प्रथमोऽध्यायः — द्वितीयः पादः
७३१५४६प्रथमे पादे ‘जन्मादि अस्य यतः’ इति आकाशादेः १५४७समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्म इति उक्तम्। तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वं इति एवंजातीयका धर्माः उक्ता एव भवन्ति। १५४८अर्थान्तरप्रसिद्धानां च केषाञ्चित् शब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचित् वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिह्यमानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतानि। १५४९पुनः अपि अन्यानि वाक्यानि अस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिह्यन्ते — किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, आहोस्वित् अर्थान्तरं किञ्चित् इति। तत् निर्णयाय द्वितीयतृतीयौ पादौ आरभ्येते —
७४१५५१इदं आम्नायते — ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म १५५२तत् जल अन् इति १५५३शान्तः उपासीत। १५५४अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुः अस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथा इतः प्रेत्य भवति सः क्रतुं कुर्वीत’(छा.उ.३.१४.१), १५५५‘मनोमयः प्राणशरीरः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादि। १५५६तत्र संशयः — १५५७किं इह मनोमयत्वादिभिः धर्मैः शारीरः आत्मोपास्यत्वेन उपदिश्यते, आहोस्वित् परं ब्रह्म इति। किं तावत् प्राप्तं ? १५५८शारीरः इति। १५५९कुतः ? १५६०तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः सम्बन्धः, १५६१–१५६२न परस्य ब्रह्मणः; ‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः’(मु.उ.२.१.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः। ननु ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म’ इति स्वशब्देन एव ब्रह्म उपात्तं; कथं इह शारीरः आत्मोपास्यत्वेन आशङ्क्यते ? १५६३न एषः दोषः। १५६४–१५६५न इदं वाक्यं ब्रह्मोपासनाविधिपरम्। किं तर्हि ? शमविधिपरं; यत् कारणं ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म तत् जल अन् इति शान्तः उपासीत’ इत्याह। १५६६एतत् उक्तं भवति — यस्मात् सर्वं इदं विकारजातं ब्रह्म एव, तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वात् च — १५६७–१५६८न च सर्वस्य एकात्मत्वे रागादयः सम्भवन्ति — तस्मात् शान्तः उपासीत इति। न च शमविधिपरत्वे सति अनेन वाक्येन ब्रह्मोपासन नियन्तुं शक्यते। १५६९उपासनं तु ‘सः १५७०क्रतुं कुर्वीत’ इति अनेन विधीयते। क्रतुः सङ्कल्पो ध्यानं इत्यर्थः। १५७१तस्य च विषयत्वेन श्रूयते — ‘मनोमयः प्राणशरीरः’ इति १५७२जीवलिङ्गम्। अतो ब्रूमः — जीवविषयं एतत् उपासनं इति। १५७३‘सर्वकर्मा सर्वकामः’ इत्यादि अपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयं उपपद्यते। १५७४–१५७५‘एषः म आत्मा अन्तः हृदये अणीयान् व्रीहेः वा यवात् वा’ इति च हृदयायतनत्वं अणीयस्त्वं च आराग्रमात्रस्य जीवस्य अवकल्पते, न अपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः। ननु ‘ज्यायान् पृथिव्याः’ इत्यादि अपि न परिच्छिन्ने अवकल्पते इति। १५७६अत्र ब्रूमः — १५७७न तावत् अणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं च उभयं एकस्मिन् समाश्रयितुं शक्यं, विरोधात्। १५७८अन्यतराश्रयणे च, प्रथमश्रुतत्वात् अणीयस्त्वं युक्तं आश्रयितुम्। १५७९ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यति इति। १५८०निश्चिते च जीवविषयत्वे यत् अन्ते ब्रह्मसङ्कीर्तनं — ‘एतत् ब्रह्म’(छा.उ.३.१४.४) इति, तत् अपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वात् जीवविषयं एव। १५८१तस्मात् मनोमयत्वादिभिः धर्मैः जीवः उपास्य इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१५८२
७५परं एव ब्रह्म इह मनोमयत्वादिभिः धर्मैः उपास्यम्। १५८३कुतः ? १५८४सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। यत् सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्य आलम्बनं जगत्कारणं, १५८५इह च ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म’ इति वाक्योपक्रमे श्रुतं, तत् एव मनोमयत्वादिधर्मैः विशिष्टं उपदिश्यते इति युक्तम्। १५८६–१५८७एवं च सति प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये न भविष्यतः। ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षा ब्रह्म निर्दिष्टं न स्वविवक्षया इति उक्तं; १५८८अत्र उच्यते — यद्यपि शमविधिविवक्षा ब्रह्म निर्दिष्टं, तथापि मनोमयत्वादिषु उपदिश्यमानेषु तत् एव ब्रह्म सन्निहितं भवति, १५८९जीवः तु न सन्निहितः, १५९०न च स्वशब्देन उपात्तं इति वैषम्यम्॥१॥
७६वक्तुं इष्टा १५९१विवक्षिताः। १५९२यदि अपि अपौरुषेये वेदे वक्तुः अभावात् न इच्छार्थः सम्भवति, तथा अपि उपादानेन फलेन उपचर्यते। १५९३लोके हि यच्छब्दाभिहितं उपादेयं भवति तत् विवक्षितं इत्युच्यते, यत् अनुपादेयं तत् अविवक्षितं इति। तद्वत् वेदे अपि उपादेयत्वेन अभिहितं विवक्षितं भवति, इतरत् अविवक्षितम्। १५९४उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यां अवगम्येते। १५९५तत् इह ये विवक्षिता गुणाः उपासनायां उपादेयत्वेन उपदिष्टाः १५९६सत्यसङ्कल्पप्रभृतयः, ते परस्मिन् ब्रह्मणि उपपद्यन्ते। सत्यसङ्कल्पत्वं हि १५९७सृष्टिस्थितिसंहारेषु अप्रतिबद्धशक्तित्वात् परमात्मनः एव अवकल्पते। परमात्मगुणत्वेन च ‘यः आत्मा अपहतपाप्मा’(छा.उ.८.७.१) इति अत्र ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’ इति श्रुतं, १५९८‘आकाशात्मा’ इति च आकाशवत् आत्मा अस्य इत्यर्थः। १५९९सर्वगतत्वादिभिः धर्मैः सम्भवति आकाशेन साम्यं ब्रह्मणः। १६००‘ज्यायान् पृथिव्याः’ इत्यादिना च एतत् एव दर्शयति। १६०१यदा अपि आकाशे आत्मा यस्य इति व्याख्यायते, तदा अपि सम्भवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मणे आकाशात्मत्वम्। अतः एव ‘सर्वकर्मा’ इत्यादि। १६०२एवं इह उपास्यतया विवक्षिता गुणाः ब्रह्मणि उपपद्यन्ते। १६०३यत् तु उक्तं — ‘मनोमयः प्राणशरीरः’ इति जीवलिङ्गं, न तत् ब्रह्मणि उपपद्यते इति; १६०४तत् अपि ब्रह्मणि उपपद्यते इति ब्रूमः। १६०५सर्वात्मत्वात् हि ब्रह्मणो जीवसम्बन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसम्बन्धीनि भवन्ति। १६०६तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः — ‘त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः’(श्वे.उ.४.३) इति; ‘सर्वतःपाणिपाद तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमत् लोके सर्वं आवृत्य तिष्ठति’(भ.गी.१३.१३) इति च। १६०७‘अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः’ इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया, इयं तु श्रुतिः ‘मनोमयः प्राणशरीरः’ इति सगुणब्रह्मविषया इति विशेषः। अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परं एव ब्रह्म इह उपास्यत्वेन उपदिष्टं इति गम्यते॥२॥१६०८
७७१६१०पूर्वेण सूत्रेण १६११–१६१२ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानां उपपत्तिः उक्ता। अनेन शारीरे तेषां अनुपपत्तिः उच्यते। तुशब्दोऽवधारणार्थः। ब्रह्म एव उक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणं; न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः; यत् कारणं — ‘सत्यसङ्कल्पः’ ‘आकाशात्मा’ ‘अवाकी’ ‘अनादरः’ ‘ज्यायान् पृथिव्याः’ इति च एवंजातीयका गुणाः न शारीरे आञ्जस्येन उपपद्यन्ते। शारीरः इति शरीरे भव इत्यर्थः। १६१३ननु ईश्वरोऽपि शरीरे भवति। १६१४सत्यं, शरीरे भवति; न तु शरीरे एव भवति; ‘ज्यायान् पृथिव्या १६१५ज्यायान् अन्तरिक्षात्’ ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) इति च व्यापित्वश्रवणात्। १६१६जीवः तु शरीरे एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानात् शरीरात् अन्यत्र वृत्त्यभावात्॥३॥
७८१६१८इतः च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः; यस्मात् कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति — ‘एतं इतः प्रेत्य अभिसम्भविता अस्मि’(छा.उ.३.१४.४) इति। १६१९–१६२०एतं इति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणं उपास्यं आत्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति; अभिसम्भविता अस्मि इति शारीरं उपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन। अभिसम्भविता अस्मि इति प्राप्ता अस्मि इत्यर्थः। १६२१–१६२२न च सत्यां गतौ एकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। तथा उपास्योपासकभावोऽपि भेदाधिष्ठानं एव। १६२३तस्मात् अपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः॥४॥
