द्वितीयोऽध्यायः — प्रथमः पादः
२३५४०६०प्रथमे अध्याये — सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगतः उत्पत्तिकारणं, मृत्सुवर्णादयः इव घटरुचकादीनाम्। उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकारणं, मायावी इव मायायाः। प्रसारितस्य जगतः पुनः स्वात्मनि एव उपसंहारकारणं, अवनिः इव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य। ४०६१–४०६२सः एव च सर्वेषां न आत्मा — इति एतत् वेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितम्। ४०६३प्रधानादिकारणवादाः च अशब्दत्वेन निराकृताः। ४०६४इदानीं स्वपक्षे स्मृतिन्यायविरोधपरिहारः प्रधानादिवादानां च न्यायाभासोपबृंहितत्वं ४०६५प्रतिवेदान्तं च सृष्ट्यादिप्रक्रियायाः अविगीतत्वं इति अस्य अर्थजातस्य प्रतिपादनाय द्वितीयोऽध्यायः आरभ्यते। ४०६६तत्र प्रथमं तावत् स्मृतिविरोधं उपन्यस्य परिहरति —
२३६४०७०यत् उक्तं ब्रह्म एव सर्वज्ञं जगतः कारणं इति, तत् अयुक्तम्। ४०७१कुतः ? स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् — स्मृतिः च तन्त्राख्या ४०७२परमर्षिप्रणीता ४०७३शिष्टपरिगृहीता ४०७४अन्याः च तदनुसारिण्यः स्मृतयः, ताः ४०७५एवं सति अनवकाशाः प्रसज्येरन्। ४०७६तासु हि अचेतनं प्रधानं ४०७७स्वतन्त्रं जगतः कारणं उपनिबध्यते। ४०७८मन्वादिस्मृतयः तावत् चोदनालक्षणेन अग्निहोत्रादिना धर्मजातेन अपेक्षितं अर्थं समर्पयन्त्यः सावकाशाः भवन्ति — ४०७९अस्य वर्णस्य अस्मिन् काले अनेन विधानेन उपनयनं, ईदृशः च आचारः, इत्थं वेदाध्ययनं, इत्थं समावर्तनं, इत्थं सहधर्मचारिणीसंयोगः इति। ४०८०तथा पुरुषार्थान् च वर्णाश्रमधर्मान् नानाविधान् विदधति। ४०८१न एवं कपिलादिस्मृतीनां अनुष्ठेये विषये अवकाशोऽस्ति। ४०८२मोक्षसाधनं एव हि सम्यग्दर्शनं अधिकृत्य ताः प्रणीताः। ४०८३यदि तत्र अपि अनवकाशाः स्युः, आनर्थक्यं एव आसां प्रसज्येत। ४०८४तस्मात् तदविरोधेन वेदान्ताः व्याख्यातव्याः। ४०८५कथं पुनः ईक्षत्यादिभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्म एव सर्वज्ञं जगतः कारणं इति अवधारितः श्रुत्यर्थः स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गेन पुनः आक्षिप्यते ? ४०८६भवेत् अयं अनाक्षेपः स्वतन्त्रप्रज्ञानां; ४०८७परतन्त्रप्रज्ञाः तु प्रायेण जनाः स्वातन्त्र्येण श्रुत्यर्थं अवधारयितुं अशक्नुवन्तः प्रख्यातप्रणेतृकासु स्मृतिषु अवलम्बेरन्; ४०८८तद्बलेन च श्रुत्यर्थं प्रतिपित्सेरन्। ४०८९अस्मत् कृते च व्याख्याने न विश्वस्युः, ४०९०बहुमानात् स्मृतीनां प्रणेतृषु। ४०९१कपिलप्रभृतीनां च आर्षं ज्ञानं अप्रतिहतं स्मर्यते। ४०९२श्रुतिः च भवति ‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यः तं अग्रे ज्ञानैः बिभर्ति जायमानं च पश्येत्’(श्वे.उ.५.२) इति। तस्मात् न एषां मतं अयथार्थं शक्यं सम्भावयितुम्। तर्कावष्टम्भेन च एते अर्थं प्रतिष्ठापयन्ति। ४०९३–४०९५तस्मात् अपि स्मृतिबलेन वेदान्ताः व्याख्येया इति पुनः आक्षेपः॥
२३७४०९६तस्य समाधिः — ‘न अन्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्’ इति। ४०९७यदि स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गेन ईश्वरकारणवादः आक्षिप्येत, ४०९८एवं अपि अन्याः ईश्वरकारणवादिन्यः स्मृतयोऽनवकाशाः प्रसज्येरन्। ४०९९ताः उदाहरिष्यामः — ४१००‘यत् तत् सूक्ष्मं अविज्ञेयं’ इति परं ब्रह्म प्रकृत्य, ४१०१‘सः हि अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञः च इति कथ्यते’ इति च उक्त्वा, ४१०२‘तस्मात् अव्यक्तं उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम’(म॰भा॰१२-३३४-२९,३०,३१) इत्याह। ४१०३तथा अन्यत्र अपि ‘अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन् निर्गुणे सम्प्रलीयते’(म॰भा॰१२-३३९-३१) इत्याह। ४१०४‘अतः च संक्षेपं इमं शृणुध्वं नारायणः सर्वं इदं ४१०५पुराणः। ४१०६सः सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले च तत् अत्ति भूयः’(ब्र॰पु॰१-१-१७४) इति पुराणे। ४१०७भगवद्गीतासु च — ‘अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयः तथा’(भ.गी.७.६) इति। ४१०८परमात्मानं एव च प्रकृत्या आपस्तम्बः पठति — ‘तस्मात् कायाः प्रभवन्ति सर्वे सः मूलं शाश्वतिकः सः नित्यः’(आ.ध.सू.१.८.२३.२) इति। ४१०९–४११०एवं अनेकशः स्मृतिषु अपि ईश्वरः कारणत्वेन उपादानत्वेन च प्रकाश्यते। स्मृतिबलेन प्रत्यवतिष्ठमानस्य स्मृतिबलेन एव उत्तरं वक्ष्यामि इति अतः अयं अन्यस्मृत्यनवकाशदोषोपन्यासः। ४१११दर्शितं तु श्रुतीनां ईश्वरकारणवादं प्रति तात्पर्यम्। ४११२विप्रतिपत्तौ च स्मृतीनां अवश्यकर्तव्ये अन्यतरपरिग्रहे अन्यतरपरित्यागे च श्रुत्यनुसारिण्यः स्मृतयः प्रमाणम्। अनपेक्ष्याः इतराः। ४११३तत् उक्तं प्रमाणलक्षणे — ४११४‘विरोधे तु अनपेक्षं स्यात् असति हि अनुमानं’(जै.सू.१.३.३) इति। ४११५न च अतीन्द्रियान् अर्थान् श्रुतिं अन्तरेण कश्चित् उपलभत इति ४११६शक्यं सम्भावयितुं, निमित्ताभावात्। शक्यं कपिलादीनां सिद्धानां अप्रतिहतज्ञानत्वात् इति चेत्, ४११७न। सिद्धेः अपि सापेक्षत्वात्। ४११८धर्मानुष्ठानापेक्षा हि सिद्धिः, ४११९सः च धर्मः चोदनालक्षणः। ४१२०–४१२१ततः च पूर्वसिद्धायाः चोदनायाः अर्थो न पश्चिमसिद्धपुरुषवचनवशेन अतिशङ्कितुं शक्यते। ४१२२सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायां अपि बहुत्वात् सिद्धानां प्रदर्शितेन प्रकारेण स्मृतिविप्रतिपत्तौ सत्यां न श्रुतिव्यपाश्रयात् अन्यत् निर्णयकारणं अस्ति। ४१२३परतन्त्रप्रज्ञस्य अपि न अकस्मात् स्मृतिविशेषविषयः पक्षपातो युक्तः, कस्यचित् क्वचित् पक्षपाते सति पुरुषं अतिवैश्वरूप्येण तत्त्वाव्यवस्थानप्रसङ्गात्। ४१२४–४१२५तस्मात् तस्य अपि स्मृतिविप्रतिपत्त्युपन्यासेन श्रुत्यनुसाराननुसारविषयविवेचनेन च सन्मार्गे प्रज्ञा सङ्ग्रहणीया। ४१२६या तु श्रुतिः कपिलस्य ज्ञानातिशयं प्रदर्शयन्ती प्रदर्शिता न तया श्रुतिविरुद्धं अपि कापिलं मतं श्रद्धातुं शक्यं, ४१२७कपिलं इति श्रुतिसामान्यमात्रत्वात्, ४१२८अन्यस्य च कपिलस्य सगरपुत्राणां प्रतप्तुः वासुदेवनाम्नः स्मरणात्, ४१२९अन्यार्थदर्शनस्य च प्राप्तिरहितस्य असाधकत्वात्। ४१३०भवति च अन्या मनोः माहात्म्यं प्रख्यापयन्ती श्रुतिः — ‘यत् वै किञ्च मनुः अवदत् तत् भेषजं’(तै.सं.२.२.१०.२) इति; ४१३१मनुना च ‘सर्वभूतेषु च आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि। सम्पश्यन् आत्मयाजी वै स्वाराज्यं अधिगच्छति’(मनु.स्मृ.१२.९१) इति सर्वात्मत्वदर्शनं प्रशंसता कापिलं मतं निन्द्यते इति गम्यते। ४१३२कपिलो हि न सर्वात्मत्वदर्शनं अनुमन्यते, आत्मभेदाभ्युपगमात्। ४१३३महाभारते अपि च — ४१३४–४१३५‘बहवः पुरुषाः ब्रह्मन् उत आहो एक एव तु’(म॰भा॰१२-३५०-१) इति विचार्य, ‘बहवः पुरुषाः राजन् साङ्ख्ययोगविचारिणां’ इति परपक्षं उपन्यस्य तद्व्युदासेन — ४१३६‘बहूनां पुरुषाणां हि यथा एका योनिः उच्यते’,‘ तथा तं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकं’(म॰भा॰१२-३५०-२६,२७) इति उपक्रम्य ४१३७‘मम अन्तरात्मा तव च ये च अन्ये देहसंस्थिताः। ४१३८सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ ४१३९न ग्राह्यः केनचित् क्वचित्॥’,४१४०‘विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः। ४१४१एकः चरति भूतेषु स्वैरचारी यथासुखं’(म॰भा॰१२-३५१-४,५) — इति सर्वात्मता एव निर्धारिता। ४१४२श्रुतिः च सर्वात्मतायां भवति — ‘यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत् विजानतः। तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वं अनुपश्यतः’(ई.उ.७) इति एवंविधा। ४१४३अतः च सिद्धं आत्मभेदकल्पनया अपि कपिलस्य तन्त्रं वेदविरुद्धं वेदानुसारिमनुवचनविरुद्धं च, न केवलं स्वतन्त्रप्रकृतिकल्पनया एव इति। ४१४४वेदस्य हि निरपेक्षं स्वार्थे प्रामाण्यं, रवेः इव रूपविषये। पुरुषवचसां तु मूलान्तरापेक्षं वक्तृस्मृतिव्यवहितं च इति विप्रकर्षः। ४१४५तस्मात् वेदविरुद्धे विषये स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो न दोषः॥१॥
२३८४१४६कुतः च स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो न दोषः ? —
२३९४१४७प्रधानात् इतराणि यानि प्रधानपरिणामत्वेन स्मृतौ कल्पितानि महदादीनि, न तानि वेदे लोके वा उपलभ्यन्ते। ४१४८भूतेन्द्रियाणि तावत् लोकवेदप्रसिद्धत्वात् शक्यन्ते स्मर्तुम्। ४१४९अलोकवेदप्रसिद्धत्वात् तु महदादीनां षष्ठस्य इव इन्द्रियार्थस्य न स्मृतिः अवकल्पते। ४१५०यत् अपि क्वचित् तत्परं इव श्रवणं अवभासते, तत् अपि अतत्परं व्याख्यातं — ‘आनुमानिकं अपि एकेषां’(ब्र.सू.१.४.१) इति अत्र। ४१५१कार्यस्मृतेः अप्रामाण्यात् कारणस्मृतेः अपि अप्रामाण्यं युक्तं इत्यभिप्रायः। ४१५२तस्मात् अपि न स्मृत्यनवकाशप्रसङ्गो दोषः। ४१५३तर्कावष्टम्भं तु ‘न विलक्षणत्वात्’(ब्र.सू.२.१.४) इति आरभ्य उन्मथिष्यति॥२॥
२४०४१५५एतेन साङ्ख्यस्मृतिप्रत्याख्यानेन, योगस्मृतिः अपि प्रत्याख्याता द्रष्टव्या इति अतिदिशति। ४१५६तत्र अपि श्रुतिविरोधेन प्रधानं स्वतन्त्रं एव कारणं, महदादीनि च कार्याणि अलोकवेदप्रसिद्धानि कल्प्यन्ते। ४१५७ननु एवं सति समानन्यायत्वात् पूर्वेण एव एतत् गतं; किमर्थं पुनः अतिदिश्यते। ४१५८अस्ति हि अत्र अभ्यधिका आशङ्का — ४१५९सम्यग्दर्शनाभ्युपायो हि योगो वेदे विहितः — ‘श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५) इति; ४१६०‘त्रिः उन्नतं स्थाप्य समं शरीरं’(श्वे.उ.२.८) इत्यादिना च आसनादिकल्पनापुरःसरं बहुप्रपञ्चं योगविधानं श्वेताश्वतरोपनिषदि दृश्यते। ४१६१लिङ्गानि च वैदिकानि योगविषयाणि सहस्रशः उपलभ्यन्ते — ४१६२‘तां योगं इति मन्यन्ते स्थिरां इन्द्रियधारणां’(कः.उ.२.३.११) इति, ४१६३‘विद्यां एतां योगविधिं च कृत्स्नं’(कः.उ.२.३.१८) इति च एवमादीनि। ४१६४योगशास्त्रे अपि — ‘अथ तत्त्वदर्शनोपायो योगः’ इति सम्यग्दर्शनाभ्युपायत्वेन एव योगोऽङ्गीक्रियते। ४१६५–४१६६अतः सम्प्रतिपन्नार्थैकदेशत्वात् अष्टकादिस्मृतिवत् योगस्मृतिः अपि अनपवदनीया भविष्यति इति — ४१६७इयं अभ्यधिका शङ्कातिदेशेन निवर्त्यते, ४१६८अर्थैकदेशसम्प्रतिपत्तौ अपि अर्थैकदेशविप्रतिपत्तेः पूर्वोक्तायाः दर्शनात्। ४१६९सतीषु अपि अध्यात्मविषयासु बह्वीषु स्मृतिषु ४१७०साङ्ख्ययोगस्मृत्योः एव निराकरणे यत्नः कृतः। साङ्ख्ययोगौ हि परमपुरुषार्थसाधनत्वेन लोके प्रख्यातौ, ४१७१शिष्टैः च परिगृहीतौ, ४१७२लिङ्गेन च श्रौतेन उपबृंहितौ — ‘तत् कारणं साङ्ख्ययोगाभिपन्नं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः’(श्वे.उ.६.१३) इति। ४१७३निराकरणं तु — न साङ्ख्यज्ञानेन वेदनिरपेक्षेण योगमार्गेण वा निःश्रेयसं अधिगम्यते इति। ४१७४श्रुतिः हि वैदिकात् आत्मैकत्वविज्ञानात् अन्यत् निःश्रेयससाधनं वारयति — ‘तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति। ४१७५द्वैतिनो हि ते साङ्ख्याः योगाः च न आत्मैकत्वदर्शिनः। ४१७६यत् तु दर्शनं उक्तं ‘तत् कारणं साङ्ख्ययोगाभिपन्नं’ इति, वैदिकं एव तत्र ज्ञानं ध्यानं च साङ्ख्ययोगशब्दाभ्यां अभिलप्येते ४१७७प्रत्यासत्तेः इति अवगन्तव्यम्। ४१७८येन तु अंशेन न विरुध्येते, तेन इष्टं एव साङ्ख्ययोगस्मृत्योः सावकाशत्वं; ४१७९तत् यथा — ‘असङ्गो हि अयं पुरुषः’(बृ.उ.४.३.१६) इति एवमादिश्रुतिप्रसिद्धं एव पुरुषस्य विशुद्धत्वं निर्गुणपुरुषनिरूपणेन साङ्ख्यैः अभ्युपगम्यते। तथा यौगैः अपि ‘अथ परिव्राट् विवर्णवासाः मुण्डोऽपरिग्रहः’(जा.उ.५) इति एवमादि श्रुतिप्रसिद्धं एव निवृत्तिनिष्ठत्वं प्रव्रज्याद्युपदेशेन अनुगम्यते। ४१८०एतेन सर्वाणि तर्कस्मरणानि प्रतिवक्तव्यानि। ४१८१तानि अपि तर्कोपपत्तिभ्यां तत्त्वज्ञानाय उपकुर्वन्ति इति चेत्, ४१८२उपकुर्वन्तु नाम। ४१८३तत्त्वज्ञानं तु वेदान्तवाक्येभ्यः एव भवति — ४१८४‘न अवेदवित् मनुते तं बृहन्तं’(तै.ब्रा.३.१२.९.७) ‘तं तु औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि’(बृ.उ.३.९.२६) इति एवमादिश्रुतिभ्यः॥३॥
