द्वितीयोऽध्यायः — तृतीयः पादः
३४७६०९१वेदान्तेषु तत्र तत्र भिन्नप्रस्थानाः उत्पत्तिश्रुतयः उपलभ्यन्ते। ६०९२केचित् आकाशस्य उत्पत्तिं आमनन्ति, केचित् न। ६०९३तथा केचित् वायोः उत्पत्तिं आमनन्ति, केचित् न। एवं जीवस्य प्राणानां च। ६०९४–६०९५एवं एव क्रमादिद्वारकोऽपि विप्रतिषेधः ६०९६श्रुत्यन्तरेषु उपलक्ष्यते। ६०९७विप्रतिषेधात् च परपक्षाणां अनपेक्षितत्वं स्थापितम्। तद्वत् स्वपक्षस्य अपि विप्रतिषेधात् एव अनपेक्षितत्वं आशङ्क्येत — ६०९८इति अतः सर्ववेदान्तगतसृष्टिश्रुत्यर्थनिर्मलत्वाय परः प्रपञ्चः आरभ्यते। ६०९९तदर्थनिर्मलत्वे च फलं यथोक्ताशङ्कानिवृत्तिः एव। ६१००तत्र प्रथमं तावत् आकाशं आश्रित्य चिन्त्यते —
३४८६१०२किं अस्य आकाशस्य उत्पत्तिः अस्ति, उत नास्ति इति। ६१०३तत्र तावत् प्रतिपाद्यते — ‘न वियत् अश्रुतेः’रः इति; ६१०४न खलु आकाशं उत्पद्यते। कस्मात् ? अश्रुतेः — न हि अस्य उत्पत्तिप्रकरणे श्रवणं अस्ति। ६१०५छान्दोग्ये हि ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति सच्छब्दवाच्यं ब्रह्म प्रकृत्य, ‘तत् ऐक्षत’ ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति च पञ्चानां महाभूतानां मध्यमं तेजः आदि कृत्वा त्रयाणां तेजोबन्नानां उत्पत्तिः श्राव्यते। ६१०६श्रुतिः च नः प्रमाणं अतीन्द्रियार्थविज्ञानोत्पत्तौ। ६१०७न च अत्र श्रुतिः अस्ति आकाशस्य उत्पत्तिप्रतिपादिनी। ६१०८तस्मात् न आकाशस्य उत्पत्तिः इति॥१॥
३४९६११०तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे। मा न आमाकाशस्य छान्दोग्ये भूत् उत्पत्तिः। श्रुत्यन्तरे तु अस्ति। ६१११तैत्तिरीयकाः हि समामनन्ति — ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति प्रकृत्य, ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति। ६११२ततः च श्रुत्योः विप्रतिषेधः — क्वचित् तेजःप्रमुखा सृष्टिः, क्वचित् आकाशप्रमुखा इति। ६११३ननु एकवाक्यता अनयोः श्रुत्योः युक्ता। ६११४सत्यं सा युक्ता, न तु सा अवगन्तुं शक्यते। ६११५कुतः ? ६११६–६११७‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति सकृत् श्रुतस्य स्रष्टुः स्रष्टव्यद्वयेन सम्बन्धानुपपत्तेः — ‘तत् तेजोऽसृजत’ ‘तत् आकाशं असृजत’ इति। ननु सकृत् श्रुतस्य अपि कर्तुः कर्तव्यद्वयेन सम्बन्धो दृश्यते — यथा सूपं पक्त्वा ओदनं पचति इति, एवं तत् आकाशं सृष्ट्वा तत् तेजोऽसृजत इति योजयिष्यामि। ६११८न एवं युज्यते; ६११९प्रथमजत्वं हि छान्दोग्ये तेजसोऽवगम्यते; तैत्तिरीयके च आकाशस्य। ६१२०न च उभयोः प्रथमजत्वं सम्भवति। ६१२१एतेन इतरश्रुत्यक्षरविरोधोऽपि व्याख्यातः — ६१२२‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’ इति अत्र अपि — तस्मात् आकाशः सम्भूतः, तस्मात् तेजः सम्भूतं — इति सकृत् श्रुतस्य अपादानस्य सम्भवनस्य च वियत्तेजोभ्यां युगपत्सम्बन्धानुपपत्तेः, ६१२३‘वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इति च पृथगाम्नानात्॥२॥
३५०६१२४अस्मिन् विप्रतिषेधे कश्चित् आह —
३५१६१२५नास्ति वियत् उत्पत्तिः, अश्रुतेः एव। ६१२६या तु इतरा वियदुत्पत्तिवादिनी श्रुतिः उदाहृता, सा गौणी भवितुं अर्हति। ६१२७कस्मात् ? ६१२८असम्भवात्। ६१२९न हि आकाशस्य उत्पत्तिः सम्भावयितुं शक्या, श्रीमत्कणभुगभिप्रायानुसारिषु जीवत्सु। ६१३०ते हि कारणसामग्र्यसम्भवात् आकाशस्य उत्पत्तिं वारयन्ति। ६१३१समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणेभ्यो हि किल सर्वं उत्पद्यमानं समुत्पद्यते। ६१३२द्रव्यस्य च एकजातीयकं अनेकं च द्रव्यं समवायिकारणं भवति। ६१३३न च आकाशस्य एकजातीयकं अनेकं च द्रव्यं आरम्भकं अस्ति; ६१३४यस्मिन् समवायिकारणे सति, असमवायिकारणे च तत्संयोगे, आकाशे उत्पद्येत। ६१३५तदभावात् तु तदनुग्रहप्रवृत्तं निमित्तकारणं दूरापेतं एव आकाशस्य भवति। ६१३६उत्पत्तिमतां च तेजःप्रभृतीनां पूर्वोत्तरकालयोः विशेषः सम्भाव्यते — प्राक् उत्पत्तेः प्रकाशादिकार्यं न बभूव, पश्चात् च भवति इति। ६१३७आकाशस्य पुनः न पूर्वोत्तरकालयोः विशेषः सम्भावयितुं शक्यते। ६१३८किं हि प्राक् उत्पत्तेः अनवकाशं असुषिरं अच्छिद्रं बभूव इति शक्यते अध्यवसातुं ? ६१३९पृथिव्यादिवैधर्म्यात् च विभुत्वादिलक्षणात् आकाशस्य अजत्वसिद्धिः। ६१४०तस्मात् यथा लोके — आकाशं कुरु, आकाशो जातः — इति एवंजातीयको गौणः प्रयोगो भवति, ६१४१यथा च — घटाकाशः करकाकाशः गृहाकाशः — इति एकस्य अपि आकाशस्य एवंजातीयको भेदव्यपदेशो गौणो भवति — ६१४२वेदे अपि ‘आरण्यानाकाशेषु आलभेरन्’ इति। एवं उत्पत्तिश्रुतिः अपि गौणी द्रष्टव्या॥३॥
३५२६१४४शब्दः खलु आकाशस्य अजत्वं ख्यापयति, यतः आह — ‘वायुः च अन्तरिक्षं च एतत् अमृतं’(बृ.उ.२.३.३) इति; ६१४५न हि अमृतस्य उत्पत्तिः उपपद्यते। ६१४६‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) इति च आकाशेन ब्रह्म सर्वगतत्वनित्यत्वाभ्यां धर्माभ्यां उपमिमानः आकाशस्य अपि तौ धर्मौ सूचयति। ६१४७न च तादृशस्य उत्पत्तिः उपपद्यते। ६१४८‘सः यथा अनन्तोऽयं आकाशः एवं अनन्तः आत्मा वेदितव्यः’ इति च उदाहरणं — ६१४९‘आकाशशरीरं ब्रह्म’(तै.उ.१.६.२) ‘आकाशे आत्मा’(तै.उ.१.७.१) इति च। ६१५०न हि आकाशस्य उत्पत्तिमत्त्वे ब्रह्मणः तेन विशेषणं सम्भवति — नीलेन इव उत्पलस्य। ६१५१तस्मात् नित्यं एव आकाशेन साधारणं ब्रह्म इति गम्यते॥४॥
३५३६१५३इदं पदोत्तरं सूत्रम्। ६१५४स्यात् एतत्। कथं पुनः एकस्य सम्भूतशब्दस्य ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति अस्मिन् अधिकारे परेषु तेजःप्रभृतिषु अनुवर्तमानस्य मुख्यत्वं सम्भवति, आकाशे च गौणत्वं इति। ६१५५अतः उत्तरं उच्यते — स्यात् च एकस्य अपि सम्भूतशब्दस्य विषयविशेषवशात् गौणो मुख्यः च प्रयोगः — ब्रह्मशब्दवत्; ६१५६यथा एकस्य अपि ब्रह्मशब्दस्य ‘तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्म’(तै.उ.३.२.१) इति अस्मिन् अधिकारे अन्नादिषु गौणः प्रयोगः, आनन्दे च मुख्यः। ६१५७यथा च तपसि ब्रह्मविज्ञानसाधने ब्रह्मशब्दो भक्त्या प्रयुज्यते, अञ्जसा तु विज्ञेये ब्रह्मणि — तद्वत्। ६१५८–६१५९कथं पुनः अनुत्पत्तौ नभसः ‘एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) इति इयं प्रतिज्ञा समर्थ्यते ? ननु नभसा द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रह्म प्राप्नोति। ६१६०कथं च ब्रह्मणि विदिते सर्वं विदितं स्यात् इति, ६१६१तत् उच्यते — ६१६२‘एकं एव’ इति तावत् स्वकार्यापेक्षया उपपद्यते। ६१६३यथा लोके कश्चित् कुम्भकारकुले पूर्वेद्युः मृद्दण्डचक्रादीनि उपलभ्य अपरेद्युः च नानाविधानि अमत्राणि प्रसारितानि उपलभ्य ब्रूयात् — ‘मृत् एव एकाकिनी पूर्वेद्युः आसीत्’ इति, ६१६४सः च तया अवधारणया मृत्कार्यजातं एव पूर्वेद्युः न आसीत् इति अभिप्रेयात्, न दण्डचक्रादि — ६१६५–६१६६तद्वत् अद्वितीयश्रुतिः अधिष्ठात्रन्तरं वारयति — ६१६७यथा मृदोऽमत्रप्रकृतेः कुम्भकारोऽधिष्ठाता दृश्यते, न एवं ब्रह्मणो जगत्प्रकृतेः अन्योऽधिष्ठाता अस्ति इति। ६१६८न च नभसा अपि द्वितीयेन सद्वितीयं ब्रह्म प्रसज्यते। ६१६९लक्षणान्यत्वनिमित्तं हि नानात्वम्। ६१७०न च प्राक् उत्पत्तेः ब्रह्मनभसोः लक्षणान्यत्वं अस्ति, क्षीरोदकयोः इव संसृष्टयोः, व्यापित्वामूर्तत्वादिधर्मसामान्यात्। ६१७१सर्गकाले तु ब्रह्म जगत् उत्पादयितुं यतते, स्तिमितं इतरत् तिष्ठति, तेन अन्यत्वं अवसीयते। ६१७२तथा च ‘आकाशशरीरं ब्रह्म’(तै.उ.१.६.२) इत्यादिश्रुतिभ्योऽपि ब्रह्माकाशयोः अभेदोपचारसिद्धिः। ६१७३अतः एव च ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिः। ६१७४अपि च सर्वं कार्यं उत्पद्यमानं आकाशेन अव्यतिरिक्तदेशकालं एव उत्पद्यते, ब्रह्मणा च अव्यतिरिक्तदेशकालं एव आकाशं भवति इति अतः ब्रह्मणा तत्कार्येण च विज्ञातेन सह विज्ञातं एव आकाशं भवति — ६१७५यथा क्षीरपूर्णे घटे कतिचित् अब्बिन्दवः प्रक्षिप्ताः सन्तः क्षीरग्रहणेन एव गृहीता भवन्ति; ६१७६न हि क्षीरग्रहणात् अब्बिन्दुग्रहणं परिशिष्यते; ६१७७एवं ब्रह्मणा तत्कार्यैः च अव्यतिरिक्तदेशकालत्वात् गृहीतं एव ब्रह्मग्रहणेन नभो भवति। ६१७८तस्मात् भाक्तं नभसः सम्भवश्रवणं इति॥५॥