७९१६२५इतः च शारीरात् अन्यो मनोमयत्वादिगुणः; यस्मात् शब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे — ‘यथा व्रीहिः वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वै एवं अयं अन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मयः’(श.ब्रा.१०.६.३.२) इति। शारीरस्य आत्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तः — अन्तरात्मन् इति; १६२६तस्मात् विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्य आत्मनोऽभिधायकः। तस्मात् तयोः भेदोऽधिगम्यते॥५॥
८०१६२८स्मृतिः च शारीरपरमात्मनोः भेदं दर्शयति — ‘ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया’(भ.गी.१८.६१) इत्याद्याः।
८११६२९–१६३०अत्र आह — कः पुनः अयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यः, यः प्रतिषिध्यते — ‘अनुपपत्तेः तु न शारीरः’ इत्यादिना ? १६३१श्रुतिः तु ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा न अन्योऽतोऽस्ति श्रोता’(बृ.उ.३.७.२३) इति एवंजातीयका परमात्मनोऽन्यं आत्मानं वारयति। तथा स्मृतिः अपि ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’(भ.गी.१३.२) इति एवंजातीयक इति। १६३२अत्र उच्यते — १६३३सत्यं एव एतत्, १६३४परः एव आत्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीरः इति उपचर्यते। १६३५यथा घटकरकाद्युपाधिवशात् अपरिच्छिन्नं अपि नभः परिच्छिन्नवत् अवभासते, १६३६तद्वत्। तदपेक्षया च कर्मत्वकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते १६३७प्राक् ‘तत् त्वं असि’ इति आत्मैकत्वोपदेशग्रहणात्। १६३८गृहीते तु आत्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिः एव स्यात्॥६॥
८२१६३९अर्भकं अल्पं ओको १६४०नीडं, १६४१–१६४२‘एषः म आत्मा अन्तः हृदये’ इति परिच्छिन्नायतनत्वात्, स्वशब्देन च ‘अणीयान् व्रीहेः वा यवात् वा’ इति अणीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीरः एव आराग्रमात्रो जीवः इह उपदिश्यते, न १६४३–१६४४सर्वगतः परमात्मा — इति यत् उक्तं तत् परिहर्तव्यम्। १६४५अत्र उच्यते — १६४६न अयं दोषः। १६४७न तावत् परिच्छिन्नदेशस्य १६४८सर्वगतत्वव्यपदेशः कथं अपि उपपद्यते। सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात् परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि कयाचित् अपेक्षया सम्भवति। यथा १६४९समस्तवसुधाधिपतिः अपि हि सन् अयोध्याधिपतिः इति व्यपदिश्यते। १६५०कया पुनः अपेक्षया सर्वगतः सन् ईश्वरोऽर्भकौकाः अणीयान् च व्यपदिश्यत इति। १६५१निचाय्यत्वात् एवं इति ब्रूमः। एवं अणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरः, तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते; १६५२यथा सालग्रामे हरिः। १६५३तत्र अस्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम्। १६५४सर्वगतोऽपि ईश्वरः तत्र उपास्यमानः प्रसीदति। १६५५व्योमवत् च एतत् द्रष्टव्यम्। यथा सर्वगतं अपि सत् व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षया अर्भकौकोऽणीयः च व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्म अपि। १६५६तत् एवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽर्भकौकस्त्वं अणीयस्त्वं च, न पारमार्थिकम्। १६५७तत्र यत् आशङ्क्यते — हृदयायतनत्वात् ब्रह्मणो हृदयानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् भिन्नायतनानां च शुकादीनां अनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनात् ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्गः इति, तत् अपि परिहृतं भवति॥७॥
८३१६५९व्योमवत् सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धात्, १६६०चिद्रूपतया च शारीरात् अविशिष्टत्वात्, सुखदुःखादिसम्भोगोऽपि अविशिष्टः प्रसज्येत। १६६१एकत्वात् च; १६६२न हि परस्मात् आत्मनोऽन्यः कश्चित् आत्मा संसारी विद्यते, ‘न अन्योऽतोऽस्ति विज्ञाता’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः। १६६३तस्मात् परस्य एव ब्रह्मणः सम्भोगप्राप्तिः इति चेत्, १६६४न; वैशेष्यात्। १६६५न तावत् सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धात् शारीरवत् ब्रह्मणः सम्भोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात्। १६६६विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः। एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मादिसाधनः सुखदुःखादिमान् च। एकः तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः। १६६७एतस्मात् अनयोः विशेषात् एकस्य भोगः, न इतरस्य। १६६८यदि च सन्निधानमात्रेण वस्तुशक्तिं अनाश्रित्य कार्यसम्बन्धोऽभ्युपगम्येत, आकाशादीनां अपि दाहादिप्रसङ्गः। १६६९सर्वगतानेकात्मवादिनां अपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ। १६७०यत् अपि एकत्वात् ब्रह्मणः आत्मान्तराभावात् शारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगप्रसङ्गः इति, १६७१अत्र वदामः — १६७२इदं तावत् देवानांप्रियः प्रष्टव्यः; १६७३कथं अयं त्वया आत्मान्तराभावोऽध्यवसितः इति। १६७४‘तत् त्वं असि’ ‘अहं ब्रह्म अस्मि’ ‘न अन्योऽतोऽस्ति विज्ञाता’ इत्यादिशास्त्रेभ्यः इति चेत्, १६७५यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोऽर्थः प्रतिपत्तव्यः, १६७६न तत्र अर्धजरतीयं लभ्यम्। १६७७शास्त्रं च ‘तत् त्वं असि’ इति अपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्य आत्मत्वेन उपदिशत् शारीरस्य एव तावत् उपभोक्तृत्वं वारयति। कुतः तदुपभोगेन ब्रह्मणे उपभोगप्रसङ्गः। १६७८अथ अगृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणा एकत्वं, १६७९तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्य उपभोगः। न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः। १६८०न हि बालैः तलमलिनतादिभिः व्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलिनतादिविशिष्टं एव परमार्थतो व्योम भवति। १६८१तत् आह — न वैशेष्यात् इति न एकत्वे अपि शारीरस्य उपभोगेन ब्रह्मणे उपभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात्। विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः। मिथ्याज्ञानकल्पितं उपभोगः, सम्यग्ज्ञानदृष्टं एकत्वम्। १६८२न च मिथ्याज्ञानकल्पितेन उपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते। १६८३तस्मात् न उपभोगगन्धोऽपि शक्यः ईश्वरस्य कल्पयितुम्॥८॥
८४१६८५कठवल्लीषु पठ्यते ‘यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः। मृत्युः यस्य उपसेचनं कः इत्था वेद यत्र सः’(कः.उ.१.२.२५) इति। १६८६अत्र कश्चित् ओदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते। १६८७तत्र किं अग्निः अत्ता स्यात्, उत जीवः, अथवा परमात्मा, इति संशयः। विशेषानवधारणात्। १६८८त्रयाणां च अग्निजीवपरमात्मनां अस्मिन् ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः। १६८९किं तावत् प्राप्तं ? अग्निः अत्ता इति। १६९०कुतः ? १६९१‘अग्निः अन्नादः’(बृ.उ.१.४.६) इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम्। १६९२जीवो वा अत्ता स्यात् ‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति’(मु.उ.३.१.१) इति दर्शनात्। न परमात्मा, ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’ इति दर्शनात् इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१६९३–१६९४
८५अत्ता अत्र परमात्मा भवितुं अर्हति। १६९५कुतः ? १६९६चराचरग्रहणात्। चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्यूपसेचनं इह आद्यत्वेन प्रतीयते। १६९७तादृशस्य च आद्यस्य न १६९८परमात्मनोऽन्यः कार्त्स्न्येन अत्ता सम्भवति। परमात्मा तु विकारजातं संहरन् सर्वं अत्ति इति उपपद्यते। १६९९ननु इह चराचरग्रहणं न उपलभ्यते, कथं सिद्धवत् चराचरग्रहणं हेतुत्वेन उपादीयते ? १७००न एषः दोषः, मृत्यूपसेचनत्वेन इह आद्यत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात्, ब्रह्मक्षत्रयोः च प्राधान्यात् प्रदर्शनार्थत्वोपपत्तेः। १७०१यत् तु परमात्मनोऽपि न अत्तृत्वं सम्भवति ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’ इति दर्शनात् इति, अत्र उच्यते — कर्मफलभोगस्य प्रतिषेधकं एतत् दर्शनं, तस्य सन्निहितत्वात्। १७०२न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकं, सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात्। १७०३तस्मात् परमात्मा एव इह अत्ता भवितुं अर्हति॥९॥
८६१७०५इतः च परमात्मा एव इह अत्ता भवितुं अर्हति; यत् कारणं प्रकरणं इदं परमात्मनः — ‘न जायते म्रियते वा विपश्चित्’(कः.उ.१.२.१८) इत्यादि। १७०६प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम्। ‘कः इत्था वेद यत्र सः’ इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम्॥१०॥१७०७