२४१४१८६ब्रह्म अस्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिः च इति अस्य पक्षस्य आक्षेपः स्मृतिनिमित्तः परिहृतः; तर्कनिमित्त इदानीं आक्षेपः परिह्रियते। ४१८७–४१८८कुतः पुनः अस्मिन् अवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्य आक्षेपस्य अवकाशः ? ननु धर्मः इव ब्रह्मणि अपि अनपेक्ष आगमो भवितुं अर्हति; — ४१८९भवेत् अयं अवष्टम्भो यदि प्रमाणान्तरानवगाह्य आगममात्रप्रमेयोऽयं अर्थः स्यात् अनुष्ठेयरूप इव धर्मः। परिनिष्पन्नरूपं तु ब्रह्म अवगम्यते। परिनिष्पन्ने च वस्तुनि प्रमाणान्तराणां अस्ति अवकाशो यथा पृथिव्यादिषु। ४१९०यथा च श्रुतीनां परस्परविरोधे सति एकवशेन इतरा नीयन्ते, एवं प्रमाणान्तरविरोधे अपि तत् वशेन एव श्रुतिः नीयेत। ४१९१दृष्टसाम्येन च अदृष्टं अर्थं समर्थयन्ती युक्तिः अनुभवस्य सन्निकृष्यते, विप्रकृष्यते तु श्रुतिः ऐतिह्यमात्रेण स्वार्थाभिधानात्। ४१९२अनुभवावसानं च ब्रह्मविज्ञानं अविद्यायाः निवर्तकं ४१९३मोक्षसाधनं च दृष्टफलतया इष्यते। ४१९४श्रुतिः अपि — ‘श्रोतव्यो मन्तव्यः’ इति श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधती तर्कं अपि अत्र आदर्तव्यं दर्शयति। ४१९५अतः तर्कनिमित्तः पुनः आक्षेपः क्रियते ‘न विलक्षणत्वात् अस्य’ इति॥
२४२४१९६यत् उक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिः इति, तत् न उपपद्यते। ४१९७कस्मात् ? ४१९८विलक्षणत्वात् अस्य विकारस्य प्रकृत्याः — ४१९९इदं हि ब्रह्मकार्यत्वेन अभिप्रेयमाणं जगत् ब्रह्मविलक्षणं अचेतनं अशुद्धं च दृश्यते। ब्रह्म च जगद्विलक्षणं चेतनं शुद्धं च श्रूयते। ४२००न च विलक्षणत्वे प्रकृतिविकारभावो दृष्टः। ४२०१न हि रुचकादयो विकाराः मृत्प्रकृतिका भवन्ति, शरावादयो वा सुवर्णप्रकृतिकाः। ४२०२मृदा एव तु मृदन्विता विकाराः क्रियन्ते, सुवर्णेन च सुवर्णान्विताः। ४२०३तथा इदं अपि जगत् अचेतनं सुखदुःखमोहान्वितं सत् अचेतनस्य एव सुखदुःखमोहात्मकस्य कारणस्य कार्यं भवितुं अर्हति, ४२०४न विलक्षणस्य ४२०५ब्रह्मणः। ब्रह्मविलक्षणत्वं च अस्य जगतोऽशुद्ध्यचेतनत्वदर्शनात् अवगन्तव्यम्। ४२०६अशुद्धं हि इदं जगत्, सुखदुःखमोहात्मकतया प्रीतिपरितापविषादादिहेतुत्वात् स्वर्गनरकाद्युच्चावचप्रपञ्चत्वात् च। ४२०७अचेतनं च इदं जगत्, चेतनं प्रति कार्यकरणभावेन उपकरणभावोपगमात्। ४२०८न हि साम्ये सति उपकार्योपकारकभावो भवति। ४२०९–४२१०न हि प्रदीपौ परस्परस्य उपकुरुतः। ननु चेतनं अपि कार्यकरणं स्वामिभृत्यन्यायेन भोक्तुः उपकरिष्यति। ४२११न, स्वामिभृत्ययोः अपि अचेतनांशस्य एव चेतनं प्रत्युपकारकत्वात्। ४२१२–४२१३यो हि एकस्य चेतनस्य परिग्रहो बुद्ध्यादिः अचेतनभागः सः एव अन्यस्य चेतनस्य उपकरोति, न तु स्वयं एव चेतनः चेतनान्तरस्य उपकरोति अपकरोति वा। ४२१४निरतिशया हि अकर्तारः चेतनाः इति साङ्ख्याः मन्यन्ते। ४२१५तस्मात् अचेतनं कार्यकरणम्। ४२१६न च काष्ठलोष्टादीनां चेतनत्वे किञ्चित् प्रमाणं अस्ति। ४२१७प्रसिद्धः च अयं चेतनाचेतनविभागो लोके। ४२१८तस्मात् ब्रह्मविलक्षणत्वात् न इदं जगत् तत्प्रकृतिकम्। ४२१९योऽपि कश्चित् आचक्षीत — श्रुत्वा ४२२०जगतः चेतनप्रकृतिकतां, तद्बलेन एव समस्तं जगत् चेतनं अवगमयिष्यामि, प्रकृतिरूपस्य विकारे अन्वयदर्शनात्; ४२२१अविभावनं तु चैतन्यस्य परिणामविशेषात् भविष्यति। ४२२२यथा स्पष्टचैतन्यानां अपि आत्मनां स्वापमूर्छाद्यवस्थासु चैतन्यं न विभाव्यते, एवं काष्ठलोष्टादीनां अपि चैतन्यं न विभावयिष्यते। ४२२३एतस्मात् एव च विभावितत्वाविभावितत्वकृतात् विशेषात् रूपादिभावाभावाभ्यां च कार्यकरणानां आत्मनां च चेतनत्वाविशेषे अपि गुणप्रधानभावो न विरोत्स्यते। ४२२४यथा च पार्थिवत्वाविशेषे अपि मांससूपौदनादीनां प्रत्यात्मवर्तिनो विशेषात् परस्परोपकारित्वं भवति, एवं इह अपि भविष्यति। ४२२५प्रविभागप्रसिद्धिः अपि अतः एव न विरोत्स्यते इति — ४२२६तेन अपि कथञ्चित् चेतनाचेतनत्वलक्षणं विलक्षणत्वं परिह्रियेत; शुद्ध्यशुद्धित्वलक्षणं तु विलक्षणत्वं नैव परिह्रियते। ४२२७न च इतरत् अपि विलक्षणत्वं परिहर्तुं शक्यते इत्याह — तथात्वं च शब्दात् इति। ४२२८अनवगम्यमानं एव हि इदं लोके समस्तस्य वस्तुनः चेतनत्वं चेतनप्रकृतिकत्वश्रवणात् शब्दशरणतया केवलया उत्प्रेक्ष्यते। ४२२९तत् च शब्देन एव विरुध्यते, यतः शब्दात् अपि तथात्वं अवगम्यते। तथात्वं इति प्रकृतिविलक्षणत्वं कथयति। शब्दः एव ‘विज्ञानं च अविज्ञानं च’(तै.उ.२.६.१) इति कस्यचित् विभागस्य अचेतनतां श्रावयन् चेतनात् ब्रह्मणो विलक्षणं अचेतनं जगत् श्रावयति॥४॥४२३०
२४३४२३१ननु चेतनत्वं अपि क्वचित् अचेतनत्वाभिमतानां भूतेन्द्रियाणां श्रूयते — यथा ‘मृत् अब्रवीत्’ ‘आपोऽब्रुवन्’(श.ब्रा.६.१.३.२.४) इति ‘तत् तेजः ऐक्षत’(छा.उ.६.२.३),‘ताः आप ऐक्षन्त’(छा.उ.६.२.४) इति च एवमाद्या भूतविषया चेतनत्वश्रुतिः। इन्द्रियविषया अपि — ४२३२‘ते ह इमे प्राणाः अहंश्रेयसे विवदमानाः ब्रह्म जग्मुः’(बृ.उ.६.१.७) इति, ‘ते ह वाचं ऊचुः त्वं न उद्गाय इति’(बृ.उ.१.३.२) इति एवमादि इन्द्रियविषया इति। ४२३३अतः उत्तरं पठति —
२४४४२३४तुशब्दः आशङ्कां अपनुदति। ४२३५–४२३६न खलु ‘मृत् अब्रवीत्’ इति एवंजातीयकया श्रुत्या भूतेन्द्रियाणां चेतनत्वं आशङ्कनीयं, यतोऽभिमानिव्यपदेशः एषः; ४२३७मृदाद्यभिमानिन्यो वागाद्यभिमानिन्यः च चेतना देवता वदनसंवदनादिषु चेतनोचितेषु व्यवहारेषु व्यपदिश्यन्ते, न भूतेन्द्रियमात्रम्। ४२३८कस्मात् ? विशेषानुगतिभ्यां — ४२३९विशेषो हि भोक्तॄणां भूतेन्द्रियाणां च चेतनाचेतनप्रविभागलक्षणः प्राक् अभिहितः। ४२४०सर्वचेतनतायां च असौ न उपपद्येत। ४२४१अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवादे करणमात्राशङ्काविनिवृत्तये अधिष्ठातृचेतनपरिग्रहाय देवताशब्देन विशिंषन्ति — ‘एताः ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमानाः’ इति, ‘ताः वा एताः सर्वा देवताः प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा’(कौ.उ.२.१२) इति च। ४२४२अनुगताः च सर्वत्र अभिमानिन्यः चेतनाः देवता मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणादिभ्योऽवगम्यन्ते — ४२४३‘अग्निः वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्’(ऐ.आ.२.४.२.४) इति एवं आदिका च श्रुतिः करणेषु अनुग्राहिकां देवतां अनुगतां दर्शयति। ४२४४प्राणसंवादवाक्यशेषे च — ‘ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरं एत्य ऊचुः’(छा.उ.५.१.७) इति श्रेष्ठत्वनिर्धारणाय प्रजापतिगमनं, तद्वचनात् च एकैकोत्क्रमणेन अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणश्रैष्ठ्यप्रतिपत्तिः, तस्मै बलिहरणं इति च एवंजातीयकोऽस्मदादिषु इव व्यवहारोऽनुगम्यमानोऽभिमानिव्यपदेशं द्रढयति। ४२४५‘तत् तेजः ऐक्षत’ इति अपि परस्याः एव देवतायाः अधिष्ठात्र्याः स्वविकारेषु अनुगतायाः इयं ईक्षा व्यपदिश्यत इति द्रष्टव्यम्। ४२४६तस्मात् विलक्षणं एव इदं ब्रह्मणो जगत्; ४२४७विलक्षणत्वात् च न ब्रह्मप्रकृतिकम्॥५॥४२४८
२४५— इति आक्षिप्ते, प्रतिविधत्ते —
२४६४२४९तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ४२५०यत् उक्तं विलक्षणत्वात् न इदं जगत् ब्रह्मप्रकृतिकं इति, न अयं एकान्तः; ४२५१दृश्यते हि लोके — चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः पुरुषादिभ्यो विलक्षणानां केशनखादीनां उत्पत्तिः, अचेतनत्वेन च प्रसिद्धेभ्यो गोमयादिभ्यो वृश्चिकादीनाम्। ४२५२ननु अचेतनानि एव पुरुषादिशरीराणि अचेतनानां केशनखादीनां कारणानि, अचेतनानि एव च वृश्चिकादिशरीराणि अचेतनानां गोमयादीनां कार्याणि इति। ४२५३उच्यते — एवं अपि किञ्चित् अचेतनं चेतनस्य आयतनभावं उपगच्छति किञ्चित् न इति अस्ति एव वैलक्षण्यम्। ४२५४महान् च अयं पारिणामिकः स्वभावविप्रकर्षः पुरुषादीनां केशनखादीनां च स्वरूपादिभेदात्, तथा गोमयादीनां वृश्चिकादीनां च। ४२५५अत्यन्तसारूप्ये च प्रकृतिविकारभाव एव प्रलीयेत। ४२५६अथ उच्येत — अस्ति कश्चित् पार्थिवत्वादिस्वभावः पुरुषादीनां केशनखादिषु अनुवर्तमानो गोमयादीनां च वृश्चिकादिषु इति। ४२५७ब्रह्मणोऽपि तर्हि सत्तालक्षणः स्वभावः आकाशादिषु अनुवर्तमानो दृश्यते। ४२५८विलक्षणत्वेन च कारणेन ब्रह्मप्रकृतिकत्वं जगतो दूषयता किं अशेषस्य ब्रह्मस्वभावस्य अननुवर्तनं विलक्षणत्वं अभिप्रेयते, उत यस्य कस्यचित्, अथ चैतन्यस्य इति वक्तव्यम्। ४२५९प्रथमे विकल्पे समस्तप्रकृतिविकारभावोच्छेदप्रसङ्गः। ४२६०न हि असति अतिशये प्रकृतिविकार इति भवति। ४२६१द्वितीये च असिद्धत्वम्। दृश्यते हि सत्तालक्षणो ब्रह्मस्वभावः आकाशादिषु अनुवर्तमानः इति उक्तम्। ४२६२तृतीये तु दृष्टान्ताभावः। ४२६३किं हि यत् चैतन्येन अनन्वितं तत् अब्रह्मप्रकृतिकं दृष्टं इति ब्रह्मकारणवादिनं प्रत्युदाह्रियेत, ४२६४समस्तस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मप्रकृतिकत्वाभ्युपगमात्। ४२६५आगमविरोधः तु प्रसिद्धः एव, चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिः च इति आगमतात्पर्यस्य प्रसाधितत्वात्। ४२६६यत् तु उक्तं परिनिष्पन्नत्वात् ब्रह्मणि प्रमाणान्तराणि सम्भवेयुः इति, तत् अपि मनोरथमात्रम्। रूपाद्यभावात् हि न अयं अर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः। लिङ्गाद्यभावात् च न अनुमानादीनाम्। ४२६७आगममात्रसमधिगम्यः एव तु अयं अर्थो धर्मवत्। ४२६८–४२६९तथा च श्रुतिः — ‘न एषा तर्केण मतिः आपनेया प्रोक्तानि एनेन एव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कः.उ.१.२.९) इति। ‘को अद्धा वेद कः इह प्रवोचत्’ ‘इयं विसृष्टिः यतः आबभूव’(ऋ.सं.१०.१२९.७) इति च एते ऋचौ सिद्धानां अपि ईश्वराणां दुर्बोधतां जगत्कारणस्य दर्शयतः। स्मृतिः अपि भवति — ४२७०‘अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तान् तर्केण योजयेत्’ इति, ४२७१‘अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं अविकार्योऽयं उच्यते’(भ.गी.२.२५) इति च, ४२७२‘न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। ४२७३अहं आदिः हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः’(भ.गी.१०.२) इति च एवंजातीयका। ४२७४यत् अपि श्रवणव्यतिरेकेण मननं विदधच्छब्द एव तर्कं अपि आदर्तव्यं दर्शयति इति उक्तं, ४२७५न अनेन मिषेण शुष्कतर्कस्य अत्र आत्मलाभः सम्भवति। ४२७६श्रुत्यनुगृहीत एव हि अत्र तर्कोऽनुभवाङ्गत्वेन आश्रीयते — ४२७७स्वप्नान्तबुद्धान्तयोः उभयोः इतरेतरव्यभिचारात् आत्मनोऽनन्वागतत्वं, ४२७८सम्प्रसादे च प्रपञ्चपरित्यागेन सदात्मना सम्पत्तेः निष्प्रपञ्चसदात्मत्वं, ४२७९प्रपञ्चस्य ब्रह्मप्रभवत्वात् कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेकः — इति एवंजातीयकः; ४२८०‘तर्काप्रतिष्ठानात् इति’(ब्र.सू.२.१.११) ति च केवलस्य तर्कस्य विप्रलम्भकत्वं दर्शयिष्यति। ४२८१योऽपि चेतनकारणश्रवणबलेन एव समस्तस्य जगतः चेतनतां उत्प्रेक्षेत, ४२८२तस्य अपि ‘विज्ञानं च अविज्ञानं च’(तै.उ.२.६.१) इति चेतनाचेतनविभागश्रवणं विभावनाविभावनाभ्यां चैतन्यस्य शक्यते एव योजयितुम्। ४२८३परस्य एव तु इदं अपि विभागश्रवणं न युज्यते। ४२८४कथं ? ४२८५परमकारणस्य हि अत्र समस्तजगदात्मना समवस्थानं श्राव्यते — ‘विज्ञानं च अविज्ञानं च अभवत्’ इति। ४२८६तत्र यथा चेतनस्य अचेतनभावो न उपपद्यते विलक्षणत्वात्, एवं अचेतनस्य अपि चेतनभावो न उपपद्यते। ४२८७–४२८८प्रत्युक्तत्वात् तु विलक्षणत्वस्य यथा श्रुत्या एव चेतनं कारणं ग्रहीतव्य भवति॥६॥