३५४६१७९एवं प्राप्ते, इदं आह —
३५५६१८०‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति अमतं मतं अविज्ञातं विज्ञातं’(छा.उ.६.१.३) इति, ‘आत्मनि खलु अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदꣳ सर्वं विदितं’(बृ.उ.४.५.६) इति, ‘कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वं इदं विज्ञातं भवति’(मु.उ.१.१.३) इति, ‘न काचन मत् बहिर्धा विद्या अस्ति’ इति च एवंरूपा ६१८१प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञा विज्ञायते। ६१८२तस्याः प्रतिज्ञायाः एवं अहानिः अनुपरोधः स्यात्, यदि अव्यतिरेकः कृत्स्नस्य वस्तुजातस्य विज्ञेयात् ब्रह्मणः स्यात्। ६१८३व्यतिरेके हि सति एकविज्ञानेन सर्वं विज्ञायते इति इयं प्रतिज्ञा हीयेत। ६१८४सः च अव्यतिरेके एवं उपपद्यते, यदि कृत्स्नं वस्तुजातं एकस्मात् ब्रह्मणः उत्पद्येत। ६१८५शब्देभ्यः च प्रकृतिविकाराव्यतिरेकन्यायेन एव प्रतिज्ञासिद्धिः अवगम्यते। ६१८६तथा हि — ‘येन अश्रुतं श्रुतꣳ भवति’ इति प्रतिज्ञाय, मृदादिदृष्टान्तैः कार्यकारणाभेदप्रतिपादनपरैः प्रतिज्ञा एषा समर्थ्यते। ६१८७तत्साधनाय एव च उत्तरे शब्दाः — ‘सत् एव सोम्य इदं अग्रे आसीत् एकं एव अद्वितीयं’(छा.उ.६.२.१) ‘तत् ऐक्षत’ ‘तत् तेजोऽसृजत’(छा.उ.६.२.३) इति एवं कार्यजातं ब्रह्मणः प्रदर्श्य, अव्यतिरेकं प्रदर्शयन्ति — ‘ऐतदात्म्यमिदꣳ सर्वं’(छा.उ.६.८.७) इति आरभ्य आ प्रपाठकपरिसमाप्तेः। ६१८८तत् यदि आकाशं न ब्रह्मकार्यं स्यात्, न ब्रह्मणि विज्ञाते आकाशं विज्ञायेत। ततः च प्रतिज्ञाहानिः स्यात्। ६१८९न च प्रतिज्ञाहान्या वेदस्य अप्रामाण्यं युक्तं कर्तुम्। ६१९०तथा हि प्रतिवेदान्तं ते ते शब्दाः तेन तेन दृष्टान्तेन तां एव प्रतिज्ञां ज्ञापयन्ति — ६१९१‘इदꣳ सर्वं यत् अयं आत्मा’(छा.उ.२.४.६) ‘ब्रह्म एव इदं अमृतं पुरस्तात्’(मु.उ.२.२.१२) इति एवं आदयः। ६१९२तस्मात् ज्वलनादिवत् एव गगनं अपि उत्पद्यते॥
३५६६१९३यत् उक्तं — अश्रुतेः न वियत् उत्पद्यते इति, ६१९४तत् अयुक्तं, वियदुत्पत्तिविषयश्रुत्यन्तरस्य दर्शितत्वात् — ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति। ६१९५सत्यं दर्शितं, विरुद्धं तु ‘तत् तेजोऽसृजत’ इति अनेन श्रुत्यन्तरेण। ६१९६न, एकवाक्यत्वात् सर्वश्रुतीनाम्। ६१९७भवतु एकवाक्यत्वं अविरुद्धानाम्। इह तु विरोधः उक्तः — ६१९८सकृत् श्रुतस्य स्रष्टुः ६१९९स्रष्टव्यद्वयसम्बन्धासम्भवात् द्वयोः च ६२००प्रथमजत्वासम्भवात् विकल्पासम्भवात् च इति — ६२०१न एषः दोषः। तेजःसर्गस्य तैत्तिरीयके तृतीयत्वश्रवणात् — ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः, आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इति। ६२०२–६२०३अशक्या हि इयं श्रुतिः अन्यथा परिणेतुम्। शक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यश्रुतिः — ६२०४तत् आकाशं वायुं च सृष्ट्वा ‘तत् तेजोऽसृजत’ इति। ६२०५न हि इयं श्रुतिः तेजोजनिप्रधाना सती ६२०६श्रुत्यन्तरप्रसिद्धां आकाशस्य उत्पत्तिं वारयितुं शक्नोति, ६२०७एकस्य वाक्यस्य व्यापारद्वयासम्भवात्। ६२०८स्रष्टा तु एकः अपि क्रमेण अनेकं स्रष्टव्यं सृजेत् — ६२०९इति एकवाक्यत्वकल्पनायां सम्भवन्त्यां न विरुद्धार्थत्वेन श्रुतिः हातव्या। ६२१०न च अस्माभिः सकृत् श्रुतस्य स्रष्टुः स्रष्टव्यद्वयसम्बन्धोऽभिप्रेयते, श्रुत्यन्तरवशेन स्रष्टव्यान्तरोपसङ्ग्रहात्। ६२११–६२१२यथा च ‘सर्वं खलु इदं ब्रह्म तज्जलान्’(छा॰उ॰३-१४-१) इति अत्र साक्षात् एव सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न प्रदेशान्तरविहितं तेजःप्रमुखं उत्पत्तिक्रमं वारयति, एवं तेजसोऽपि ब्रह्मजत्वं श्रूयमाणं न श्रुत्यन्तरविहितं नभःप्रमुखं उत्पत्तिक्रमं वारयितुं अर्हति। ननु शमविधानार्थं एतत् वाक्यं — ६२१३‘तत् जल अन् इति शान्तः उपासीत’ इति श्रुतेः। ६२१४न एतत् सृष्टिवाक्यम्। ६२१५तस्मात् एतत् न प्रदेशान्तरप्रसिद्धं क्रमं उपरोद्धुं अर्हति। ६२१६‘तत् तेजोऽसृजत’ इति एतत् सृष्टिवाक्यम्। ६२१७तस्मात् अत्र यथाश्रुति क्रमो ग्रहीतव्य इति। ६२१८न इत्युच्यते। ६२१९न हि तेजःप्राथम्यानुरोधेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धो वियत्पदार्थः परित्यक्तव्यो भवति, पदार्थधर्मत्वात् क्रमस्य। ६२२०अपि च ६२२१‘तत् तेजोऽसृजत’ इति न अत्र क्रमस्य वाचकः कश्चित् शब्दोऽस्ति। ६२२२अर्थात् तु क्रमोऽवगम्यते। सः च ‘वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इति अनेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेन क्रमेण निवार्यते। ६२२३विकल्पसमुच्चयौ तु वियत्तेजसोः प्रथमजत्वविषयौ असम्भवानभ्युपगमाभ्यां निवारितौ। ६२२४तस्मात् नास्ति श्रुत्योः विप्रतिषेधः। ६२२५अपि च छान्दोग्ये ‘येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति’ इति एतां प्रतिज्ञां वाक्योपक्रमे श्रुतां समर्थयितुं असमाम्नातं अपि वियत् उत्पत्तौ उपसंख्यातव्यं; किं अङ्ग पुनः तैत्तिरीयके समाम्नातं नभो न सङ्गृह्यते। ६२२६यत् च उक्तं — आकाशस्य सर्वेण अनन्यदेशकालत्वात् ब्रह्मणा तत्कार्यैः च सह विदितं एव तत् भवति। अतो न प्रतिज्ञा हीयते। ६२२७न च ‘एकं एव अद्वितीयं’ इति श्रुतिकोपो भवति, क्षीरोदकवत् ब्रह्मनभसोः अव्यतिरेकोपपत्तेः इति। ६२२८अत्र उच्यते — ६२२९–६२३०न क्षीरोदकन्यायेन इदं एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नेतव्यम्। मृदादिदृष्टान्तप्रणयनात् हि प्रकृतिविकारन्यायेन एव इदं सर्वविज्ञानं नेतव्यं इति गम्यते। ६२३१क्षीरोदकन्यायेन च सर्वविज्ञानं कल्प्यमानं न सम्यग्विज्ञानं स्यात्। न हि क्षीरज्ञानगृहीतस्य उदकस्य सम्यग्विज्ञानगृहीतत्वं अस्ति। न च वेदस्य पुरुषाणां इव मायालीकवञ्चनादिभिः अर्थावधारणं उपपद्यते। ६२३२सावधारणा च इयं ‘एकं एव अद्वितीयं’ इति श्रुतिः क्षीरोदकन्यायेन नीयमाना पीड्येत। ६२३३न च स्वकार्यापेक्षया इदं वस्त्वेकदेशविषयं सर्वविज्ञानं एकं एव अद्वितीयतावधारणं च इति न्याय्यं, मृदादिषु अपि हि तत्सम्भवात् ६२३४न तत् अपूर्ववत् उपन्यसितव्यं भवति — ६२३५‘श्वेतकेतो यत् नु सोम्य इदं महामनाः अनूचानमानी स्तब्धोऽसि उत तं आदेशं अप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतं भवति’(छा.उ.६.१.३) इत्यादिना। ६२३६तस्मात् अशेषवस्तुविषयं एव इदं सर्वविज्ञानं सर्वस्य ब्रह्मकार्यतापेक्षया उपन्यस्यते इति द्रष्टव्यम्॥६॥
३५७६२३७यत् पुनः एतत् उक्तं — असम्भवात् गौणी गगनस्य उत्पत्तिश्रुतिः इति, ६२३८अत्र ब्रूमः —
३५८६२३९तुशब्दोऽसम्भवाशङ्काव्यावृत्त्यर्थः। ६२४०न खलु आकाशोत्पत्तौ असम्भवाशङ्का कर्तव्या; ६२४१यतो यावत् किञ्चित् विकारजातं दृश्यते घटघटिकोदञ्चनादि वा, कटककेयूरकुण्डलादि वा, सूचीनाराचनिस्त्रिंशादि वा, तावान् एव विभागो लोके लक्ष्यते। ६२४२न तु अविकृतं किञ्चित् कुतश्चित् विभक्तं उपलभ्यते। ६२४३विभागः च आकाशस्य पृथिव्यादिभ्योऽवगम्यते। ६२४४तस्मात् सोऽपि विकारो भवितुं अर्हति। ६२४५एतेन दिक्कालमनःपरमाण्वादीनां कार्यत्वं व्याख्यातम्। ६२४६ननु आत्मा अपि आकाशादिभ्यो विभक्तः इति तस्य अपि कार्यत्वं घटादिवत् प्राप्नोति; ६२४७न, ‘आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति श्रुतेः। ६२४८यदि हि आत्मा अपि विकारः स्यात्, तस्मात् परं अन्यत् न श्रुतं इति आकाशादि सर्वं कार्यं निरात्मकं आत्मनः कार्यत्वे स्यात्। ६२४९तथा च शून्यवादः प्रसज्येत। ६२५०आत्मत्वात् च आत्मनो निराकरणशङ्कानुपपत्तिः। ६२५१–६२५२न हि आत्मा आगन्तुकः कस्यचित्, स्वयंसिद्धत्वात्। न हि आत्मा आत्मनः प्रमाणं अपेक्ष्य सिध्यति। ६२५३तस्य हि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि असिद्धप्रमेयसिद्धये उपादीयन्ते। ६२५४न हि आकाशादयः पदार्थाः प्रमाणनिरपेक्षाः स्वयं सिद्धाः केनचित् अभ्युपगम्यन्ते। ६२५५आत्मा तु प्रमाणादिव्यवहाराश्रयत्वात् प्राक् एव प्रमाणादिव्यवहारात् सिध्यति। ६२५६न च ईदृशस्य निराकरणं सम्भवति। ६२५७आगन्तुकं हि वस्तु निराक्रियते, ६२५८न स्वरूपम्। ६२५९यः एव हि निराकर्ता तत् एव तस्य स्वरूपम्। ६२६०न हि अग्नेः औष्ण्यं अग्निना निराक्रियते। ६२६१–६२६२तथा अहं एव इदानीं जानामि वर्तमानं वस्तु, अहं एव अतीतं अतीततरं च अज्ञासिषं, अहं एव अनागतं अनागततरं च ज्ञास्यामि, इति अतीतानागतवर्तमानभावेन अन्यथाभवति अपि ज्ञातव्ये न ज्ञातुः अन्यथाभावोऽस्ति, सर्वदा वर्तमानस्वभावत्वात्। तथा भस्मीभवति अपि देहे न आत्मनः उच्छेदः वर्तमानस्वभावात् अन्यथास्वभावत्वं वा सम्भावयितुं शक्यम्। ६२६३एवं अप्रत्याख्येयस्वभावत्वात् एव अकार्यत्वं आत्मनः, ६२६४कार्यत्वं च आकाशस्य॥