८७कठवल्लीषु एव पठ्यते — ‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके १७०९–१७१०गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः’(कः.उ.१.३.१) इति। १७११तत्र संशयः — किं इह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टौ, उत जीवपरमात्मानौ इति। १७१२यदि बुद्धिजीवौ, ततो बुद्धिप्रधानात् कार्यकरणसङ्घातात् विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति। १७१३–१७१५तत् अपि इह प्रतिपादयितव्यं, ‘या इयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ति इति एके न अयं अस्ति इति च एके। एतद्विद्यां अनुशिष्टः त्वया अहं वराणां एषः वरः तृतीयः’(कः.उ.१.१.२०) इति पृष्टत्वात्। अथ जीवपरमात्मानौ, ततो जीवात् विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति। तत् अपि इह प्रतिपादयितव्यं — १७१६‘अन्यत्र धर्मात् अन्यत्र अधर्मात् अन्यत्र अस्मात् कृताकृतात्। अन्यत्र भूतात् च भव्यात् च यत् तत् पश्यसि तत् वद’(कः.उ.१.२.१४) इति पृष्टत्वात्। १७१७अत्र आह आक्षेप्ता — उभौ अपि एतौ पक्षौ न सम्भवतः। १७१८कस्मात् ? १७१९ऋतपानं कर्मफलोपभोगः, १७२०‘सुकृतस्य लोके’ इति लिङ्गात्। १७२१–१७२२तत् च चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य सम्भवति, न अचेतनायाः बुद्धेः। ‘पिबन्तौ’ इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः। १७२३अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षः तावत् न सम्भवति। १७२४अतः एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न सम्भवति। १७२५चेतने अपि परमात्मनि ऋतपानासम्भवात्, ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’(मु.उ.३.१.१) इति मन्त्रवर्णात् इति। १७२६अत्र उच्यते — १७२७न एषः दोषः; छत्रिणो गच्छन्ति इति एकेन अपि छत्रिणा बहूनां अच्छत्रिणां छत्रित्वोपचारदर्शनात्। एवं एकेन अपि पिबता द्वौ पिबन्तौ उच्येयाताम्। १७२८यत् वा जीवः तावत् पिबति। ईश्वरः तु पाययति। १७२९पाययन् अपि पिबति इत्युच्यते, १७३०पाचयितरि अपि पक्तृत्वप्रसिद्धिदर्शनात्। १७३१बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहोऽपि सम्भवति; करणे कर्तृत्वोपचारात्। १७३२‘एधांसि पचन्ति’ इति प्रयोगदर्शनात्। १७३३न च अध्यात्माधिकारे अन्यौ कौचित् द्वौ ऋतं पिबन्तौ सम्भवतः। १७३४तस्मात् बुद्धिजीवौ स्यातां जीवपरमात्मानौ वा इति संशयः॥
८८१७३५किं तावत् प्राप्तं ? बुद्धिक्षेत्रज्ञौ इति। १७३६कुतः ? १७३७‘गुहां प्रविष्टौ’ इति विशेषणात्। १७३८यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयं, उभयथा अपि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टौ उपपद्येते। १७३९न च सति सम्भवे सर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम्। १७४०‘सुकृतस्य लोके’ इति च कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति। १७४१परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, ‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’(बृ.उ.४.४.२३) इति श्रुतेः। १७४२‘छायातपौ’ इति च चेतनाचेतनयोः निर्देशः उपपद्यते, छायातपवत् परस्परविलक्षणत्वात्। १७४३तस्मात् बुद्धिक्षेत्रज्ञौ इह उच्येयातां इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१७४४
८९विज्ञानात्मपरमात्मानौ इह उच्येयाताम्। १७४५कस्मात् ? १७४६आत्मानौ हि तौ उभौ अपि चेतनौ समानस्वभावौ। १७४७संख्याश्रवणे च समानस्वभावेषु एव लोके प्रतीतिः दृश्यते। १७४८‘अस्य गोः द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः’ इति उक्ते, गौः एव द्वितीयोऽन्विष्यते, न अश्वः पुरुषो वा। १७४९तत् इह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां १७५०–१७५२समानस्वभावः चेतनः परमात्मा एव प्रतीयते। ननु उक्तं १७५३गुहाहितत्वदर्शनात् न परमात्मा प्रत्येतव्य इति; गुहाहितत्वदर्शनात् एव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः। गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिषु असकृत् परमात्मनः एव दृश्यते — ‘गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणं’(कः.उ.१.२.१२) ‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्’(तै.उ.२.१.१) ‘आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं’ इत्यादि आसु। १७५४सर्वगतस्य अपि ब्रह्मणे उपलब्ध्यर्थो देशविशेषोपदेशो न विरुध्यते इति एतत् अपि उक्तं एव। १७५५सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववत् एकस्मिन् अपि वर्तमानं उभयोः अविरुद्धम्। १७५६‘छायातपौ’ इति अपि अविरुद्धं; छायातपवत् परस्परविलक्षणत्वात् संसारित्वासंसारित्वयोः, १७५७अविद्याकृतत्वात् संसारित्वस्य पारमार्थिकत्वात् च असंसारित्वस्य। १७५८तस्मात् विज्ञानात्मपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते॥११॥
९०१७५९कुतः च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते ? —
९११७६०विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोः एव भवति। १७६१‘आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथं एव तु’(कः.उ.१.३.३) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं १७६२–१७६३संसारमोक्षयोः गन्तारं कल्पयति। ‘सोऽध्वनः पारं आप्नोति १७६४तत् विष्णोः परमं पदं’(कः.उ.१.३.९) इति च परमात्मानं गन्तव्यं कल्पयति। १७६५तथा ‘तं दुर्दर्शं गूढं अनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति’(कः.उ.१.२.१२) इति पूर्वस्मिन् अपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेन एतौ एव विशेषितौ। १७६६प्रकरणं च इदं परमात्मनः। १७६७‘ब्रह्मविदो वदन्ति’ इति च वक्तृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रह घटते। १७६८तस्मात् इह जीवपरमात्मानौ उच्येयाताम्। १७६९एषः एव न्यायः ‘द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया’(मु.उ.३.१.१) इति एवमादिषु अपि। १७७०तत्र अपि हि अध्यात्माधिकारात् न प्राकृतौ सुपर्णौ उच्येते। १७७१‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति’ इति अदनलिङ्गात् विज्ञानात्मा भवति। ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति’(मु.उ.३.१.१) इति अनशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा। १७७२अनन्तरे च मन्त्रे तौ एव द्रष्टृद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि — ‘समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टं यदा पश्यति अन्यं ईशं अस्य महिमानं इति वीतशोकः’(मु.उ.३.१.२) इति॥
९२१७७३अपरः आह — ‘द्वा सुपर्णा’ इति न इयं ऋक् अस्य अधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते, पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेन अन्यथा व्याख्यातत्वात् — ‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति इति १७७४सत्त्वं अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति इति अनश्नन् अन्योऽभिपश्यति ज्ञः तौ एतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ’ इति। सत्त्वशब्दो जीवः क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मा इति यत् उच्यते, १७७५तत् न; सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोः अन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात्। १७७६तत्र एव च व्याख्यातत्वात् — ‘तत् एतत् सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति, अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा सः क्षेत्रज्ञः तौ एतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ’ इति। १७७७न अपि अस्य अधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते। १७७८न हि अत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेण उपेतो विवक्ष्यते। कथं तर्हि ? सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावः चैतन्यमात्रस्वरूपः; ‘अनश्नन् अन्योऽभिचाकशीति इति अनश्नन् अन्योऽभिपश्यति ज्ञः’ इति वचनात्, १७७९‘तत् त्वं असि’ ‘क्षेत्रज्ञं च अपि मां विद्धि’(भ.गी.१३.२) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः च। १७८०तावता च विद्योपसंहारदर्शनं एवं एव अवकल्पते, ‘तौ एतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ १७८१न ह वा एवंविदि किञ्चन रजः आध्वंसते’ इत्यादि। १७८२कथं पुनः अस्मिन् पक्षे ‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति इति सत्त्वं’ इति अचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनं इति, १७८३उच्यते — न इयं श्रुतिः अचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामि इति प्रवृत्ता; १७८४किं तर्हि ? चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य अभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामि इति। १७८५तत् अर्थं सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वं अध्यारोपयति। १७८६इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोः इतरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते। १७८७परमार्थतः तु न अन्यतरस्य अपि सम्भवति, अचेतनत्वात् सत्त्वस्य, अविक्रियत्वात् च क्षेत्रज्ञस्य। १७८८अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वात् च सत्त्वस्य सुतरां न सम्भवति। १७८९तथा च श्रुतिः — ‘यत्र वा अन्यत् इव स्यात् तत्र अन्योऽन्यत् पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिना १७९०स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवत् अविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति। १७९१‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४.५.१५) इत्यादिना च १७९२विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभवं दर्शयति॥१२॥