२४७४२९०यदि चेतनं शुद्धं शब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विपरीतस्य अचेतनस्य अशुद्धस्य शब्दादिमतः च कार्यस्य कारणं इष्येत, असत् तर्हि कार्यं प्राक् उत्पत्तेः इति प्रसज्येत। ४२९१अनिष्टं ४२९२च एतत् सत्कार्यवादिनः तव इति चेत् — ४२९३न एषः दोषः, प्रतिषेधमात्रत्वात्। प्रतिषेधमात्रं हि इदम्। न अस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्यं अस्ति। ४२९४न हि अयं प्रतिषेधः प्राक् उत्पत्तेः सत्त्वं कार्यस्य प्रतिषेद्धुं शक्नोति। ४२९५कथं ? ४२९६–४२९७यथा एव हि इदानीं अपि इदं कार्यं ४२९८कारणात्मना सत्, एवं प्राक् उत्पत्तेः अपि इति गम्यते। न हि इदानीं अपि इदं कार्यं कारणात्मानं अन्तरेण स्वतन्त्रं एव अस्ति — ‘सर्वं तं परात् आ अद्योऽन्यत्र आत्मनः सर्वं वेद’(बृ.उ.२.४.६) इत्यादिश्रवणात्। कारणात्मना तु सत्त्वं कार्यस्य प्राक् उत्पत्तेः अविशिष्टम्। ननु ४२९९शब्दादिहीनं ब्रह्म जगतः कारणम्। ४३००बाढं — ४३०१न तु शब्दादिमत्कार्यं कारणात्मना हीनं प्राक् उत्पत्तेः इदानीं वा अस्ति। ४३०२तेन न शक्यते वक्तुं प्राक् उत्पत्तेः असत्कार्यं इति। ४३०३विस्तरेण च एतत् कार्यकारणानन्यत्ववादे वक्ष्यामः॥७॥
२४८४३०५अत्र आह — ४३०६यदि स्थौल्यसावयवत्त्वाचेतनत्वपरिच्छिन्नत्वाशुद्ध्यादिधर्मकं कार्यं ४३०७ब्रह्मकारणकं अभ्युपगम्येत, तदा अपीतौ प्रलये प्रतिसंसृज्यमानं कार्यं कारणाविभागं आपद्यमानं कारणं आत्मीयेन धर्मेण दूषयेत् इति — अपीतौ कारणस्य अपि ब्रह्मणः कार्यस्य इव अशुद्ध्यादिरूपप्रसङ्गात् सर्वज्ञं ब्रह्म ४३०८–४३०९जगत्कारणं इति असमञ्जसं इदं औपनिषदं दर्शनम्। ४३१०–४३११अपि च समस्तस्य विभागस्य अविभागप्राप्तेः पुनरुत्पत्तौ नियमकारणाभावात् भोक्तृभोग्यादिविभागेन उत्पत्तिः न प्राप्नोति इति असमञ्जसम्। अपि च भोक्तॄणां परेण ब्रह्मणा अविभागं गतानां कर्मादिनिमित्तप्रलये अपि पुनः उत्पत्तौ अभ्युपगम्यमानायां मुक्तानां अपि पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गात् असमञ्जसम्। ४३१२अथ इदं जगत् अपीतौ अपि विभक्तं एव परेण ब्रह्मणा अवतिष्ठेत, एवं अपि अपीतिः च न सम्भवति कारणाव्यतिरिक्तं च कार्यं न सम्भवति इति असमञ्जसं एव इति॥८॥
२४९४३१३अत्र उच्यते —
२५०४३१४नैव अस्मदीये दर्शने किञ्चित् असामञ्जस्यं अस्ति। ४३१५यत् तावत् अभिहितं — कारणं अपिगच्छत् कार्यं कारणं आत्मीयेन धर्मेण दूषयेत् इति, ४३१६तद्दूषणम्। कस्मात् ? दृष्टान्तभावात् — सन्ति हि दृष्टान्ताः, यथा कारणं अपिगच्छत् कार्यं कारणं आत्मीयेन धर्मेण न दूषयति। ४३१७तत् यथा — शरावादयो मृत्प्रकृतिका विकाराः विभागावस्थायां उच्चावचमध्यमप्रभेदाः सन्तः पुनः प्रकृतिं अपिगच्छन्तो न तां आत्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति। रुचकादयः च सुवर्णविकाराः अपीतौ न सुवर्णं आत्मीयेन धर्मेण संसृजन्ति। पृथिवीविकारः चतुर्विधो भूतग्रामो न पृथिवीं अपीतौ आत्मीयेन धर्मेण संसृजति। ४३१८त्वत्पक्षस्य तु न कश्चित् दृष्टान्तोऽस्ति। ४३१९अपीतिः एव हि न सम्भवेत्, यदि कारणे कार्यं स्वधर्मेण एव अवतिष्ठेत। ४३२०अनन्यत्वे अपि कार्यकारणयोः, कार्यस्य कारणात्मत्वं, न तु कारणस्य कार्यात्मत्वं — ‘आरम्भणशब्दादिभ्यः’(ब्र.सू.२.१.१४) इति वक्ष्यामः। ४३२१अत्यल्पं च इदं उच्यते — कार्यं अपीतौ आत्मीयेन धर्मेण कारणं संसृजेत् इति। ४३२२स्थितौ अपि हि समानोऽयं प्रसङ्गः, ४३२३कार्यकारणयोः अनन्यत्वाभ्युपगमात्। ४३२४‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) ‘आत्मा एव इदं सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘ब्रह्म एव इदं अमृतं पुरस्तात्’(मु.उ.२.२.१२) ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म’(छा.उ.३.१४.१) इति एवमाद्याभिः हि श्रुतिभिः अविशेषेण त्रिषु अपि कालेषु कार्यस्य कारणात् अनन्यत्वं श्राव्यते। ४३२५तत्र यः परिहारः कार्यस्य तद्धर्माणां च अविद्याध्यारोपितत्वात् न तैः कारणं संसृज्यते इति, अपीतौ अपि सः समानः। ४३२६अस्ति च अयं अपरः दृष्टान्तः — यथा स्वयं प्रसारितया मायया मायावी त्रिषु अपि कालेषु न संस्पृश्यते, ४३२७अवस्तुत्वात्, ४३२८एवं परमात्मा अपि संसारमायया न संस्पृश्यते इति। ४३२९यथा च स्वप्नदृक् एकः स्वप्नदर्शनमायया न संस्पृश्यते, ४३३०–४३३१प्रबोधसम्प्रसादयोः अनन्वागतत्वात्, एवं अवस्थात्रयसाक्षी एकः अव्यभिचारी अवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न संस्पृश्यते। ४३३२मायामात्रं हि एतत्, यत् परमात्मनोऽवस्थात्रयात्मना अवभासनं, रज्ज्वा इव सर्पादिभावेन इति। ४३३३अत्र उक्तं वेदान्तार्थसम्प्रदायविद्भिः आचार्यैः — ‘अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते। अजं अनिद्रं अस्वप्नं अद्वैतं बुध्यते तदा’(मा.का.१.१६) इति। ४३३४तत्र यत् उक्तं अपीतौ कारणस्य अपि कार्यस्य इव स्थौल्यादिदोषप्रसङ्गः इति, एतत् अयुक्तम्। ४३३५यत् पुनः एतत् उक्तं — समस्तस्य विभागस्य अविभागप्राप्तेः पुनः विभागेन उत्पत्तौ नियमकारणं न उपपद्यते इति, ४३३६अयं अपि अदोषः, दृष्टान्तभावात् एव — ४३३७यथा हि सुषुप्तिसमाध्यादौ अपि सत्यां स्वाभाविक्यां अविभागप्राप्तौ मिथ्याज्ञानस्य अनपोदितत्वात् पूर्ववत् पुनः प्रबोधे विभागो भवति, एवं इह अपि भविष्यति। ४३३८श्रुतिः च अत्र भवति — ‘इमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामहे इति,’(छा.उ.६.९.२) ४३३९‘ते ४३४०इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दꣳशो वा मशको वा यत् यत् भवन्ति तदा भवन्ति’(छा.उ.६.९.३) इति। ४३४१यथा हि अविभागे अपि परमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धो विभागव्यवहारः ४३४२स्वप्नवत् अव्याहतः स्थितौ दृश्यते, एवं अपीतौ अपि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धा एव विभागशक्तिः अनुमास्यते। ४३४३एतेन मुक्तानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः प्रत्युक्तः, ४३४४सम्यग्ज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्य अपोदितत्वात्। ४३४५यः पुनः अयं अन्ते अपरः विकल्पः उत्प्रेक्षितः — अथ इदं जगत् अपीतौ अपि विभक्तं एव परेण ब्रह्मणा अवतिष्ठेत इति, सोऽपि अनभ्युपगमात् एव प्रतिषिद्धः। ४३४६तस्मात् समञ्जसं इदं औपनिषदं दर्शनम्॥९॥
२५१४३४८स्वपक्षे च एते प्रतिवादिनः साधारणा दोषाः प्रादुः स्युः। ४३४९–४३५०कथं इत्युच्यते — ४३५१यत् तावत् अभिहितं, विलक्षणत्वात् न इदं जगत् ब्रह्मप्रकृतिकं इति प्रधानप्रकृतिकतायां अपि समानं एतत्, शब्दादिहीनात् प्रधानात् शब्दादिमतो जगतः उत्पत्त्यभ्युपगमात्। ४३५२अतः एव च विलक्षणकार्योत्पत्त्यभ्युपगमात् समानः प्राक् उत्पत्तेः असत्कार्यवादप्रसङ्गः। ४३५३तथा अपीतौ कार्यस्य कारणाविभागाभ्युपगमात् तद्वत् प्रसङ्गोऽपि समानः। ४३५४तथा मृदितसर्वविशेषेषु विकारेषु अपीतौ अविभागात्मतां गतेषु, इदं अस्य पुरुषस्य उपादानं इदं अस्य इति प्राक् प्रलयात् प्रतिपुरुषं ये नियता भेदाः, न ते तथा एव पुनरुत्पत्तौ नियन्तुं शक्यन्ते, कारणाभावात्। ४३५५विना एव च कारणेन नियमे अभ्युपगम्यमाने कारणाभावसाम्यात् मुक्तानां अपि पुनर्बन्धप्रसङ्गः। ४३५६अथ केचित् भेदाः अपीतौ अविभागं आपद्यन्ते केचित् न इति चेत् — ४३५७ये न आपद्यन्ते, तेषां प्रधानकार्यत्वं न प्राप्नोति; ४३५८–४३५९इति एवं एते दोषाः साधारणत्वात् न अन्यतरस्मिन् पक्षे चोदयितव्याः भवन्ति इति अदोषतां एव एषां द्रढयति — अवश्याश्रयितव्यत्वात्॥१०॥
२५२४३६२इतः च न आगमगम्ये अर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यं; ४३६३यस्मात् निरागमाः ४३६४पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनाः तर्काः अप्रतिष्ठिताः भवन्ति, ४३६५उत्प्रेक्षायाः निरङ्कुशत्वात्। ४३६६तथा हि — कैश्चित् अभियुक्तैः यत्नेन उत्प्रेक्षिताः तर्काः अभियुक्ततरैः अन्यैः आभास्यमानाः दृश्यन्ते। तैः अपि उत्प्रेक्षिताः सन्तः ततोऽन्यैः आभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यं आश्रयितुं, पुरुषमतिवैरूप्यात्। ४३६७अथ कस्यचित् प्रसिद्धमाहात्म्यस्य कपिलस्य अन्यस्य वा सम्मतः तर्कः प्रतिष्ठितं इति आश्रीयेत — ४३६८एवं अपि अप्रतिष्ठितत्वं एव। प्रसिद्धमाहात्म्याभिमतानां अपि तीर्थकराणां कपिलकणभुक्प्रभृतीनां परस्परविप्रतिपत्तिदर्शनात्। ४३६९अथ उच्येत — अन्यथा वयं अनुमास्यामहे, यथा न अप्रतिष्ठादोषो भविष्यति। ४३७०न हि प्रतिष्ठितः तर्कः एव नास्ति इति शक्यते वक्तुम्। ४३७१एतत् अपि हि तर्काणां अप्रतिष्ठितत्वं तर्केण एव प्रतिष्ठाप्यते, ४३७२केषाञ्चित् तर्काणां अप्रतिष्ठितत्वदर्शनेन अन्येषां अपि तज्जातीयानां तर्काणां अप्रतिष्ठितत्वकल्पनात्। ४३७३सर्वतर्काप्रतिष्ठायां च लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः। ४३७४अतीतवर्तमानाध्वसाम्येन हि अनागते अपि अध्वनि सुखदुःखप्राप्तिपरिहाराय प्रवर्तमानो लोको दृश्यते। ४३७५श्रुत्यर्थविप्रतिपत्तौ च अर्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थनिर्धारणं तर्केण एव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण क्रियते। ४३७६मनुः अपि च एवं मन्यते — ‘प्रत्यक्षं अनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम्। त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिं अभीप्सता’ इति ‘आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यः तर्केण अनुसन्धत्ते सः धर्मं वेद न इतरः’(मनु.स्मृ.१२.१०५,१०६) इति च ब्रुवन्। ४३७७अयं एव च तर्कस्य अलङ्कारः — यत् अप्रतिष्ठितत्वं नाम। ४३७८एवं हि सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यः तर्कः प्रतिपत्तव्यो भवति। ४३७९न हि पूर्वजो मूढः आसीत् इति आत्मना अपि मूढेन भवितव्यं इति किञ्चित् अस्ति प्रमाणम्। ४३८०तस्मात् न तर्काप्रतिष्ठानं दोषः इति चेत् — ४३८१एवं अपि अविमोक्षप्रसङ्गः। ४३८२यद्यपि क्वचित् विषये तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वं उपलक्ष्यते, ४३८३तथापि प्रकृते तावत् विषये प्रसज्यते एव अप्रतिष्ठितत्वदोषात् अनिर्मोक्षः तर्कस्य। ४३८४न हि इदं अतिगम्भीरं भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनं आगमं अन्तरेण उत्प्रेक्षितुं अपि शक्यम्। ४३८५रूपाद्यभावात् हि न अयं अर्थः प्रत्यक्षस्य गोचरः, लिङ्गाद्यभावात् च न अनुमानादीनां इति च अवोचाम। ४३८६अपि च ४३८७सम्यग्ज्ञानात् मोक्षः इति सर्वेषां मोक्षवादिनां अभ्युपगमः। ४३८८तत् च सम्यग्ज्ञानं एकरूपं, वस्तुतन्त्रत्वात्। ४३८९एकरूपेण हि अवस्थितो योऽर्थः सः परमार्थः। लोके ४३९०तद्विषयं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं इत्युच्यते — यथा अग्निः उष्णः इति। ४३९१तत्र एवं सति सम्यग्ज्ञाने पुरुषाणां विप्रतिपत्तिः अनुपपन्ना। तर्कज्ञानानां तु अन्योन्यविरोधात् प्रसिद्धा विप्रतिपत्तिः। ४३९२यत् हि केनचित् तार्किकेण इदं एव सम्यग्ज्ञानं इति प्रतिष्ठापितं, तत् अपरेण व्युत्थाप्यते। तेन अपि प्रतिष्ठापितं ततोऽपरेण व्युत्थाप्यत इति च प्रसिद्धं लोके। ४३९३कथं एकरूपानवस्थितविषयं तर्कप्रभवं सम्यक् ज्ञानं भवेत्। ४३९४न च प्रधानवादी तर्कविदां उत्तम इति सर्वैः तार्किकैः परिगृहीतः, येन तदीयं मतं सम्यग्ज्ञानं इति प्रतिपद्येमहि। ४३९५न च शक्यन्ते अतीतानागतवर्तमानाः तार्किकाः एकस्मिन् देशे काले च समाहर्तुं, येन तत् मतिः एकरूपैकार्थविषया सम्यक् मतिः इति स्यात्। ४३९६वेदस्य तु नित्यत्वे विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे च सति व्यवस्थितार्थविषयत्वोपपत्तेः, तज्जनितस्य ज्ञानस्य सम्यक्त्वं अतीतानागतवर्तमानैः सर्वैः अपि तार्किकैः अपह्नोतुं अशक्यम्। ४३९७अतः सिद्धं अस्य एव औपनिषदस्य ज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानत्वम्। ४३९८अतोऽन्यत्र सम्यग्ज्ञानत्वानुपपत्तेः संसाराविमोक्षः एव प्रसज्येत। ४३९९अतः आगमवशेन आगमानुसारितर्कवशेन च चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिः च इति स्थितम्॥११॥
