द्वितीयोऽध्यायः — चतुर्थः पादः
४३१७१२८वियदादिविषयः श्रुतिविप्रतिषेधः तृतीयेन पादेन परिहृतः। चतुर्थेन इदानीं ७१२९प्राणविषयः परिह्रियते। ७१३०तत्र तावत् — ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति, ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति च एवमादिषु उत्पत्तिप्रकरणेषु प्राणानां उत्पत्तिः न आम्नायते। ७१३१क्वचित् च अनुत्पत्तिः एव एषां आम्नायते, ‘असत् वा इदं अग्रे आसीत्’(तै.उ.२.७.१)। ७१३२–७१३३तत् आहुः किं तत् असत् आसीत् इति ऋषयः वाव ते अग्रे असत् आसीत्। तत् आहुः के ते ऋषयः इति। प्राणाः वाव ऋषयः’ — इति अत्र ७१३४प्राक् उत्पत्तेः प्राणानां सद्भावश्रवणात्। ७१३५–७१३६अन्यत्र तु प्राणानां अपि उत्पत्तिः पठ्यते — ‘यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्ति एवं एव अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः’ इति, ‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’(मु.उ.२.१.३) इति, ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’(मु.उ.२.१.८) इति, ‘सः प्राणं असृजत प्राणात् श्रद्धां खं वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी इन्द्रियं मनोऽन्नं’(प्र.उ.६.४) इति च एवमादिप्रदेशेषु। ७१३७तत्र श्रुतिविप्रतिषेधात् अन्यतरनिर्धारणकारणानिरूपणात् च अप्रतिपत्तिः प्राप्नोति। ७१३८अथवा प्राक् उत्पत्तेः सद्भावश्रवणात् गौणी प्राणानां उत्पत्तिश्रुतिः इति प्राप्नोति। ७१३९अतः उत्तरं इदं पठति —
४३२तथा प्राणाः इति। ७१४१कथं पुनः अत्र तथा इति अक्षरानुलोम्यं, प्रकृतोपमानाभावात् — ७१४२सर्वगतात्मबहुत्ववादिदूषणं अतीतानन्तरपादान्ते प्रकृतम्। तत् तावत् न उपमानं सम्भवति, सादृश्याभावात्। ७१४३सादृश्ये हि सति उपमानं स्यात् — यथा सिंहः तथा बलवर्मा इति। ७१४४अदृष्टसाम्यप्रतिपादनार्थं इति यदि उच्येत — ७१४५यथा अदृष्टस्य सर्वात्मसन्निधौ उत्पद्यमानस्य अनियतत्वं, एवं प्राणानां अपि सर्वात्मनः प्रति अनियतत्वं इति — ७१४६तत् अपि देहानियमेन एव उक्तत्वात् पुनरुक्तं भवेत्। ७१४७न च जीवेन प्राणाः उपमीयेरन्, सिद्धान्तविरोधात् — ७१४८जीवस्य हि अनुत्पत्तिः आख्याता, प्राणानां तु उत्पत्तिः आचिख्यासिता। ७१४९तस्मात् तथा इति असम्बद्धं इव प्रतिभाति — ७१५०न। उदाहरणोपात्तेन अपि उपमानेन सम्बन्धोपपत्तेः। ७१५१अत्र प्राणोत्पत्तिवादिवाक्यजातं उदाहरणं — ‘अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति’(बृ.उ.२.१.२०) इति एवंजातीयकम्। ७१५२तत्र यथा लोकादयः परस्मात् ब्रह्मणः उत्पद्यन्ते, ७१५३तथा प्राणाः अपि इत्यर्थः। तथा — ‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’(मु.उ.२.१.३) इति एवमादिषु अपि खादिवत् प्राणानां उत्पत्तिः इति द्रष्टव्यम्। ७१५४अथवा ‘पानव्यापत् च तद्वत्’(जै.सू.३.४.१५) इति एवमादिषु व्यवहितोपमानसम्बन्धस्य अपि आश्रितत्वात् — ७१५५यथा अतीतानन्तरपादादौ उक्ता वियदादयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समधिगताः, तथा प्राणाः अपि परस्य ब्रह्मणो विकाराः इति योजयितव्यम्। ७१५६–७१५७कः पुनः प्राणानां विकारत्वे हेतुः ? श्रुतत्वं एव। ननु केषुचित् प्रदेशेषु न प्राणानां उत्पत्तिः श्रूयते इति उक्तं — ७१५८तत् अयुक्तं, प्रदेशान्तरेषु श्रवणात्। ७१५९न हि क्वचित् अश्रवणं अन्यत्र श्रुतं निवारयितुं उत्सहते। ७१६०तस्मात् श्रुतत्वाविशेषात् आकाशादिवत् प्राणाः अपि उत्पद्यन्ते इति सूक्तम्॥१॥
४३३७१६२यत् पुनः उक्तं प्राक् उत्पत्तेः सद्भावश्रवणात् गौणी प्राणानां उत्पत्तिश्रुतिः इति, तत्प्रत्याह — गौण्यसम्भवात् इति। गौण्या असम्भवो गौण्यसम्भवः — न हि प्राणानां उत्पत्तिश्रुतिः गौणी सम्भवति, प्रतिज्ञाहानिप्रसङ्गात् — ७१६३‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति हि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय तत्साधनाय इदं आम्नायते ‘एतस्मात् जायते प्राणः’(मु.उ.२.१.३) इत्यादि। ७१६४सा च प्रतिज्ञा प्राणादेः समस्तस्य जगतो ब्रह्मविकारत्वे सति प्रकृतिव्यतिरेकेण विकाराभावात् सिध्यति। ७१६५गौण्यां तु प्राणानां उत्पत्तिश्रुतौ प्रतिज्ञा इयं हीयेत। ७१६६–७१६७तथा च प्रतिज्ञातार्थं उपसंहरति — ‘पुरुष एव इदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतं’(मु.उ.२.१.१०) इति, ‘ब्रह्म एव इदं विश्वं इदं वरिष्ठं’(मु.उ.२.२.१२) इति च। तथा ‘आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदꣳ सर्वं विदितं’ इति एवंजातीयकासु श्रुतिषु एषा एव प्रतिज्ञा योजयितव्या। ७१६८कथं पुनः प्राक् उत्पत्तेः प्राणानां सद्भावश्रवणं ? ७१६९न एतत् मूलप्रकृतिविषयं, ‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रो हि अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इति मूलप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वावधारणात्। ७१७०अवान्तरप्रकृतिविषयं तु एतत् ७१७१स्वविकारापेक्षं प्राक् उत्पत्तेः प्राणानां सद्भावावधारणं इति द्रष्टव्यं, ७१७२व्याकृतविषयाणां अपि भूयसीनां अवस्थानां श्रुतिस्मृत्योः प्रकृतिविकारभावप्रसिद्धेः। ७१७३वियदधिकरणे हि ‘गौण्यसम्भवात्’ इति पूर्वपक्षसूत्रत्वात् — गौणी जन्मश्रुतिः, असम्भवात् — इति व्याख्यातम्। प्रतिज्ञाहान्या च तत्र सिद्धान्तोऽभिहितः। इह तु सिद्धान्तसूत्रत्वात् — गौण्या जन्मश्रुतेः असम्भवात् — इति व्याख्यातम्। तदनुरोधेन तु इह अपि — गौणी जन्मश्रुतिः, असम्भवात् — इति व्याचक्षाणैः प्रतिज्ञाहानिः उपेक्षिता स्यात्॥२॥७१७४