९३१७९५–१७९६‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एषः आत्मा इति १७९७ह उवाच एतत् अमृतं अभयं एतत् ब्रह्म इति। तत् यदि अपि अस्मिन् सर्पिः वा उदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति’(छा.उ.४.१५.१) इत्यादि श्रूयते। १७९८–१८०१तत्र संशयः — १८०२किं अयं प्रतिबिम्बात्मा अक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते, अथ विज्ञानात्मा, उत देवतात्मा इन्द्रियस्य अधिष्ठाता, अथवा ईश्वर इति। किं तावत् प्राप्तं ? छायात्मा पुरुषप्रतिरूप इति। १८०३कुतः ? १८०४तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः, १८०५‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते’ इति च प्रसिद्धवत् उपदेशात्। १८०६विज्ञानात्मनो वा अयं निर्देशः इति युक्तम्। १८०७सः हि चक्षुषा रूपं पश्यन् चक्षुषि सन्निहितो भवति। १८०८आत्मशब्दः च अस्मिन् पक्षे अनुकूलो भवति। १८०९आदित्यपुरुषो वा १८१०चक्षुषोऽनुग्राहकः प्रतीयते — १८११‘रश्मिभिः एषः अस्मिन् प्रतिष्ठितः’(बृ.उ.५.५.२) इति श्रुतेः, १८१२अमृतत्वादीनां च देवतात्मनि अपि कथञ्चित् सम्भवात्। न ईश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशात् — इति एवं प्राप्ते ब्रूमः —१८१३–१८१४
९४परमेश्वरः एव अक्षिणि अभ्यन्तरः पुरुषः इह उपदिष्ट इति। १८१५कस्मात् ? उपपत्तेः। उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातं इह उपदिश्यमानम्। १८१६आत्मत्वं १८१७तावत् मुख्यया वृत्त्या परमेश्वरे उपपद्यते, १८१८‘सः आत्मा तत् त्वं असि’ इति श्रुतेः। १८१९अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन् असकृत् श्रुतौ श्रूयेते। १८२०तथा परमेश्वरानुरूपं एतत् अक्षिस्थानम्। १८२१यथा हि परमेश्वरः सर्वदोषैः अलिप्तः, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात्; तथा अक्षिस्थानं सर्वलेपरहितं उपदिष्टं ‘तत् यदि अपि अस्मिन् सर्पिः वा उदकं वा सिञ्चति, वर्त्मनी एव गच्छति’ इति श्रुतेः। १८२२संयद्वामत्वादिगुणोपदेशः च तस्मिन् अवकल्पते। ‘एतं संयद्वामः इति आचक्षते। १८२३एतं हि सर्वाणि वामानि अभिसंयन्ति’,(छा.उ.४.१५.२) १८२४–१८२७‘एषः उ एव वामनीः एषः हि सर्वाणि वामानि नयति।’(छा.उ.४.१५.३) ‘एषः उ एव भामनीः एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति’(छा.उ.४.१५.४) इति च। अतः उपपत्तेः अन्तरः परमेश्वरः॥१३॥१८२८
९५कथं पुनः आकाशवत् सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्षि अल्पं स्थानं उपपद्यते इति, अत्र उच्यते — भवेत् एषा अनवकॢप्तिः, यदि एतत् एव एकं स्थानं अस्य निर्दिष्टं भवेत्। सन्ति हि अन्यानि अपि पृथिव्यादीनि स्थानानि अस्य निर्दिष्टानि — ‘यः पृथिव्यां तिष्ठन्’(बृ.उ.३.७.३) इत्यादिना। तेषु हि चक्षुः अपि निर्दिष्टं ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’ इति। १८२९–१८३१स्थानादिव्यपदेशात् इत्यादिग्रहणेन एतत् दर्शयति — न केवलं स्थानं एव एकं अनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते। किं तर्हि ? नाम रूपं इति एवंजातीयकं अपि अनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते — ‘तस्य उत् इति नाम’(छा.उ.१.६.७) ‘हिरण्यश्मश्रुः’ इत्यादि। १८३२निर्गुणं अपि सत् ब्रह्म नामरूपगतैः गुणैः सगुणं उपासनार्थं तत्र तत्र उपदिश्यते इति एतत् अपि उक्तं एव। १८३३सर्वगतस्य अपि ब्रह्मणे उपलब्धि अर्थं स्थानविशेषो न विरुध्यते, सालग्रामः इव विष्णोः इति एतत् अपि उक्तं एव॥१४॥
९६१८३७अपि च १८३८नैव अत्र विवदितव्यं — किं ब्रह्म अस्मिन् वाक्ये अभिधीयते, न वा इति। सुखविशिष्टाभिधानात् एव ब्रह्मत्वं सिद्धम्। सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यत् वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तं ‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.उ.४.१०.४) इति, १८३९तत् एव इह अभिहितं; प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात्, १८४०‘आचार्यः तु ते गतिं वक्ता’(छा.उ.४.१४.१) इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात्। १८४१कथं पुनः वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायते इति, १८४२–१८४३उच्यते — ‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’ इति एतत् अग्नीनां वचनं श्रुत्वा उपकोसल उवाच — ‘विजानामि अहं यत् प्राणो ब्रह्म, कं च तु खं च न विजानामि’ इति। १८४४तत्र इदं प्रतिवचनं — ‘यत् वाव कं तत् एव खं यत् एव खं तत् एव कं’ इति। १८४५तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके। यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची न उपादीयेत, १८४६तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिषु इव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्तः इति प्रतीतिः स्यात्। तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसम्पर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात्, यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन न उपादीयेत; लौकिकं सुखं ब्रह्म इति प्रतीतिः स्यात्। १८४७इतरेतरविशेषितौ तु कंखंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः। १८४८तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्दे अनुपादीयमाने ‘कं खं ब्रह्म’ इति एव उच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेन एव उपयुक्तत्वात् सुखस्य गुणस्य अध्येयत्वं स्यात्। तत् मा भूत् — इति उभयोः कंखंशब्दयोः ब्रह्मशब्दशिरस्त्वं — ‘कं ब्रह्म खं ब्रह्म’ इति। १८४९इष्टं हि सुखस्य अपि गुणस्य गुणिवत् ध्येयत्वम्। १८५०तत् एवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म उपदिष्टम्। १८५१प्रत्येकं च गार्हपत्यादयोऽग्नयः स्वं स्वं महिमानं उपदिश्य ‘एषा सोम्य ते अस्मद्विद्या आत्मविद्या च’ इति उपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टं इति ज्ञापयन्ति। १८५२‘आचार्यः तु ते गतिं वक्ता’ इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानं अर्थान्तरविवक्षां वारयति। १८५३‘यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवं एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते’(छा.उ.४.१४.३) इति च अक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पापेन अनुपघातं ब्रुवन् अक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति। १८५४तस्मात् प्रकृतस्य एव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणतां च उक्त्वा अर्चिरादिकां तत् विदो गतिं वक्ष्यामि इति उपक्रमते — ‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एषः आत्मा इति ह उवाच’(छा.उ.४.१५.१) इति॥१५॥
९७१८५६इतः च अक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः, १८५७यस्मात् श्रुतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिः देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ — १८५८‘अथ उत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया आत्मानं अन्विष्यादित्यं अभिजयन्ते। १८५९–१८६१एतत् वै प्राणानां आयतनं एतत् अमृतं अभयं एतत् परायणं एतस्मात् न पुनः आवर्तन्ते’(प्र.उ.१.१०) इति, स्मृतौ अपि — १८६२‘अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम्। १८६३तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः’(भ.गी.८.२४) इति, १८६४सा एव इह अक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृश्यते। १८६५‘अथ १८६६यत् उ चैव अस्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदि च न अर्चिषं एव अभिसम्भवन्ति’ १८६७–१८६८इति उपक्रम्य ‘आदित्यात् चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः सः एनान् ब्रह्म गमयति एषः देवपथो ब्रह्मपथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवं आवर्तं न आवर्तन्ते’(छा.उ.४.१५.५) इति। १८६९तत् इह ब्रह्मविद्विषयया प्रसिद्धया गत्या अक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते॥१६॥