३५९६२६५यत् तु उक्तं समानजातीयं अनेकं कारणद्रव्यं व्योम्नो नास्ति इति, ६२६६तत् प्रति उच्यते — न तावत् समानजातीयं एव आरभते, न भिन्नजातीयं इति नियमोऽस्ति। ६२६७न हि तन्तूनां तत्संयोगानां च समानजातीयत्वं अस्ति, द्रव्यगुणत्वाभ्युपगमात्। ६२६८न च निमित्तकारणानां अपि तुरीवेमादीनां समानजातीयत्वनियमोऽस्ति। ६२६९स्यात् एतत् — समवायिकारणविषयः एव समानजातीयत्वाभ्युपगमः, न कारणान्तरविषयः इति; ६२७०तत् अपि अनैकान्तिकम्। सूत्रगोवालैः हि अनेकजातीयैः एका रज्जुः सृज्यमाना दृश्यते। ६२७१तथा सूत्रैः ऊर्णादिभिः च विचित्रान् कम्बलान् वितन्वते। ६२७२सत्त्वद्रव्यत्वाद्यपेक्षया वा समानजातीयत्वे कल्प्यमाने नियमानर्थक्यं, सर्वस्य सर्वेण समानजातीयत्वात्। ६२७३न अपि अनेकं एव आरभते, न एकं — इति नियमोऽस्ति। ६२७४अणुमनसोः आद्यकर्मारम्भाभ्युपगमात्। ६२७५एकैको हि परमाणुः मनः च आद्यं कर्म आरभते, न ६२७६द्रव्यान्तरैः संहत्य — इति अभ्युपगम्यते। द्रव्यारम्भः एव अनेकारम्भकत्वनियम इति चेत्, ६२७७न। परिणामाभ्युपगमात्। ६२७८भवेत् एषः नियमः — यदि संयोगसचिवं द्रव्यं द्रव्यान्तरस्य आरम्भकं अभ्युपगम्येत। ६२७९तत् एव तु द्रव्यं विशेषवत् अवस्थान्तरं आपद्यमानं कार्यं न अमा अभ्युपगम्यते। ६२८०तत् च ६२८१क्वचित् अनेकं परिणमते मृद्बीजादि अङ्कुरादिभावेन। क्वचित् एकं परिणमते क्षीरादि दध्यादिभावेन। ६२८२न ईश्वरशासनं अस्ति — अनेकं एव कारणं कार्यं जनयति इति। ६२८३अतः श्रुतिप्रामाण्यात् एकस्मात् ब्रह्मणः आकाशादिमहाभूतोत्पत्तिक्रमेण जगत् जातं इति निश्चीयते। ६२८४तथा च उक्तं — ‘उपसंहारदर्शनात् न इति चेत् न क्षीरवत् हि’(ब्र.सू.२.१.२४) इति॥
३६०६२८५यत् च उक्तं आकाशस्य उत्पत्तौ न पूर्वोत्तरकालयोः विशेषः सम्भावयितुं शक्यते इति, ६२८६तत् अयुक्तम्। येन एव विशेषेण पृथिव्यादिभ्यो व्यतिरिच्यमानं नभः स्वरूपवत् इदानीं अध्यवसीयते, सः एव विशेषः प्राक् उत्पत्तेः न आसीत् इति गम्यते। ६२८७यथा च ब्रह्म न स्थूलादिभिः पृथिव्यादिस्वभावैः स्वभाववत् — ‘अस्थूलं अनणु’(बृ.उ.३.८.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः, एवं आकाशस्वभावेन अपि न स्वभाववत् अनाकाशं इति श्रुतेः अवगम्यते। ६२८८तस्मात् प्राक् उत्पत्तेः अनाकाशं इति स्थितम्। ६२८९यत् अपि उक्तं पृथिव्यादिवैधर्म्यात् आकाशस्य अजत्वं इति, तत् अपि असत्, श्रुतिविरोधे सति उत्पत्त्यसम्भवानुमानस्य आभासत्वोपपत्तेः। ६२९०उत्पत्त्यनुमानस्य च दर्शितत्वात्। ६२९१अनित्यं आकाशं, अनित्यगुणाश्रयत्वात्, घटादिवत् इत्यादिप्रयोगसम्भवात् च। ६२९२आत्मनि अनैकान्तिकं इति चेत्, ६२९३न। तस्य औपनिषदं प्रति अनित्यगुणाश्रयत्वासिद्धेः। ६२९४विभुत्वादीनां च आकाशस्य उत्पत्तिवादिनं प्रति असिद्धत्वात्। ६२९५यत् च उक्तं एतत् — शब्दात् च इति — तत्र अमृतत्वश्रुतिः तावत् वियति ‘अमृताः दिवौकसः’ इतिवत् द्रष्टव्या, ६२९६उत्पत्तिप्रलययोः उपपादितत्वात्। ६२९७‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) इति अपि प्रसिद्धमहत्त्वेन आकाशेन उपमानं क्रियते निरतिशयमहत्त्वाय, न आकाशसमत्वाय — ६२९८यथा ‘इषुः इव सविता धावति’ इति क्षिप्रगतित्वाय उच्यते, न इषुतुल्यगतित्वाय — तद्वत्; ६२९९एतेन अनन्तत्वोपमानश्रुतिः व्याख्याता; ६३००‘ज्यायान् आकाशात्’ इत्यादिश्रुतिभ्यः च ब्रह्मणः सकाशात् आकाशस्य ऊनपरिमाणत्वसिद्धिः। ६३०१‘न तस्य प्रतिमा अस्ति’(श्वे.उ.४.१९) इति च ब्रह्मणोऽनुपमानत्वं दर्शयति। ६३०२‘अतोऽन्यत् आर्तं’(बृ.उ.३.४.२) इति च ब्रह्मणोऽन्येषां आकाशादीनां आर्तत्वं दर्शयति। ६३०३तपसि ब्रह्मशब्दवत् आकाशस्य जन्मश्रुतेः गौणत्वं इति एतत् आकाशसम्भवश्रुत्यनुमानाभ्यां परिहृतम्। ६३०४तस्मात् ब्रह्मकार्यं वियत् इति सिद्धम्॥७॥६३०५
३६१६३०७अतिदेशोऽयम्। ६३०८एतेन वियद्व्याख्यानेन मातरिश्वा अपि ६३०९वियदाश्रयो वायुः व्याख्यातः। ६३१०तत्र अपि एते यथायोगं पक्षाः रचयितव्याः — ६३११न वायुः उत्पद्यते, छन्दोगानां उत्पत्तिप्रकरणे अनाम्नानात् इति एकः पक्षः, ६३१२अस्ति तु तैत्तिरीयाणां उत्पत्तिप्रकरणे आम्नानं ‘आकाशात् वायुः’(तै.उ.२.१.१) — इति पक्षान्तरम्। ततः च श्रुत्योः विप्रतिषेधे सति गौणी वायोः उत्पत्तिश्रुतिः, असम्भवात् इति अपरः अभिप्रायः। ६३१३असम्भवः च ‘सा एषा अनस्तमिता देवता यत् वायुः’(बृ.उ.१.५.२२) इति अस्तमयप्रतिषेधात् ६३१४अमृतत्वादिश्रवणात् च। ६३१५प्रतिज्ञानुपरोधात् यावद्विकारं च विभागाभ्युपगमात् उत्पद्यते वायुः इति सिद्धान्तः। ६३१६अस्तमयप्रतिषेधोऽपरविद्याविषयः आपेक्षिकः, अग्न्यादीनां इव वायोः अस्तमयाभावात्। ६३१७–६३१८कृतप्रतिविधानं च अमृतत्वादिश्रवणम्। ननु वायोः आकाशस्य च तुल्ययोः उत्पत्तिप्रकरणे श्रवणाश्रवणयोः एकं एव अधिकरणं उभयविषयं अस्तु किं अतिदेशेन असति विशेषः इति, ६३१९उच्यते — ६३२०सत्यं एवं एतत्। ६३२१तथापि मन्दधियां शब्दमात्रकृताशङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयं अतिदेशः क्रियते — ६३२२संवर्गविद्यादिषु हि उपास्यतया वायोः महाभागत्वश्रवणात् अस्तमयप्रतिषेधादिभ्यः च भवति नित्यत्वाशङ्का ६३२३कस्यचित् इति॥८॥
३६२६३२५वियत्पवनयोः असम्भाव्यमानजन्मनोः अपि उत्पत्तिं उपश्रुत्य, ब्रह्मणोऽपि भवेत् कुतश्चित् उत्पत्तिः इति स्यात् कस्यचित् मतिः। ६३२६तथा विकारेभ्यः एव आकाशादिभ्यः उत्तरेषां विकाराणां उत्पत्तिं उपश्रुत्य, आकाशस्य अपि विकारात् एव ब्रह्मणे उत्पत्तिः इति कश्चित् मन्येत। ६३२७तां आशङ्कां अपनेतुं इदं सूत्रं —
३६३‘असम्भवः तु’ति। ६३२८न खलु ब्रह्मणः सदात्मकस्य कुतश्चित् अन्यतः सम्भवः उत्पत्तिः आशङ्कितव्या। ६३२९कस्मात् ? अनुपपत्तेः। ६३३०सन्मात्रं हि ब्रह्म। न तस्य सन्मात्रात् एव उत्पत्तिः सम्भवति, असति अतिशये प्रकृतिविकारभावानुपपत्तेः। ६३३१न अपि सद्विशेषात्, दृष्टविपर्ययात् — ६३३२सामान्यात् हि विशेषाः उत्पद्यमाना दृश्यन्ते; मृदादेः घटादयः। न तु विशेषेभ्यः सामान्यम्। ६३३३न अपि असतः, निरात्मकत्वात्। ६३३४‘कथं असतः सत् जायेत’(छा.उ.६.२.२) इति च आक्षेपश्रवणात्। ६३३५‘सः कारणं करणाधिपाधिपो न च अस्य कश्चित् जनिता न च अधिपः’(श्वे.उ.६.९) इति च ब्रह्मणो जनयितारं वारयति। ६३३६वियत्पवनयोः पुनरुत्पत्तिः प्रदर्शिता, ६३३७न तु ब्रह्मणः सा अस्ति इति वैषम्यम्। ६३३८न च विकारेभ्यो विकारान्तरोत्पत्तिदर्शनात् ब्रह्मणोऽपि विकारत्वं भवितुं अर्हति, ६३३९मूलप्रकृत्यनभ्युपगमे अनवस्थाप्रसङ्गात्। ६३४०या मूलप्रकृतिः अभ्युपगम्यते, तत् एव च नो ब्रह्म इति अविरोधः॥९॥६३४१