४३४७१७६–७१७७इतः च आकाशादीनां इव प्राणानां अपि मुख्या एव जन्मश्रुतिः — यत् ‘जायते’ इति एकं जन्मवाचिपदं प्राणेषु प्राक्श्रुतं सत् उत्तरेषु अपि आकाशादिषु अनुवर्तते ‘एतस्मात् जायते प्राणः’(मु.उ.२.१.३) इति अत्र ७१७८आकाशादिषु मुख्यं जन्म इति प्रतिष्ठापितम्। ७१७९तत्सामान्यात् प्राणेषु अपि मुख्यं एव जन्म भवितुं अर्हति। ७१८०न हि ७१८१–७१८२एकस्मिन् प्रकरणे एकस्मिन् च वाक्ये एकः शब्दः ७१८३सकृत् उच्चरितो बहुभिः सम्बध्यमानः क्वचित् मुख्यः क्वचित् गौणः इति अध्यवसातुं शक्यं, वैरूप्यप्रसङ्गात्। ७१८४तथा ‘सः प्राणं असृजत प्राणात् श्रद्धां’(प्र.उ.६.४) ७१८५इति अत्र अपि प्राणेषु श्रुतः सृजतिः परेषु अपि उत्पत्तिमत्सु श्रद्धादिषु अनुषज्यते। यत्र अपि पश्चात् श्रुत उत्पत्तिवचनः शब्दः पूर्वैः सम्बध्यते, तत्र अपि एषः एव न्यायः — यथा ‘सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति’ इति अयं अन्ते पठितो व्युच्चरन्तिशब्दः पूर्वैः अपि प्राणादिभिः सम्बध्यते॥३॥
४३५७१८७यद्यपि ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति एतस्मिन् प्रकरणे प्राणानां उत्पत्तिः न पठ्यते, तेजोबन्नानां एव त्रयाणां भूतानां उत्पत्तिश्रवणात्। ७१८८–७१८९तथापि ब्रह्मप्रकृतिकतेजोबन्नपूर्वकत्वाभिधानात् वाक्प्राणमनसां, तत्सामान्यात् च सर्वेषां एव प्राणानां ब्रह्मप्रभवत्वं सिद्धं भवति। ७१९०तथा हि — अस्मिन् एव प्रकरणे तेजोबन्नपूर्वकत्वं वाक्प्राणमनसां आम्नायते — ‘अन्नमयꣳ हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्’(छा.उ.६.५.४) इति। ७१९१तत्र यदि तावत् मुख्यं एव एषां अन्नादिमयत्वं, ततो वर्तत एव ब्रह्मप्रभवत्वम्। ७१९२अथ भाक्तं, तथापि ब्रह्मकर्तृकायां नामरूपव्याक्रियायां श्रवणात्, ‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति’(छा.उ.६.१.३) इति च उपक्रमात् ‘ऐतदात्म्यमिदꣳ सर्वं’(छा.उ.६.८.७) इति च उपसंहारात्, श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः च ब्रह्मकार्यत्वप्रपञ्चनार्थं एव मनआदीनां अन्नादिमयत्ववचनं इति गम्यते। ७१९३तस्मात् अपि प्राणानां ब्रह्मविकारत्वसिद्धिः॥४॥
४३६७१९५उत्पत्तिविषयः श्रुतिविप्रतिषेधः प्राणानां परिहृतः। संख्याविषयः इदानीं परिह्रियते। ७१९६तत्र मुख्यं प्राणं उपरिष्टात् वक्ष्यति। सम्प्रति तु कति इतरे प्राणाः इति सम्प्रधारयति। ७१९७श्रुतिविप्रतिपत्तेः च अत्र विशयः — क्वचित् सप्त प्राणाः सङ्कीर्त्यन्ते — ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’(मु.उ.२.१.८) इति; ७१९८क्वचित् अष्टौ प्राणाः ७१९९ग्रहत्वेन गुणेन सङ्कीर्त्यन्ते — ‘अष्टौ ग्रहाः अष्टौ अतिग्रहाः’(बृ.उ.३.२.१) इति; क्वचित् नव — ‘सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः द्वौ अवाञ्चौ’(तै.सं.५.१.७.१) इति; क्वचित् दश — ‘नव वै पुरुषे प्राणाः नाभिः दशमी’ इति; क्वचित् एकादश — ‘दश इमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशः’(बृ.उ.३.९.४) इति; क्वचित् द्वादश — ‘सर्वेषाꣳ स्पर्शानां त्वक् एकायनं’(बृ.उ.२.४.११) इति अत्र; क्वचित् त्रयोदश — ‘चक्षुः च द्रष्टव्यं च’(प्र.उ.४.८) इति अत्र — ७२००एवं हि विप्रतिपन्नाः प्राणेयत्तां प्रति श्रुतयः। ७२०१किं तावत् प्राप्तं ? सप्त एव प्राणाः इति। ७२०२कुतः ? गतेः; यतः तावन्तोऽवगम्यन्ते ‘सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्’ इति एवंविधासु श्रुतिषु, ७२०३–७२०५विशेषिताः च एते ‘सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः’ इति अत्र। ननु ‘प्राणाः गुहाशयाः निहिताः सप्त सप्त’ इति वीप्सा श्रूयते; सा सप्तभ्योऽतिरिक्तान् प्राणान् गमयति इति — न एषः दोषः। पुरुषभेदाभिप्राया इयं वीप्सा — ७२०६प्रतिपुरुषं सप्त सप्त प्राणाः इति; ७२०७न तत्त्वभेदाभिप्राया — सप्त सप्त अन्ये अन्ये प्राणाः इति। ७२०८ननु अष्टत्वादिका अपि संख्या प्राणेषु उदाहृता; कथं सप्त एव स्युः ? ७२०९सत्यं उदाहृता; ७२१०विरोधात् तु अन्यतमा संख्या अध्यवसातव्या। तत्र स्तोककल्पनानुरोधात् सप्तसंख्याध्यवसानम्। ७२११वृत्तिभेदापेक्षं च संख्यान्तरश्रवणं इति मन्यते॥५॥
४३७७२१२अत्र उच्यते —