२५३४४०१वैदिकस्य दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वात् गुरुतरतर्कबलोपेतत्वात् वेदानुसारिभिः च कैश्चित् शिष्टैः ४४०२–४४०३केनचित् अंशेन परिगृहीतत्वात् प्रधानकारणवादं तावत् व्यपाश्रित्य ४४०४यः तर्कनिमित्तः आक्षेपो वेदान्तवाक्येषु उद्भावितः, सः परिहृतः। इदानीं अण्वादिवादव्यपाश्रयेण अपि कैश्चित् मन्दमतिभिः वेदान्तवाक्येषु पुनः तर्कनिमित्तः आक्षेपः आशङ्क्येत ४४०५इति अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेन अतिदिशति — ४४०६परिगृह्यन्ते इति परिग्रहाः। न परिग्रहाः अपरिग्रहाः। शिष्टानां अपरिग्रहाः शिष्टापरिग्रहाः। एतेन प्रकृतेन प्रधानकारणवादनिराकरणकारणेन। ४४०७शिष्टैः मनुव्यासप्रभृतिभिः केनचित् अपि अंशेन अपरिगृहीता ये अण्वादिकारणवादाः, ते अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता निराकृता द्रष्टव्याः। ४४०८तुल्यत्वात् निराकरणकारणस्य ४४०९न अत्र पुनः आशङ्कितव्यं किञ्चित् अस्ति। ४४१०तुल्यं अत्र अपि ४४११परमगम्भीरस्य जगत्कारणस्य तर्कानवगाह्यत्वं, तर्कस्य च अप्रतिष्ठितत्वं, अन्यथा अनुमाने अपि अविमोक्षः, आगमविरोधः च — इति एवंजातीयकं निराकरणकारणम्॥१२॥
२५४४४१३अन्यथा पुनः ब्रह्मकारणवादः तर्कबलेन एव आक्षिप्यते। ४४१४यद्यपि श्रुतिः प्रमाणं स्वविषये भवति, तथापि प्रमाणान्तरेण विषयापहारे अन्यपरा भवितुं अर्हति, ४४१५यथा मन्त्रार्थवादौ। ४४१६तर्कोऽपि स्वविषयात् अन्यत्र अप्रतिष्ठितः स्यात्, यथा धर्माधर्मयोः। ४४१७किं अतः यदि एवं ? ४४१८अतः इदं अयुक्तं, यत् प्रमाणान्तरप्रसिद्धार्थबाधनं श्रुतेः। ४४१९–४४२०कथं पुनः प्रमाणान्तरप्रसिद्धोऽर्थः श्रुत्या बाध्यते इति। अत्र उच्यते — ४४२१प्रसिद्धो हि अयं ४४२२भोक्तृभोग्यविभागो लोके — भोक्ता चेतनः शारीरः, भोग्याः शब्दादयो विषयाः इति। यथा भोक्ता देवदत्तः, भोज्यं ओदनः इति। ४४२३तस्य च विभागस्य अभावः प्रसज्येत, यदि भोक्ता भोग्यभावं आपद्येत भोग्यं वा भोक्तृभावं आपद्येत। ४४२४तयोः च इतरेतरभावापत्तिः परमकारणात् ब्रह्मणोऽनन्यत्वात् प्रसज्येत। ४४२५न च अस्य प्रसिद्धस्य विभागस्य बाधनं युक्तम्। ४४२६यथा तु अद्यत्वे भोक्तृभोग्ययोः विभागो दृष्टः, तथा अतीतानागतयोः अपि कल्पयितव्यः। ४४२७तस्मात् प्रसिद्धस्य अस्य भोक्तृभोग्यविभागस्य अभावप्रसङ्गात् अयुक्तं इदं ब्रह्मकारणतावधारणं इति चेत् कश्चित् चोदयेत्, ४४२८तं प्रति ब्रूयात् — स्यात् लोकवत् इति। ४४२९उपपद्यते एव अयं अस्मत्पक्षे अपि विभागः, एवं लोके दृष्टत्वात्। ४४३०तथा हि — समुद्रात् उदकात्मनोऽनन्यत्वे अपि तद्विकाराणां फेनवीचीतरङ्गबुद्बुदादीनां इतरेतरविभाग इतरेतरसंश्लेषादिलक्षणः च व्यवहारः उपलभ्यते। ४४३१न च समुद्रात् उदकात्मनोऽनन्यत्वे अपि तद्विकाराणां फेनतरङ्गादीनां इतरेतरभावापत्तिः भवति। ४४३२न च तेषां इतरेतरभावानापत्तौ अपि समुद्रात्मनोऽन्यत्वं भवति। ४४३३एवं इह अपि — न भोक्तृभोग्ययोः इतरेतरभावापत्तिः, न च परस्मात् ब्रह्मणोऽन्यत्वं भविष्यति। ४४३४यद्यपि भोक्ता न ब्रह्मणो विकारः ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) इति स्रष्टुः एव अविकृतस्य कार्यानुप्रवेशेन भोक्तृत्वश्रवणात्, ४४३५तथापि कार्यं अनुप्रविष्टस्य अस्ति उपाधिनिमित्तो विभागः आकाशस्य इव घटाद्युपाधिनिमित्तः — ४४३६इति अतः, परमकारणात् ब्रह्मणोऽनन्यत्वे अपि उपपद्यते भोक्तृभोग्यलक्षणो विभागः समुद्रतरङ्गादिन्यायेन इति उक्तम्॥१३॥४४३७
२५५४४३९अभ्युपगम्य च इमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं ‘स्यात् लोकवत्’ इति परिहारोऽभिहितः। न तु अयं विभागः परमार्थतोऽस्ति, ४४४०यस्मात् तयोः कार्यकारणयोः अनन्यत्वं अवगम्यते। ४४४१कार्यं आकाशादिकं बहुप्रपञ्चं जगत्। ४४४२कारणं परं ब्रह्म। ४४४३तस्मात् कारणात् परमार्थतोऽनन्यत्वं ४४४४व्यतिरेकेण अभावः कार्यस्य अवगम्यते। ४४४५कुतः ? ४४४६आरम्भणशब्दादिभ्यः। ४४४७आरम्भणशब्दः तावत् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्तापेक्षायां उच्यते — ‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातःꣳ स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिका इति एव सत्यं’(छा.उ.६.१.४) इति। ४४४८एतत् उक्तं भवति — एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृन्मयं घटशरावोदञ्चनादिकं मृदात्मकत्वाविशेषात् विज्ञातं भवेत्। ४४४९यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयं — वाचा एव केवलं अस्ति इति आरभ्यते — विकारः घटः शरावः उदञ्चनं च इति। न तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चित् अस्ति। नामधेयमात्रं हि एतत् अनृतम्। ४४५०मृत्तिका इति एव सत्यं — इति ४४५१एषः ब्रह्मणो दृष्टान्तः आम्नातः। ४४५२तत्र श्रुतात् वाचारम्भणशब्दात् दार्ष्टान्तिके अपि ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्यजातस्य अभावः इति गम्यते। ४४५३पुनः च तेजोबन्नानां ब्रह्मकार्यतां उक्त्वा तेजोबन्नकार्याणां तेजोबन्नव्यतिरेकेण अभावं ब्रवीति — ‘अपागात् अग्नेः अग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणि इति एव सत्यं’(छा.उ.६.४.१) इत्यादिना। ४४५४आरम्भणशब्दादिभ्यः इत्यादिशब्दात् ‘ऐतदात्म्यमिदꣳ सर्वं तत्सत्यꣳ सः आत्मा तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’(बृ.उ.२.४.६) ‘ब्रह्म एव इदं सर्वं’ ‘आत्मा एव इदꣳ सर्वं’(छा.उ.७.२५.२) ‘न इह नाना अस्ति किञ्चन’(बृ.उ.४.४.१९) इति एवमादि अपि आत्मैकत्वप्रतिपादनपरं वचनजातं उदाहर्तव्यम्। ४४५५न च अन्यथा एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सम्पद्यते। ४४५६तस्मात् यथा घटकरकाद्याकाशानां महाकाशात् अनन्यत्वं, यथा च मृगतृष्णिकोदकादीनां ऊषरादिभ्योऽनन्यत्वं, ४४५७दृष्टनष्टस्वरूपत्वात् ४४५८स्वरूपेण अनुपाख्यत्वात्। एवं अस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपञ्चजातस्य ब्रह्मव्यतिरेकेण अभावः इति द्रष्टव्यम्॥
२५६४४५९ननु अनेकात्मकं ब्रह्म। ४४६०यथा वृक्षोऽनेकशाखः, एवं अनेकशक्तिप्रवृत्तियुक्तं ब्रह्म। ४४६१अतः एकत्वं नानात्वं च उभयं अपि सत्यं एव — ४४६२यथा वृक्षः इति एकत्वं शाखा इति नानात्वम्। ४४६३–४४६४यथा च समुद्रात्मना एकत्वं फेनतरङ्गाद्यात्मना नानात्वं, यथा च मृदात्मना एकत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वम्। ४४६५तत्र एकत्वांशेन ज्ञानात् मोक्षव्यवहारः सेत्स्यति। नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रयौ लौकिकवैदिकव्यवहारौ सेत्स्यतः इति। ४४६६एवं च मृदादिदृष्टान्ताः अनुरूपा भविष्यन्ति इति। ४४६७न एवं स्यात् — ४४६८‘मृत्तिका इति एव सत्यं’ इति प्रकृतिमात्रस्य दृष्टान्ते सत्यत्वावधारणात्, ४४६९वाचारम्भणशब्देन च विकारजातस्य अनृतत्वाभिधानात्, ४४७०दार्ष्टान्तिके अपि ‘ऐतदात्म्यमिदꣳ सर्वं तत् सत्यं’ इति च परमकारणस्य एव एकस्य सत्यत्वावधारणात्, ४४७१‘सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’ इति च शारीरस्य ब्रह्मभावोपदेशात्। ४४७२स्वयं प्रसिद्धं हि एतत् शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं उपदिश्यते, न यत्नान्तरप्रसाध्यम्। ४४७३अतः च इदं शास्त्रीयं ब्रह्मात्मत्वं अवगम्यमानं स्वाभाविकस्य शारीरात्मत्वस्य बाधकं सम्पद्यते, रज्ज्वादिबुद्धयः इव सर्पादिबुद्धीनाम्। ४४७४बाधित च शारीरात्मत्वे तदाश्रयः समस्तः स्वाभाविको व्यवहारो बाधितो भवति, यत्प्रसिद्धये नानात्वांशोऽपरो ब्रह्मणः कल्प्येत। ४४७५दर्शयति च — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिना ब्रह्मात्मत्वदर्शिनं प्रति समस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य व्यवहारस्य अभावम्। ४४७६न च अयं व्यवहाराभावोऽवस्थाविशेषनिबन्धनोऽभिधीयते इति युक्तं वक्तुं, ४४७७‘तत् त्वं असि’ इति ब्रह्मात्मभावस्य अनवस्थाविशेषनिबन्धनत्वात्। ४४७८तस्करदृष्टान्तेन च अनृताभिसन्धस्य बन्धनं सत्याभिसन्ध च मोक्षं दर्शयन् एकत्वं एव एकं पारमार्थिकं दर्शयति, मिथ्याज्ञानविजृम्भितं च नानात्वम्। ४४७९उभयसत्यतायां हि कथं व्यवहारगोचरोऽपि जन्तुः अनृताभिसन्धः इति उच्येत। ४४८०‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) इति च भेददृष्टिं अपवदन् एतत् एव दर्शयति। ४४८१न च अस्मिन् दर्शने ज्ञानात् मोक्षः इति उपपद्यते, सम्यग्ज्ञानापनोद्यस्य कस्यचित् मिथ्याज्ञानस्य संसारकारणत्वेन अनभ्युपगमात्। ४४८२उभयसत्यतायां हि कथं एकत्वज्ञानेन नानात्वज्ञानं अपनुद्यते इत्युच्यते। ४४८३ननु एकत्वैकान्ताभ्युपगमे नानात्वाभावात् प्रत्यक्षादीनि लौकिकानि प्रमाणानि व्याहन्येरन्, निर्विषयत्वात्, ४४८४स्थाण्वादिषु इव पुरुषादिज्ञानानि। ४४८५तथा विधिप्रतिषेधशास्त्रं अपि भेदापेक्षत्वात् तदभावे व्याहन्येत। ४४८६मोक्षशास्त्रस्य अपि शिष्यशासित्रादि भेदापेक्षत्वात् तदभावे व्याघातः स्यात्। ४४८७कथं च अनृतेन मोक्षशास्त्रेण प्रतिपादितस्य आत्मैकत्वस्य सत्यत्वं उपपद्येत इति। ४४८८अत्र उच्यते — ४४८९न एषः दोषः, ४४९०सर्वव्यवहाराणां एव प्राक् ब्रह्मात्मताविज्ञानात् सत्यत्वोपपत्तेः, ४४९१स्वप्नव्यवहारस्य इव प्राक् प्रबोधात्। ४४९२यावत् हि न सत्यात्मैकत्वप्रतिपत्तिः तावत् प्रमाणप्रमेयफललक्षणेषु विकारेषु अनृतत्वबुद्धिः न कस्यचित् उत्पद्यते। ४४९३विकारान् एव तु ‘अहं’ ‘मम’ इति अविद्यया आत्मात्मीयेन भावेन सर्वो जन्तुः प्रतिपद्यते स्वाभाविकीं ब्रह्मात्मतां हित्वा। ४४९४तस्मात् प्राक् ब्रह्मात्मताप्रतिबोधात् उपपन्नः सर्वो लौकिको वैदिकः च व्यवहारः — ४४९५यथा सुप्तस्य ४४९६प्राकृतस्य जनस्य स्वप्ने उच्चावचान् भावान् पश्यतो निश्चितं एव प्रत्यक्षाभिमतं विज्ञानं भवति प्राक् प्रबोधात्, ४४९७न च प्रत्यक्षाभासाभिप्रायः तत्काले भवति, ४४९८तद्वत्। ४४९९कथं तु असत्येन वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रह्मात्मत्वस्य प्रतिपत्तिः उपपद्येत ? ४५००न हि रज्जुसर्पेण दष्टो म्रियते। ४५०१न अपि मृगतृष्णिकाम्भसा पानावगाहनादिप्रयोजनं क्रियते इति। ४५०२न एषः दोषः, ४५०३शङ्काविषादिनिमित्तमरणादिकार्योपलब्धेः, ४५०४स्वप्नदर्शनावस्थस्य च सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यदर्शनात्। ४५०५–४५०६तत्कार्यं अपि अनृतं एव इति चेत् ब्रूयात्, अत्र ब्रूमः — यद्यपि स्वप्नदर्शनावस्थस्य सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यं अनृतं, तथापि तदवगतिः सत्यं एव फलं, प्रतिबुद्धस्य अपि अबाध्यमानत्वात्। ४५०७न हि स्वप्नात् उत्थितः स्वप्नदृष्टं सर्पदंशनोदकस्नानादिकार्यं मिथ्या इति मन्यमानः तदवगतिं अपि मिथ्या इति मन्यते कश्चित्। ४५०८एतेन ४५०९–४५१०स्वप्नदृशोऽवगत्यबाधनेन देहमात्रात्मवादो दूषितो वेदितव्यः। ४५११तथा च श्रुतिः — ‘यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने’(छा.उ.५.२.