३६४६३४३छान्दोग्ये सन्मूलत्वं तेजसः श्रावितं, तैत्तिरीयके तु वायुमूलत्वम्। तत्र तेजोयोनिं प्रति श्रुतिविप्रतिपत्तौ सत्यां, प्राप्तं तावत् ब्रह्मयोनिकं तेजः इति। ६३४४कुतः ? ६३४५‘सत् एव’ इति उपक्रम्य ‘तत् तेजोऽसृजत’ इति उपदेशात्। ६३४६सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः च ब्रह्मप्रभवत्वे सर्वस्य सम्भवात्; ६३४७‘तज्जलान्’(छा.उ.३.१४.१) इति च अविशेषश्रुतेः। ६३४८‘एतस्मात् जायते प्राणः’(मु.उ.२.१.३) इति च उपक्रम्य श्रुत्यन्तरे सर्वस्य अविशेषेण ब्रह्मजत्वोपदेशात्; ६३४९तैत्तिरीयके च ‘सः तपः तप्त्वा। इदꣳ सर्वं असृजत। यत् इदं किञ्च’(तै.उ.२.६.१) इति अविशेषश्रवणात्। ६३५०तस्मात् — ६३५१‘वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इति क्रमोपदेशो द्रष्टव्यः — वायोः अनन्तरं अग्निः सम्भूतः इति॥
३६५६३५२एवं प्राप्ते, उच्यते — तेजः अतः मातरिश्वनः जायते इति। ६३५३कस्मात् ? तथा हि आह — ‘वायोः अग्निः’ इति। ६३५४–६३५५अव्यवहिते हि तेजसो ब्रह्मजत्वे सति, असति वायुजत्वे ‘वायोः अग्निः’ इति इयं श्रुतिः कदर्थिता स्यात्। ननु क्रमार्था एषा भविष्यति इति उक्तं; ६३५६न इति ब्रूमः — ‘तस्मात् वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः’(तै.उ.२.१.१) इति पुरस्तात् सम्भवति अपादानस्य आत्मनः पञ्चमीनिर्देशात्, तस्य एव च सम्भवतेः इह अधिकारात्, परस्तात् अपि तदधिकारे ‘पृथिव्याः ओषधयः’(तै.उ.२.१.१) इति अपादानपञ्चमीदर्शनात् ‘वायोः अग्निः’ इति अपादानपञ्चमी एव एषा इति गम्यते। ६३५७अपि च, वायोः ऊर्ध्वं अग्निः सम्भूतः — इति कल्प्यः उपपदार्थयोगः, कॢप्तः तु कारकार्थयोगः — वायोः अग्निः सम्भूतः इति। ६३५८तस्मात् एषा श्रुतिः वायुयोनित्वं तेजसोऽवगमयति। ६३५९ननु इतरा अपि श्रुतिः ब्रह्मयोनित्वं तेजसोऽवगमयति — ‘तत् तेजोऽसृजत’ इति; ६३६०न; तस्याः पारम्पर्यजत्वे अपि अविरोधात्। ६३६१यदा अपि हि आकाशं वायुं च सृष्ट्वा वायुभावापन्नं ब्रह्म तेजोऽसृजत इति कल्प्यते, तदा अपि ब्रह्मजत्वं तेजसो न विरुध्यते, ६३६२यथा — तस्याः शृतं, तस्याः दधि, तस्याः आमिक्षा इत्यादि। ६३६३दर्शयति च ब्रह्मणो विकारात्मना अवस्थानं — ‘तदात्मानꣳ स्वयं अकुरुत’(तै.उ.२.७.१) इति। ६३६४तथा च ईश्वरस्मरणं भवति — ‘बुद्धिः ज्ञानं असंमोहः’(भ.गी.१०.४) इत्यादि अनुक्रम्य ‘भवन्ति भावाः भूतानां मत्तः एव पृथग्विधाः’(भ.गी.१०.५) इति। ६३६५यद्यपि बुद्ध्यादयः स्वकारणेभ्यः प्रत्यक्षं भवन्तो दृश्यन्ते, तथापि सर्वस्य भावजातस्य साक्षात् प्रणाड्या वा ईश्वरवंश्यत्वात्। ६३६६एतेन अक्रमसृष्टिवादिन्यः श्रुतयो व्याख्याताः; ६३६७तासां सर्वथा उपपत्तेः, ६३६८क्रमवत्सृष्टिवादिनीनां तु अन्यथा अनुपपत्तेः। ६३६९प्रतिज्ञा अपि सद्वंश्यत्वमात्रं अपेक्षते, न अव्यवहितजन्यत्वं — ६३७०इति अविरोधः॥१०॥६३७१–६३९१
३६६६३९३‘अतः तथा हि आह’ इति अनुवर्तते। ६३९४आपः, अतः तेजसः, जायन्ते। कस्मात् ? तथा हि आह — ‘तत् अपः असृजत’ इति, ‘अग्नेः आपः’ इति च। ६३९५सति वचने नास्ति संशयः। ६३९६तेजसः तु सृष्टिं व्याख्याय पृथिव्याः व्याख्यास्यन्, अपोऽन्तरयामिति ‘आपः’ इति सूत्रयां बभूव॥११॥
३६७६३९८‘ताः आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहि इति ताः अन्नं असृजन्त’(छा.उ.६.२.४) इति श्रूयते। ६३९९तत्र संशयः — किं अनेन अन्नशब्देन व्रीहियवाद्यभ्यवहार्यं वा ओदनादि उच्यते, किं वा पृथिवी इति। ६४००तत्र प्राप्तं तावत् — व्रीहियवादि ओदनादि वा परिग्रहीतव्यं इति। ६४०१तत्र हि अन्नशब्दः प्रसिद्धो लोके। ६४०२–६४०३वाक्यशेषोऽपि एतं अर्थं उपोद्बलयति — ‘तस्मात् यत्र क्व च वर्षति तत् एव भूयिष्ठं अन्नं भवति’ इति ६४०४व्रीहियवादि एव हि सति वर्षणे बहु भवति, न पृथिवी इति॥
३६८६४०५एवं प्राप्ते, ब्रूमः — पृथिवी एव इयं अन्नशब्देन अद्भ्यो जायमाना विवक्ष्यते इति। ६४०६कस्मात् ? ६४०७–६४०८अधिकारात्, रूपात्, शब्दान्तरात् च। अधिकारः तावत् — ‘तत् तेजोऽसृजत’ ‘तत् अपः असृजत’ इति महाभूतविषयो वर्तते। ६४०९तत्र क्रमप्राप्तां पृथिवीं महाभूतं विलङ्घ्य न अकस्मात् व्रीह्यादिपरिग्रहो न्याय्यः। ६४१०तथा रूपं अपि वाक्यशेषे पृथिव्यनुगुणं दृश्यते — ‘यत् कृष्णं तत् अन्नस्य’ इति। ६४११–६४१२न हि ओदनादेः अभ्यवहार्यस्य कृष्णत्वनियमोऽस्ति, न अपि व्रीह्यादीनाम्। ननु पृथिव्याः अपि नैव कृष्णत्वनियमोऽस्ति, पयःपाण्डुरस्य अङ्गाररोहितस्य च क्षेत्रस्य दर्शनात्; ६४१३न अयं दोषः — बाहुल्यापेक्षत्वात्। ६४१४भूयिष्ठं हि पृथिव्याः कृष्णं रूपं, न तथा श्वेतरोहिते। ६४१५पौराणिकाः अपि पृथिवीच्छायां शर्वरीं उपदिशन्ति, सा च कृष्णाभासा — इति अतः कृष्णं रूपं पृथिव्याः इति श्लिष्यते। ६४१६श्रुत्यन्तरं अपि ६४१७समानाधिकारं — ‘अद्भ्यः पृथिवी’ इति भवति, ६४१८‘तत् यत् अपां शर आसीत् तत् समहन्यत सा पृथिवी अभवत्’(बृ.उ.१.२.२) इति च। ६४१९पृथिव्याः तु व्रीह्यादेः उत्पत्तिं दर्शयति — ‘पृथिव्याः ओषधयः ओषधीभ्योऽन्नं’ इति च। ६४२०एवं अधिकारादिषु पृथिव्याः प्रतिपादकेषु सत्सु कुतो व्रीह्यादिप्रतिपत्तिः ? ६४२१प्रसिद्धिः अपि अधिकारादिभिः एव बाध्यते। ६४२२वाक्यशेषोऽपि पार्थिवत्वात् अन्नाद्यस्य तद्द्वारेण पृथिव्याः एव अद्भ्यः प्रभवत्वं सूचयति इति द्रष्टव्यम्। ६४२३तस्मात् पृथिवी इयं अन्नशब्दा इति॥१२॥
३६९६४२५किं इमानि वियदादीनि भूतानि स्वयं एव स्वविकारान् सृजन्ति, आहोस्वित् परमेश्वर एव तेन तेन आत्मना अवतिष्ठमानोऽभिध्यायन् तं तं विकारं सृजति इति सन्देहे सति, प्राप्तं तावत् — स्वयं एव सृजन्ति इति। ६४२६कुतः ? ६४२७–६४२८‘आकाशात् वायुः वायोः अग्निः’(तै.उ.२.१.१) इत्यादिस्वातन्त्र्यश्रवणात्। ननु अचेतनानां स्वतन्त्राणां प्रवृत्तिः प्रतिषिद्धा; ६४२९न एषः दोषः — ‘तत् तेजः ऐक्षत’(छा.उ.६.२.३) ‘ताः आप ऐक्षन्त’(छा.उ.६.२.४) इति च भूतानां अपि चेतनत्वश्रवणात् इति॥
३७०६४३०एवं प्राप्ते, अभिधीयते — सः एव परमेश्वरः तेन तेन आत्मना अवतिष्ठमानोऽभिध्यायन् तं तं विकारं सृजति इति। ६४३१कुतः ? ६४३२तल्लिङ्गात्। ६४३३तथा हि शास्त्रं — ‘यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्याः अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीं अन्तरो यमयति’(बृ.उ.३.७.३) इति एवंजातीयकं — साध्यक्षाणां एव भूतानां प्रवृत्तिं दर्शयति। तथा ‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय इति’(तै.उ.२.६.१) इति प्रस्तुत्य, ‘सत् च त्यत् च अभवत्’(तै.उ.२.६.१), ‘तदात्मानꣳ स्वयं अकुरुत’(तै.उ.२.७.१) इति च तस्य एव च सर्वात्मभावं दर्शयति। ६४३४यत् तु ईक्षणश्रवणं अप्तेजसोः, तत्परमेश्वरावेशवशात् एव द्रष्टव्यं — ६४३५‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इति ईक्षित्रन्तरप्रतिषेधात्, ६४३६प्रकृतत्वात् च सतः ईक्षितुः ‘तत् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति’(तै.उ.२.६.१) इति अत्र॥१३॥
३७१६४३८भूतानां उत्पत्तिक्रमः चिन्तितः। अथ इदानीं अप्ययक्रमः चिन्त्यते — ६४३९किं अनियतेन क्रमेण अप्ययः, उत उत्पत्तिक्रमेण, अथवा तद्विपरीतेन इति। ६४४०त्रयोऽपि च उत्पत्तिस्थितिप्रलयाः भूतानां ब्रह्मायत्ताः श्रूयन्ते — ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्ति अभिसंविशन्ति’(तै.उ.३.१.१) इति। ६४४१तत्र अनियमोऽविशेषात् इति प्राप्तम्। ६४४२अथवा उत्पत्तेः क्रमस्य श्रुतत्वात् प्रलयस्य अपि ६४४३क्रमाकाङ्क्षिणः सः एव क्रमः स्यात् इति॥
३७२६४४४एवं प्राप्तं ६४४५ततो ब्रूमः — विपर्ययेण तु प्रलयक्रमः, अतः उत्पत्तिक्रमात्, भवितुं अर्हति। ६४४६तथा हि लोके दृश्यते — येन क्रमेण सोपानं आरूढः, ततो विपरीतेन क्रमेण अवरोहति इति। ६४४७अपि च दृश्यते — मृदो जातं घटशरावादि अप्ययकाले मृद्भावं अप्येति, अद्भ्यः च जातं हिमकरकादि अब्भावं अप्येति इति। ६४४८अतः च उपपद्यते एतत् — यत् पृथिवी अद्भ्यो जाता सती स्थितिकालव्यतिक्रान्तौ अपः अपि इयात्। आपः च तेजसो जाताः सत्यः तेजः अपि ईयुः। ६४४९एवं क्रमेण सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च अनन्तरं अनन्तरं कारणमपीत्य सर्वं कार्यजातं परमकारणं परमसूक्ष्मं च ब्रह्म अप्येति इति वेदितव्यम्। ६४५०न हि स्वकारणव्यतिक्रमेण कारणकारणे कार्याप्ययो न्याय्यः। ६४५१स्मृतौ अपि उत्पत्तिक्रमविपर्ययेण एव अप्ययक्रमः तत्र तत्र दर्शितः — ‘जगत् प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिवी अप्सु प्रलीयते। ज्योतिषि आपः प्रलीयन्ते ज्योतिः वायौ प्रलीयते’ इति एवं आदौ। ६४५२उत्पत्तिक्रमः तु उत्पत्तौ एव श्रुतत्वात् न अप्यये भवितुं अर्हति; ६४५३न च असौ अयोग्यत्वात् अप्ययेन आकाङ्क्ष्यते। ६४५४न हि ६४५५कार्ये ध्रियमाणे कारणस्य अप्ययो युक्तः, कारणाप्यये कार्यस्य अवस्थानानुपपत्तेः। कार्याप्यये तु कारणस्य अवस्थानं युक्तं — मृदादिषु एवं दृष्टत्वात्॥१४॥