४३८७२१३हस्तादयः तु अपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते — ‘हस्तौ वै ग्रहः सः कर्मणा अतिग्राहेण गृहीतो ७२१४हस्ताभ्यां हि कर्म करोति’(बृ.उ.३.२.८) इति एवं आद्यासु श्रुतिषु। ७२१५स्थिते च सप्तत्वातिरेके सप्तत्वं अन्तर्भावात् शक्यते सम्भावयितुम्। ७२१६हीनाधिकसंख्याविप्रतिपत्तौ हि अधिका संख्या सङ्ग्राह्या भवति। तस्यां हीना अन्तः भवति, न तु हीनायां अधिका। ७२१७अतः च न एवं मन्तव्यं — स्तोककल्पनानुरोधात् सप्त एव प्राणाः स्युः इति। ७२१८उत्तरसंख्यानुरोधात् तु एकादश एव ते प्राणाः स्युः। ७२१९तथा च उदाहृता श्रुतिः — ‘दश इमे पुरुषे प्राणाः ७२२०आत्मैकादशः’(बृ.उ.३.९.४) इति; आत्मशब्देन च अत्र अन्तःकरणं परिगृह्यते, करणाधिकारात्। ७२२१ननु एकादशत्वात् अपि अधिके द्वादशत्रयोदशत्वे उदाहृते — ७२२२सत्यं उदाहृते। न तु एकादशभ्यः कार्यजातेभ्योऽधिकं कार्यजातं अस्ति, यदर्थं अधिकं करणं कल्प्येत। ७२२३शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाः पञ्च बुद्धिभेदाः, तदर्थानि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि। वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः पञ्च कर्मभेदाः, तदर्थानि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। ७२२४सर्वार्थविषयं त्रैकाल्यवृत्ति मनः तु एकं ७२२५अनेकवृत्तिकम्। ७२२६तत् एव वृत्तिभेदात् क्वचित् भिन्नवत् व्यपदिश्यते — ‘मनो बुद्धिः अहंकारः चित्तं च’ इति। ७२२७तथा च श्रुतिः कामाद्याः नानाविधाः वृत्तीः अनुक्रम्य आह — ‘एतत् सर्वं मनः एव’(बृ.उ.१.५.३) इति। ७२२८अपि च सप्त एव शीर्षण्यान् प्राणान् अभिमन्यमानस्य चत्वारः एव प्राणाः अभिमताः स्युः। ७२२९स्थानभेदात् हि एते चत्वारः सन्तः सप्त गण्यन्ते — ‘द्वे श्रोत्रे द्वे चक्षुषी द्वे नासिके एका वाक्’ इति। ७२३०न च तावतां एव वृत्तिभेदाः इतरे प्राणाः इति शक्यते वक्तुं, हस्तादिवृत्तीनां अत्यन्तविजातीयत्वात्। ७२३१तथा ‘नव वै पुरुषे प्राणाः नाभिः दशमी’ इति अत्र अपि देहच्छिद्रभेदाभिप्रायेण एव दश प्राणाः उच्यन्ते, न प्राणतत्त्वभेदाभिप्रायेण, ‘नाभिः दशमी’ इति वचनात्। ७२३२न हि नाभिः नाम कश्चित् प्राणः प्रसिद्धोऽस्ति। ७२३३मुख्यस्य तु प्राणस्य भवति नाभिः अपि एकं विशेषायतनं इति — अतो ‘नाभिः दशमी’ इत्युच्यते। ७२३४–७२३५क्वचित् उपासनार्थं कतिचित् प्राणाः गण्यन्ते, क्वचित् प्रदर्शनार्थम्। ७२३६तत् एवं विचित्रे प्राणेयत्ताम्नाने सति, क्व किंपरं आम्नानं इति विवेक्तव्यम्। ७२३७कार्यजातवशात् तु एकादशत्वाम्नानं प्राणविषयं प्रमाणं इति स्थितम्॥७२३८
४३९७२३९इयं अपरा सूत्रद्वययोजना — ७२४०–७२४२सप्त एव प्राणाः स्युः, यतः सप्तानां एव गतिः श्रूयते — ‘तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इति अत्र। ननु सर्वशब्दोऽत्र पठ्यते, तत् कथं सप्तानां एव गतिः प्रतिज्ञायत इति ? विशेषितत्वात् इत्याह — सप्त एव हि प्राणाः चक्षुरादयः त्वक्पर्यन्ताः विशेषिता इह ७२४३प्रकृताः ‘सः यत्र एषः चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते अथ अरूपज्ञो भवति’(बृ.उ.४.४.१) ‘एकीभवति न पश्यति इति आहुः’(बृ.उ.४.४.२) इति एवमादिना अनुक्रमणेन। प्रकृतगामी च सर्वशब्दो भवति; ७२४४–७२४७यथा सर्वे ब्राह्मणाः भोजयितव्याः इति ये निमन्त्रिताः प्रकृता ब्राह्मणाः ते एव सर्वशब्देन उच्यन्ते, न अन्ये — ७२४८एवं इह अपि ये प्रकृताः सप्त प्राणाः ते एव सर्वशब्देन उच्यन्ते, न अन्यः इति। ननु अत्र विज्ञानं अष्टमं अनुक्रान्तं; कथं सप्तानां एव अनुक्रमणं ? न एषः दोषः। मनोविज्ञानयोः तत्त्वाभेदात् वृत्तिभेदे अपि सप्तत्वोपपत्तेः। तस्मात् सप्त एव प्राणाः इति। एवं प्राप्ते, ब्रूमः — ७२४९हस्तादयः तु अपरे सप्तभ्योऽतिरिक्ताः प्राणाः प्रतीयन्ते ‘हस्तो वै ग्रहः’(बृ.उ.३.२.८) इत्यादिश्रुतिषु। ७२५०ग्रहत्वं च बन्धनभावः, गृह्यते बध्यते क्षेत्रज्ञः अनेन ग्रहसंज्ञकेन बन्धनेन इति। ७२५१सः च क्षेत्रज्ञो न एकस्मिन् एव शरीरे बध्यते, शरीरान्तरेषु अपि तुल्यत्वात् बन्धनस्य। ७२५२तस्मात् शरीरान्तरसञ्चारि इदं ग्रहसंज्ञकं बन्धनं इत्यर्थात् उक्तं भवति। ७२५३तथा च स्मृतिः — ‘पुर्यष्टकेन लिङ्गेन ७२५४–७२५५प्राणादि येन सः युज्यते। तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च’ इति प्राक् मोक्षात् ग्रहसंज्ञकेन बन्धनेन अवियोगं दर्शयति। ७२५६आथर्वणे च विषयेन्द्रियानुक्रमणे ‘चक्षुः च द्रष्टव्यं च’(प्र.उ.४.८) इति अत्र तुल्यवत् हस्तादीनि इन्द्रियाणि सविषयाणि अनुक्रामति — ‘हस्तौ च आदातव्यं च उपस्थः च आनन्दयितव्यं च पायुः च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च’(प्र.उ.४.८) इति। ७२५७तथा ‘दश इमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशाः ते यदा अस्मात् शरीरात् मर्त्यात् उत्क्रामन्ति अथ रोदयन्ति’(बृ.उ.३.९.४) इति एकादशानां प्राणानां उत्क्रान्तिं दर्शयति। सर्वशब्दोऽपि च प्राणशब्देन सम्बध्यमानोऽशेषान् प्राणान् अभिदधानो न प्रकरणवशेन सप्तसु एव अवस्थापयितुं शक्यते, प्रकरणात् शब्दस्य बलीयस्त्वात्। ७२५८–७२६०सर्वे ब्राह्मणाः भोजयितव्याः इति अत्र अपि सर्वेषां एव अवनिवर्तिनां ब्राह्मणानां ग्रहणं न्याय्यं, सर्वशब्दसामर्थ्यात्। सर्वभोजनासम्भवात् तु तत्र निमन्त्रितमात्रविषया सर्वशब्दस्य वृत्तिः आश्रिता। ७२६१इह तु न किञ्चित् सर्वशब्दार्थसङ्कोचने कारणं अस्ति। तस्मात् सर्वशब्देन अत्र अशेषाणां प्राणानां परिग्रहः। प्रदर्शनार्थं च सप्तानां अनुक्रमणं इति अनवद्यम्। ७२६२तस्मात् एकादश एव प्राणाः — शब्दतः कार्यतः च इति सिद्धम्॥६॥