८) इति असत्येन स्वप्नदर्शनेन सत्यायाः समृद्धेः प्रतिपत्तिं दर्शयति, तथा प्रत्यक्षदर्शनेषु केषुचित् अरिष्टेषु जातेषु ‘न चिरं इव जीविष्यति इति विद्यात्’ इति उक्त्वा ‘अथ स्वप्नाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति सः एनं हन्ति’(ऐ॰आ॰३-२-४) इत्यादिना तेन तेन असत्येन एव स्वप्नदर्शनेन सत्यं मरणं सूच्यते इति दर्शयति। ४५१२प्रसिद्धं च इदं लोके अन्वयव्यतिरेककुशलानां ईदृशेन स्वप्नदर्शनेन साध्वागमः सूच्यते, ईदृशेन असाध्वागमः इति। ४५१३तथा अकारादिसत्याक्षरप्रतिपत्तिः दृष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपत्तेः। ४५१४–४५१५अपि च अन्त्यं इदं प्रमाणं आत्मैकत्वस्य प्रतिपादकं, ४५१६न अतः परं किञ्चित् आकाङ्क्ष्यं अस्ति। ४५१७यथा हि लोके यजेत इति उक्ते, किं केन कथं इति आकाङ्क्ष्यते। न एवं ‘तत् त्वं असि’ ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ इति उक्ते, किञ्चित् अन्यत् आकाङ्क्ष्यं अस्ति — ४५१८सर्वात्मैकत्वविषयत्वावगतेः। ४५१९सति हि अन्यस्मिन् अवशिष्यमाणे अर्थे आकाङ्क्षा स्यात्। न तु आत्मैकत्वव्यतिरेकेण अवशिष्यमाणोऽन्योऽर्थोऽस्ति, यः आकाङ्क्ष्येत। ४५२०न च इयं अवगतिः न उत्पद्यत इति शक्यं वक्तुं, ‘तत् ह अस्य विजज्ञौ’(छा.उ.६.१६.३) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ४५२१अवगतिसाधनानां च श्रवणादीनां वेदानुवचनादीनां च विधानात्। ४५२२न च इयं अवगतिः अनर्थिका भ्रान्तिः वा इति शक्यं वक्तुम्। ४५२३अविद्यानिवृत्तिफलदर्शनात्, ४५२४बाधकज्ञानान्तराभावात् च। ४५२५प्राक् च आत्मैकत्वावगतेः अव्याहतः सर्वः सत्यानृतव्यवहारो लौकिको वैदिकः च इति अवोचाम। ४५२६–४५२७तस्मात् अन्त्येन प्रमाणेन प्रतिपादिते आत्मैकत्वे समस्तस्य प्राचीनस्य भेदव्यवहारस्य बाधितत्वात् न अनेकात्मकब्रह्मकल्पनावकाशोऽस्ति। ननु मृदादिदृष्टान्तप्रणयनात् परिणामवद्ब्रह्म शास्त्रस्य अभिमतं इति गम्यते। ४५२८परिणामिनो हि मृदादयोऽर्थाः लोके समधिगता इति। ४५२९न इत्युच्यते — ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५) ‘सः एषः न इति न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) इत्याद्याभ्यः सर्वविक्रियाप्रतिषेधश्रुतिभ्यः ब्रह्मणः कूटस्थत्वावगमात्। ४५३०न हि एकस्य ब्रह्मणः परिणामधर्मवत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुम्। ४५३१स्थितिगतिवत् स्यात् इति चेत्, ४५३२न; कूटस्थस्य इति विशेषणात्। ४५३३न हि कूटस्थस्य ब्रह्मणः स्थितिगतिवत् अनेकधर्माश्रयत्वं सम्भवति। ४५३४कूटस्थं च नित्यं ब्रह्म सर्वविक्रियाप्रतिषेधात् इति अवोचाम। ४५३५न च यथा ब्रह्मणे आत्मैकत्वदर्शनं मोक्षसाधनं, एवं जगदाकारपरिणामित्वदर्शनं अपि स्वतन्त्रं एव कस्मैचित् फलाय अभिप्रेयते, प्रमाणाभावात्। ४५३६कूटस्थब्रह्मात्मत्वविज्ञानात् एव हि फलं दर्शयति शास्त्रं — ‘सः एषः न इति न इति आत्मा’ इति उपक्रम्य ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) इति एवंजातीयकम्। ४५३७तत्र एतत् सिद्धं भवति — ब्रह्मप्रकरणे सर्वधर्मविशेषरहितब्रह्मदर्शनात् एव फलसिद्धौ सत्यां, यत् तत्र अफलं श्रूयते ब्रह्मणो जगदाकारपरिणामित्वादि, तत् ब्रह्मदर्शनोपायत्वेन एव विनियुज्यते, ४५३८–४५३९फलवत्सन्निधौ अफलं तदङ्गं इतिवत्। न तु स्वतन्त्रं फलाय कल्प्यते इति। ४५४०न हि परिणामवत्त्वविज्ञानात् परिणामवत्त्वं आत्मनः फलं स्यात् इति वक्तुं युक्तं, ४५४१कूटस्थनित्यत्वात् मोक्षस्य। ननु कूटस्थब्रह्मात्मवादिनः एकत्वैकान्त्यात् ईशित्रीशितव्याभावे ईश्वरकारणप्रतिज्ञाविरोधः इति चेत्, ४५४२न; अविद्यात्मकनामरूपबीजव्याकरणापेक्षत्वात् सर्वज्ञत्वस्य। ४५४३‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिवाक्येभ्यः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपात् सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः ईश्वरात् जगज्जनिस्थितिप्रलयाः, न अचेतनात् प्रधानात् अन्यस्मात् वा — इति एषः अर्थः प्रतिज्ञातः — ‘जन्मादि अस्य यतः’(ब्र.सू.१.१.२) इति; सा प्रतिज्ञा तदवस्था एव, न तद्विरुद्धोऽर्थः पुनः इह उच्यते। ४५४४–४५४५कथं न उच्यते, अत्यन्तं आत्मनः एकत्वं अद्वितीयत्वं च ब्रुवता ? शृणु यथा न उच्यते — सर्वज्ञस्य ईश्वरस्य आत्मभूते इव अविद्याकल्पिते नामरूपे ४५४६तत्त्वान्यत्वाभ्यां अनिर्वचनीये ४५४७संसारप्रपञ्चबीजभूते ४५४८सर्वज्ञस्य ईश्वरस्य ४५४९मायाशक्तिः प्रकृतिः इति च श्रुतिस्मृत्योः अभिलप्येते। ४५५०ताभ्यां अन्यः सर्वज्ञः ईश्वरः, ४५५१‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता ते यत् अन्तरा तत् ब्रह्म’(छा.उ.८.१४.१) इति श्रुतेः, ४५५२‘नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) ४५५३‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’(तै.आ.३.१२.७) ४५५४‘एकं बीजं बहुधा यः करोति’(श्वे.उ.६.१२) इत्यादिश्रुतिभ्यः च; ४५५५एवं अविद्याकृतनामरूपोपाध्यनुरोधी ईश्वरो भवति, ४५५६व्योम इव घटकरकाद्युपाध्यनुरोधि। ४५५७सः च स्वात्मभूतान् एव ४५५८–४५५९घटाकाशस्थानीयान् अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातानुरोधिनो जीवाख्यान् विज्ञानात्मनः प्रतीष्टे ४५६०व्यवहारविषये। ४५६१तत् एवं अविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्षं एव ईश्वरस्य ईश्वरत्वं ४५६२सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च, ४५६३–४५६५न परमार्थतो विद्यया अपास्तसर्वोपाधिस्वरूपे आत्मनि ईशित्रीशितव्यसर्वज्ञत्वादिव्यवहारः उपपद्यते। ४५६६तथा च उक्तं — ‘यत्र न अन्यत् पश्यति न अन्यत् शृणोति न अन्यत् विजानाति सः भूमा’(छा.उ.७.२४.१) इति; ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’ इत्यादि च। एवं परमार्थावस्थायां सर्वव्यवहाराभावं वदन्ति वेदान्ताः सर्वे। तथा ईश्वरगीतासु अपि — ‘न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोगं ४५६७स्वभावः तु प्रवर्तते’(भ.गी.५.१४)॥ ४५६८‘न आदत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः। ४५६९अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः’(भ.गी.५.१५) इति ४५७०परमार्थावस्थायां ईशित्रीशितव्यादिव्यवहाराभावः प्रदर्श्यते। व्यवहारावस्थायां तु उक्तः श्रुतौ अपि ईश्वरादिव्यवहारः — ‘एषः सर्वेश्वर एषः भूताधिपतिः एषः भूतपाल एषः सेतुः विधरणः एषां लोकानां असम्भेदाय’(बृ.उ.४.४.२२) इति। तथा च ईश्वरगीतासु अपि — ‘ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया’(भ.गी.१८.६१) इति। ४५७१सूत्रकारोऽपि परमार्थाभिप्रायेण ‘तदनन्यत्वं’ इत्याह। ४५७२व्यवहाराभिप्रायेण तु ‘स्यात् लोकवत्’ इति महासमुद्रस्थानीयतां ब्रह्मणः कथयति, अप्रत्याख्याय एव कार्यप्रपञ्चं ४५७३परिणामप्रक्रियां च आश्रयति सगुणेषु उपासनेषु उपयोक्ष्यते इति॥१४॥
२५७४५७५इतः च कारणात् अनन्यत्वं कार्यस्य, ४५७६यत् कारणं भावः एव कारणस्य कार्यं उपलभ्यते, न अभावे। ४५७७तत् यथा — सत्यां मृदि घटः उपलभ्यते, सत्सु च तन्तुषु पटः। ४५७८न च नियमेन अन्यभावे अन्यस्य उपलब्धिः दृष्टा। ४५७९न हि अश्वो गोः अन्यः सन् गोः भावे एव उपलभ्यते। ४५८०न च कुलालभावे एव घटः उपलभ्यते, सति अपि निमित्तनैमित्तिकभावे अन्यत्वात्। ४५८१ननु अन्यस्य भावे अपि अन्यस्य उपलब्धिः नियता दृश्यते, यथा अग्निभावे धूमस्य इति। ४५८२न इत्युच्यते; उद्वापिते अपि अग्नौ गोपालघुटिकादिधारितस्य धूमस्य दृश्यमानत्वात्। ४५८३अथ धूमं कयाचित् अवस्थया विशिंष्यात् — ईदृशो धूमो न असति अग्नौ भवति इति, ४५८४न एवं अपि कश्चित् दोषः। तद्भावानुरक्तां हि बुद्धिं कार्यकारणयोः अनन्यत्वे हेतुं वयं वदामः। न च असौ अग्निधूमयोः विद्यते। ४५८५भावात् च उपलब्धेः — इति वा सूत्रम्। न केवलं शब्दात् एव कार्यकारणयोः अनन्यत्वं, प्रत्यक्षोपलब्धिभावात् च तयोः अनन्यत्वं इत्यर्थः। ४५८६भवति हि प्रत्यक्षोपलब्धिः कार्यकारणयोः अनन्यत्वे। तत् यथा — तन्तुसंस्थाने पटे तन्तुव्यतिरेकेण पटो नाम कार्यं नैव उपलभ्यते, ४५८७केवलाः तु तन्तवः आतानवितानवन्तः प्रत्यक्षं उपलभ्यन्ते, ४५८८तथा तन्तुषु अंशवः, ४५८९अंशुषु तत् अवयवाः। ४५९०अनया प्रत्यक्षोपलब्ध्या लोहितशुक्लकृष्णानि त्रीणि रूपाणि, ४५९१ततो वायुमात्रं आकाशमात्रं च इति अनुमेयं, ततः परं ब्रह्मैकं एव अद्वितीयम्। ४५९२तत्र सर्वप्रमाणानां निष्ठां अवोचाम॥१५॥
२५८४५९४इतः च कारणात् कार्यस्य अनन्यत्वं, यत् कारणं प्राक् उत्पत्तेः कारणात्मना एव कारणे सत्त्वं अवरकालीनस्य कार्यस्य श्रूयते — ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.६.२.१) ‘आत्मा वा ४५९५इदं एक एव अग्र आसीत्’(ऐ.आ.१.१.१) इत्यादौ इदंशब्दगृहीतस्य कार्यस्य कारणेन सामानाधिकरण्यात्। ४५९६यत् च यदात्मना यत्र न वर्तते, न तत् तत् उत्पद्यते, यथा सिकताभ्यः तैलम्। ४५९७तस्मात् प्राक् उत्पत्तेः अनन्यत्वात् उत्पन्नं अपि अनन्यत् एव कारणात् कार्यं इति अवगम्यते। ४५९८यथा च कारणं ब्रह्म त्रिषु कालेषु सत्त्वं न व्यभिचरति, एवं कार्यं अपि जगत् त्रिषु कालेषु सत्त्वं न व्यभिचरति। ४५९९एकं च पुनः सत्त्वम्। ४६००अतोऽपि अनन्यत्वं कारणात् कार्यस्य॥१६॥
२५९ननु क्वचित् असत्त्वं अपि प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य व्यपदिशति श्रुतिः — ‘असत् एव इदं अग्रे आसीत्’(छा.उ.३.१९.१) इति, ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’(तै.उ.२.७.१) इति च। तस्मात् असद्व्यपदेशात् न प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य सत्त्वं इति चेत् — ४६०२न इति ब्रूमः। ४६०३न हि अयं अत्यन्तासत्त्वाभिप्रायेण प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य असद्व्यपदेशः; ४६०४किं तर्हि ? — व्याकृतनामरूपत्वात् धर्मात् अव्याकृतनामरूपत्वं धर्मान्तरं; तेन धर्मान्तरेण अयं असद्व्यपदेशः प्राक् उत्पत्तेः सतः एव कार्यस्य कारणरूपेण अनन्यस्य। ४६०५कथं एतत् अवगम्यते ? वाक्यशेषात्। ४६०६यत् उपक्रमे सन्दिग्धार्थं वाक्यं तच्छेषात् निश्चीयते। ४६०७इह च तावत् ‘असत् एव इदं अग्रे आसीत्’ इति असच्छब्देन उपक्रमे निर्दिष्टं यत्, तत् एव पुनः तच्छब्देन परामृश्य, सत् इति विशिनष्टि — ‘तत् सत् आसीत्’ इति — ४६०८असतः च पूर्वापरकालासम्बन्धात् आसीच्छब्दानुपपत्तेः च। ४६०९‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’ इति अत्र अपि ‘तदात्मानꣳ स्वयं अकुरुत’(तै.उ.२.७.१) इति वाक्यशेषे विशेषणात् न अत्यन्तासत्त्वम्। ४६१०तस्मात् धर्मान्तरेण एव अयं असद्व्यपदेशः प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य। नामरूपव्याकृतं हि वस्तु सच्छब्दार्हं लोके प्रसिद्धम्। अतः प्राक् नामरूपव्याकरणात् असत् इव आसीत् इति उपचर्यते॥१७॥४६११–४६१२
२६०४६१४युक्तेः च प्राक् उत्पत्तेः कार्यस्य सत्त्वं अनन्यत्वं च कारणात् अवगम्यते, शब्दान्तरात् च॥