३७३६४५७भूतानां उत्पत्तिप्रलयौ अनुलोमप्रतिलोमक्रमाभ्यां भवत इति उक्तं; ६४५८आत्मादिः उत्पत्तिः प्रलयः च आत्मान्तः — इति अपि उक्तम्। ६४५९सेन्द्रियस्य तु मनसो बुद्धेः च सद्भावः प्रसिद्धः श्रुतिस्मृत्योः — ६४६०‘बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहं एव च।’(कः.उ.१.३.३) ‘इन्द्रियाणि हयान् आहुः’(कः.उ.१.३.४) इत्यादिलिङ्गेभ्यः। ६४६१तयोः अपि कस्मिंश्चित् अन्तराले क्रमेण उत्पत्तिप्रलयौ उपसङ्ग्राह्यौ, सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मजत्वाभ्युपगमात्। ६४६२अपि च आथर्वणे उत्पत्तिप्रकरणे भूतानां आत्मनः च अन्तराले करणानि अनुक्रम्यन्ते — ६४६३‘एतस्मात् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुः ज्योतिः आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’(मु.उ.२.१.३) इति। तस्मात् पूर्वोक्तोत्पत्तिप्रलयक्रमभङ्गप्रसङ्गो भूतानां इति चेत्, ६४६४न; अविशेषात् — ६४६५यदि तावत् भौतिकानि करणानि, ततो भूतोत्पत्तिप्रलयाभ्यां एव एषां उत्पत्तिप्रलयौ ६४६६भवत इति न एतयोः क्रमान्तरं मृग्यम्। भवति च भौतिकत्वे लिङ्गं करणानां — ‘अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्’(छा.उ.६.५.४) इति एवंजातीयकम्। ६४६७व्यपदेशोऽपि क्वचित् भूतानां करणानां च ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन नेतव्यः। ६४६८अथ तु अभौतिकानि करणानि, तथापि भूतोत्पत्तिक्रमो न करणैः विशेष्यते — प्रथमं करणानि उत्पद्यन्ते चरमं भूतानि, प्रथमं वा भूतानि उत्पद्यन्ते चरमं करणानि इति। ६४६९आथर्वणे तु समाम्नायक्रममात्रं करणानां भूतानां च, न तत्र उत्पत्तिक्रम उच्यते। ६४७०तथा अन्यत्र अपि पृथक् एव भूतक्रमात् करणक्रम आम्नायते — ‘प्रजापतिः वा इदं अग्रे आसीत् सः आत्मानं ऐक्षत सः मनोऽसृजत तत् मनः एव आसीत् तत् आत्मानं ऐक्षत तत् वाचं असृजत’ इत्यादिना। ६४७१तस्मात् नास्ति भूतोत्पत्तिक्रमस्य भङ्गः॥१५॥
३७४६४७३स्तो जीवस्य अपि उत्पत्तिप्रलयौ, ६४७४जातो देवदत्तो मृतो देवदत्तः इति एवंजातीयकात् लौकिकव्यपदेशात् जातकर्मादिसंस्कारविधानात् च — ६४७५इति स्यात् कस्यचित् भ्रान्तिः। ६४७६तां अपनुदामः। न जीवस्य उत्पत्तिप्रलयौ स्तः, शास्त्रफलसम्बन्धोपपत्तेः। ६४७७शरीरानुविनाशिनि हि जीवे शरीरान्तरगतेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थौ विधिप्रतिषेधौ अनर्थकौ स्याताम्। ६४७८–६४७९श्रूयते च — ‘जीवापेतं वाव किल इदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छा.उ.६.११.३) इति। ननु लौकिको जन्ममरणव्यपदेशो जीवस्य दर्शितः। ६४८०सत्यं दर्शितः। भाक्तः तु एषः जीवस्य जन्ममरणव्यपदेशः। ६४८१किं आश्रयः पुनः अयं मुख्यः, यत् अपेक्षया भाक्तः इति ? ६४८२उच्यते — चराचरव्यपाश्रयः। ६४८३स्थावरजङ्गमशरीरविषयौ जन्ममरणशब्दौ। स्थावरजङ्गमानि हि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ते च। ६४८४–६४८५अतः तद्विषयौ जन्ममरणशब्दौ मुख्यौ सन्तौ तत्स्थे जीवात्मनि उपचर्येते, तद्भावभावित्वात् — शरीरप्रादुर्भावतिरोभावयोः हि सतोः जन्ममरणशब्दौ भवतः, न असतोः। ६४८६न हि शरीरसम्बन्धात् अन्यत्र जीवो जातो मृतो वा केनचित् लक्ष्यते। ६४८७‘सः वा अयं पुरुषो जायमानः ६४८८शरीरं अभिसम्पद्यमानः सः ६४८९उत्क्रामन् म्रियमाणः’(बृ.उ.४.३.८) इति च ६४९०शरीरसंयोगवियोगनिमित्तौ एव जन्ममरणशब्दौ दर्शयति। ६४९१जातकर्मादिविधानं अपि देहप्रादुर्भावापेक्षं एव द्रष्टव्यं, अभावात् जीवप्रादुर्भावस्य। ६४९२जीवस्य परस्मात् आत्मनः उत्पत्तिः वियदादीनां इव अस्ति नास्ति वा इति एतत् उत्तरेण सूत्रेण वक्ष्यति। देहाश्रयौ तावत् जीवस्य स्थूलौ उत्पत्तिप्रलयौ न स्तः इति एतत् अनेन सूत्रेण अवोचत्॥१६॥
३७५६४९४अस्ति आत्मा ६४९५जीवाख्यः ६४९६शरीरेन्द्रियपञ्जराध्यक्षः ६४९७कर्मफलसम्बन्धी। ६४९८सः किं व्योमादिवत् उत्पद्यते ब्रह्मणः, आहोस्वित् ब्रह्मवत् एव न उत्पद्यते, इति श्रुतिविप्रतिपत्तेः विशयः। ६४९९–६५००कासुचित् श्रुतिषु अग्निविस्फुलिङ्गादिनिदर्शनैः जीवात्मनः परस्मात् ब्रह्मणः उत्पत्तिः आम्नायते; कासुचित् तु अविकृतस्य एव परस्य ब्रह्मणः कार्यप्रवेशेन जीवभावो विज्ञायते, ६५०१न च उत्पत्तिः आम्नायत इति। ६५०२तत्र प्राप्तं तावत् — उत्पद्यते जीवः इति। ६५०३कुतः ? ६५०४प्रतिज्ञानुपरोधात् एव। ६५०५‘एकस्मिन् विदिते सर्वं इदं विदितं’ इति इयं प्रतिज्ञा सर्वस्य वस्तुजातस्य ब्रह्मप्रभवत्वे सति न उपरुध्येत, ६५०६तत्त्वान्तरत्वे तु जीवस्य प्रतिज्ञा इयं उपरुध्येत। ६५०७न च अविकृतः परमात्मा एव जीवः इति शक्यते विज्ञातुं, लक्षणभेदात् — ६५०८अपहतपाप्मत्वादिधर्मको हि परमात्मा, तत् विपरीतो हि जीवः। ६५०९विभागात् च अस्य विकारत्वसिद्धिः — ६५१०यावान् हि आकाशादिः प्रविभक्तः, सः सर्वो विकारः। ६५११तस्य च आकाशादेः उत्पत्तिः समधिगता; ६५१२जीवात्मा अपि पुण्यापुण्यकर्मा सुखदुःखयुक् प्रतिशरीरं प्रविभक्त इति, ६५१३तस्य अपि प्रपञ्चोत्पत्त्यवसरे उत्पत्तिः भवितुं अर्हति। ६५१४अपि च ‘यथा अग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः व्युच्चरन्ति एवं एव अस्मात् आत्मनः सर्वे प्राणाः’(बृ.उ.२.१.२०) इति ६५१५प्राणादेः भोग्यजातस्य सृष्टिं शिष्ट्वा ६५१६‘सर्व एते आत्मानो व्युच्चरन्ति’ इति भोक्तॄणां आत्मनां पृथक्सृष्टिं शास्ति। ६५१७‘यथा सुदीप्तात् पावकात् विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते ६५१८सरूपाः। तथा अक्षरात् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति’(मु.उ.२.१.१) इति च ६५१९जीवात्मनां उत्पत्तिप्रलयौ उच्येते, सरूपवचनात् — जीवात्मानो हि परमात्मना सरूपा भवन्ति, चैतन्ययोगात्; ६५२०न च क्वचित् अश्रवणं अन्यत्र श्रुतं वारयितुं अर्हति, ६५२१श्रुत्यन्तरगतस्य अपि अविरुद्धस्य अधिकस्य अर्थस्य सर्वत्र उपसंहर्तव्यत्वात्। ६५२२प्रवेशश्रुतिः अपि एवं सति विकारभावापत्त्या एव व्याख्यातव्या — ६५२३‘तदात्मानꣳ स्वयं अकुरुत’(तै.उ.२.७.१) इत्यादिवत्। ६५२४तस्मात् उत्पद्यते जीवः इति॥
३७६६५२५एवं प्राप्ते, ब्रूमः — न आत्मा जीवः उत्पद्यते इति। ६५२६कस्मात् ? ६५२७–६५२८अश्रुतेः; न हि अस्य उत्पत्तिप्रकरणे श्रवणं अस्ति भूयःसु प्रदेशेषु। ननु क्वचित् अश्रवणं अन्यत्र श्रुतं न वारयति इति उक्तं; ६५२९सत्यं उक्तं; उत्पत्तिः एव तु अस्य न सम्भवति इति वदामः। ६५३०कस्मात् ? नित्यत्वात् च ताभ्यः — चशब्दात् अजत्वादिभ्यः च — ६५३१नित्यत्वं हि अस्य श्रुतिभ्योऽवगम्यते, तथा अजत्वं अविकारित्वं अविकृतस्य एव ब्रह्मणो जीवात्मना अवस्थानं ब्रह्मात्मना च इति। ६५३२न च एवंरूपस्य उत्पत्तिः उपपद्यते। ६५३३ताः काः श्रुतयः ? ‘न जीवो म्रियते’(छा.उ.६.११.३) ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा अजरः अमरः अमृतोऽभयो ब्रह्म’(बृ.उ.४.४.२५) ‘न जायते म्रियते वा विपश्चित्’(कः.उ.१.२.१८) ‘अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः’(कः.उ.१.२.१८) ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) ‘अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छा.उ.६.३.२) ‘सः एषः इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः’(बृ.उ.१.४.७) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) ‘अयं आत्मा ब्रह्म सर्वानुभूः’(बृ.