९८१८७१यत् पुनः उक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यात् अक्षिस्थानः इति, १८७२अत्र उच्यते — न छायात्मादिः इतरः इह ग्रहणं अर्हति। १८७३कस्मात् ? अनवस्थितेः। न तावत् छायात्मनः चक्षुषि नित्यं अवस्थानं सम्भवति। १८७४यदा एव हि कश्चित् पुरुषः चक्षुः आसीदति, तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृश्यते। अपगते तस्मिन् न दृश्यते। १८७५‘यः एषोऽक्षिणि पुरुषः’ इति च श्रुतिः १८७६सन्निधानात् स्वचक्षुषि दृश्यमानं पुरुषं उपास्यत्वेन उपदिशति। १८७७न च उपासनाकाले छायाकरं कञ्चित् पुरुषं चक्षुःसमीपे सन्निधाप्य उपास्त इति युक्तं कल्पयितुम्। १८७८‘अस्य एव शरीरस्य नाशं अन्वेषते नश्यति’(छा.उ.८.९.१) इति श्रुतिः छायात्मनोऽपि अनवस्थितत्वं दर्शयति। १८७९असम्भवात् च तस्मिन् अमृतत्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्रतीतिः। १८८०तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसम्बन्धे सति न चक्षुषि एव अवस्थितत्वं शक्यं वक्तुम्। १८८१ब्रह्मणः तु सर्वव्यापिनोऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसम्बन्धः। १८८२समानः च विज्ञानात्मनि अपि अमृतत्वादीनां गुणानां असम्भवः। १८८३यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्यः एव, तथा अपि अविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन् मर्त्यत्वं अध्यारोपितं भयं च इति अमृतत्वाभयत्वे न उपपद्येते। संयद्वामत्वादयः च एतस्मिन् अनैश्वर्यात् अनुपपन्नाः एव। १८८४देवतात्मनः तु ‘रश्मिभिः एषः अस्मिन् प्रतिष्ठितः’ इति श्रुतेः यद्यपि चक्षुषि अवस्थानं स्यात्, तथा अपि आत्मत्वं तावत् न सम्भवति, पराग्रूपत्वात्। अमृतत्वादयोऽपि न सम्भवन्ति, उत्पत्तिप्रलयश्रवणात्। १८८५अमरत्वं अपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम्। १८८६ऐश्वर्यं अपि परमेश्वरायत्तं, न स्वाभाविकं; १८८७‘भीषा अस्मात् वातः पवते। भीषा उदेति सूर्यः। भीषा अस्मात् अग्निः च इन्द्रः च। मृत्युः धावति पञ्चमः’(तै.उ.२.८.१) इति मन्त्रवर्णात्। १८८८तस्मात् परमेश्वर एव अयं अक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः। १८८९अस्मिन् च पक्षे ‘दृश्यते’ इति प्रसिद्धवत् उपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं १८९०प्ररोचनार्थं इति व्याख्येयम्॥१७॥
९९१८९३‘यः इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति’(बृ.उ.३.७.१) इति उपक्रम्य श्रूयते — ‘यः १८९४–१८९५पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्याः अन्तरो यं पृथिवी न वेद १८९६–१८९८यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीं अन्तरो यमयति एषः ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः’(बृ.उ.३.७.३) इत्यादि। १८९९अत्र अधिदैवतं अधिलोकं अधिवेदं अधियज्ञं अधिभूतं अध्यात्मं च कश्चित् अन्तः अवस्थितो यमयिता अन्तर्यामी इति श्रूयते। १९००–१९०१सः किं अधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्चित्, किं वा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चित् योगी, किं वा परमात्मा, किं वा अर्थान्तरं किञ्चित्, इति अपूर्वसंज्ञादर्शनात् संशयः। १९०२किं तावत् नः प्रतिभाति ? १९०३संज्ञायाः अप्रसिद्धत्वात् संज्ञिना अपि अप्रसिद्धेन अर्थान्तरेण केनचित् भवितव्यं इति। १९०४अथवा न अनिरूपितरूपं अर्थान्तरं शक्यं अस्ति अभ्युपगन्तुम्। अन्तर्यामिशब्दः च अन्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो न अत्यन्तं अप्रसिद्धः। १९०५तस्मात् पृथिव्याद्यभिमानी कश्चित् देवोऽन्तर्यामी स्यात्। १९०६तथा च श्रूयते — ‘पृथिवी एव यस्य आयतनं अग्निः लोको मनो ज्योतिः’(बृ.उ.३.९.१०) इत्यादि। १९०७सः च कार्यकरणवत्त्वात् पृथिव्यादीन् अन्तः तिष्ठन् यमयति इति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम्। १९०८योगिनो वा कस्यचित् सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात्। १९०९न तु परमात्मा प्रतीयेत, अकार्यकरणत्वात् — इति एवं प्राप्ते इदं उच्यते —१९१०
१००योऽन्तर्यामी अधिदैवादिषु श्रूयते, सः परमात्मा एव स्यात्, न अन्यः इति। १९११कुतः ? तद्धर्मव्यपदेशात्। तस्य हि परमात्मनो धर्माः इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते। १९१२पृथिव्यादि तावत् अधिदैवादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातं अन्तः तिष्ठन् यमयति इति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्मः उपपद्यते। सर्वविकारकारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः। १९१३‘एषः ते १९१४आत्मा अन्तर्यामी अमृतः’ इति च आत्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन् उपपद्येते। ‘यं पृथिवी न वेद’ इति च पृथिवीदेवतायाः अविज्ञेयं अन्तर्यामिणं ब्रुवन् देवतात्मनोऽन्यं अन्तर्यामिणं दर्शयति। पृथिवी देवता हि अहं अस्मि १९१५पृथिवी इति आत्मानं विजानीयात्। १९१६तथा ‘अदृष्टोऽश्रुतः’ इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात् परमात्मनः उपपद्यते इति। १९१७यत् तु अकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं न उपपद्यते इति, १९१८न एषः दोषः; १९१९यान् नियच्छति तत्कार्यकरणैः एव तस्य कार्यकरणवत्त्वोपपत्तेः। १९२०तस्य अपि अन्यो नियन्ता इति अनवस्थादोषः च न सम्भवति, भेदाभावात्। १९२१भेदे हि सति अनवस्थादोषोपपत्तिः। १९२२तस्मात् परमात्मा एव अन्तर्यामी॥१८॥
१०११९२३स्यात् एतत् — अदृष्टत्वादयो धर्माः साङ्ख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्य अपि उपपद्यन्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैः अभ्युपगमात्। १९२४‘अप्रतर्क्यं अविज्ञेयं प्रसुप्तं इव सर्वतः’(मनु.१.५) इति हि स्मरन्ति। १९२५तस्य अपि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वात् उपपद्यते। १९२६तस्मात् प्रधानं अन्तर्यामिशब्दं स्यात्। १९२७‘ईक्षतेः न अशब्दं’(ब्र.सू.१.१.५) इति अत्र निराकृतं अपि सत् प्रधानं इह अदृष्टत्वादिव्यपदेशसम्भवेन पुनः आशङ्क्यते। १९२८अतः उत्तरं उच्यते — न च स्मार्तं प्रधानं अन्तर्यामिशब्दं भवितुं अर्हति। १९२९कस्मात् ? अतद्धर्माभिलापात्। १९३०यदि अपि अदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य सम्भवति, तथापि न द्रष्टृत्वादिव्यपदेशः सम्भवति, प्रधानस्य अचेतनत्वेन तैः अभ्युपगमात्। १९३१‘अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतः मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता’(बृ.उ.३.७.२३) इति हि वाक्यशेषे इह भवति। १९३२आत्मत्वं अपि न प्रधानस्य उपपद्यते॥१९॥
१०२१९३३यदि प्रधानं आत्मत्वद्रष्टृत्वाद्यसम्भवात् न अन्तर्यामी अभ्युपगम्यते, शारीरः तर्हि अन्तर्यामी भवतु। १९३४शारीरो हि चेतनत्वात् द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात्। १९३५अमृतः च, धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः। १९३६अदृष्टत्वादयः च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः। १९३७दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात्। १९३८‘न दृष्टेः द्रष्टारं पश्येः’(बृ.उ.३.४.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः च। १९३९तस्य च कार्यकरणसङ्घातं अन्तर्यमयितुं शीलं, भोक्तृत्वात्। १९४०तस्मात् शारीरोऽन्तर्यामी इति अतः उत्तरं पठति —१९४१
१०३१९४२न इति पूर्वसूत्रात् अनुवर्तते। शारीरः च न अन्तर्यामी स्यात्। १९४३कस्मात् ? १९४४यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्माः तस्य सम्भवन्ति, तथापि घटाकाशवत् उपाधिपरिच्छिन्नत्वात् न कार्त्स्न्येन पृथिव्यादिषु अन्तः अवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति। १९४५अपि च उभये अपि हि शाखिनः काण्वाः माध्यन्दिनाः च अन्तर्यामिणो भेदेन एनं शारीरं पृथिव्यादिवत् अधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन च अधीयते — ‘यो विज्ञाने तिष्ठन्’(बृ.उ.३.७.२२) इति काण्वाः। १९४६‘यः आत्मनि तिष्ठन्’ इति माध्यन्दिनाः। ‘यः आत्मनि तिष्ठन्’ इति अस्मिन् तावत् पाठे भवति आत्मशब्दः शारीरस्य वाचकः। ‘यो १९४७–१९४९विज्ञाने तिष्ठन्’ इति अस्मिन् अपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीरः उच्यते, विज्ञानमयो हि शारीरः इति। १९५०तस्मात् शारीरात् अन्यः ईश्वरोऽन्तर्यामी इति सिद्धम्। १९५१कथं पुनः एकस्मिन् देहे द्वौ द्रष्टारौ उपपद्येते १९५२यः च अयं ईश्वरोऽन्तर्यामी, यः च अयं इतरः शारीरः ? १९५३–१९५४का पुनः इह अनुपपत्तिः ? ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’ इत्यादिश्रुतिवचनं विरुध्येत। १९५५अत्र हि प्रकृतात् अन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं च आत्मानं प्रतिषेधति। १९५६नियन्त्रन्तरप्रतिषेधार्थं एतत् वचनं इति चेत्, १९५७न; नियन्त्रन्तराप्रसङ्गात् अविशेषश्रवणात् च। १९५८अत्र उच्यते — अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोः भेदव्यपदेशः, न पारमार्थिकः। १९५९एको हि प्रत्यगात्मा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानौ सम्भवतः। १९६०एकस्य एव तु भेदव्यवहारः उपाधिकृतः, १९६१यथा घटाकाशो महाकाशः इति। १९६२ततः च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं च इति सर्वं एतत् उपपद्यते। १९६३तथा च श्रुतिः — ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’ इति अविद्याविषये सर्वं व्यवहारं दर्शयति। ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’ इति विद्याविषये सर्वं व्यवहारं वारयति॥२०॥