४४०७२६४अधुना प्राणानां एव स्वभावान्तरं अभ्युच्चिनोति। ७२६५अणवः च एते प्रकृताः प्राणाः प्रतिपत्तव्याः। ७२६६अणुत्वं च एषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ, न परमाणुतुल्यत्वं, ७२६७कृत्स्नदेहव्यापिकार्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् — ७२६८सूक्ष्मा एते प्राणाः, स्थूलाः चेत् स्युः — मरणकाले शरीरात् निर्गच्छन्तः, बिलात् अहिः इव, उपलभ्येरन् म्रियमाणस्य पार्श्वस्थैः। ७२६९परिच्छिन्नाः च एते प्राणाः, सर्वगताः चेत् स्युः — उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुतिव्याकोपः स्यात्, ७२७०तद्गुणसारत्वं च जीवस्य न सिध्येत्। ७२७१सर्वगतानां अपि वृत्तिलाभः शरीरदेशे स्यात् इति चेत्, ७२७२न, वृत्तिमात्रस्य करणत्वोपपत्तेः। ७२७३यत् एव हि उपलब्धिसाधनं — वृत्तिः ७२७४अन्यत् वा — तस्य एव नः करणत्वं, संज्ञामात्रे विवादः ७२७५इति करणानां व्यापित्वकल्पना निरर्थिका। ७२७६तस्मात् सूक्ष्माः परिच्छिन्नाः च प्राणाः इति अध्यवस्यामः॥७॥
४४१७२७८मुख्यः च प्राणः इतरप्राणवत् ब्रह्मविकारः — इति अतिदिशति। ७२७९तत् च अविशेषेण एव सर्वप्राणानां ब्रह्मविकारत्वं आख्यातं — ‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’(मु.उ.२.१.३) इति सेन्द्रियमनोव्यतिरेकेण प्राणस्य उत्पत्तिश्रवणात्, ‘सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.४) इत्यादिश्रवणेभ्यः च। ७२८०किमर्थः पुनः अतिदेशः ? ७२८१अधिकाशङ्कापाकरणार्थः — ७२८२नासदासीये हि ब्रह्मप्रधाने सूक्ते मन्त्रवर्णो भवति — ‘न मृत्युः आसीत् अमृतं न तर्हि न रात्र्याः अह्नः आसीत् प्रकेतः। आनीत् अवातं स्वधया तत् एकं तस्मात् ह अन्यत् न परः किञ्चन आस’(ऋ.सं.८.७.१७) इति। ‘आनीत्’ इति प्राणकर्मोपादानात् ७२८३–७२८४प्राक् उत्पत्तेः सन्तं इव प्राणं सूचयति। ७२८५तस्मात् अजः प्राणः इति जायते कस्यचित् मतिः; ७२८६तां अतिदेशेन अपनुदति। ७२८७आनीच्छब्दोऽपि न प्राक् उत्पत्तेः प्राणसद्भावं सूचयति, ७२८८‘अवातं’ इति विशेषणात्, ७२८९‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः’ इति च मूलप्रकृतेः प्राणादिसमस्तविशेषरहितत्वस्य दर्शितत्वात्। ७२९०तस्मात् कारणसद्भावप्रदर्शनार्थं एव अयं आनीच्छब्दः इति। ७२९१‘श्रेष्ठः’ इति च मुख्यं प्राणं अभिदधाति, ‘प्राणो वाव ७२९२ज्येष्ठः च श्रेष्ठः च’(छा.उ.५.१.१) इति श्रुतिनिर्देशात्। ज्येष्ठः च प्राणः, शुक्रनिषेककालात् आरभ्य तस्य वृत्तिलाभात् — ७२९३न चेत् तस्य तदानीं वृत्तिलाभः स्यात्, योनौ निषिक्तं शुक्रं पूयेत, न सम्भवेत् वा। ७२९४श्रोत्रादीनां तु कर्णशष्कुल्यादिस्थानविभागनिष्पत्तौ वृत्तिलाभात् न ज्येष्ठत्वम्। ७२९५श्रेष्ठः च प्राणः, गुणाधिक्यात् — ७२९६‘न वै शक्ष्यामः तु अदृते जीवितुं’(बृ.उ.६.१.१३) इति श्रुतेः॥८॥
४४२७२९८सः पुनः मुख्यः प्राणः किंस्वरूपः इति इदानीं जिज्ञास्यते। ७२९९तत्र प्राप्तं तावत् — श्रुतेः वायुः प्राणः इति। ७३००एवं हि श्रूयते — ‘यः प्राणः सः वायुः सः एषः वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः’ इति। ७३०१अथवा तन्त्रान्तरीयाभिप्रायात् समस्तकरणवृत्तिः प्राणः इति प्राप्तं; ७३०२एवं हि तन्त्रान्तरीया आचक्षते — ‘सामान्या करणवृत्तिः प्राणाद्याः वायवः पञ्च’ इति॥
४४३७३०३अत्र उच्यते — न वायुः प्राणः, न अपि करणव्यापारः। कुतः ? पृथक् उपदेशात्। ७३०४वायोः तावत् प्राणस्य पृथक् उपदेशो भवति — ‘प्राण एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः सः वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च’(छा.उ.३.१८.४) इति। ७३०५न हि वायुः एव सन् वायोः पृथक् उपदिश्येत। ७३०६तथा ७३०७करणवृत्तेः अपि पृथक् उपदेशो भवति, वागादीनि करणानि अनुक्रम्य तत्र तत्र पृथक् प्राणस्य अनुक्रमणात्, वृत्तिवृत्तिमतोः च अभेदात्। ७३०८न हि करणव्यापारः एव सन् करणेभ्यः पृथक् उपदिश्येत। ७३०९तथा ‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुः’(मु.उ.२.१.३) इति एवं आदयः अपि वायोः करणेभ्यः च प्राणस्य पृथक् उपदेशाः अनुसर्तव्याः। ७३१०न च समस्तानां करणानां एका वृत्तिः सम्भवति, प्रत्येकं एकैकवृत्तित्वात्, ७३११समुदायस्य च अकारकत्वात्। ननु ७३१२पञ्जरचालनन्यायेन एतत् भविष्यति — यथा एकपञ्जरवर्तिनः एकादशपक्षिणः प्रत्येकं प्रतिनियतव्यापाराः सन्तः सम्भूय एकं पञ्जरं चालयन्ति, एवं एकशरीरवर्तिनः एकादशप्राणाः प्रत्येकं प्रतिनियतवृत्तयः सन्तः सम्भूय एकां प्राणाख्यां वृत्तिं प्रतिलप्स्यन्ते ७३१३इति। न इत्युच्यते — युक्तं तत्र प्रत्येकवृत्तिभिः अवान्तरव्यापारैः पञ्जरचालनानुरूपैः एव उपेताः पक्षिणः सम्भूय एकं पञ्जरं चालयेयुः इति, तथा दृष्टत्वात्। ७३१४इह तु श्रवणाद्यवान्तरव्यापारोपेताः प्राणाः न सम्भूय प्राण्युः इति युक्तं, ७३१५प्रमाणाभावात्, ७३१६अत्यन्तविजातीयत्वात् च श्रवणादिभ्यः प्राणनस्य। ७३१७तथा प्राणस्य श्रेष्ठत्वाद्युद्घोषणं, गुणभावोपगमः च तं प्रति वागादीनां, न करणवृत्तिमात्रे प्राणे अवकल्पते। ७३१८तस्मात् अन्यो वायुक्रियाभ्यां प्राणः। ७३१९कथं तर्हि इयं श्रुतिः — ‘यः प्राणः सः वायुः’ इति ? ७३२०उच्यते — वायुः एव अयं अध्यात्मं आपन्नः पञ्चव्यूहो विशेषात्मना अवतिष्ठमानः प्राणो नाम भण्यते, न तत्त्वान्तरं, ७३२१न अपि वायुमात्रम्। ७३२२अतः च उभे अपि भेदाभेदश्रुती न विरुध्येते॥९॥