उ.२.५.१९) इति एवमाद्या नित्यत्ववादिन्यः सत्यः जीवस्य उत्पत्तिं ६५३४प्रतिबध्नन्ति। ननु प्रविभक्तत्वात् विकारः, विकारत्वात् च उत्पद्यते — इति उक्तं; ६५३५–६५३६अत्र उच्यते — न अस्य प्रविभागः स्वतोऽस्ति, ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा’(श्वे.उ.६.११) इति श्रुतेः। ६५३७बुद्ध्याद्युपाधिनिमित्तं तु अस्य प्रविभागप्रतिभानं, आकाशस्य इव घटादिसम्बन्धनिमित्तम्। ६५३८तथा च शास्त्रं — ‘सः वा अयं आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयः चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः’(बृ.उ.४.४.५) इति एवमादि ब्रह्मणे एव अविकृतस्य सतोऽस्य एकस्य अनेकबुद्ध्यादिमयत्वं दर्शयति। ६५३९तन्मयत्वं च अस्य तद्विविक्तस्वरूपानभिव्यक्त्या तदुपरक्तस्वरूपत्वं — स्त्रीमयो जाल्मः इत्यादिवत् — द्रष्टव्यम्। ६५४०यत् अपि क्वचित् अस्य उत्पत्तिप्रलयश्रवणं, तत् अपि अत एव उपाधिसम्बन्धात् नेतव्यं — ६५४१–६५४२उपाध्युत्पत्त्या अस्य उत्पत्तिः, तत्प्रलयेन च प्रलये इति। ६५४३–६५४४तथा च दर्शयति — ‘प्रज्ञानघन एव एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि एव अनु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’(बृ.उ.४.५.१३) इति; तथा उपाधिप्रलयः एव अयं, न आत्मविलयः — इति एतत् अपि — ६५४५‘अत्र एव मा ६५४६–६५४७भगवान् मोहान्तं आपीपदत् न वा अहं इमं विजानामि न प्रेत्य संज्ञा अस्ति’ — इति प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति — ‘न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि अविनाशी वा अरे अयं आत्मा अनुच्छित्तिधर्मा ६५४८मात्राऽसंसर्गः तु अस्य भवति’(बृ.उ.४.५.१४) — इति। ६५४९प्रतिज्ञानुपरोधोऽपि अविकृतस्य एव ब्रह्मणो जीवभावाभ्युपगमात्; ६५५०लक्षणभेदोऽपि अनयोः उपाधिनिमित्तः एव, ६५५१‘अतः ऊर्ध्वं विमोक्षाय एव ब्रूहि’(बृ.उ.४.३.१५) इति च प्रकृतस्य एव विज्ञानमयस्य आत्मनः सर्वसंसारधर्मप्रत्याख्यानेन परमात्मभावप्रतिपादनात्। ६५५२तस्मात् नैव आत्मा उत्पद्यते प्रविलीयते वा इति॥१७॥
३७७६५५४सः ६५५५–६५५६किं काणभुजानां इव आगन्तुकचैतन्यः, स्वतोऽचेतनः, आहोस्वित् साङ्ख्यानां इव नित्यचैतन्यस्वरूप एव, इति वादिविप्रतिपत्तेः संशयः। किं तावत् प्राप्तं ? आगन्तुकं आत्मनः चैतन्यं आत्ममनःसंयोगजं, ६५५७–६५५८अग्निघटसंयोगजरोहितादिगुणवत् इति प्राप्तम्। ६५५९नित्यचैतन्यत्वे हि सुप्तमूर्छितग्रहाविष्टानां अपि चैतन्यं स्यात्। ६५६०ते पृष्टाः सन्तः ‘न किञ्चित् वयं अचेतयामहि’ इति जल्पन्ति; ६५६१स्वस्थाः च ६५६२चेतयमानाः दृश्यन्ते। ६५६३अतः कादाचित्कचैतन्यत्वात् आगन्तुकचैतन्य आत्मा इति॥
३७८६५६४एवं प्राप्ते, अभिधीयते — ६५६५ज्ञः नित्यचैतन्योऽयं आत्मा — अतः एव — ६५६६यस्मात् एव न उत्पद्यते, ६५६७–६५६८परं एव ब्रह्म अविकृतं उपाधिसम्पर्कात् जीवभावेन अवतिष्ठते। ६५६९परस्य हि ब्रह्मणः चैतन्यस्वरूपत्वं आम्नातं — ‘विज्ञानं आनन्दं ब्रह्म’(बृ.उ.३.९.२८) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) ‘अनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव’(बृ.उ.४.५.१३) इत्यादिषु श्रुतिषु। ६५७०तत् एव चेत् परं ब्रह्म जीवः, ६५७१तस्मात् जीवस्य अपि नित्यचैतन्यस्वरूपत्वं अग्न्यौष्ण्यप्रकाशवत् इति गम्यते। विज्ञानमयप्रक्रियायां च श्रुतयो भवन्ति — ‘असुप्तः सुप्तान् अभिचाकशीति’(बृ.उ.४.३.११) ‘अत्र अयं पुरुषः स्वयंज्योतिः भवति’(बृ.उ.४.३.९) इति, ‘न हि विज्ञातुः विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते’(बृ.उ.४.३.३०) इति एवंरूपाः। ‘अथ यो वेद इदं जिघ्राणि इति सः आत्मा’(छा.उ.८.१२.४) इति च — सर्वैः करणद्वारैः ‘इदं वेद, इदं वेद’ इति ६५७२–६५७४विज्ञानेन अनुसन्धानात् तद्रूपत्वसिद्धिः। ६५७५नित्यचैतन्यस्वरूपत्वे घ्राणाद्यानर्थक्यं इति चेत्, ६५७६न, गन्धादिविषयविशेषपरिच्छेदार्थत्वात्। ६५७७तथा हि दर्शयति — ‘गन्धाय घ्राणं’ इत्यादि। ६५७८यत् तु सुप्तादयो न चेतयन्ते इति, ६५७९तस्य श्रुत्या एव परिहारोऽभिहितः, सुषुप्तं प्रकृत्य — ‘यत् वै तत् न पश्यति पश्यन् वै तत् न पश्यति; ६५८०न हि द्रष्टुः दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्; ६५८१न तु तत् द्वितीयं अस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् पश्येत्’(बृ.उ.४.३.२३) इत्यादिना। ६५८२एतत् उक्तं भवति — विषयाभावात् इयं अचेतयमानता, न चैतन्याभावात् इति — ६५८३यथा वियदाश्रयस्य प्रकाशस्य प्रकाश्याभावात् अनभिव्यक्तिः, न स्वरूपाभावात् — तद्वत्। ६५८४वैशेषिकादितर्कः च श्रुतिविरोधः आभासीभवति। ६५८५तस्मात् नित्यचैतन्यस्वरूप एव आत्मा इति निश्चिनुमः॥१८॥
३७९६५८७इदानीं तु किंपरिमाणो जीवः इति चिन्त्यते — किं अणुपरिमाणः, उत मध्यमपरिमाणः, आहोस्वित् महापरिमाण इति। ६५८८ननु न आत्मा उत्पद्यते नित्यचैतन्यः च अयं इति उक्तम्। ६५८९अतः च परः एव आत्मा जीवः इति आपतति। ६५९०परस्य च आत्मनोऽनन्तत्वं आम्नातम्। ६५९१तत्र कुतो जीवस्य परिमाणचिन्तावतारः इति। ६५९२उच्यते — ६५९३सत्यं एतत्; ६५९४उत्क्रान्तिगत्यागतिश्रवणानि तु जीवस्य परिच्छेदं प्रापयन्ति। ६५९५स्वशब्देन च अस्य क्वचित् अणुपरिमाणत्वं आम्नायते। ६५९६तस्य सर्वस्य अनाकुलत्वोपपादनाय अयं आरम्भः। ६५९७तत्र प्राप्तं तावत् — ६५९८उत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रवणात् परिच्छिन्नोऽणुपरिमाणो जीवः इति। उत्क्रान्तिः तावत् — ‘सः यदा अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति सह एव एतैः सर्वैः उत्क्रामति’(कौ.उ.३.४) इति; गतिः अपि — ‘ये वै के च अस्मात् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसं एव ते सर्वे गच्छन्ति’(कौ.उ.१.२) इति; आगतिः अपि — ‘तस्मात् लोकात् पुनः एति अस्मै लोकाय कर्मणे’(बृ.उ.४.४.६) इति; ६५९९आसां उत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रवणात् परिच्छिन्नः तावत् जीव इति प्राप्नोति — ६६००न हि विभोः चलनं अवकल्पते इति। सति परिच्छेदे, शरीरपरिमाणत्वस्य आर्हतपरीक्षायां निरस्तत्वात् अणुः आत्मा इति गम्यते॥१९॥६६०१
३८०६६०३उत्क्रान्तिः कदाचित् अचलतोऽपि ग्रामस्वाम्यनिवृत्तिवत् देहस्वाम्यनिवृत्त्या ६६०४कर्मक्षयेण अवकल्पेत। ६६०५उत्तरे तु गत्यागती न अचलतः सम्भवतः। ६६०६स्वात्मना हि तयोः सम्बन्धो भवति, ६६०७गमेः कर्तृस्थक्रियात्वात्। ६६०८अमध्यमपरिमाणस्य च गत्यागती अणुत्वे एव सम्भवतः। ६६०९सत्योः च गत्यागत्योः उत्क्रान्तिः अपि अपसृप्तिः एव देहात् इति प्रतीयते। ६६१०न हि अनपसृप्तस्य ६६११देहात् गत्यागती स्यातां — देहप्रदेशानां च उत्क्रान्तौ अपादानत्ववचनात् — ‘चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः’(बृ.उ.४.४.२) इति। ६६१२‘सः एताः तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति’(बृ.उ.४.४.१) ‘शुक्रं आदाय पुनः एति स्थानं’(बृ.उ.४.३.११) इति च अन्तरे अपि शरीरे शारीरस्य गत्यागती भवतः। ६६१३तस्मात् अपि अस्य अणुत्वसिद्धिः॥२०॥
३८१६६१५अथ अपि स्यात् — न अणुः अयं आत्मा। कस्मात् ? अतच्छ्रुतेः; ६६१६अणुत्वविपरीतपरिमाणश्रवणात् इत्यर्थः। ६६१७–६६१८‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा, योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.४.२२) ‘आकाशवत् सर्वगतः च नित्यः’(शत.ब्रा.१०.६.३.२) ‘सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१.१) इति एवंजातीयका हि श्रुतिः आत्मनोऽणुत्वे विप्रतिषिध्येत इति चेत्, न एषः दोषः। कस्मात् ? इतराधिकारात् — ६६१९परस्य हि आत्मनः प्रक्रियायां एषा परिमाणान्तरश्रुतिः, ६६२०परस्य एव आत्मनः प्राधान्येन वेदान्तेषु वेदितव्यत्वेन प्रकृतत्वात्, ६६२१–६६२२‘विरजाः पर आकाशात्’ इति एवंविधात् च परस्य एव आत्मनः तत्र तत्र विशेषाधिकारात्। ननु ‘योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.४.२२) इति शारीरः एव महत्त्वसम्बन्धित्वेन प्रतिनिर्दिश्यते — ६६२३शास्त्रदृष्ट्या तु एषः निर्देशो वामदेववत् द्रष्टव्यः। ६६२४तस्मात् प्राज्ञविषयत्वात् परिमाणान्तरश्रवणस्य न जीवस्य अणुत्वं विरुध्यते॥२१॥
