिर्देशत्वात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१०४६२–१०४६३
७२३१०४६४–१०४६५सहकार्यन्तरविधिः इति। विद्यासहकारिणो मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवत् विधिः एव आश्रयितव्यः, अपूर्वत्वात्। ननु पाण्डित्यशब्देन एव मौनस्य अवगतत्वं उक्तं — न एषः दोषः, मुनिशब्दस्य ज्ञानातिशयार्थत्वात्, मननात् मुनिः इति च व्युत्पत्तिसम्भवात्, १०४६६–१०४६७‘मुनीनां अपि अहं व्यासः’(भ.गी.१०.३७) इति च प्रयोगदर्शनात्। ननु मुनिशब्दः उत्तमाश्रमवचनोऽपि श्रूयते ‘गार्हस्थ्यं आचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थं’ इति अत्र — १०४६८न, ‘वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवः’ इत्यादिषु व्यभिचारदर्शनात्। १०४६९इतराश्रमसन्निधानात् तु पारिशेष्यात् तत्र उत्तमाश्रमोपादानं, ज्ञानप्रधानत्वात् उत्तमाश्रमस्य। १०४७०तस्मात् बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयं इदं मौनं ज्ञानातिशयरूपं विधीयते। १०४७१यत् तु बाल्यं एव विधेः पर्यवसानं इति, तथापि अपूर्वत्वात् मुनित्वस्य विधेयत्वं आश्रीयते — मुनिः स्यात् इति। १०४७२निर्वेदनीयत्वनिर्देशात् अपि मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवत् विधेयत्वाश्रयणम्। १०४७३तद्वतः विद्यावतः संन्यासिनः। १०४७४कथं च विद्यावतः संन्यासिनः इति अवगम्यते ? १०४७५तत् अधिकारात् — १०४७६आत्मानं विदित्वा पुत्राद्येषणाभ्यो व्युत्थाय ‘अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति’ इति। ननु सति विद्यावत्त्वे प्राप्नोति एव तत्र अतिशयः, किं मौनविधिना — इति अतः आह — पक्षेण इति। १०४७७एतत् उक्तं भवति — यस्मिन् पक्षे भेददर्शनप्राबल्यात् न प्राप्नोति, तस्मिन् एषः विधिः इति। १०४७८विध्यादिवत् — १०४७९यथा ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत’ इति एवंजातीयके विध्यादौ सहकारित्वेन अग्न्यन्वाधानादिकं अङ्गजातं विधीयते, एवं अविधिप्रधाने अपि अस्मिन् विद्यावाक्ये मौनविधिः इत्यर्थः॥४७॥१०४८०
७२४१०४८१एवं बाल्यादिविशिष्टे कैवल्याश्रमे श्रुतिमति विद्यमाने, कस्मात् छान्दोग्ये गृहिणा उपसंहारः ‘अभिसमावृत्य कुटुम्बे’(छा.उ.८.१५.१) इति अत्र ? १०४८२तेन हि उपसंहरन् तद्विषयं आदरं दर्शयति — इति अतः उत्तरं पठति —१०४८३
७२५१०४८४तुशब्दो विशेषणार्थः। कृत्स्नभावोऽस्य विशेष्यते। बहुलायासानि हि बहूनि आश्रमकर्माणि यज्ञादीनि तं प्रति कर्तव्यतया उपदिष्टानि, १०४८५आश्रमान्तरकर्माणि च यथासम्भवं अहिंसेन्द्रियसंयमादीनि तस्य विद्यन्ते। १०४८६तस्मात् गृहमेधिना उपसंहारो न विरुध्यते॥४८॥
७२६यथा मौनं गार्हस्थ्यं च एतौ आश्रमौ श्रुतिमन्तौ, एवं इतरौ अपि वानप्रस्थगुरुकुलवासौ। १०४८८दर्शिता हि पुरस्तात् श्रुतिः — ‘तपः एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः’(छा.उ.२.२३.१) इत्याद्याः। १०४८९तस्मात् चतुर्णां अपि आश्रमाणां उपदेशाविशेषात् तुल्यवत् विकल्पसमुच्चयाभ्यां प्रतिपत्तिः। १०४९०इतरेषां इति द्वयोः आश्रमयोः बहुवचनं वृत्तिभेदापेक्षया अनुष्ठातृभेदापेक्षया वा — इति द्रष्टव्यम्॥४९॥