४४४७३२३स्यात् एतत् — प्राणोऽपि तर्हि जीववत् अस्मिन् शरीरे स्वातन्त्र्यं प्राप्नोति, श्रेष्ठत्वात्, गुणभावोपगमात् च तं प्रति वागादीनां इन्द्रियाणाम्। ७३२४तथा हि अनेकविधा विभूतिः प्राणस्य श्राव्यते — सुप्तेषु वागादिषु प्राणः एव एकः जागर्ति, प्राणः एव एकः मृत्युना अनाप्तः, प्राणः संवर्गो वागादीन् संवृङ्क्ते, प्राणः इतरान् प्राणारक्षति माता इव पुत्रान् — इति। ७३२५तस्मात् प्राणस्य अपि जीववत् स्वातन्त्र्यप्रसङ्गः; तं परिहरति —७३२६
४४५७३२७तुशब्दः प्राणस्य जीववत् स्वातन्त्र्यं व्यावर्तयति। यथा चक्षुरादीनि, राजप्रकृतिवत्, जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च प्रति उपकरणानि, न स्वतन्त्राणि; तथा मुख्योऽपि प्राणः, राजमन्त्रिवत्, जीवस्य सर्वार्थकरत्वेन उपकरणभूतः, न स्वतन्त्रः। कुतः ? तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः; तैः चक्षुरादिभिः सह एव प्राणः शिष्यते प्राणसंवादादिषु; ७३२८समानधर्मणां च सह शासनं युक्तं ७३२९बृहद्रथंतरादिवत्। आदिशब्देन संहतत्वाचेतनत्वादीन् प्राणस्य स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतून् दर्शयति॥१०॥
४४६७३३०स्यात् एतत् — यदि चक्षुरादिवत् प्राणस्य जीवं प्रति करणभावोऽभ्युपगम्येत, विषयान्तरं ७३३१रूपादिवत् प्रसज्येत, रूपालोचनादिभिः वृत्तिभिः यथास्वं चक्षुरादीनां जीवं प्रति करणभावो भवति। ७३३२अपि च एकादश एव कार्यजातानि रूपालोचनादीनि परिगणितानि, यदर्थं एकादश प्राणाः सङ्गृहीताः। न तु द्वादशं अपरं कार्यजातं अवगम्यते, यदर्थं अयं द्वादशः प्राणः प्रतिज्ञायत इति। ७३३३अतः उत्तरं पठति —
४४७७३३४न तावत् विषयान्तरप्रसङ्गो दोषः, अकरणत्वात् प्राणस्य। ७३३५न हि चक्षुरादिवत् प्राणस्य विषयपरिच्छेदेन करणत्वं अभ्युपगम्यते। ७३३६न च अस्य एतावता कार्याभावः एव। ७३३७कस्मात् ? तथा हि श्रुतिः ७३३८प्राणान्तरेषु असम्भाव्यमानं मुख्यप्राणस्य वैशेषिकं कार्यं दर्शयति प्राणसंवादादिषु — ‘अथ ह प्राणाः अहꣳ श्रेयसि व्यूदिरे’(छा.उ.५.१.६) इति उपक्रम्य, ‘यस्मिन् उ उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरं इव दृश्येत सः वः श्रेष्ठः’(छा.उ.५.१.७) इति च उपन्यस्य, प्रत्येकं वागाद्युत्क्रमणेन तद्वृत्तिमात्रहीनं यथापूर्वं जीवनं दर्शयित्वा, प्राणोच्चिक्रमिषायां वागादिशैथिल्यापत्तिं शरीरपातप्रसङ्गं च दर्शयन्ती श्रुतिः ७३३९प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रियस्थितिं दर्शयति; ‘तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहं आपद्यथाः अहं एव एतत् पञ्चधा आत्मानं प्रविभज्य एतत् बाणं अवष्टभ्य विधारयामि’ इति च एतं एव अर्थं श्रुतिः आह। ७३४०‘प्राणेन रक्षन् अवरं कुलायं’(बृ.उ.४.३.१२) इति च सुप्तेषु चक्षुरादिषु प्राणनिमित्तां शरीररक्षां दर्शयति; ७३४१‘यस्मात् कस्मात् च अङ्गात् प्राणः उत्क्रामति तत् एव तत् शुष्यति’(बृ.उ.१.३.१९), इति ‘तेन यत् अश्नाति यत् पिबति तेन इतरान् प्राणान् अवति’ इति च प्राणनिमित्तां शरीरेन्द्रियपुष्टिं दर्शयति; ७३४२‘कस्मिन् नु अहं उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति। सः प्राणं असृजत’ इति च प्राणनिमित्ते जीवस्य उत्क्रान्तिप्रतिष्ठे दर्शयति॥११॥
४४८७३४४इतः च अस्ति मुख्यस्य प्राणस्य वैशेषिकं कार्यं, यत् कारणं ७३४५पञ्चवृत्तिः अयं व्यपदिश्यते श्रुतिषु — ७३४६‘प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः’(बृ.उ.१.५.३) इति। वृत्तिभेदः च अयं कार्यभेदापेक्षः — प्राणः प्राग्वृत्तिः उच्छ्वासादिकर्मा, अपानः अर्वाग्वृत्तिः निश्वासादिकर्मा, व्यानः तयोः सन्धौ वर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः, उदानः ऊर्ध्ववृत्तिः उत्क्रान्त्यादिहेतुः, समानः समं सर्वेषु अङ्गेषु योऽन्नरसान् नयति — इति एवं पञ्चवृत्तिः प्राणः, मनोवत् — यथा मनसः पञ्च वृत्तयः, ७३४७–७३४८एवं प्राणस्य अपि इत्यर्थः। ७३४९श्रोत्रादिनिमित्ताः शब्दादिविषया मनसः पञ्च वृत्तयः प्रसिद्धाः। ७३५०न तु ‘कामः सङ्कल्पः’ इत्याद्याः परिपठिता गृह्येरन्, पञ्चसंख्यातिरेकात्। ७३५१ननु अत्र अपि श्रोत्रादिनिरपेक्षा भूतभविष्यदादिविषया अपरा मनसो वृत्तिः अस्ति इति समानः पञ्चसंख्यातिरेकः; ७३५२एवं तर्हि ‘परमतं अप्रतिषिद्धं अनुमतं भवति’ इति न्यायात् इह अपि योगशास्त्रप्रसिद्धा मनसः पञ्च वृत्तयः परिगृह्यन्ते — ७३५३‘प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः’(पा.यो.सू.१.१.६) नाम। ७३५४बहुवृत्तित्वमात्रेण वा मनः प्राणस्य निदर्शनं इति द्रष्टव्यम्। ७३५५जीवोपकरणत्वं अपि प्राणस्य पञ्चवृत्तित्वात्, मनोवत् — इति वा योजयितव्यम्॥१२॥