३८२६६२६इतः च अणुः आत्मा, ६६२७यतः साक्षात् एव अस्य अणुत्ववाची शब्दः श्रूयते — ‘एषोऽणुः आत्मा चेतसा वेदितव्यो ६६२८–६६२९यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश’(मु.उ.३.१.९) इति। प्राणसम्बन्धात् च जीवः ६६३०एव अयं अणुः अभिहितः इति गम्यते। तथा उन्मानं अपि जीवस्य अणिमानं गमयति — ‘बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः सः विज्ञेयः’(श्वे.उ.५.९) इति; ‘आराग्रमात्रो हि अवरः अपि दृष्टः’(श्वे.उ.५.८) इति च उन्मानान्तरम्॥२२॥
३८३६६३१ननु अणुत्वे सति एकदेशस्थस्य सकलदेहगतोपलब्धिः विरुध्यते। ६६३२दृश्यते च जाह्नवीह्रदनिमग्नानां सर्वाङ्गशैत्योपलब्धिः, निदाघसमये च सकलशरीरपरितापोपलब्धिः इति — ६६३३अतः उत्तरं पठति —
३८४६६३४यथा हि हरिचन्दनबिन्दुः शरीरैकदेशसम्बद्धोऽपि सन् सकलदेहव्यापिनं आह्लादं करोति, ६६३५एवं आत्मा अपि देहैकदेशस्थः सकलदेहव्यापिनीं उपलब्धिं करिष्यति। त्वक्सम्बन्धात् च अस्य सकलशरीरगता वेदना न विरुध्यते। ६६३६–६६३७त्वगात्मनोः हि सम्बन्धः कृत्स्नायां त्वचि वर्तते। ६६३८त्वक् च कृत्स्नशरीरव्यापिनी इति॥२३॥
३८५६६४०अत्र आह — यत् उक्तं अविरोधः चन्दनवत् इति, तत् अयुक्तं, दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः अतुल्यत्वात्। ६६४१सिद्धे हि आत्मनो देहैकदेशस्थत्वे चन्दनदृष्टान्तो भवति, ६६४२–६६४३प्रत्यक्षं तु चन्दनस्य अवस्थितिवैशेष्यं एकदेशस्थत्वं ६६४४सकलदेहाह्लादनं च। ६६४५आत्मनः पुनः सकलदेहोपलब्धिमात्रं प्रत्यक्षं, न एकदेशवर्तित्वम्। ६६४६अनुमेयं तु तत् इति यत् अपि उच्येत — ६६४७न च ६६४८अत्र अनुमानं सम्भवति — किं आत्मनः सकलशरीरगता वेदना त्वगिन्द्रियस्य इव सकलदेहव्यापिनः सतः, किं वा विभोः नभसः इव, आहोस्वित् चन्दनबिन्दोः इव अणोः एकदेशस्थस्य इति संशयानतिवृत्तेः इति। अत्र उच्यते — न अयं दोषः। कस्मात् ? अभ्युपगमात्। अभ्युपगम्यते हि आत्मनोऽपि चन्दनस्य इव देहैकदेशवृत्तित्वं अवस्थितिवैशेष्यम्। ६६४९कथं इति, उच्यते — ६६५०हृदि हि एषः आत्मा पठ्यते वेदान्तेषु, ‘हृदि हि एषः आत्मा’(प्र.उ.३.६) ‘सः वा एषः आत्मा हृदि’(छा.उ.८.३.३) ‘कतमः आत्मा इति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः’(बृ.उ.४.३.७) इत्याद्युपदेशेभ्यः। ६६५१तस्मात् दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः अवैषम्यात् युक्तं एव एतत् — ‘अविरोधः चन्दनवत्’ इति॥२४॥
३८६६६५३चैतन्यगुणव्याप्तेः वा अणोः अपि सतो जीवस्य सकलदेहव्यापि कार्यं न विरुध्यते — ६६५४यथा लोके मणिप्रदीपप्रभृतीनां अपवरकैकदेशवर्तिनां अपि प्रभा अपवरकव्यापिनी सती कृत्स्ने अपवरके कार्यं करोति — तद्वत्। ६६५५स्यात् कदाचित् चन्दनस्य सावयवत्वात् सूक्ष्मावयवविसर्पणेन अपि सकलदेहः आह्लादयितृत्वम्। ६६५६न तु अणोः जीवस्य अवयवाः सन्ति, यैः अयं सकलदेहं विप्रसर्पेत् — इति आशङ्क्य ‘गुणात् वा लोकवत्’ इति उक्तम्॥२५॥
३८७६६५७कथं पुनः गुणो गुणिव्यतिरेकेण अन्यत्र वर्तेत ? ६६५८न हि पटस्य शुक्लो गुणः पटव्यतिरेकेण अन्यत्र वर्तमानो दृश्यते। ६६५९प्रदीपप्रभावत् भवेत् इति चेत्, ६६६०न; तस्याः अपि द्रव्यत्वाभ्युपगमात् — ६६६१निबिडावयवं हि तेजोद्रव्यं प्रदीपः, प्रविरलावयवं तु तेजोद्रव्यं एव प्रभा इति, ६६६२अतः उत्तरं पठति —
३८८६६६३यथा गुणस्य अपि सतो गन्धस्य गन्धवद्द्रव्यव्यतिरेकेण वृत्तिः भवति, ६६६४अप्राप्तेषु अपि कुसुमादिषु गन्धवत्सु कुसुमगन्धोपलब्धेः। ६६६५एवं अणोः अपि सतो जीवस्य चैतन्यगुणव्यतिरेको भविष्यति। ६६६६अतः च अनैकान्तिकं एतत् — गुणत्वात् रूपादिवत् आश्रयविश्लेषानुपपत्तिः इति। ६६६७गुणस्य एव सतो ६६६८गन्धस्य आश्रयविश्लेषदर्शनात्। गन्धस्य अपि सह एव आश्रयेण विश्लेषः इति चेत्, ६६६९न; यस्मात् मूलद्रव्यात् विश्लेषः तस्य क्षयप्रसङ्गात्। ६६७०अक्षीयमाणं अपि तत्पूर्वावस्थातो गम्यते। अन्यथा तत्पूर्वावस्थैः गुरुत्वादिभिः हीयेत। ६६७१स्यात् एतत् — गन्धाश्रयाणां विश्लिष्टानां अवयवानां अल्पत्वात् सन् अपि विशेषो न उपलक्ष्यते। ६६७२सूक्ष्मा हि गन्धपरमाणवः सर्वतो विप्रसृताः गन्धबुद्धिं उत्पादयन्ति नासिकापुटं अनुप्रविशन्तः इति चेत्, ६६७३न; अतीन्द्रियत्वात् परमाणूनां, ६६७४स्फुटगन्धोपलब्धेः च नागकेसरादिषु। ६६७५न च लोके प्रतीतिः — ६६७६गन्धवद्द्रव्यं आघ्रातं इति; गन्धः एव आघ्रातं इति तु लौकिकाः प्रतियन्ति। ६६७७रूपादिषु आश्रयव्यतिरेकानुपलब्धेः गन्धस्य अपि अयुक्तं आश्रयव्यतिरेकः इति चेत्, ६६७८न; प्रत्यक्षत्वात् अनुमानाप्रवृत्तेः। ६६७९तस्मात् यत् यथा लोके दृष्टं, तत् तथा एव अनुमन्तव्यं निरूपकैः, न अन्यथा। न हि रसो गुणो जिह्वया उपलभ्यते इति अतः रूपादयोऽपि गुणाः जिह्वया एव उपलभ्येरन् इति नियन्तुं शक्यते॥२६॥६६८०
३८९६६८२हृदयायतनत्वं अणुपरिमाणत्वं च आत्मनः अभिधाय तस्य एव ‘आ लोमभ्यः आ नखाग्रेभ्यः’(छा.उ.८.८.१) इति चैतन्येन गुणेन समस्तशरीरव्यापित्वं दर्शयति॥२७॥
३९०६६८४‘प्रज्ञया शरीरं समारुह्य’(कौ.उ.३.६) इति च आत्मप्रज्ञयोः कर्तृकरणभावेन पृथक् उपदेशात् चैतन्यगुणेन एव अस्य शरीरव्यापिता गम्यते। ६६८५‘तत् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानं आदाय’(बृ.उ.२.१.१७) इति च कर्तुः शारीरात् पृथक् विज्ञानस्य उपदेशः एतं एव अभिप्रायं उपोद्बलयति। ६६८६तस्मात् अणुः आत्मा इति॥२८॥
३९१६६८७एवं प्राप्ते, ब्रूमः —
३९२६६८८तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। ६६८९न एतत् अस्ति — अणुः आत्मा इति। ६६९०उत्पत्त्यश्रवणात् परस्य एव तु ब्रह्मणः प्रवेशश्रवणात् तादात्म्योपदेशात् च ६६९१परं एव ब्रह्म जीवः इति उक्तम्। परं एव चेत् ब्रह्म जीवः, तस्मात् यावत् परं ब्रह्म तावान् एव जीवो भवितुं अर्हति। ६६९२परस्य च ब्रह्मणो विभुत्वं आम्नातम्। ६६९३तस्मात् विभुः जीवः। ६६९४तथा च ‘सः वा एषः महान् अजः आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु’(बृ.उ.४.४.२२) इति एवंजातीयका जीवविषया विभुत्ववादाः श्रौताः स्मार्ताः च समर्थिताः भवन्ति। ६६९५न च अणोः जीवस्य सकलशरीरगता वेदना उपपद्यते। ६६९६–६६९८त्वक्सम्बन्धात् स्यात् इति चेत्, न; कण्टकतोदने अपि सकलशरीरगता एव वेदना प्रसज्येत — त्वक्कण्टकयोः हि संयोगः कृत्स्नायां त्वचि वर्तते — ६६९९त्वक् च कृत्स्नशरीरव्यापिनी इति। ६७००पादतले एव तु कण्टकनुन्ना वेदनां प्रतिलभन्ते। ६७०१न च अणोः गुणव्याप्तिः उपपद्यते, गुणस्य गुणिदेशत्वात्। ६७०२गुणत्वं एव हि गुणिनं अनाश्रित्य गुणस्य हीयेत। ६७०३प्रदीपप्रभायाः च द्रव्यान्तरत्वं व्याख्यातम्। ६७०४गन्धोऽपि गुणत्वाभ्युपगमात् साश्रय एव सञ्चरितुं अर्हति, ६७०५अन्यथा गुणत्वहानिप्रसङ्गात्; ६७०६तथा च उक्तं द्वैपायनेन — ‘उपलभ्य अप्सु चेत् गन्धं केचित् ब्रूयुः अनैपुणाः। पृथिव्यां एव तं विद्यात् अपः वायुं च संश्रितं’ इति। ६७०७यदि च चैतन्यं जीवस्य समस्तं शरीरं व्याप्नुयात्, न अणुः जीवः स्यात्; ६७०८च ऐतन्यं एव हि अस्य स्वरूपं, अग्नेः इव औष्ण्यप्रकाशौ — ६७०९न अत्र गुणगुणिविभागो विद्यते इति। ६७१०शरीरपरिमाणत्वं च प्रत्याख्यातम्। ६७११परिशेषात् विभुः जीवः॥