७२७१०४९३‘तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्’(बृ.उ.३.५.१) इति बाल्यं अनुष्ठेयतया श्रूयते। तत्र १०४९४–१०४९५बालस्य भावः कर्म वा बाल्यं इति तद्धिते सति, बालभावस्य वयोविशेषस्य इच्छया सम्पादयितुं अशक्यत्वात्, १०४९६यथोपपादं मूत्रपुरीषत्वादि बालचरितं, अन्तर्गता वा भावविशुद्धिः अप्ररूढेन्द्रियत्वं दम्भदर्पादिरहितत्वं वा बाल्यं स्यात् इति संशयः। १०४९७किं तावत् प्राप्तं ? कामचारवादभक्षता यथोपपादमूत्रपुरीषत्वं च १०४९८प्रसिद्धतरं लोके बाल्यं इति तद्ग्रहणं युक्तम्। ननु पतितत्वादिदोषप्राप्तेः न युक्तं कामचारताद्याश्रयणं — १०४९९न; विद्यावतः संन्यासिनो वचनसामर्थ्यात् दोषनिवृत्तेः, १०५००पशुहिंसादिषु इव इति एवं प्राप्ते अभिधीयते —१०५०१
७२८१०५०२न, १०५०३वचनस्य गत्यन्तरसम्भवात्। १०५०४अविरुद्धे हि अन्यस्मिन् बाल्यशब्दाभिलप्ये लभ्यमाने, न विध्यन्तरव्याघातकल्पना युक्ता। १०५०५प्रधानोपकाराय च अङ्गं विधीयते। १०५०६ज्ञानाभ्यासः च प्रधानं इह यतीनां अनुष्ठेयम्। १०५०७न च सकलायां बालचर्यायां अङ्गीक्रियमाणायां ज्ञानाभ्यासः सम्भाव्यते। १०५०८तस्मात् आन्तरो भावविशेषो बालस्य अप्ररूढेन्द्रियत्वादिः इह बाल्यं आश्रीयते; १०५०९तत् आह — अनाविष्कुर्वन् इति। ज्ञानाध्ययनधार्मिकत्वादिभिः आत्मानं अविख्यापयन् दम्भदर्पादिरहितो भवेत् — १०५१०यथा बालः अप्ररूढेन्द्रियतया न परेषां आत्मानं आविष्कर्तुं ईहते, तद्वत्। १०५११एवं हि अस्य वाक्यस्य प्रधानोपकार्यर्थानुगमः उपपद्यते। १०५१२तथा च उक्तं स्मृतिकारैः — ‘यं न सन्तं न च असन्तं न अश्रुतं न बहुश्रुतम्। न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित् सः ब्राह्मणः॥ १०५१३गूढधर्माश्रितो विद्वान् अज्ञातचरितं चरेत्। १०५१४अन्धवत् जडवत् च अपि १०५१५मूकवत् च महीं चरेत्’(व॰स्मृ॰६-४०,४१), ‘अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारः’(व॰स्मृ॰१०-१२) इति च एवमादि॥५०॥
७२९१०५१७‘सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेः अश्ववत्’(ब्र.सू.३.४.२६) इति अतः आरभ्य उच्चावचं विद्यासाधनं अवधारितं; तत् फलं विद्या सिध्यन्ती १०५१८–१०५१९किं इह एव जन्मनि सिध्यति, उत कदाचित् अमुत्र अपि इति चिन्त्यते। किं तावत् प्राप्तं ? इह एव इति। किं कारणं ? १०५२०श्रवणादिपूर्विका हि विद्या। १०५२१न च कश्चित् अमुत्र मे विद्या जायतां इति अभिसन्धाय श्रवणादिषु प्रवर्तते। १०५२२समानः एव तु जन्मनि विद्याजन्म अभिसन्धाय एतेषु प्रवर्तमानो दृश्यते। १०५२३यज्ञादीनि अपि श्रवणादिद्वारेण एव विद्यां जनयन्ति, प्रमाणजन्यत्वात् विद्यायाः। १०५२४तस्मात् ऐहिकं एव विद्याजन्म इति एवं प्राप्ते वदामः —१०५२५
७३०ऐहिकं विद्याजन्म भवति, असति प्रस्तुतप्रतिबन्धः इति। १०५२६एतत् उक्तं भवति — यदा प्रक्रान्तस्य विद्यासाधनस्य कश्चित् प्रतिबन्धो न क्रियते १०५२७उपस्थितविपाकेन कर्मन् अन्तरेण, तदा इह एव विद्या उत्पद्यते। यदा तु खलु तत्प्रतिबन्धः क्रियते तदा अमुत्र इति। उपस्थितविपाकत्वं च कर्मणो देशकालनिमित्तोपनिपातात् भवति। १०५२८यानि च एकस्य कर्मणो विपाचकानि देशकालनिमित्तानि, तानि एव अन्यस्य अपि इति न नियन्तुं १०५२९शक्यते; यतो विरुद्धफलानि अपि कर्माणि भवन्ति। १०५३०शास्त्रं अपि अस्य कर्मणः इदं फलं भवति इति एतावति पर्यवसितं न देशकालनिमित्तविशेषं अपि सङ्कीर्तयति। १०५३१साधनवीर्यविशेषात् तु अतीन्द्रिया कस्यचित् शक्तिः आविर्भवति, तत्प्रतिबद्धा परस्य तिष्ठति। १०५३२न च अविशेषेण विद्यायां अभिसन्धिः न उत्पद्यते — इह अमुत्र वा मे विद्या जायतां इति, १०५३३अभिसन्धेः निरङ्कुशत्वात्। १०५३४श्रवणादिद्वारेण अपि विद्या उत्पद्यमाना प्रतिबन्धक्षयापेक्षया एव उत्पद्यते। १०५३५तथा च श्रुतिः दुर्बोधत्वं आत्मनो दर्शयति — १०५३६‘श्रवणाय अपि बहुभिः यो न लभ्यः १०५३७शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः। १०५३८आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः’(कः.