४४९७३५७अणुः च अयं मुख्यः प्राणः प्रत्येतव्यः, इतरप्राणवत्। अणुत्वं च इह अपि सौक्ष्म्यपरिच्छेदौ, न परमाणुतुल्यत्वं, पञ्चभिः वृत्तिभिः कृत्स्नशरीरव्यापित्वात्। ७३५८–७३५९सूक्ष्मः प्राणः, उत्क्रान्तौ पार्श्वस्थेन अनुपलभ्यमानत्वात्; परिच्छिन्नः च, उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुतिभ्यः। ननु विभुत्वं अपि प्राणस्य समाम्नायते — ‘समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिः त्रिभिः लोकैः समोऽनेन सर्वेण’(बृ.उ.१.३.२२) इति एवमादिषु प्रदेशेषु। ७३६०तत् उच्यते — आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हैरण्यगर्भेन प्राणात्मना एव एतत् विभुत्वं आम्नायते, न आध्यात्मिकेन। ७३६१अपि च ‘समः प्लुषिणा’ इत्यादिना साम्यवचनेन प्रतिप्राणिवर्तिनः प्राणस्य परिच्छेदः एव प्रदर्श्यते। ७३६२तस्मात् अदोषः॥१३॥
४५०७३६४ते पुनः प्रकृताः प्राणाः किं स्वमहिम्ना एव स्वस्मै स्वस्मै कार्याय प्रभवन्ति, आहोस्वित् देवताधिष्ठिताः प्रभवन्ति इति विचार्यते। ७३६५तत्र प्राप्तं तावत् — यथास्वं कार्यशक्तियोगात् स्वमहिम्ना एव प्राणाः प्रवर्तेरन् इति। ७३६६अपि च ७३६७देवताधिष्ठितानां प्राणानां प्रवृत्तौ अभ्युपगम्यमानायां तासां एव अधिष्ठात्रीणां देवतानां भोक्तृत्वप्रसङ्गात् ७३६८शारीरस्य भोक्तृत्वं प्रलीयेत। ७३६९अतः स्वमहिम्ना एव एषां प्रवृत्तिः इति। ७३७०एवं प्राप्ते, इदं उच्यते — ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु — इति। ७३७१तुशब्देन पूर्वपक्षो व्यावर्त्यते। ७३७२ज्योतिरादिभिः अग्न्याद्यभिमानिनीभिः देवताभिः अधिष्ठितं वागादिकरणजातं स्वकार्येषु प्रवर्तते इति प्रतिजानीते। ७३७३हेतुं व्याचष्टे — तदा आमननात् इति। तथा हि आमनन्ति — ‘अग्निः वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्’(ऐ.उ.१.२.४) इत्यादि। ७३७४अग्नेः च अयं वाग्भावो मुखप्रवेशः च देवतात्मना अधिष्ठातृत्वं अङ्गीकृत्य उच्यते। ७३७५न हि देवतासम्बन्धं प्रत्याख्याय अग्नेः वाचि मुखे वा कश्चित् विशेषसम्बन्धो दृश्यते। ७३७६–७३७७तथा ‘वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्’(ऐ.उ.१.२.४) इति एवं आदि अपि योजयितव्यम्। तथा अन्यत्र अपि ‘वाक् एव ब्रह्मणः चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च’(छा.उ.३.१८.३) इति एवमादिना वागादीनां अग्न्यादिज्योतिष्ट्वादिवचनेन एतं एव अर्थं द्रढयति। ७३७८‘सः वै वाचं एव प्रथमामत्यवहत्सा यदा मृत्युमती अमुच्यत सोऽग्निः अभवत्’(बृ.उ.१.३.१२) इति च एवमादिना वागादीनां अग्न्यादिभावापत्तिवचनेन एतं एव अर्थं द्योतयति। ७३७९सर्वत्र च अध्यात्माधिदैवतविभागेन वागाद्यग्न्याद्यनुक्रमणं अनया एव प्रत्यासत्त्या भवति। ७३८०स्मृतौ अपि — ‘वाच् अध्यात्मं इति प्राहुः ब्राह्मणाः तत्त्वदर्शिनः। वक्तव्यं अधिभूतं तु वह्निः तत्र अधिदैवतं’ इत्यादिना वागादीनां अग्न्यादिदेवताधिष्ठितत्वं सप्रपञ्चं प्रदर्शितम्। ७३८१यत् उक्तं — स्वकार्यशक्तियोगात् स्वमहिम्ना एव प्राणाः प्रवर्तेरन् इति, ७३८२तत् अयुक्तं, शक्तानां अपि शकटादीनां अनडुदाद्यधिष्ठितानां प्रवृत्तिदर्शनात्। ७३८३उभयथा उपपत्तौ च आगमात् वागादीनां देवताधिष्ठितत्वं एव निश्चीयते॥१४॥
४५१यत् अपि उक्तं — देवतानां एव अधिष्ठात्रीणां भोक्तृत्वप्रसङ्गः, न शारीरस्य इति, तत् परिह्रियते —७३८४
४५२७३८५सतीषु अपि प्राणानां अधिष्ठात्रीषु देवतासु प्राणवता कार्यकरणसङ्घातस्वामिना ७३८६शारीरेण एव एषां प्राणानां सम्बन्धः श्रुतेः अवगम्यते। ७३८७तथा हि श्रुतिः — ‘अथ यत्र एतत् आकाशं अनुविषण्णं चक्षुः सः चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः अथ यो वेद इदं जिघ्राणि इति सः आत्मा गन्धाय घ्राणं’(छा.उ.८.१२.४) इति एवंजातीयका ७३८८शारीरेण एव प्राणानां सम्बन्धं श्रावयति। ७३८९अपि च अनेकत्वात् प्रतिकरणं अधिष्ठात्रीणां देवतानां न भोक्तृत्वं अस्मिन् शरीरे अवकल्पते। ७३९०एको हि अयं अस्मिन् शरीरे शारीरो भोक्ता प्रतिसन्धानादिसम्भवात् अवगम्यते॥१५॥
४५३७३९२तस्य च शारीरस्य अस्मिन् शरीरे भोक्तृत्वेन नित्यत्वं — पुण्यपापोपलेपसम्भवात् सुखदुःखोपभोगसम्भवात् च, न देवतानाम्। ७३९३ताः हि परस्मिन् ऐश्वरे पदे अवतिष्ठमाना न हीने अस्मिन् शरीरे भोक्तृत्वं प्रतिलब्धुं अर्हन्ति। ७३९४श्रुतिः च भवति — ‘पुण्यं एव अमुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.उ.१.५.२०) इति। ७३९५शारीरेण एव च नित्यः प्राणानां सम्बन्धः, उत्क्रान्त्यादिषु तदनुवृत्तिदर्शनात् — ‘तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ७३९६तस्मात् सतीषु अपि ७३९७करणानां नियन्त्रीषु देवतासु न शारीरस्य भोक्तृत्वं अपगच्छति। करणपक्षस्य एव हि देवता, न भोक्तृपक्षस्य इति॥१६॥