१०४१९६५‘अथ परा १९६६यया तत् अक्षरं अधिगम्यते’(मु.उ.१.१.५),‘यत् तत् अद्रेश्यं अग्राह्यं अगोत्रं अवर्णं अचक्षुःश्रोत्रं तत् अपाणिपादं, नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तत् अव्ययं १९६७–१९६९यत् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः’(मु.उ.१.१.६) इति श्रूयते। १९७०–१९७१तत्र संशयः — किं अयं अदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यात्, उत शारीरः, आहोस्वित् परमेश्वर इति। तत्र प्रधानं अचेतनं भूतयोनिः इति युक्तं, १९७२–१९७३अचेतनानां एव तस्य दृष्टान्तत्वेन उपादानात्। ‘यथा ऊर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यां ओषधयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथा अक्षरात् सम्भवति इह विश्वं’(मु.उ.१.१.७) इति। ननु ऊर्णनाभिः पुरुषः च चेतना इह दृष्टान्तत्वेन उपात्तौ; न इति ब्रूमः। १९७४न हि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं च अस्ति। चेतनाधिष्ठितं हि अचेतनं ऊर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः, पुरुषशरीरं च केशलोम्नां इति प्रसिद्धम्। अपि च पूर्वत्र अदृष्टत्वाद्यभिलापसम्भवे अपि द्रष्टृत्वाद्यभिलापासम्भवात् न प्रधानं अभ्युपगतम्। इह तु अदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने सम्भवन्ति। न च अत्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चित् अभिलप्यते। ननु ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’(मु.उ.१.१.९) इति अयं १९७५–१९७६वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न सम्भवति, कथं १९७७प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति; १९७८अत्र उच्यते — ‘यया तत् अक्षरं अधिगम्यते’ ‘यत् तत् अद्रेश्यं’ इति अक्षरशब्देन अदृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा, पुनः अन्ते श्रावयिष्यति — ‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२) इति। तत्र यः परोऽक्षरात् श्रुतः, सः सर्वज्ञः सर्ववित् सम्भविष्यति। १९७९प्रधानं एव तु अक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः। १९८०यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची, तदा शारीरोऽपि भूतयोनिः स्यात्, धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्य उपार्जनात् इति। १९८१एवं प्राप्ते अभिधीयते —
१०५१९८२योऽयं अदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः, सः परमेश्वरः एव स्यात्, न अन्यः इति। १९८३कथं एतत् अवगम्यते ? १९८४धर्मोक्तेः। परमेश्वरस्य हि धर्मः इह उच्यमानो दृश्यते — ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्’ इति। १९८५न हि प्रधानस्य अचेतनस्य शारीरस्य वा उपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा सम्भवति। १९८६ननु अक्षरशब्दनिर्दिष्टात् भूतयोनेः परस्य एव तत् सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च, न भूतयोनिविषयं इति उक्तं; १९८७अत्र उच्यते — न एवं सम्भवति; यत् कारणं ‘अक्षरात् सम्भवति इह विश्वं’ इति प्रकृतं भूतयोनिं इह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्य, अनन्तरं अपि जायमानप्रकृतित्वेन एव सर्वज्ञं निर्दिशति — ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। १९८८–१९८९तस्मात् एतत् ब्रह्म नाम रूपं अन्नं च जायते’ इति। तस्मात् निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् प्रकृतस्य एव अक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च धर्मः उच्यते इति गम्यते। १९९०‘अक्षरात् परतः परः’ इति अत्र अपि न प्रकृतात् भूतयोनेः अक्षरात् परः कश्चित् अभिधीयते। १९९१कथं एतत् अवगम्यते ? १९९२‘येन अक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यां’(मु.उ.१.२.१३) इति प्रकृतस्य एव अक्षरस्य भूतयोनेः अदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात्। १९९३कथं तर्हि ‘अक्षरात् परतः परः’ इति व्यपदिश्यत इति ? १९९४उत्तरसूत्रे तत् वक्ष्यामः। १९९५अपि च अत्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते — ‘परा चैव अपरा च’ इति। १९९६–१९९७तत्र अपरां ऋग्वेदादिलक्षणां विद्यां उक्त्वा ब्रवीति ‘अथ परा यया तत् अक्षरं अधिगम्यते’ इत्यादि। तत्र परस्याः विद्यायाः विषयत्वेन अक्षरं श्रुतम्। १९९८यदि पुनः १९९९परमेश्वरात् अन्यत् अदृश्यत्वादिगुणकं अक्षरं परिकल्प्येत, न इयं परा विद्या स्यात्। परापरविभागो हि अयं विद्ययोः अभ्युदयनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते। २०००न च प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचित् अभ्युपगम्यते। २००१तिस्रः च विद्याः प्रतिज्ञायेरन्, त्वत्पक्षे अक्षरात् भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात्। २००२द्वे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे। २००३–२००४‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति च एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणे अवकल्पते, न अचेतनमात्रैकायतने प्रधाने, २००५भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि। २००६अपि च ‘सः ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठां अथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह’(मु.उ.१.१.१) इति ब्रह्मविद्यां २००७प्राधान्येन उपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यां अक्षराधिगमनीं दर्शयन् तस्याः ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति। २००८सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्य अक्षरस्य अब्रह्मत्वे बाधिता स्यात्। २००९अपरा ऋग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रमे उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै — २०१०‘प्लवाः हि एते २०११अदृढाः यज्ञरूपाः अष्टादशोक्तं अवरं येषु कर्म। एतत् श्रेयो ये अभिनन्दन्ति मूढाः जरामृत्युं ते पुनः एव अपि यन्ति’(मु.उ.१.२.७) इति एवमादिनिन्दावचनात्। २०१२निन्दित्वा च अपरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति — ‘परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदं आयात् नास्ति अकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थं सः गुरुं एव अभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं’(मु.उ.१.२.१२) इति। २०१३यत् तु उक्तं — अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेन उपादानात् दार्ष्टान्तिकेन अपि अचेतनेन एव भूतयोनिना भवितव्यं इति, २०१४तत् अयुक्तं; न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः अत्यन्तसाम्येन भवितव्यं इति नियमोऽस्ति। २०१५अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेन उपात्ता इति न स्थूलः एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिः अभ्युपगम्यते। २०१६तस्मात् अदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वरः एव॥२१॥
१०६२०१८इतः च परमेश्वरः एव भूतयोनिः, २०१९न इतरौ — शारीरः प्रधानं वा। २०२०कस्मात् ? विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्। २०२१विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीरात् विलक्षणत्वेन — ‘दिव्यो हि अमूर्तः २०२२पुरुषः २०२३–२०२४सबाह्याभ्यन्तरो हि अजः। २०२५अप्राणो हि अमनाः शुभ्रः’(मु.उ.२.१.२) इति। २०२६न हि एतत् दिव्यत्वादिविशेषणं अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनः तद्धर्मान् स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्य उपपद्यते। २०२७तस्मात् साक्षात् औपनिषदः पुरुषः इह उच्यते। २०२८तथा प्रधानात् अपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति — ‘अक्षरात् परतः परः’ इति। २०२९अक्षरं अव्याकृतं २०३०नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्मं ईश्वराश्रयं तस्य एव उपाधिभूतं, सर्वस्मात् विकारात् परो योऽविकारः, तस्मात् परतः परः इति भेदेन व्यपदिशन् परमात्मानं इह विवक्षितं दर्शयति। न अत्र प्रधानं नाम किञ्चित् स्वतन्त्रं तत्त्वं अभ्युपगम्य, २०३१–२०३२तस्मात् भेदव्यपदेश उच्यते। २०३३किं तर्हि ? यदि प्रधानं अपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेन अव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत, परिकल्प्यताम्। तस्मात् भेदव्यपदेशात् परमेश्वरो भूतयोनिः इति एतत् इह प्रतिपाद्यते॥२२॥
१०७२०३४कुतः च परमेश्वरो भूतयोनिः ? —