उ.१.२.७) इति। १०५३९गर्भस्थः एव च वामदेवः प्रतिपेदे ब्रह्मभावं इति वदन्ती जन्मान्तरसञ्चितात् साधनात् जन्मान्तरे विद्योत्पत्तिं दर्शयति। १०५४०न हि गर्भस्थस्य एव ऐहिकं किञ्चित् साधनं सम्भाव्यते। १०५४१स्मृतौ अपि — ‘अप्राप्य योगसंसिद्धि कां गतिं कृष्ण गच्छति’(भ.गी.६.३७) इति अर्जुनेन पृष्टो भगवान् वासुदेवः ‘न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति’(भ.गी.६.४०) इति उक्त्वा, पुनः तस्य पुण्यलोकप्राप्तिं साधुकुले सम्भूतिं च अभिधाय, अनन्तरं ‘तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकं’(भ.गी.६.४३) इत्यादिना ‘अनेकजन्मसंसिद्धः ततो याति परां गतिं’(भ.गी.६.४५) इति अन्तेन एतत् एव दर्शयति। १०५४२तस्मात् ऐहिकं आमुष्मिकं वा विद्याजन्म प्रतिबन्धक्षयापेक्षया इति स्थितम्॥५१॥
७३१यथा मुमुक्षोः विद्यासाधनावलम्बिनः साधनवीर्यविशेषात् विद्यालक्षणे फले ऐहिकामुष्मिकफलत्वकृतो विशेषप्रतिनियमो दृष्टः, १०५४३–१०५४४एवं मुक्तिलक्षणे अपि उत्कर्षापकर्षकृतः कश्चित् विशेषप्रतिनियमः स्यात् — इति आशङ्क्य, आह — एवं मुक्तिफलानियम इति। १०५४५न खलु मुक्तिफले कश्चित् एवंभूतो विशेषप्रतिनियम आशङ्कितव्यः। १०५४६कुतः ? १०५४७तदवस्थावधृतेः — मुक्त्यवस्था हि सर्ववेदान्तेषु एकरूपा एव अवधार्यते। ब्रह्म एव हि मुक्त्यवस्था। न च ब्रह्मणोऽनेकाकारयोगोऽस्ति, एकलिङ्गत्वावधारणात् — ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) ‘सः एषः न इति न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) ‘यत्र न अन्यत् पश्यति’(छा.उ.७.२४.१) १०५४८–१०५५०‘ब्रह्म एव इदं अमृतं पुरस्तात्’(मु.उ.२.२.१२) ‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६), ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५), ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १०५५१अपि च विद्यासाधनं स्ववीर्यविशेषात् स्वफल एव विद्यायां कञ्चित् अतिशयं आसञ्जयेत्, १०५५२न विद्याफले मुक्तौ। १०५५३तत् हि असाध्यं नित्यसिद्धस्वभावं एव १०५५४विद्यया अधिगम्यते इति असकृत् अवादिष्म। १०५५५न च तस्यां अपि उत्कर्षनिकर्षात्मकोऽतिशयः उपपद्यते, निकृष्टायाः विद्यात्वाभावात्। उत्कृष्टा एव हि विद्या भवति। १०५५६तस्मात् तस्यां चिराचिरोत्पत्तिरूपोऽतिशयो भवन् भवेत्। १०५५७न तु मुक्तौ कश्चित् अतिशयसम्भवोऽस्ति। १०५५८विद्याभेदाभावात् अपि तत्फलभेदनियमाभावः, कर्मफलवत्। १०५५९न हि मुक्तिसाधनभूतायाः विद्यायाः कर्मणां इव भेदोऽस्ति। १०५६०सगुणासु तु विद्यासु ‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादि आसु गुणावापोद्वापवशात् भेदोपपत्तौ सत्यां, उपपद्यते यथास्वं फलभेदनियमः, कर्मफलवत् — १०५६१तथा च लिङ्गदर्शनं — ‘तं यथा यथा उपासते तत् एव भवति’ इति। १०५६२न एवं निर्गुणायां विद्यायां, गुणाभावात्। १०५६३तथा च स्मृतिः — ‘न हि गतिः अधिका अस्ति १०५६४कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्ति अतुल्यतां’(म.भा.१२.१९४.६०) इति। १०५६५–१०५६६तदवस्थावधृतेः तदवस्थावधृतेः इति पदाभ्यासः अध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति॥५२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
तृतीयोऽध्यायः॥