२६१४६१५युक्तिः तावत् वर्ण्यते — दधिघटरुचकाद्यर्थिभिः प्रतिनियतानि कारणानि क्षीरमृत्तिकासुवर्णादीनि उपादीयमानानि लोके दृश्यन्ते। ४६१६न हि दध्यर्थिभिः मृत्तिका उपादीयते, न घटार्थिभिः क्षीरम्। ४६१७तत् असत्कार्यवादे न उपपद्येत। ४६१८अविशिष्टे हि प्राक् उत्पत्तेः सर्वस्य सर्वत्र असत्त्वे कस्मात् क्षीरात् एव दधि उत्पद्यते, न मृत्तिकायाः, मृत्तिकायाः एव च घटः उत्पद्यते, न क्षीरात् ? ४६१९–४६२०अथ अविशिष्टे अपि प्रागसत्त्वे क्षीरं एव दध्नः कश्चित् अतिशयो न मृत्तिकायां, मृत्तिकायां एव च घटस्य कश्चित् अतिशयो न क्षीरे — इति उच्येत — तर्हि अतिशयवत्त्वात् प्रागवस्थायाः असत्कार्यवादहानिः, सत्कार्यवादसिद्धिः च। ४६२१शक्तिः च कारणस्य कार्यनियमार्था कल्प्यमाना न अन्या असती वा कार्यं नियच्छेत्, ४६२२असत्त्वाविशेषात् अन्यत्वाविशेषात् च। ४६२३तस्मात् कारणस्य आत्मभूता शक्तिः, शक्तेः च आत्मभूतं कार्यम्। ४६२४अपि च कार्यकारणयोः द्रव्यगुणादीनां च अश्वमहिषवत् भेदबुद्ध्यभावात् तादात्म्यं अभ्युपगन्तव्यम्। ४६२५समवायकल्पनायां अपि, समवायस्य समवायिभिः सम्बन्धे अभ्युपगम्यमाने, तस्य तस्य अन्यो अन्यः सम्बन्धः कल्पयितव्यः इति अनवस्थाप्रसङ्गः। ४६२६अनभ्युपगम्यमाने च विच्छेदप्रसङ्गः। ४६२७अथ समवायः स्वयं सम्बन्धरूपत्वात् अनपेक्ष्य एव अपरं सम्बन्धं सम्बध्येत, ४६२८संयोगोऽपि तर्हि स्वयं सम्बन्धरूपत्वात् अनपेक्ष्य एव समवायं सम्बध्येत। ४६२९तादात्म्यप्रतीतेः च द्रव्यगुणादीनां समवायकल्पनानर्थक्यम्। ४६३०कथं च कार्यं अवयविद्रव्यं कारणेषु अवयवद्रव्येषु वर्तमानं वर्तेत ? ४६३१–४६३२किं ४६३३समस्तेषु अवयवेषु वर्तेत, उत प्रति अवयवं ? यदि तावत् समस्तेषु वर्तेत, ततोऽवयव्यनुपलब्धिः प्रसज्येत, समस्तावयवसन्निकर्षस्य अशक्यत्वात्। ४६३४न हि बहुत्वं समस्तेषु आश्रयेषु वर्तमानं व्यस्ताश्रयग्रहणेन गृह्यते। ४६३५अथ अवयवशः समस्तेषु वर्तेत, ४६३६तदा अपि आरम्भकावयवव्यतिरेकेण अवयविनोऽवयवाः कल्प्येरन्, यैः आरम्भकेषु अवयवेषु अवयवशोऽवयवी वर्तेत। ४६३७कोशावयवव्यतिरिक्तैः हि अवयवैः असिः कोशं व्याप्नोति। ४६३८अनवस्था च एवं प्रसज्येत, तेषु तेषु अवयवेषु वर्तयितुं अन्येषां अन्येषां अवयवानां कल्पनीयत्वात्। ४६३९अथ प्रत्यवयवं वर्तेत, ४६४०तदा एकत्र व्यापारे अन्यत्र अव्यापारः स्यात्। ४६४१न हि देवदत्तः स्रुघ्ने सन्निधीयमानः तत् अहः एव पाटलिपुत्रे अपि सन्निधीयते। ४६४२युगपत् अनेकत्र वृत्तौ अनेकत्वप्रसङ्गः स्यात्, देवदत्तयज्ञदत्तयोः इव स्रुघ्नपाटलिपुत्रनिवासिनोः। ४६४३गोत्वादिवत् प्रत्येकं परिसमाप्तेः न दोषः इति चेत्, ४६४४न; तथा प्रतीत्यभावात्। ४६४५यदि ४६४६गोत्वादिवत् प्रत्येकं परिसमाप्तोऽवयवी स्यात्, यथा गोत्वं प्रतिव्यक्ति प्रत्यक्षं गृह्यते, एवं अवयवी अपि प्रत्यवयवं प्रत्यक्षं गृह्येत। न च एवं नियतं गृह्यते। प्रत्येकपरिसमाप्तौ च अवयविनः ४६४७कार्येण अधिकारात्, तस्य च एकत्वात्, शृङ्गेण अपि स्तनकार्यं कुर्यात्, उरसा च पृष्ठकार्यम्। न च एवं दृश्यते। ४६४८प्राक् उत्पत्तेः च कार्यस्य असत्त्वे, उत्पत्तिः अकर्तृका ४६४९निरात्मिका च स्यात्। ४६५०उत्पत्तिः च नाम क्रिया, सा सकर्तृका एव भवितुं अर्हति, गत्यादिवत्। ४६५१क्रिया च नाम स्यात्, अकर्तृका च — इति विप्रतिषिध्येत। ४६५२घटस्य च उत्पत्तिः उच्यमाना न घटकर्तृका — किं तर्हि ? अन्यकर्तृका — इति कल्प्या स्यात्। ४६५३तथा कपालादीनां अपि उत्पत्तिः उच्यमाना अन्यकर्तृका एव कल्प्येत। ४६५४तथा च सति ‘घट उत्पद्यते’ इति उक्ते, ‘कुलालादीनि कारणानि उत्पद्यन्ते’ इति उक्तं स्यात्। ४६५५न च लोके घटोत्पत्तिः इति उक्ते कुलालादीनां अपि उत्पद्यमानता प्रतीयते, उत्पन्नताप्रतीतेः च। ४६५६–४६५७अथ स्वकारणसत्तासम्बन्धः एव उत्पत्तिः आत्मलाभः च कार्यस्य इति चेत् — ४६५८कथं अलब्धात्मकं सम्बध्येते इति वक्तव्यम्। ४६५९सतोः हि द्वयोः सम्बन्धः सम्भवति, न सदसतोः असतोः वा। ४६६०अभावस्य च निरुपाख्यत्वात् प्राक् उत्पत्तेः इति मर्यादाकरणं अनुपपन्नम्। ४६६१सतां हि लोके क्षेत्रगृहादीनां मर्यादा दृष्टा न अभावस्य। ४६६२न हि वन्ध्यापुत्रो राजा बभूव प्राक् पूर्णवर्मणोऽभिषेकात् इति एवंजातीयकेन मर्यादाकरणेन निरुपाख्यो वन्ध्यापुत्रः राजा बभूव भवति भविष्यति इति वा विशेष्यते। ४६६३यदि च वन्ध्यापुत्रोऽपि कारकव्यापारात् ऊर्ध्वं अभविष्यत्, तत इदं अपि उपापत्स्यत — कार्याभावोऽपि कारकव्यापारात् ऊर्ध्वं भविष्यति इति। ४६६४वयं तु पश्यामः — वन्ध्यापुत्रस्य कार्याभावस्य च अभावत्वाविशेषात्, यथा वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारात् ऊर्ध्वं न भविष्यति, एवं कार्याभावोऽपि कारकव्यापारात् ऊर्ध्वं न भविष्यति इति। ४६६५ननु एवं सति कारकव्यापारोऽनर्थकः प्रसज्येत। ४६६६यथा एव हि प्राक्सिद्धत्वात् कारणस्वरूपसिद्धये न कश्चित् व्याप्रियते, एवं ४६६७प्राक्सिद्धत्वात् तदनन्यत्वात् च कार्यस्य स्वरूपसिद्धये अपि न कश्चित् व्याप्रियेत। ४६६८व्याप्रियते च। ४६६९अतः कारकव्यापारार्थवत्त्वाय मन्यामहे प्राक् उत्पत्तेः अभावः कार्यस्य इति। ४६७०न एषः दोषः। यतः कार्याकारेण कारणं व्यवस्थापयतः कारकव्यापारस्य अर्थवत्त्वं उपपद्यते। ४६७१कार्याकारोऽपि कारणस्य आत्मभूत एव, अनात्मभूतस्य अनारभ्यत्वात् — इति अभाणि। ४६७२न च विशेषदर्शनमात्रेण वस्त्वन्यत्वं भवति। ४६७३न हि देवदत्तः सङ्कोचितहस्तपादः प्रसारितहस्तपादः च विशेषेण दृश्यमानोऽपि वस्त्वन्यत्वं गच्छति, ४६७४सः एव इति प्रत्यभिज्ञानात्। ४६७५तथा प्रतिदिनं अनेकसंस्थानानां अपि पित्रादीनां न वस्त्वन्यत्वं भवति, मम पिता मम भ्राता मम पुत्रः इति प्रत्यभिज्ञानात्। ४६७६जन्मोच्छेदानन्तरितत्वात् तत्र युक्तं, न अन्यत्र इति चेत्, ४६७७न; क्षीरादीनां अपि दध्याद्याकारसंस्थानस्य प्रत्यक्षत्वात्। ४६७८अदृश्यमानानां अपि वटधानादीनां समानजातीयावयवान्तरोपचितानां अङ्कुरादिभावेन दर्शनगोचरतापत्तौ जन्मसंज्ञा। तेषां एव अवयवानां अपचयवशात् अदर्शनापत्तौ उच्छेदसंज्ञा। ४६७९तत्र ईदृग्जन्मोच्छेदान्तरितत्वात् चेत् असतः सत्त्वापत्तिः, सतः च असत्त्वापत्तिः, ४६८०तथा सति गर्भवासिनः उत्तानशायिनः च भेदप्रसङ्गः। तथा बाल्ययौवनस्थाविरेषु अपि भेदप्रसङ्गः, ४६८१पित्रादिव्यवहारलोपप्रसङ्गः च। ४६८२एतेन क्षणभङ्गवादः प्रतिवदितव्यः। ४६८३यस्य पुनः प्राक् उत्पत्तेः असत्कार्यं, तस्य निर्विषयः कारकव्यापारः स्यात्, ४६८४अभावस्य विषयत्वानुपपत्तेः — आकाशहननप्रयोजनखड्गाद्यनेकायुधप्रयुक्तिवत्। ४६८५–४६८७समवायिकारणविषयः कारकव्यापारः स्यात् इति चेत्, न; अन्यविषयेण कारकव्यापारेण अन्यनिष्पत्तेः अतिप्रसङ्गात्। समवायिकारणस्य एव आत्मातिशयः कार्यं इति चेत्, न; सत्कार्यतापत्तेः। ४६८८तस्मात् क्षीरादीनि एव द्रव्याणि दध्यादिभावेन अवतिष्ठमानानि कार्याख्यां लभन्ते इति न कारणात् अन्यत् कार्यं वर्षशतेन अपि शक्यं निश्चेतुम्। ४६८९तथा मूलकारणं एव आ अन्त्यात् कार्यात् तेन तेन कार्याकारेण नटवत् सर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते। एवं युक्तेः, कार्यस्य प्राक् उत्पत्तेः सत्त्वं, अनन्यत्वं च कारणात्, अवगम्यते॥४६९०
२६२४६९१शब्दान्तरात् च एतत् अवगम्यते — ४६९२पूर्वसूत्रे असद्व्यपदेशिनः शब्दस्य उदाहृतत्वात् ततोऽन्यः सद्व्यपदेशी शब्दः शब्दान्तरं — ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इत्यादि। ४६९३‘तत् ह एके आहुः असत् एव इदं अग्रे आसीत्’ इति च असत्पक्षं उपक्षिप्य, ‘कथं असतः सत् जायेत’ इति आक्षिप्य, ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत्’ इति अवधारयति। ४६९४तत्र इदंशब्दवाच्यस्य कार्यस्य प्राक् उत्पत्तेः सच्छब्दवाच्येन कारणेन सामानाधिकरण्यस्य श्रूयमाणत्वात्, सत्त्वानन्यत्वे प्रसिध्यतः। ४६९५यदि तु प्राक् उत्पत्तेः असत्कार्यं स्यात्, पश्चात् च उत्पद्यमानं कारणे समवेयात्, तदा अन्यत् कारणात् स्यात्, तत्र ‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति’(छा.उ.६.१.३) इति इयं प्रतिज्ञा पीड्येत। ४६९६सत्त्वानन्यत्वावगतेः तु इयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते॥१८॥
२६३४६९८–४६९९यथा च संवेष्टितः पटो न व्यक्तं गृह्यते — किं अयं पटः, किं वा अन्यत् द्रव्यं इति। सः ४७००एव प्रसारितः, यत् संवेष्टितं द्रव्यं तत्पट एव इति प्रसारणेन अभिव्यक्तो गृह्यते। यथा च संवेष्टनसमये पटः इति गृह्यमाणोऽपि न विशिष्टायां अविस्तारो गृह्यते। सः एव प्रसारणसमये विशिष्टायां अविस्तारो गृह्यते — न संवेष्टितरूपात् अन्योऽयं भिन्नः पटः इति, एवं तन्त्वादिकारणावस्थं पटादिकार्यं अस्पष्टं सत्, तुरीवेमकुविन्दादिकारकव्यापारात् अभिव्यक्तं स्पष्टं गृह्यते। ४७०१अतः संवेष्टितप्रसारितपटन्यायेन एव अनन्यत् कारणात् कार्यं इत्यर्थः॥१९॥
२६४४७०३यथा च लोके प्राणापानादिषु प्राणभेदेषु प्राणायामेन निरुद्धेषु ४७०४कारणमात्रेण रूपेण वर्तमानेषु जीवनमात्रं कार्यं निर्वर्त्यते, न आकुञ्चनप्रसारणादिकं कार्यान्तरम्। तेषु एव प्राणभेदेषु पुनः प्रवृत्तेषु जीवनात् अधिकं आकुञ्चनप्रसारणादिकं अपि कार्यान्तरं निर्वर्त्यते। ४७०५न च प्राणभेदानां प्रभेदवतः प्राणात् अन्यत्वं, समीरणस्वभावाविशेषात् — ४७०६एवं कार्यस्य कारणात् अनन्यत्वम्। ४७०७अतः च कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात् तदनन्यत्वात् च सिद्धा एषा श्रौती प्रतिज्ञा — ‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं’(छा.उ.६.१.३) इति॥२०॥
२६५४७०९अन्यथा पुनः चेतनकारणवाद आक्षिप्यते — ४७१०चेतनात् हि जगत्प्रक्रियायां आश्रीयमाणायां हिताकरणादयो दोषाः प्रसज्यन्ते। ४७११कुतः ? ४७१२इतरव्यपदेशात्। इतरस्य शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वं व्यपदिशति श्रुतिः — ‘सः आत्मा तत् त्वं असि श्वेतकेतो’(छा.उ.६.८.७) इति प्रतिबोधनात्। यत् वा — ४७१३–४७१४इतरस्य च ब्रह्मणः शारीरात्मत्वं व्यपदिशति — ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) इति स्रष्टुः एव अविकृतस्य ब्रह्मणः कार्यानुप्रवेशेन शारीरात्मत्वदर्शनात्; ४७१५‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति च परा देवता जीवं आत्मशब्देन व्यपदिशन्ती, न ब्रह्मणो भिन्नः शारीरः इति दर्शयति। ४७१६तस्मात् यत् ब्रह्मणः स्रष्टृत्वं तत् शारीरस्य एव इति। अतः सः ४७१७–४७१८स्वतन्त्रः कर्ता सन् हितं एव आत्मनः सौमनस्यकरं कुर्यात्, न अहितं ४७१९जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थजालम्। ४७२०न हि कश्चित् अपरतन्त्रो बन्धनागारं आत्मनः कृत्वा अनुप्रविशति। ४७२१न च स्वयं अत्यन्तनिर्मलः सन् अत्यन्तमलिनं देहं आत्मत्वेन उपेयात्। ४७२२कृतं अपि कथञ्चित् यत् दुःखकरं तत् इच्छया जह्यात्। सुखकरं च उपाददीत। ४७२३स्मरेत् च — मया इदं जगद्बिम्बं विचित्रं विरचितं इति। ४७२४सर्वो हि लोकः स्पष्टं कार्यं कृत्वा स्मरति — मया इदं कृतं इति। ४७२५यथा च मायावी ४७२६स्वयं प्रसारितां मायां इच्छया अनायासेन एव उपसंहरति, ४७२७एवं शारीरोऽपि इमां सृष्टिं उपसंहरेत्। स्वकीयं अपि तावत् शरीरं शारीरो न शक्नोति अनायासेन उपसंहर्तुम्। एवं हितक्रियाद्यदर्शनात् अन्याय्या चेतनात् जगत्प्रक्रिया इति गम्यते॥२१॥
२६६४७२९तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ४७३०यत् सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं शारीरात् अधिकं अन्यत्, तत् वयं जगतः स्रष्टृ ब्रूमः। न तस्मिन् हिताकरणादयो दोषाः प्रसज्यन्ते। ४७३१न हि तस्य हितं किञ्चित् कर्तव्यं अस्ति, अहितं वा परिहर्तव्यं, नित्यमुक्तस्वभावत्वात्। ४७३२न च तस्य ज्ञानप्रतिबन्धः शक्तिप्रतिबन्धो वा क्वचित् अपि अस्ति, ४७३३–४७३४सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तित्वात् च। ४७३५शारीरः तु अनेवंविधः। तस्मिन् प्रसज्यन्ते हिताकरणादयो दोषाः। ४७३६न तु तं वयं जगतः स्रष्टारं ब्रूमः। ४७३७कुतः एतत् ? ४७३८भेदनिर्देशात् — ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५) ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’(छा.उ.८.७.१) ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) ‘शारीर आत्मा प्राज्ञेन आत्मना अन्वारूढः’(बृ.उ.४.३.३५) इति एवंजातीयकः कर्तृकर्मादिभेदनिर्देशो जीवात् अधिकं ब्रह्म दर्शयति। ४७३९ननु अभेदनिर्देशोऽपि दर्शितः — ‘तत् त्वं असि’ इति एवंजातीयकः। ४७४०कथं भेदाभेदौ विरुद्धौ सम्भवेतां ? ४७४१न एषः दोषः, आकाशघटाकाशन्यायेन उभयसम्भवस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापितत्वात्। ४७४२अपि च ४७४३यदा ‘तत् त्वं असि’ इति एवंजातीयकेन अभेदनिर्देशेन अभेदः प्रतिबोधितो भवति; अपगतं भवति तदा जीवस्य संसारित्वं ब्रह्मणः च स्रष्टृत्वम्। समस्तस्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्यग्ज्ञानेन बाधितत्वात्। तत्र कुतः एव सृष्टिः कुतो वा हिताकरणादयो दोषाः। ४७४४अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातोपाध्यविवेककृता हि भ्रान्तिः हिताकरणादिलक्षणः संसारः, न तु परमार्थतोऽस्ति इति असकृत् अवोचाम — ४७४५जन्ममरणच्छेदनभेदनाद्यभिमानवत्। ४७४६अबाधिते तु भेदव्यवहारे ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’ इति एवंजातीयकेन भेदनिर्देशेन अवगम्यमानं ब्रह्मणोऽधिकत्वं हिताकरणादिदोषप्रसक्तिं निरुणद्धि॥२२॥