४५४७३९९मुख्यः च एकः इतरे च एकादश प्राणाः अनुक्रान्ताः; ७४००तत्र इदं अपरं सन्दिह्यते — ७४०१किं मुख्यस्य एव प्राणस्य वृत्तिभेदाः इतरे प्राणाः, आहोस्वित् तत्त्वान्तराणि इति। किं तावत् प्राप्तं ? मुख्यस्य एव इतरे वृत्तिभेदाः इति। कुतः ? श्रुतेः; ७४०२तथा हि श्रुतिः मुख्यं इतरान् च ७४०३प्राणान् संनिधाप्य, मुख्यात्मतां इतरेषां ख्यापयति — ‘हन्त अस्य एव सर्वे रूपं असाम इति ते एतस्य एव सर्वे रूपं अभवन्’(बृ.उ.१.५.२१) इति। प्राणैकशब्दत्वात् च एकत्वाध्यवसायः। ७४०४इतरथा हि अन्याय्यं अनेकार्थत्वं प्राणशब्दस्य प्रसज्येत, ७४०५एकत्र वा मुख्यत्वं इतरत्र लाक्षणिकत्वं आपद्येत। ७४०६तस्मात् यथा एकस्य एव प्राणस्य प्राणाद्याः पञ्च वृत्तयः, ७४०७एवं वागाद्या अपि एकादश इति। एवं प्राप्ते, ब्रूमः — तत्त्वान्तराणि एव प्राणात् वागादीनि इति। ७४०८–७४०९कुतः ? व्यपदेशभेदात्। कोऽयं व्यपदेशभेदः ? ते प्रकृताः प्राणाः, श्रेष्ठं वर्जयित्वा अवशिष्टा एकादशेन्द्रियाणि इति उच्यन्ते, श्रुतौ एवं व्यपदेशदर्शनात् — ७४१०–७४११‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च’(मु.उ.२.१.३) इति हि एवंजातीयकेषु प्रदेशेषु पृथक् प्राणो व्यपदिश्यते, पृथक् च इन्द्रियाणि। ननु मनसोऽपि एवं सति वर्जनं इन्द्रियत्वेन, प्राणवत्, स्यात् — ‘मनः सर्वेन्द्रियाणि च’ इति पृथग्व्यपदेशदर्शनात्। ७४१२सत्यं एतत् — ७४१३स्मृतौ तु एकादशेन्द्रियाणि इति मनोऽपि इन्द्रियत्वेन श्रोत्रादिवत् सङ्गृह्यते। ७४१४प्राणस्य तु इन्द्रियत्वं न श्रुतौ स्मृतौ वा प्रसिद्धं अस्ति। ७४१५व्यपदेशभेदः च अयं ७४१६तत्त्वभेदपक्षे उपपद्यते। तत्त्वैकत्वे तु, सः एव एकः सन् प्राणः इन्द्रियव्यपदेशं लभते न लभते च — इति विप्रतिषिद्धम्। तस्मात् तत्त्वान्तरभूता मुख्यात् इतरे॥१७॥७४१७
४५५७४१९कुतः च तत्त्वान्तरभूताः ? —
४५६७४२०भेदेन वागादिभ्यः प्राणः सर्वत्र श्रूयते — ७४२१‘ते ह वाचं ऊचुः’(बृ.उ.१.३.२) इति उपक्रम्य, वागादीन् असुरपाप्मविध्वस्तान् उपन्यस्य, उपसंहृत्य वागादिप्रकरणं, ‘अथ हेम आसन्यं प्राणं ऊचुः’ इति असुरविध्वंसिनो मुख्यस्य प्राणस्य पृथक् उपक्रमणात्। ७४२२तथा ‘मनो वाचं प्राणं तानि आत्मने अकुरुत’ इति एवमाद्या अपि भेदश्रुतयः उदाहर्तव्याः। ७४२३तस्मात् अपि तत्त्वान्तरभूता मुख्यात् इतरे॥१८॥
४५७७४२४कुतः च तत्त्वान्तरभूताः ? —
४५८७४२५वैलक्षण्यं च भवति, मुख्यस्य इतरेषां च — ७४२६सुप्तेषु वागादिषु मुख्यः एको जागर्ति। सः एव च एको मृत्युना अनाप्तः, आप्ताः तु इतरे, ७४२७तस्य एव च स्थित्युत्क्रान्तिभ्यां देहधारणपतनहेतुत्वं, न इन्द्रियाणाम्। विषयालोचनहेतुत्वं च इन्द्रियाणां, न प्राणस्य — इति एवंजातीयको भूयान् लक्षणभेदः प्राणेन्द्रियाणाम्। ७४२८तस्मात् अपि एषां तत्त्वान्तरभावसिद्धिः। ७४२९यत् उक्तं — ‘ते एतस्य एव सर्वे रूपं अभवन्’(बृ.उ.१.५.२१) इति श्रुतेः प्राणः एव इन्द्रियाणि इति, ७४३०तत् अयुक्तं, तत्र अपि पौर्वापर्यालोचनात् भेदप्रतीतेः। ७४३१तथा हि — ‘वदिष्यामि एव अहं इति वाक् दध्रे’(बृ.उ.१.५.२१) इति वागादीनि इन्द्रियाणि अनुक्रम्य, ‘तानि मृत्युः श्रमो भूत्वा उपयेमे ... तस्मात् श्राम्यति एव वाक्’ इति च श्रमरूपेण मृत्युना ग्रस्तत्वं वागादीनां अभिधाय, ‘अथ इमं एव न आप्नोत् योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.उ.१.५.२१) इति पृथक् प्राणं मृत्युना अनभिभूतं तं अनुक्रामति। ७४३२‘अयं वै नः श्रेष्ठः’(बृ.उ.१.५.२१) इति च श्रेष्ठतां अस्य अवधारयति, तस्मात् तदविरोधेन, वागादिषु परिस्पन्दलाभस्य प्राणायत्तत्वं तद्रूपभवनं वागादीनां — इति मन्तव्यं, न तु तादात्म्यम्। अतः एव च प्राणशब्दस्य इन्द्रियेषु लाक्षणिकत्वसिद्धिः। तथा च श्रुतिः — ‘ते एतस्य एव सर्वे ७४३३–७४३६रूपमभवꣳस्तस्मादेत एतेन आख्यायन्ते प्राणाः’(बृ.उ.१.५.२१) इति मुख्यप्राणविषयस्य एव प्राणशब्दस्य इन्द्रियेषु लाक्षणिकीं वृत्तिं दर्शयति। तस्मात् तत्त्वान्तराणि प्राणात् वागादीनि इन्द्रियाणि इति॥१९॥
४५९७४३९सत्प्रक्रियायां तेजोबन्नानां सृष्टिं अभिधाय उपदिश्यते — ७४४०‘सा इयं देवता ऐक्षत ७४४१हन्त अहं इमाः तिस्रः देवता अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति।’(छा.उ.६.३.२) ७४४२‘तासां त्रिवृतं त्रिवृतं एकैकां करवाणि इति’(छा.उ.६.३.