१०८२०३५अपि च ‘अक्षरात् परतः परः’ इति अस्य अनन्तरं ‘एतस्मात् जायते प्राणः’ इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्त्वानां सर्गं उक्त्वा, तस्य एव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपं उपन्यस्यमानं पश्यामः — ‘अग्निः मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाक् विवृताः च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वं अस्य पद्भ्यां पृथिवी हि एषः सर्वभूतान्तरात्मा’(मु.उ.२.१.४) इति। २०३६तत् च परमेश्वरस्य एव उचितं, सर्वविकारकारणत्वात्। २०३७न शारीरस्य तनुमहिम्नः; २०३८न अपि प्रधानस्य अयं रूपोपन्यासः सम्भवति, सर्वभूतान्तरात्मत्वासम्भवात्। २०३९तस्मात् परमेश्वर एव भूतयोनिः, न इतरौ इति गम्यते। २०४०कथं पुनः भूतयोनेः अयं रूपोपन्यासः इति गम्यते ? २०४१प्रकरणात्, २०४२‘एषः’ इति च प्रकृतानुकर्षणात्। २०४३भूतयोनिं हि प्रकृत्य ‘एतस्मात् जायते प्राणः’ ‘एषः सर्वभूतान्तरात्मा’ इति वचनं भूतयोनिविषयं एव भवति। २०४४यथा उपाध्यायं प्रकृत्य ‘एतस्मात् अधीष्व, एषः वेदवेदाङ्गपारगः’ इति वचनं उपाध्यायविषयं भवति, तद्वत्। २०४५कथं पुनः अदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेः विग्रहवद्रूपं सम्भवति ? २०४६सर्वात्मत्वविवक्षया इदं उच्यते, न तु विग्रहवत्त्वविवक्षया इति अदोषः, २०४७‘अहं अन्नं’ ‘अहं अन्नादः’(तै.उ.३.१०.६) इत्यादिवत्॥
१०९२०४८अन्ये पुनः मन्यन्ते — न अयं भूतयोनेः रूपोपन्यासः, जायमानत्वेन उपन्यासात्। २०४९‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’ इति हि पूर्वत्र प्राणादि पृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत्। उत्तरत्र अपि च ‘तस्मात् अग्निः समिधो यस्य सूर्यः’ इति एवमादि ‘अतः च सर्वा ओषधयो रसः च’ इति एवं अन्तं जायमानत्वेन एव निर्देक्ष्यति। २०५०इह एव कथं अकस्मात् अन्तराले भूतयोनेः रूपं उपन्यसेत् ? २०५१सर्वात्मत्वं अपि सृष्टिं परिसमाप्य उपदेक्ष्यति — ‘पुरुष एव इदं विश्वं कर्म’(मु.उ.२.१.१०) इत्यादिना। २०५२–२०५३श्रुतिस्मृत्योः च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेः जन्मादि निर्दिश्यमानं उपलभामहे — ‘हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिः एकः आसीत्। सः दाधार पृथिवीं द्यां उत इमां कस्मै देवाय हविषा विधेम’(ऋ.सं.१०.१२१.१) इति; समवर्तत इति अजायत इत्यर्थः — तथा, ‘सः वै शरीरी प्रथमः सः वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता सः भूतानां ब्रह्म अग्रे समवर्तत’ इति च। २०५४विकारपुरुषस्य अपि सर्वभूतान्तरात्मत्वं सम्भवति, प्राणात्मना सर्वभूतानां अध्यात्मं अवस्थानात्। २०५५अस्मिन् पक्षे ‘पुरुष एव इदं विश्वं कर्म’ इत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुः इति व्याख्येयम्॥२३॥
११०‘को न आत्मा किं ब्रह्म’(छा.उ.५.११.१) इति ‘आत्मानं एव इमं वैश्वानरं सम्प्रति अध्येषि तं एव नो ब्रूहि’(छा.उ.५.११.६) इति च उपक्रम्य द्युसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगं एकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रति एषां मूर्धादिभावं उपदिश्य आम्नायते — ‘यः तु एतं एवं प्रादेशमात्रं अभिविमानं आत्मानं वैश्वानरं उपास्ते, सः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु आत्मसु अन्नं अत्ति;’(छा.उ.५.१८.१), ‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा आत्मा सन्देहो बहुलो वस्तिः एव रयिः पृथिवी एव पादौ उरः एव वेदिः लोमानि बर्हिः हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचनः आस्यं आहवनीयः’(छा.उ.५.१८.२) इत्यादि। तत्र संशयः — किं वैश्वानरशब्देन जाठरोऽग्निः उपदिश्यते, उत भूताग्निः, अथ तदभिमानिनी देवता, अथवा शारीरः, आहोस्वित् परमेश्वरः इति। किं पुनः अत्र संशयकारणं ? २०५६–२०५९वैश्वानरः इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगात्, आत्मा इति च शारीरपरमेश्वरयोः। २०६०–२०६२तत्र कस्य उपादानं न्याय्यं कस्य वा हानं इति भवति संशयः। २०६३किं तावत् प्राप्तं ? जाठरोऽग्निः इति। २०६४कुतः ? २०६५तत्र हि विशेषेण क्वचित् प्रयोगो दृश्यते — ‘अयं अग्निः वैश्वानरो योऽयं अन्तः पुरुषे २०६६येन इदं अन्नं पच्यते यत् इदं अद्यते’(बृ.उ.५.९.१) इत्यादौ। २०६७अग्निमात्रं वा स्यात्, २०६८सामान्येन अपि प्रयोगदर्शनात् — ‘विश्वस्मै २०६९अग्निं भुवनाय देवाः वैश्वानरं केतुं अह्नां अकृण्वन्’(ऋ.सं.१०.८८.१२) इत्यादौ। अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, २०७०तस्यां अपि प्रयोगदर्शनात् — ‘वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम २०७१–२०७२राजा हि कं भुवनानां अभिश्रीः’(ऋ.सं.१.९८.१) इति एवमाद्यायाः श्रुतेः देवतायां ऐश्वर्याद्युपेतायां सम्भवात्। २०७३अथ आत्मशब्दसामानाधिकरण्यात् उपक्रमे च ‘को न आत्मा किं ब्रह्म’ इति केवलात्मशब्दप्रयोगात् आत्मशब्दवशेन वैश्वानरशब्दः परिणेयः इत्युच्यते, २०७४तथापि शारीरः आत्मा स्यात्। २०७५तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानरसन्निकर्षात्, २०७६प्रादेशमात्रं इति च विशेषणस्य तस्मिन् उपाधिपरिच्छिन्ने सम्भवात्। २०७७तस्मात् न ईश्वरो वैश्वानरः इति एवं प्राप्ते ततः
१११२०७८इदं उच्यते — वैश्वानरः परमात्मा भवितुं अर्हति। २०७९कुतः ? साधारणशब्दविशेषात्। साधारणशब्दयोः विशेषः साधारणशब्दविशेषः। २०८०यदि अपि एतौ उभौ अपि आत्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ — वैश्वानरशब्दः तु त्रयस्य साधारणः, आत्मशब्दः च द्वयस्य, तथापि विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोः अभ्युपगम्यते — ‘तस्य ह वा एतस्य आत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा एव सुतेजाः’ इत्यादिः। २०८१अत्र हि परमेश्वरः एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेन उपन्यस्तः २०८२आध्यानाय इति गम्यते, २०८३कारणत्वात्। २०८४कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिः अवस्थाभिः अवस्थावत्त्वात् द्युलोकाद्यवयवत्वं उपपद्यते। २०८५‘सः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु आत्मसु अन्नं अत्ति’ इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे सम्भवति, २०८६‘एवं ह अस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते’(छा.उ.५.२४.३) इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणं, २०८७‘को न आत्मा किं ब्रह्म’ इति च आत्मब्रह्मशब्दाभ्यां उपक्रमः; — २०८८इति एवं एतानि लिङ्गानि परमेश्वरं एव गमयन्ति। २०८९तस्मात् परमेश्वर एव वैश्वानरः॥२४॥
११२२०९१इतः च परमेश्वरः एव वैश्वानरः; यस्मात् परमेश्वरस्य एव ‘अग्निः आस्यं द्यौः मूर्धा’ इति ईदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते — ‘यस्य अग्निः आस्यं द्यौः मूर्धा खं नाभिः चरणौ क्षितिः। सूर्यः चक्षुः दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः’ इति। एतत् स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिं अनुमापयत् अस्य वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वे अनुमानं लिङ्गं गमकं स्यात् इत्यर्थः। इतिशब्दो हेत्वर्थे — २०९२–२०९५यस्मात् इदं गमकं, तस्मात् अपि वैश्वानरः परमात्मा एव इत्यर्थः। २०९६यद्यपि स्तुतिः इयं — ‘तस्मै लोकात्मने नमः’ इति, तथापि स्तुतित्वं अपि न असति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यक् ईदृशेन रूपेण सम्भवति। २०९७‘द्यां मूर्धानं यस्य विप्राः वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता’ इति एवंजातीयका च स्मृतिः इह उदाहर्तव्या॥२५॥
११३अत्र आह — न परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुं अर्हति। कुतः ? २०९९–२१०२शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानात् च। शब्दः तावत् — २१०३वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे सम्भवति, अर्थान्तरे रूढत्वात्। २१०४तथा अग्निशब्दः ‘सः एषोऽग्निः वैश्वानरः’ इति। २१०५आदिशब्दात् ‘हृदयं गार्हपत्यः’(छा.उ.५.१८.२) इत्यादि अग्नित्रेताप्रकल्पनं; २१०६‘तत् यत् भक्तं प्रथमं आगच्छेत् तत् होमीयं’(छा.उ.५.१९.१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासङ्कीर्तनम्। २१०७एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः। २१०८तथा अन्तःप्रतिष्ठानं अपि श्रूयते — ‘पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’ इति। तत् च जाठरे सम्भवति। २१०९यत् अपि उक्तं ‘मूर्धा एव सुतेजाः’ इत्यादेः विशेषात् कारणात् परमात्मा वैश्वानरः इति, २११०अत्र ब्रूमः — कुतो हि एषः निर्णयः, यत् उभयथा अपि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषयः एव विशेषः आश्रयणीयो न जाठरविषयः इति। २१११अथवा भूताग्नेः अन्तः बहिः च अवतिष्ठमानस्य एष निर्देशो भविष्यति। २११२तस्य अपि हि द्युलोकादिसम्बन्धो मन्त्रवर्णात् अवगम्यते — ‘यो भानुना पृथिवीं द्यां उत इमां आततान रोदसी अन्तरिक्षं’(ऋ.सं.१०.८८.४) इत्यादौ। २११३अथवा तच्छरीराया देवतायाः ऐश्वर्ययोगात् द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति। २११४तस्मात् न परमेश्वरो वैश्वानरः इति॥