२६७४७४८यथा च लोके पृथिवीत्वसामान्यान्वितानां अपि अश्मनां केचित् महार्हाः मणयो वज्रवैडूर्यादयः, अन्ये मध्यमवीर्याः सूर्यकान्तादयः, अन्ये प्रहीणाः श्ववायसप्रक्षेपणार्हाः पाषाणाः — इति अनेकविधं वैचित्र्यं दृश्यते। ४७४९यथा च एकपृथिवीव्यपाश्रयाणां अपि बीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्धरसादिवैचित्र्यं चन्दनकिंपाकादिषु उपलक्ष्यते। ४७५०यथा च एकस्य अपि अन्नरसस्य लोहितादीनि केशलोमादीनि च विचित्राणि कार्याणि भवन्ति — ४७५१एवं एकस्य अपि ब्रह्मणो जीवप्राज्ञपृथक्त्वं कार्यवैचित्र्यं च उपपद्यत इति अतः तत् अनुपपत्तिः, परपरिकल्पितदोषानुपपत्तिः इत्यर्थः। ४७५२श्रुतेः च प्रामाण्यात्, ४७५३विकारस्य च वाचारम्भणमात्रत्वात् ४७५४स्वप्नदृश्यभाववैचित्र्यवत् च — इति अभ्युच्चयः॥२३॥
२६८४७५६चेतनं ब्रह्मैकं अद्वितीयं जगतः कारणं इति यत् उक्तं, तत् न उपपद्यते। ४७५७कस्मात् ? उपसंहारदर्शनात्। ४७५८इह हि लोके कुलालादयो घटपटादीनां कर्तारो मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलाद्यनेककारकोपसंहारेण सङ्गृहीतसाधनाः सन्तः तत्तत्कार्यं कुर्वाणाः दृश्यन्ते। ४७५९ब्रह्म च असहायं तव अभिप्रेतम्। तस्य साधनान्तरानुपसङ्ग्रहे सति कथं स्रष्टृत्वं उपपद्येत ? ४७६०तस्मात् न ब्रह्म जगत्कारणं इति चेत्, ४७६१न एषः दोषः। यतः क्षीरवत् द्रव्यस्वभावविशेषात् उपपद्यते — ४७६२–४७६३यथा हि लोके क्षीरं जलं वा स्वयं एव दधिहिमकरकादिभावेन परिणमते अनपेक्ष्य बाह्यं साधनं, तथा इह अपि भविष्यति। ननु क्षीरादि अपि दध्यादिभावेन परिणममानं अपेक्षत एव बाह्यं साधनं औष्ण्यादिकम्। कथं उच्यते ‘क्षीरवत् हि’ इति ? ४७६४न एषः दोषः। स्वयं अपि हि क्षीरं यां च यावतीं च परिणाममात्रां अनुभवति एव। ४७६५तु आर्यते तु औष्ण्यादिना दधिभावाय। ४७६६यदि च स्वयं दधिभावशीलता न स्यात्, नैव औष्ण्यादिना अपि बलात् दधिभावं आपद्येत। ४७६७न हि वायुः आकाशो वा औष्ण्यादिना बलात् दधिभावं आपद्यते। ४७६८साधनसामग्र्या च तस्य पूर्णता सम्पाद्यते। ४७६९परिपूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म। न तस्य अन्येन केनचित् पूर्णता सम्पादयितव्या। ४७७०श्रुतिः च भवति — ‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समः च अभ्यधिकः च दृश्यते। परा अस्य शक्तिः विविधा एव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’(श्वे.उ.६.८) इति। ४७७१तस्मात् एकस्य अपि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगात् क्षीरादिवत् विचित्रपरिणाम उपपद्यते॥२४॥
२६९४७७३स्यात् एतत् — ४७७४उपपद्यते ४७७५क्षीरादीनां अचेतनानां अनपेक्ष्य अपि बाह्यं साधनं दध्यादिभावः, दृष्टत्वात्। चेतनाः पुनः कुलालादयः साधनसामग्रीं अपेक्ष्य एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दृश्यन्ते। ४७७६कथं ब्रह्म चेतनं सत् असहायं प्रवर्तेत इति — ४७७७देवादिवत् इति ब्रूमः — ४७७८यथा लोके देवाः पितरः ऋषयः इति एवमादयो ४७७९–४७८२महाप्रभावाः चेतनाः अपि सन्तोऽनपेक्ष्य एव किञ्चित् बाह्यं साधनं ऐश्वर्यविशेषयोगात् अभिध्यानमात्रेण ४७८३स्वतः एव बहूनि नानासंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणाः उपलभ्यन्ते, ४७८४मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणप्रामाण्यात्। ४७८५तन्तुनाभः च स्वतः ४७८६एव तन्तून् सृजति। बलाका च अन्तरेण एव शुक्रं गर्भं धत्ते। पद्मिनी च अनपेक्ष्य किञ्चित् प्रस्थानसाधनं सरोन्तरात् सरोन्तरं प्रतिष्ठते। एवं चेतनं अपि ब्रह्म अनपेक्ष्य बाह्यं साधनं स्वतः एव जगत् स्रक्ष्यति। ४७८७सः यदि ब्रूयात् — यः एते देवादयो ब्रह्मणो दृष्टान्ताः उपात्ताः ते दार्ष्टान्तिकेन ब्रह्मणा न समानाः भवन्ति। शरीरं एव हि अचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादिविभूत्युत्पादने उपादानम्। न तु चेतनः आत्मा। ४७८८तन्तुनाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणात् लाला कठिनतां आपद्यमाना तन्तुः भवति। ४७८९बलाका च स्तनयित्नुरवश्रवणात् गर्भं धत्ते। ४७९०पद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सती अचेतनेन एव शरीरेण सरोन्तरात् सरोन्तरं उपसर्पति, वल्ली इव वृक्षम्। न तु स्वयं एव अचेतना सरोन्तरोपसर्पणे व्याप्रियते। ४७९१तस्मात् न एते ब्रह्मणो दृष्टान्ताः इति — ४७९२तं प्रति ब्रूयात् — न अयं दोषः। कुलालादिदृष्टान्तवैलक्षण्यमात्रस्य विवक्षितत्वात् इति — ४७९३यथा हि कुलालादीनां देवादीनां च समाने चेतनत्वे कुलालादयः कार्यारम्भे बाह्यं साधनं अपेक्षन्ते, न देवादयः। तथा ब्रह्म चेतनं अपि न बाह्यं साधनं अपेक्षिष्यत इति एतावत् वयं देवाद्युदाहरणेन विवक्षामः। ४७९४तस्मात् यथा एकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथा सर्वेषां एव भवितुं अर्हति इति नास्ति एकान्त इत्यभिप्रायः॥२५॥
२७०४७९६चेतनं एकं अद्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिवत् देवादिवत् च अनपेक्ष्य बाह्यं साधनं स्वयं परिणममानं जगतः कारणं इति स्थितम्। शास्त्रार्थपरिशुद्धये तु पुनः आक्षिपति। ४७९७कृत्स्नप्रसक्तिः कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यरूपेण परिणामः प्राप्नोति, निरवयवत्वात् — ४७९८यदि ब्रह्म पृथिव्यादिवत् सावयवं अभविष्यत्, ततोऽस्य एकदेशः पर्यणंस्यत्, एकदेशः च अवास्थास्यत। ४७९९निरवयवं तु ब्रह्म श्रुतिभ्योऽवगम्यते — ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनं’(श्वे.उ.६.१९) ४८००‘दिव्यो हि अमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः’(मु.उ.२.१.२) ४८०१–४८०२‘इदं महद्भूतं अनन्तं अपारं ४८०३विज्ञानघन एव’(बृ.उ.२.४.१२) ४८०४‘सः एषः न इति न इति आत्मा’(बृ.उ.३.९.२६) ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) इत्याद्याभ्यः सर्वविशेषप्रतिषेधिनीभ्यः। ४८०५ततः च एकदेशपरिणामासम्भवात् कृत्स्नपरिणामप्रसक्तौ सत्यां मूलोच्छेदः प्रसज्येत। ४८०६द्रष्टव्यतोपदेशानर्थक्यं च आपद्येत, ४८०७अयत्नदृष्टत्वात् कार्यस्य, ४८०८तद्व्यतिरिक्तस्य च ब्रह्मणोऽसम्भवात्। ४८०९–४८१०अजत्वादिशब्दकोपः च। अथ एतद्दोषपरिजिहीर्षया सावयवं एव ब्रह्म अभ्युपगम्येत, तथापि ये निरवयवत्वस्य प्रतिपादकाः शब्दाः उदाहृताः ते प्रकुप्येयुः। ४८११सावयवत्वे च अनित्यत्वप्रसङ्ग इति — ४८१२सर्वथा अयं पक्षो न घटयितुं शक्यते इति आक्षिपति॥२६॥
२७१४८१५तुशब्देन आक्षेपं परिहरति। ४८१६न खलु अस्मत्पक्षे कश्चित् अपि दोषोऽस्ति। ४८१७न तावत् कृत्स्नप्रसक्तिः अस्ति। ४८१८कुतः ? ४८१९श्रुतेः — ४८२०यथा एव हि ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिः श्रूयते, एवं विकारव्यतिरेकेण अपि ब्रह्मणोऽवस्थानं श्रूयते — ४८२१प्रकृतिविकारयोः भेदेन व्यपदेशात् ४८२२‘सा इयं देवता ऐक्षत हन्त अहं इमाः तिस्रः देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) इति, ४८२३‘तावान् अस्य महिमा ततो ज्यायाꣳच पूरुषः। ४८२४पादोऽस्य सर्वा भूतानि ४८२५त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति च एवंजातीयकात्। ४८२६–४८२७तथा हृदयायतनत्ववचनात्; सत्सम्पत्तिवचनात् च — ४८२८यदि च कृत्स्नं ब्रह्म कार्यभावेन उपयुक्तं स्यात्, ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति सुषुप्तिगतं विशेषणं अनुपपन्नं स्यात्, ४८२९विकृतेन ब्रह्मणा नित्यसम्पन्नत्वात् अविकृतस्य च ब्रह्मणोऽभावात्। ४८३०तथा इन्द्रियगोचरत्वप्रतिषेधात् ब्रह्मणो, विकारस्य च इन्द्रियगोचरत्वोपपत्तेः। तस्मात् अस्ति अविकृतं ब्रह्म। ४८३१न च निरवयवत्वशब्दकोपोऽस्ति, श्रूयमाणत्वात् एव निरवयवत्वस्य अपि अभ्युपगम्यमानत्वात्। शब्दमूलं च ब्रह्म शब्दप्रमाणकम्। न इन्द्रियादिप्रमाणकम्। तत् यथाशब्दं अभ्युपगन्तव्यम्। ४८३२शब्दः च उभयं अपि ब्रह्मणः प्रतिपादयति — अकृत्स्नप्रसक्तिं निरवयवत्वं च। ४८३३लौकिकानां अपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृतीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशात् शक्तयो विरुद्धानेककार्यविषयाः दृश्यन्ते। ताः अपि तावत् न उपदेशं अन्तरेण केवलेन तर्केण अवगन्तुं शक्यन्ते — अस्य वस्तुनः एतावत्यः एतत्सहायाः एतद्विषयाः एतत्प्रयोजनाः च शक्तयः इति। किं उत अचिन्त्यस्वभावस्य ब्रह्मणो रूपं विना शब्देन न निरूप्येत। ४८३४तथा च आहुः पौराणिकाः — ‘अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तान् तर्केण योजयेत्। ४८३५प्रकृतिभ्यः परं यत् च तत् अचिन्त्यस्य लक्षणं’ इति। ४८३६–४८३७तस्मात् शब्दमूल एव अतीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः। ननु शब्देन अपि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुं — ४८३८निरवयवं च ब्रह्म परिणमते न च कृत्स्नं इति। ४८३९यदि निरवयवं ब्रह्म स्यात्, नैव परिणमेत, ४८४०कृत्स्नं एव वा परिणमेत। ४८४१अथ केनचित् रूपेण परिणमेत केनचित् च अवतिष्ठेत इति, रूपभेदकल्पनात् सावयवं एव प्रसज्येत। ४८४२क्रियाविषये हि ‘अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ ‘न अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति’ इति एवंजातीयकायां विरोधप्रतीतौ अपि विकल्पाश्रयणं विरोधपरिहारकारणं भवति, पुरुषतन्त्रत्वात् च अनुष्ठानस्य। इह तु विकल्पाश्रयणेन अपि न विरोधपरिहारः सम्भवति, अपुरुषतन्त्रत्वात् वस्तुनः। ४८४३तस्मात् दुर्घटं एतत् इति। ४८४४न एषः दोषः, अविद्याकल्पितरूपभेदाभ्युपगमात्। ४८४५न हि अविद्याकल्पितेन रूपभेदेन सावयवं वस्तु सम्पद्यते। ४८४६न हि तिमिरोपहतनयनेन अनेक इव चन्द्रमाः दृश्यमानोऽनेक एव भवति। ४८४७अविद्याकल्पितेन च नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन ४८४८व्याकृताव्याकृतात्मकेन ४८४९तत्त्वान्यत्वाभ्यां अनिर्वचनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते। ४८५०पारमार्थिकेन च रूपेण सर्वव्यवहारातीतं अपरिणतं अवतिष्ठते, ४८५१वाचारम्भणमात्रत्वात् च अविद्याकल्पितस्य नामरूपभेदस्य — इति न निरवयवत्वं ब्रह्मणः कुप्यति। ४८५२न च इयं परिणामश्रुतिः परिणामप्रतिपादनार्था, तत्प्रतिपत्तौ फलानवगमात्। ४८५३सर्वव्यवहारहीनब्रह्मात्मभावप्रतिपादनार्था तु एषा, तत्प्रतिपत्तौ फलावगमात्; ४८५४‘सः एषः न इति न इति आत्मा’ इति उपक्रम्य आह ‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि’(बृ.उ.४.२.४) इति; ४८५५तस्मात् अस्मत्पक्षे न कश्चित् अपि दोषप्रसङ्गोऽस्ति॥२७॥
२७२४८५७अपि च नैव अत्र विवदितव्यं — कथं एकस्मिन् ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देन एव अनेकाकारा सृष्टिः स्यात् इति। ४८५८यतः ४८५९आत्मनि अपि एकस्मिन् स्वप्नदृशि स्वरूपानुपमर्देन एव अनेकाकारा सृष्टिः ४८६०–४८६१पठ्यते — ‘न तत्र रथाः न रथयोगाः न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते’(बृ.उ.४.३.१०) इत्यादिना। ४८६२लोके अपि देवादिषु मायाव्यादिषु च स्वरूपानुपमर्देन एव विचित्रा हस्त्यश्वादिसृष्टयो दृश्यन्ते। ४८६३तथा एकस्मिन् अपि ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देन एव अनेकाकारा सृष्टिः भविष्यति इति॥२८॥