३)। ७४४३–७४४४तत्र संशयः — किं जीवकर्तृकं इदं नामरूपव्याकरणं, आहोस्वित् परमेश्वरकर्तृकं इति। तत्र प्राप्तं तावत् — जीवकर्तृकं एव इदं नामरूपव्याकरणं इति। ७४४५कुतः ? ७४४६‘अनेन जीवेन आत्मना’ इति विशेषणात् — ७४४७यथा लोके ‘चारेण अहं परसैन्यं अनुप्रविश्य सङ्कलयानि’ इति एवंजातीयके प्रयोगे, चारकर्तृकं एव सत् सैन्यसङ्कलनं हेतुकर्तृत्वात् राजा आत्मनि अध्यारोपयति सङ्कलयानि इति उत्तमपुरुषप्रयोगेण; ७४४८एवं जीवकर्तृकं एव सत् नामरूपव्याकरणं हेतुकर्तृत्वात् देवता आत्मनि अध्यारोपयति व्याकरवाणि इति उत्तमपुरुषप्रयोगेण। ७४४९–७४५०अपि च डित्थडवित्थादिषु नामसु घटशरावादिषु च रूपेषु जीवस्य एव व्याकर्तृत्वं दृष्टम्। तस्मात् जीवकर्तृकं एव इदं नामरूपव्याकरणं इति एवं प्राप्ते अभिधत्ते — संज्ञामूर्तिकॢप्तिः तु इति। ७४५१तुशब्देन पक्षं व्यावर्तयति। संज्ञामूर्तिकॢप्तिः इति — नामरूपे व्याक्रिये इति एतत्। त्रिवृत्कुर्वत इति परमेश्वरं लक्षयति, त्रिवृत्करणे तस्य निरपवादकर्तृत्वनिर्देशात् — ७४५२या इयं संज्ञाकॢप्तिः मूर्तिकॢप्तिः च, अग्निः आदित्यः चन्द्रमाः विद्युत् इति, तथा कुशकाशपलाशादिषु पशुमृगमनुष्यादिषु च, ७४५३प्रति आकृति प्रतिव्यक्ति च अनेकप्रकारा, सा खलु परमेश्वरस्य एव तेजोबन्नानां निर्मातुः कृतिः भवितुं अर्हति। ७४५४–७४५५कुतः ? उपदेशात्; तथा हि — ‘सा इयं देवता ऐक्षत’ इति उपक्रम्य ‘व्याकरवाणि’ इति उत्तमपुरुषप्रयोगेण परस्य एव ब्रह्मणो व्याकर्तृत्वं इह उपदिश्यते। ननु ‘जीवेन’ इति विशेषणात् जीवकर्तृकत्वं व्याकरणस्य अध्यवसितं — ७४५६न एतत् एवं; ‘जीवेन’ इति एतत् ‘अनुप्रविश्य’ इति अनेन सम्बध्यते, आनन्तर्यात्। न ‘व्याकरवाणि’ इति अनेन — ७४५७तेन हि सम्बन्धे ‘व्याकरवाणि’ इति अयं देवताविषयः उत्तमपुरुषः औपचारिकः कल्प्येत। ७४५८न च गिरिनदीसमुद्रादिषु नानाविधेषु नामरूपेषु अनीश्वरस्य जीवस्य व्याकरणसामर्थ्यं अस्ति। ७४५९येषु अपि च अस्ति सामर्थ्यं, तेषु अपि परमेश्वरायत्तं एव तत्। ७४६०न च जीवो नाम परमेश्वरात् अत्यन्तभिन्नः — चारः इव राज्ञः, ‘आत्मना’ इति विशेषणात्, ७४६१उपाधिमात्रनिबन्धनत्वात् च जीवभावस्य। ७४६२तेन तत्कृतं अपि नामरूपव्याकरणं ७४६३परमेश्वरकृतं एव भवति। परमेश्वरः एव च नामरूपयोः व्याकर्ता इति सर्वोपनिषत्सिद्धान्तः, ‘आकाशो वै नाम नामरूपयोः निर्वहिता’(छा.उ.८.१४.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ७४६४तस्मात् परमेश्वरस्य एव त्रिवृत्कुर्वतः कर्म नामरूपयोः व्याकरणम्। त्रिवृत्करणपूर्वकं एव इदं इह नामरूपव्याकरणं विवक्ष्यते, प्रत्येकं नामरूपव्याकरणस्य तेजोबन्नोत्पत्तिवचनेन एव उक्तत्वात्। ७४६५तत् च त्रिवृत्करणं अग्न्यादित्यचन्द्रविद्युत्सु श्रुतिः दर्शयति — ‘यत् अग्ने रोहितꣳ रूपं तेजसः तद्रूपं यत् शुक्लं तत् अपां यत् कृष्णं तत् अन्नस्य’(छा.उ.६.४.१) इत्यादिना। ७४६६तत्र अग्निः इति इदं रूपं व्याक्रियते, सति च रूपव्याकरणे विषयप्रतिलम्भात् अग्निः इति इदं नाम व्याक्रियते। ७४६७एवं एव आदित्यचन्द्रविद्युत्सु अपि द्रष्टव्यम्। ७४६८अनेन च अग्न्याद्युदाहरणेन भौमाम्भसतैजसेषु त्रिषु अपि द्रव्येषु अविशेषेण त्रिवृत्करणं उक्तं भवति, ७४६९उपक्रमोपसंहारयोः साधारणत्वात्। तथा हि — अविशेषेण एव उपक्रमः — ‘इमाः तिस्रो देवताः त्रिवृत्त्रिवृत् एका भवति’(छा.उ.६.३.४) इति, अविशेषेण एव च उपसंहारः — ‘यत् उ रोहितं इव अभूत् इति तेजसः तद्रूपं’(छा.उ.६.४.६) इति एवं आदिः, ‘यत् वा अविज्ञातं इव अभूत् इति एतासां एव देवतानाꣳ समासः’(छा.उ.६.४.७) इति एवमन्तः॥२०॥
४६०७४७१तासां तिसृणां देवतानां, बहिः त्रिवृत्कृतानां सतीनां, अध्यात्मं अपरं त्रिवृत्करणं उक्तं — ‘इमाः तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृत् एका भवति’(छा.उ.६.४.७) इति। तत् इदानीं आचार्यो यथाश्रुति एव उपदर्शयति, ७४७२आशङ्कितं कञ्चित् दोषं परिहरिष्यन् —
४६१७४७३भूमेः त्रिवृत्कृतायाः पुरुषेण उपभुज्यमानायाः मांसादिकार्यं यथाशब्दं निष्पद्यते। ७४७४तथा हि श्रुतिः — ‘अन्नं अशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुः तत् पुरीषं भवति यो मध्यमः तत् माꣳसं योऽणिष्ठः तत् मनः’(छा.उ.६.५.१) इति। ७४७५त्रिवृत्कृता भूमिः एव एषा व्रीहियवाद्यन्नरूपेण अद्यत इत्यभिप्रायः। ७४७६तस्याः च स्थविष्ठं रूपं पुरीषभावेन बहिः निर्गच्छति; मध्यमं अध्यात्मं मांसं वर्धयति; अणिष्ठं तु मनः। ७४७७एवं इतरयोः अप्तेजसोः यथाशब्दं कार्यं अवगन्तव्यं — ७४७८मूत्रं लोहितं प्राणः च अपां कार्यं, अस्थि मज्जा वाक् तेजसः — इति॥२१॥
४६२७४७९अत्र आह यदि सर्वं एव त्रिवृत्कृतं भूतभौतिकं, अविशेषश्रुतेः — ‘तासां त्रिवृतं त्रिवृतं एकैकां अकरोत्’ इति, किंकृतः तर्हि अयं विशेषव्यपदेशः — इदं तेजः, इमाः आपः, इदं अन्नं इति, ७४८०तथा अध्यात्मं — इदं अन्नस्य अशितस्य कार्यं मांसादि, इदं अपां पीतानां कार्यं लोहितादि, इदं तेजसोऽशितस्य कार्यं अस्थ्यादि इति ? ७४८१अत्र उच्यते —
४६३७४८२तुशब्देन चोदितं दोषं अपनुदति; विशेषस्य भावो वैशेष्यं, भूयस्त्व इति यावत्। ७४८३सति अपि त्रिवृत्करणे क्वचित् कस्यचित् भूतधातोः भूयस्त्वं उपलभ्यते — ७४८४अग्नेः तेजोभूयस्त्वं, उदकस्य अब्भूयस्त्वं, पृथिव्याः अन्नभूयस्त्वं इति। ७४८५व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं च इदं त्रिवृत्करणम्। ७४८६व्यवहारः च त्रिवृत्कृतरज्जुवत् एकत्वापत्तौ सत्यां, न भेदेन भूतत्रयगोचरो लोकस्य प्रसिध्येत्। ७४८७तस्मात् सति अपि त्रिवृत्करणे वैशेष्यात् एव तेजोबन्नविशेषवादो भूतभौतिकविषयः उपपद्यते। ७४८८‘तद्वादः तद्वादः’ इति पदाभ्यासः अध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति॥२२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः॥