११४२११५अत्र उच्यते — न तथा दृष्ट्युपदेशात् इति। न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः २११६परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्। कुतः ? तथा जाठरापरित्यागेन, दृष्ट्युपदेशात्। परमेश्वरदृष्टिः हि जाठरे वैश्वानरे इह उपदिश्यते — ‘मनो ब्रह्म इति उपासीत’(छा.उ.३.१८.१) इत्यादिवत्। २११७अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वरः इह द्रष्टव्यत्वेन उपदिश्यते — ‘मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः’(छा.उ.३.१४.२) इत्यादिवत्। २११८–२१२०यदि च इह २१२१परमेश्वरो न २१२२विवक्ष्येत, केवलः एव जाठरोऽग्निः विवक्ष्येत, ततः ‘मूर्धा एव सुतेजाः’ इत्यादेः विशेषस्य असम्भवः एव स्यात्। यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेण अपि अयं विशेषः उपपादयितुं न शक्यते, तथा उत्तरसूत्रे वक्ष्यामः। यदि च केवलः एव जाठरो विवक्ष्येत, २१२३पुरुषे अन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यात्। न तु पुरुषत्वम्। पुरुषं अपि च एनं अधीयते वाजसनेयिनः — ‘सः एषोऽग्निः वैश्वानरो यत् पुरुषः सः यो ह एतं एवं अग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’(श.ब्रा.१०.६.१.११) इति। परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात् पुरुषत्वं पुरुषे अन्तःप्रतिष्ठितत्वं च उभयं उपपद्यते। ये तु ‘पुरुषविधं अपि च एनं अधीयते’ इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषां एषः अर्थः — केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषे अन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यात्। न तु पुरुषविधत्वम्। पुरुषविधं अपि च एनं अधीयते वाजसनेयिनः — ‘पुरुषविधं पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’ इति। पुरुषविधत्वं च प्रकरणात् यत् अधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तं, यत् च अध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तं, तत् परिगृह्यते॥२६॥
११५यत् पुनः उक्तं — भूताग्नेः अपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसम्बन्धदर्शनात् ‘मूर्धा एव सुतेजाः’ इत्याद्यवयवकल्पनं तस्य एव भविष्यति इति, तच्छरीराया देवतायाः वा ऐश्वर्ययोगात् इति; तत् परिहर्तव्यम्। अत्र उच्यते — २१२४अतः एव उक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः। तथा भूताग्निः अपि न वैश्वानरः। न हि २१२५–२१२६भूताग्नेः औष्ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पना उपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासम्भवात्। तथा देवतायाः सति अपि ऐश्वर्ययोगे २१२७न द्युमूर्धत्वादिकल्पना सम्भवति, अकारणत्वात् २१२८परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वात् च। २१२९आत्मशब्दासम्भवः च सर्वेषु एषु पक्षेषु स्थित एव॥२७॥
११६२१३१–२१३२पूर्वं जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वरः उपास्य इति उक्तं २१३३अन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन। इदानीं तु विना एव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षात् अपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चित् विरोधः इति जैमिनिः आचार्यो मन्यते। ननु २१३४जाठराग्न्यपरिग्रहे अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुध्येरन् इति। २१३५अत्र उच्यते — अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं तावत् न विरुध्यते। २१३६न हि इह ‘पुरुषविधं पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’ इति जाठराग्न्यभिप्रायेण इदं उच्यते, तस्य अप्रकृतत्वात् असंशब्दितत्वात् च। २१३७कथं तर्हि ? यत् प्रकृतं मूर्धादिचुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितं, तदभिप्रायेण इदं उच्यते — ‘पुरुषविधं पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’ इति। २१३८यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यति इति, तद्वत्। २१३९अथवा यः प्रकृतः परमात्मा अध्यात्मं अधिदैवतं च पुरुषविधत्वोपाधिः, तस्य यत् केवलं साक्षिरूपं, तदभिप्रायेण इदं उच्यते — ‘पुरुषविधं पुरुषे अन्तः प्रतिष्ठितं वेद’ इति। २१४०निश्चिते च पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रह, तद्विषयः एव वैश्वानरशब्दः २१४१केनचित् योगेन वर्तिष्यते — २१४२विश्वः च अयं नरः च इति, २१४३विश्वेषां वा अयं नरः, २१४४–२१४५विश्वे वा नरा अस्य इति विश्वानरः परमात्मा, सर्वात्मत्वात्, विश्वानरः एव वैश्वानरः। २१४६तद्धितोऽनन्यार्थः, राक्षसवायसादिवत्। २१४७अग्निशब्दोऽपि अग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषयः एव भविष्यति। २१४८गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वात् उपपद्यते॥२८॥
११७कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिः उपपद्यते इति, तां व्याख्यातुं मा आरभते —
११८२१५०–२१५१अतिमात्रस्य अपि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वं अभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात्। २१५२अभिव्यज्यते २१५३किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वरः उपासकानां कृते। २१५४प्रदेशविशेषेषु वा हृदयादिषु उपलब्धिस्थानेषु विशेषेण अभिव्यज्यते। अतः परमेश्वरे अपि प्रादेशमात्रश्रुतिः अभिव्यक्तेः उपपद्यते इति आश्मरथ्यः आचार्यो मन्यते॥२९॥२१५५
११९२१५७प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वा अयं मनसा अनुस्मर्यते। तेन ‘प्रादेशमात्रः’ इत्युच्यते। २१५८यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इति उच्यन्ते, तद्वत्। २१५९यद्यपि च यवेषु स्वगतं एव परिमाणं प्रस्थसम्बन्धात् व्यज्यते, न च इह परमेश्वरगतं किञ्चित् परिमाणं अस्ति, यत् हृदयसम्बन्धात् व्यज्येत; तथापि प्रयुक्तायाः २१६०प्रादेशमात्रश्रुतेः सम्भवति यथाकथञ्चित् अनुस्मरणं आलम्बनं इत्युच्यते। प्रादेशमात्रत्वेन वा अयं अप्रादेशमात्रोऽपि अनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै। एवं अनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः इति बादरिः आचार्यो मन्यते॥३०॥२१६१
१२०२१६३सम्पत्तिनिमित्ता वा स्यात् प्रादेशमात्रश्रुतिः। २१६४कुतः ? २१६५तथाहि समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन् पृथिवीपर्यन्तान् त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्य अवयवान् अध्यात्मं मूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु २१६६सम्पादयत् प्रादेशमात्रसम्पत्तिं परमेश्वरस्य दर्शयति — ‘प्रादेशमात्रं इव ह वै देवाः सुविदिता अभिसम्पन्नाः तथा नु व एतान् वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रं एव अभिसम्पादयिष्यामि इति। सः ह उवाच मूर्धानं उपदिशन् उवाच एषः वा अतिष्ठाः वैश्वानर इति। चक्षुषी उपदिशन् उवाच एषः वै सुतेजाः वैश्वानर इति। २१६७नासिके उपदिशन् उवाच एषः वै पृथग्वर्त्मा आत्मा वैश्वानर इति। २१६८मुख्यं आकाशं उपदिशन् उवाच एषः वै बहुलो वैश्वानर इति। २१६९मुख्याः अपः उपदिशन् उवाच एषः वै रयिः वैश्वानरः इति। चुबुकं उपदिशन् उवाच एषः वै प्रतिष्ठा वैश्वानरः’ इति। २१७०चुबुकं इति अधरं मुखफलकं उच्यते। २१७१यद्यपि वाजसनेयके द्यौः अतिष्ठात्वगुणा समाम्नायते, आदित्यः च सुतेजस्त्वगुणः, छान्दोग्ये पुनः द्यौः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायते, आदित्यः च विश्वरूपत्वगुणः; तथापि न एतावता विशेषेण किञ्चित् हीयते, प्रादेशमात्रश्रुतेः अविशेषात्, २१७२सर्वशाखाप्रत्ययत्वात् च। २१७३सम्पत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैमिनिः आचार्यो मन्यते॥३१॥
१२१२१७४–२१७७आमनन्ति च एनं परमेश्वरं अस्मिन् मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः — ‘यः एषोऽनन्तोऽव्यक्तः आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितं इति। सोऽविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठितं इति। २१७८वरणायां न अस्यां च मध्ये प्रतिष्ठितं इति। का वै वरणा का च नासी इति’। २१७९तत्र च इमां एव नासिकां ‘सर्वाणि इन्द्रियकृतानि पापानि वारयति इति सा वरणा, सर्वाणि इन्द्रियकृतानि पापानि नाशयति इति सा नासी’ इति वरणानासी इति निरुच्य, पुनः अपि आमनन्ति — २१८०‘कतमत् च अस्य स्थानं भवति इति। २१८१भ्रुवोः घ्राणस्य च यः सन्धिः २१८२सः एषः द्युलोकस्य परस्य च सन्धिः भवति’(जा.उ.२) इति। २१८३तस्मात् उपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः। २१८४अभिविमानश्रुतिः २१८५प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया। प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिः अभिविमीयते इति अभिविमानः। अभिगतो वा अयं प्रत्यगात्मत्वात्, विमानः च मानवियोगात् इति अभिविमानः। अभिविमिमीते वा सर्वं जगत्, कारणत्वात् इति अभिविमानः। २१८६तस्मात् परमेश्वरो वैश्वानरः २१८७इति सिद्धम्॥३२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