२७३४८६५परेषां अपि एषः समानः स्वपक्षे दोषः — ४८६६प्रधानवादिनोऽपि हि निरवयवं अपरिच्छिन्नं शब्दादिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिच्छिन्नस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणं इति स्वपक्षः। ४८६७–४८६८तत्र अपि कृत्स्नप्रसक्तिः निरवयवत्वात् प्रधानस्य प्राप्नोति, निरवयवत्वाभ्युपगमकोपो वा। ननु नैव तैः निरवयवं प्रधानं अभ्युपगम्यते। ४८६९सत्त्वरजस्तमांसि हि त्रयो गुणाः। तेषां साम्यावस्था प्रधानम्। ४८७०–४८७१तैः एव अवयवैः तत् सावयवं इति — न एवंजातीयकेन सावयवत्वेन प्रकृतो दोषः परिहर्तुं ४८७२पार्यते, यतः सत्त्वरजस्तमसां अपि एकैकस्य समानं निरवयवत्वं ४८७३एकैकं एव च इतरद्वयानुगृहीतं सजातीयस्य प्रपञ्चस्य उपादानं इति — ४८७४समानत्वात् स्वपक्षदोषप्रसङ्गस्य। ४८७५तर्काप्रतिष्ठानात् सावयवत्वं एव इति चेत् — ४८७६एवं अपि अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः। ४८७७अथ शक्तयः एव ४८७८कार्यवैचित्र्यसूचिता अवयवाः इत्यभिप्रायः, ताः तु ब्रह्मवादिनोऽपि अविशिष्टाः। ४८७९तथा ४८८०अणुवादिनोऽपि अणुः अण्वन्तरेण संयुज्यमानो निरवयवत्वात् यदि कार्त्स्न्येन संयुज्येत, ततः प्रथिमानुपपत्तेः अणुमात्रत्वप्रसङ्गः। ४८८१अथ एकदेशेन संयुज्येत, तथापि निरवयवत्वाभ्युपगमकोपः ४८८२इति — स्वपक्षे अपि समानः एषः दोषः। ४८८३समानत्वात् च न अन्यतरस्मिन् एव पक्षे उपक्षेप्तव्यो भवति। ४८८४परिहृतः तु ब्रह्मवादिना स्वपक्षे दोषः॥२९॥
२७४४८८६एकस्य अपि ब्रह्मणो विचित्रशक्तियोगात् उपपद्यते विचित्रो विकारप्रपञ्च इति उक्तम्। ४८८७तत् पुनः कथं अवगम्यते — विचित्रशक्तियुक्तं परं ब्रह्म इति ? तत् उच्यते — ४८८८सर्वोपेता च तद्दर्शनात्। सर्वशक्तियुक्ता च परा देवता इति अभ्युपगन्तव्यम्। ४८८९कुतः ? तद्दर्शनात्। ४८९०तथा हि दर्शयति श्रुतिः सर्वशक्तियोगं परस्याः देवतायाः — ‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वं इदं अभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.उ.३.१४.४) ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.७.१) ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’(बृ.उ.३.८.९) इति एवंजातीयका॥३०॥
२७५४८९२स्यात् एतत् — विकरणां परां देवतां शास्ति शास्त्रं — ‘अचक्षुष्कं अश्रोत्रं अवाक् अमनाः’(बृ.उ.३.८.८) इति एवंजातीयकम्। ४८९३कथं सा सर्वशक्तियुक्ता अपि सती कार्याय प्रभवेत् ? ४८९४देवादयो हि चेतनाः सर्वशक्तियुक्ता अपि सन्तः आध्यात्मिककार्यकरणसम्पन्ना एव तस्मै तस्मै कार्याय प्रभवन्तो विज्ञायन्ते। ४८९५कथं च ‘न इति न इति’(बृ.उ.३.९.२६) इति प्रतिषिद्धसर्वविशेषायाः देवतायाः सर्वशक्तियोगः सम्भवेत्, इति चेत् — ४८९६यत् अत्र वक्तव्यं तत् पुरस्तात् एव उक्तम्। ४८९७श्रुत्यवगाह्यं एव इदं अतिगम्भीरं ब्रह्म न तर्कावगाह्यम्। ४८९८न च यथा एकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथा अन्यस्य अपि सामर्थ्येन भवितव्यं इति नियमोऽस्ति इति। ४८९९प्रतिषिद्धसर्वविशेषस्य अपि ब्रह्मणः सर्वशक्तियोगः सम्भवति इति एतत् अपि अविद्याकल्पितरूपभेदोपन्यासेन उक्तं एव। ४९००तथा च शास्त्रं — ‘अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यति अचक्षुः सः शृणोति अकर्णः’(श्वे.उ.३.१९) इति अकरणस्य अपि ब्रह्मणः सर्वसामर्थ्ययोगं दर्शयति॥३१॥
२७६४९०२अन्यथा पुनः चेतनकर्तृकत्वं जगतः आक्षिपति — ४९०३न खलु चेतनः परमात्मा इदं जगद्बिम्बं विरचयितुं अर्हति। ४९०४कुतः ? प्रयोजनवत्त्वात् प्रवृत्तीनाम्। चेतनो हि लोके ४९०५बुद्धिपूर्वकारी पुरुषः प्रवर्तमानो ४९०६न मन्दोपक्रमां अपि तावत् प्रवृत्तिं आत्मप्रयोजनानुपयोगिनीं आरभमाणो दृष्टः, ४९०७किं उत गुरुतरसंरम्भाम्। ४९०८भवति च लोकप्रसिद्ध्यनुवादिनी श्रुतिः — ‘न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनः तु कामाय सर्वं प्रियं भवति’(बृ.उ.२.४.५) इति। ४९०९गुरुतरसंरम्भा च इयं प्रवृत्तिः — यत् उच्चावचप्रपञ्चं जगद्बिम्बं विरचयितव्यम्। ४९१०यदि इयं अपि प्रवृत्तिः चेतनस्य परमात्मन् आत्मप्रयोजनोपयोगिनी परिकल्प्येत, परितृप्तत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं बाध्येत। ४९११प्रयोजनाभावे वा प्रवृत्त्यभावोऽपि स्यात्। ४९१२अथ चेतनोऽपि सन् उन्मत्तो बुद्ध्यपराधात् अन्तरेण एव आत्मप्रयोजनं प्रवर्तमानो दृष्टः, तथा परमात्मा अपि प्रवर्तिष्यते इति उच्येत — तथा सति सर्वज्ञत्वं परमात्मनः श्रूयमाणं बाध्येत। ४९१३तस्मात् अश्लिष्टा चेतनात् सृष्टिः इति॥३२॥
२७७४९१५तुशब्देन आक्षेपं परिहरति। ४९१६यथा लोके कस्यचित् आप्तैषणस्य ४९१७राज्ञो राजामात्यस्य वा व्यतिरिक्तं किञ्चित् प्रयोजनं अनभिसन्धाय केवलं लीलारूपाः प्रवृत्तयः क्रीडाविहारेषु भवन्ति; ४९१८यथा च उच्छ्वासप्रश्वासादयोऽनभिसन्धाय बाह्यं किञ्चित् प्रयोजनं स्वभावात् एव सम्भवन्ति; एवं ईश्वरस्य अपि अनपेक्ष्य किञ्चित् प्रयोजनान्तरं स्वभावात् एव केवलं लीलारूपा प्रवृत्तिः भविष्यति। ४९१९न हि ईश्वरस्य प्रयोजनान्तरं निरूप्यमाणं न्यायतः श्रुतितो वा सम्भवति। ४९२०न च स्वभावः पर्यनुयोक्तुं शक्यते। ४९२१–४९२२यदि अपि अस्माकं इयं जगद्बिम्बविरचना गुरुतरसंरम्भा इव आभाति, तथापि परमेश्वरस्य लीला एव केवला इयं, अपरिमितशक्तित्वात्। यदि नाम लोके लीलासु अपि ४९२३किञ्चित् सूक्ष्मं प्रयोजनं उत्प्रेक्ष्येत, तथापि नैव अत्र किञ्चित् प्रयोजनं उत्प्रेक्षितुं शक्यते, आप्तकामश्रुतेः। ४९२४न अपि अप्रवृत्तिः उन्मत्तप्रवृत्तिः वा, सृष्टिश्रुतेः, सर्वज्ञश्रुतेः च। ४९२५न च इयं परमार्थविषया सृष्टिश्रुतिः। अविद्याकल्पितनामरूपव्यवहारगोचरत्वात्, ४९२६ब्रह्मात्मभावप्रतिपादनपरत्वात् च — ४९२७इति एतत् अपि नैव विस्मर्तव्यम्॥३३॥
२७८४९२९पुनः च जगज्जन्मादिहेतुत्वं ईश्वरस्य आक्षिप्यते, ४९३०स्थूणानिखननन्यायेन प्रतिज्ञातस्य अर्थस्य दृढीकरणाय। ४९३१न ईश्वरो जगतः कारणं उपपद्यते। ४९३२कुतः ? वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गात् — कांश्चित् अत्यन्तसुखभाजः करोति देवादि, कांश्चित् अत्यन्तदुःखभाजः पश्वादीन्, कांश्चित् मध्यमभोगभाजो मनुष्यादीन् — ४९३३इति एवं विषमां सृष्टिं निर्मिमाणस्य ईश्वरस्य पृथग्जनस्य इव रागद्वेषोपपत्तेः, ४९३४श्रुतिस्मृत्यवधारितस्वच्छत्वादीश्वरस्वभावविलोपः प्रसज्येत। ४९३५तथा खलजनैः अपि जुगुप्सितं निर्घृणत्वं अतिक्रूरत्वं दुःखयोगविधानात् सर्वप्रजोपसंहारात् च प्रसज्येत। ४९३६तस्मात् वैषम्यनैर्घृण्यप्रसङ्गात् न ईश्वरः कारणं इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —४९३७
२७९वैषम्यनैर्घृण्ये न ईश्वरस्य प्रसज्येते। ४९३८कस्मात् ? सापेक्षत्वात्। ४९३९यदि हि निरपेक्षः ४९४०केवलः ईश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते, स्यातां एतौ दोषौ — वैषम्यं नैर्घृण्यं च। न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वं अस्ति। ४९४१सापेक्षो हि ईश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते। ४९४२किं अपेक्षते इति चेत् — ४९४३धर्माधर्मौ अपेक्षते इति वदामः। ४९४४अतः सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टिः इति न अयं ईश्वरस्य अपराधः। ४९४५ईश्वरः तु पर्जन्यवत् द्रष्टव्यः — ४९४६यथा हि पर्जन्यो ४९४७व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति, व्रीहियवादिवैषम्ये तु तत्तद्बीजगतानि एव असाधारणानि सामर्थ्यानि कारणानि भवन्ति, ४९४८–४९४९एवं ईश्वरो देवमनुष्यादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति, देवमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतानि एव असाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्ति। एवं ईश्वरः सापेक्षत्वात् न वैषम्यनैर्घृण्याभ्यां दुष्यति। ४९५०कथं पुनः अवगम्यते सापेक्षः ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं निर्मिमीते इति ? ४९५१तथा हि दर्शयति श्रुतिः — ‘एषः हि एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीषते एषः उ एव असाधु कर्म कारयति तं यं अधः निनीषते’(कौ.उ.३.८) इति, ‘पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन’(बृ.उ.३.२.१३) इति च। ४९५२स्मृतिः अपि प्राणिकर्मविशेषापेक्षं एव ईश्वरस्य अनुग्रहीतृत्वं निग्रहीतृत्वं च दर्शयति — ‘ये यथा मां प्रपद्यन्ते तान् तथा एव भजामि अहं’(भ.गी.४.११) इति एवंजातीयका॥३४॥
२८०४९५४‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति ४९५५प्राक् सृष्टेः अविभागावधारणात् नास्ति कर्म, यत् अपेक्ष्य विषमा सृष्टिः स्यात्। सृष्ट्युत्तरकालं हि शरीरादिविभागापेक्षं कर्म, कर्मापेक्षः च शरीरादिविभागः — इति इतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत। ४९५६अतो विभागात् ऊर्ध्वं कर्मापेक्षः ईश्वरः प्रवर्ततां नाम। प्राक् विभागात् वैचित्र्यनिमित्तस्य कर्मणोऽभावात् तुल्या एव आद्या सृष्टिः प्राप्नोति इति चेत्, ४९५७न एषः दोषः। अनादित्वात् संसारस्य; ४९५८भवेत् एषः दोषः, यदि आदिमान् संसारः स्यात्। अनादौ तु संसारे बीजाङ्कुरवत् हेतुहेतुमद्भावेन कर्मणः सर्गवैषम्यस्य च प्रवृत्तिः न विरुध्यते॥३५॥
२८१४९६०कथं पुनः अवगम्यते — अनादिः एषः संसारः इति ? अतः उत्तरं पठति —
२८२उपपद्यते च संसारस्य अनादित्वं — ४९६१आदिमत्त्वे हि संसारस्य अकस्मात् उद्भूतेः मुक्तानां अपि पुनः संसारोद्भूतिप्रसङ्गः, ४९६२अकृताभ्यागमप्रसङ्गः च, सुखदुःखादिवैषम्यस्य निर्निमित्तत्वात्; ४९६३–४९६४न च ईश्वरो वैषम्यहेतुः इति उक्तम्। ४९६५न च अविद्या केवला वैषम्यस्य कारणं, एकरूपत्वात्। ४९६६–४९६७रागादिक्लेशवासनाक्षिप्तकर्मापेक्षा तु अविद्या वैषम्यकरी स्यात्। न च कर्म अन्तरेण शरीरं सम्भवति, ४९६८न च शरीरं अन्तरेण कर्म सम्भवति — इति इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गः। ४९६९अनादित्वे तु बीजाङ्कुरन्यायेन उपपत्तेः न कश्चित् दोषो भवति। ४९७०उपलभ्यते च संसारस्य अनादित्वं श्रुतिस्मृत्योः। ४९७१श्रुतौ तावत् — ‘अनेन जीवेन आत्मना’(छा.उ.६.३.२) इति सर्गप्रमुखे शारीरं आत्मानं जीवशब्देन प्राणधारणनिमित्तेन अभिलपन् अनादिः संसारः इति दर्शयति। ४९७२आदिमत्त्वे तु प्राक् अधारितप्राणः सन् कथं प्राणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन सर्गप्रमुखे अभिलप्येत ? ४९७३न च धारयिष्यति इति अतः अभिलप्येत — अनागतात् हि सम्बन्धात् अतीतः सम्बन्धो बलवान् भवति, अभिनिष्पन्नत्वात्। ४९७४‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वं अकल्पयत्’(ऋ.सं.१०.१९०.३) इति च मन्त्रवर्णः पूर्वकल्पसद्भावं दर्शयति। ४९७५स्मृतौ अपि अनादित्वं संसारस्य उपलभ्यते — ‘न रूपं अस्य इह तथा उपलभ्यते न अन्तो न च आदिः न च सम्प्रतिष्ठा’(भ.गी.१५.३) इति। ४९७६पुराणे च अतीतानां अनागतानां च कल्पानां न परिमाणं अस्ति इति स्थापितम्॥३६॥
२८३४९७८चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं प्रकृतिः च इति अस्मिन् अवधारिते वेदार्थे परैः उपक्षिप्तान् विलक्षणत्वादीन् दोषान् पर्यहार्षीत् आचार्यः। इदानीं परपक्षप्रतिषेधप्रधानं प्रकरणं प्रारिप्समाणः स्वपक्षपरिग्रहप्रधानं प्रकरणं उपसंहरति। ४९७९यस्मात् अस्मिन् ब्रह्मणि कारणे परिगृह्यमाणे प्रदर्शितेन प्रकारेण सर्वे कारणधर्माः उपपद्यन्ते ४९८०‘सर्वज्ञं ४९८१सर्वशक्ति ४९८२महामायं च ब्रह्म’ इति, ४९८३तस्मात् अनतिशङ्कनीयं इदं औपनिषदं दर्शनं इति॥३७॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