३९३६७१२–६७१३कथं तर्हि अणुत्वादिव्यपदेशः इति अतः आह — तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः इति। ६७१४तस्याः बुद्धेः ६७१५गुणाः तद्गुणाः — इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं इति एवमादयः — तद्गुणाः सारः प्रधानं यस्य आत्मनः संसारित्वे सम्भवति, सः तद्गुणसारः, तस्य भावः तद्गुणसारत्वम्। ६७१६न हि बुद्धेः गुणैः विना ६७१७केवलस्य आत्मनः संसारित्वं अस्ति। ६७१८बुद्ध्युपाधिधर्माध्यासनिमित्तं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणं संसारित्वं अकर्तुः अभोक्तुः च असंसारिणो नित्यमुक्तस्य सतः आत्मनः। ६७१९तस्मात् तद्गुणसारत्वात् बुद्धिपरिमाणेन अस्य परिमाणव्यपदेशः, तदुत्क्रान्त्यादिभिः च अस्य उत्क्रान्त्यादिव्यपदेशः, न स्वतः। ६७२०तथा च — ‘वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः सः विज्ञेयः सः च आनन्त्याय कल्पते’(श्वे.उ.५.९) इति अणुत्वं जीवस्य उक्त्वा तस्य एव पुनः आनन्त्यं आह। ६७२१तत् च एवं एव समञ्जसं स्यात् — यदि औपचारिकं अणुत्वं जीवस्य भवेत्, पारमार्थिकं च आनन्त्यम्। ६७२२न हि उभयं मुख्यं अवकल्पेत। ६७२३न च आनन्त्यं औपचारिकं इति शक्यं विज्ञातुं, सर्वोपनिषत्सु ब्रह्मात्मभावस्य प्रतिपिपादयिषितत्वात्। ६७२४तथा इतरस्मिन् अपि उन्माने ६७२५‘बुद्धेः गुणेन आत्मगुणेन चैव आराग्रमात्रो हि अवरः अपि दृष्टः’(श्वे.उ.५.८) इति च बुद्धिगुणसम्बन्धेन एव आराग्रमात्रतां शास्ति, न स्वेन एव आत्मना। ६७२६‘एषोऽणुः आत्मा चेतसा वेदितव्यः’(मु.उ.३.१.९) इति अत्र अपि न ६७२७जीवस्य अणुपरिमाणत्वं शिष्यते, परस्य एव आत्मनः चक्षुराद्यनवग्राह्यत्वेन ज्ञानप्रसादगम्यत्वेन च प्रकृतत्वात्, जीवस्य अपि च मुख्याणुपरिमाणत्वानुपपत्तेः। ६७२८तस्मात् दुर्ज्ञानत्वाभिप्रायं इदं अणुत्ववचनं, ६७२९उपाध्यभिप्रायं वा द्रष्टव्यम्। ६७३०तथा ‘प्रज्ञया शरीरं समारुह्य’(कौ.उ.३.६) इति एवंजातीयकेषु अपि भेदोपदेशेषु — बुद्ध्या एव उपाधिभूतया जीवः शरीरं समारुह्य — इति एवं योजयितव्यं, ६७३१व्यपदेशमात्रं वा — शिलापुत्रकस्य शरीरं इत्यादिवत्। ६७३२न हि अत्र गुणगुणिविभागोऽपि विद्यते इति उक्तम्। ६७३३हृदयायतनत्ववचनं अपि बुद्धेः एव तदायतनत्वात्। ६७३४तथा ६७३५उत्क्रान्त्यादीनां अपि उपाध्यायत्ततां दर्शयति — ‘कस्मिन् नु अहं उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति’(प्र.उ.६.३)। ‘सः प्राणं असृजत’(प्र.उ.६.४) इति; उत्क्रान्त्यभावे हि गत्यागत्योः अपि अभावो विज्ञायते। ६७३६न हि अनपसृप्तस्य देहात् गत्यागती स्याताम्। ६७३७एवं उपाधिगुणसारत्वात् जीवस्य अणुत्वादिव्यपदेशः, ६७३८प्राज्ञवत्। यथा प्राज्ञस्य परमात्मनः सगुणेषु उपासनेषु उपाधिगुणसारत्वात् अणीयस्त्वादिव्यपदेशः — ‘अणीयान् व्रीहेः वा यवात् वा’(छा.उ.३.१४.३) ‘मनोमयः प्राणशरीरः ... सर्वगन्धः सर्वरसः’ ‘सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः’(छा.उ.८.७.१) इति एवंप्रकारः — ६७३९तद्वत्॥२९॥
३९४६७४०–६७४१स्यात् एतत् — यदि बुद्धिगुणसारत्वात् आत्मनः संसारित्वं कल्प्येत, ततो बुद्ध्यात्मनोः भिन्नयोः संयोगावसानं अवश्यंभावि इति अतः बुद्धिवियोगे सति आत्मनो विभक्तस्य अनालक्ष्यत्वात् असत्त्वं असंसारित्वं वा प्रसज्येत इति — ६७४२अतः उत्तरं पठति —
३९५६७४३न इयं अनन्तरनिर्दिष्टदोषप्राप्तिः आशङ्कनीया। ६७४४कस्मात् ? ६७४५यावदात्मभावित्वात् बुद्धिसंयोगस्य — यावत् अयं आत्मा संसारी भवति, ६७४६यावत् अस्य सम्यग्दर्शनेन संसारित्वं न निवर्तते, तावत् अस्य बुद्ध्या संयोगो न शाम्यति। ६७४७यावत् एव च अयं बुद्ध्युपाधिसम्बन्धः, तावत् एव अस्य जीवत्वं संसारित्वं च। ६७४८परमार्थतः तु न जीवो नाम बुद्ध्युपाधिपरिकल्पितस्वरूपव्यतिरेकेण अस्ति। ६७४९–६७५०न हि नित्यमुक्तस्वरूपात् सर्वज्ञात् ईश्वरात् अन्यः चेतनो धातुः द्वितीयो वेदान्तार्थनिरूपणायां उपलभ्यते — ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता’(बृ.उ.३.७.२३) ‘न अन्यत् अतः अस्ति द्रष्टृ श्रोतृ मन्तृ विज्ञातृ’(छा.उ.३.८.११) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। ६७५१कथं पुनः अवगम्यते यावदात्मभावी बुद्धिसंयोगः इति ? तत् दर्शनात् इत्याह। ६७५२तथा हि शास्त्रं दर्शयति — ‘योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः सः समानः सन् उभौ लोकौ अनुसञ्चरति ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इत्यादि। ६७५३तत्र विज्ञानमयः इति बुद्धिमय इति एतत् उक्तं भवति, ६७५४प्रदेशान्तरे ‘विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयः चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः’ इति विज्ञानमयस्य मनआदिभिः सह पाठात्। ६७५५बुद्धिमयत्वं च तद्गुणसारत्वं एव अभिप्रेयते — ६७५६यथा लोके स्त्रीमयो देवदत्तः इति स्त्रीरागादिप्रधानोऽभिधीयते, तद्वत्। ६७५७‘सः समानः सन् उभौ लोकौ अनुसञ्चरति’ इति च लोकान्तरगमने अपि अवियोगं बुद्ध्या दर्शयति — ६७५८केन समानः ? — तया एव बुद्ध्या इति गम्यते, ६७५९सन्निधानात्। ६७६०तत् च दर्शयति — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति। ६७६१एतत् उक्तं भवति — न अयं स्वतो ध्यायति, न अपि चलति, ध्यायन्त्यां बुद्धौ ध्यायति इव, चलन्त्यां बुद्धौ चलति इव इति। ६७६२अपि च मिथ्याज्ञानपुरःसरोऽयं आत्मनो बुद्ध्युपाधिसम्बन्धः। ६७६३न च मिथ्याज्ञानस्य सम्यग्ज्ञानात् अन्यत्र निवृत्तिः अस्ति इति अतः यावत् ब्रह्मात्मतानवबोधः, तावत् अयं बुद्ध्युपाधिसम्बन्धो न शाम्यति। ६७६४दर्शयति च — ‘वेद अहं एतं पुरुषं महान्तं आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्। तं एव विदित्वा अति मृत्युं एति न अन्यः पन्थाः विद्यते अयनाय’(श्वे.उ.३.८) इति॥३०॥
३९६६७६५ननु सुषुप्तप्रलययोः न शक्यते बुद्धिसम्बन्धः आत्मनोऽभ्युपगन्तुं, ६७६६‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वं अपीतो भवति’(छा.उ.६.८.१) इति वचनात्, ६७६७कृत्स्नविकारप्रलयाभ्युपगमात् च। तत् कथं यावदात्मभावित्वं बुद्धिसम्बन्धस्य इति, ६७६८अत्र उच्यते —
३९७६७६९यथा लोके पुंस्त्वादीनि बीजात्मना विद्यमानानि एव बाल्यादिषु अनुपलभ्यमानानि अविद्यमानवत् अभिप्रेयमाणानि यौवनादिषु आविर्भवन्ति। ६७७०न अविद्यमानानि उत्पद्यन्ते, षण्डादीनां अपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् — ६७७१एवं अयं अपि बुद्धिसम्बन्धः शक्त्यात्मना विद्यमान एव सुषुप्तप्रलययोः पुनः प्रबोधप्रसवयोः आविर्भवति। ६७७२एवं हि एतत् युज्यते। ६७७३न हि आकस्मिकी कस्यचित् उत्पत्तिः सम्भवति, अतिप्रसङ्गात्। ६७७४दर्शयति च सुषुप्तात् उत्थानं अविद्यात्मकबीजसद्भावकारितं — ‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामहे इति।’(छा.उ.६.९.२) ६७७५‘ते इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा’(छा.उ.६.९.३) इत्यादिना। ६७७६तस्मात् सिद्धं एतत् — यावदात्मभावी बुद्ध्याद्युपाधिसम्बन्धः इति॥३१॥
३९८६७७८तत् च आत्मनः उपाधिभूतं — अन्तःकरणं मनो बुद्धिः विज्ञानं चित्तं इति च अनेकधा ६७७९तत्र तत्र अभिलप्यते। ६७८०क्वचित् च वृत्तिविभागेन — संशयादिवृत्तिकं मनः इत्युच्यते, निश्चयादिवृत्तिकं बुद्धिः इति। ६७८१तत् च एवंभूतं अन्तःकरणं अवश्यं अस्ति इति अभ्युपगन्तव्यं, ६७८२अन्यथा हि अनभ्युपगम्यमाने तस्मिन् नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गः स्यात् — ६७८३आत्मेन्द्रियविषयाणां उपलब्धिसाधनानां सन्निधाने सति नित्यं एव उपलब्धिः प्रसज्येत। ६७८४अथ सति अपि हेतुसमवधाने फलाभावः, ६७८५ततो नित्यं एव अनुपलब्धिः प्रसज्येत। ६७८६न च एवं दृश्यते। ६७८७अथवा अन्यतरस्य आत्मनः इन्द्रियस्य वा शक्तिप्रतिबन्धोऽभ्युपगन्तव्यः। ६७८८न च आत्मनः शक्तिप्रतिबन्धः सम्भवति, अविक्रियत्वात्। न अपि इन्द्रियस्य। न हि तस्य पूर्वोत्तरयोः क्षणयोः अप्रतिबद्धशक्तिकस्य सतोऽकस्मात् शक्तिः प्रतिबध्येत। ६७८९तस्मात् यस्य अवधानानवधानाभ्यां उपलब्ध्यनुपलब्धी भवतः, तत् मनः। ६७९०तथा च श्रुतिः — ‘अन्यत्रमनाः अभूवं न अदर्शं अन्यत्रमनाः अभूवं न अश्रौषं’(बृ.उ.१.५.३) इति, ‘मनसा हि एव पश्यति मनसा शृणोति’(बृ.उ.१.५.३) इति च; ६७९१कामादयः च अस्य वृत्तयः इति दर्शयति — ‘कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिः अधृतिः ह्रीः धीः भीः इति एतत् सर्वं मनः एव’(बृ.उ.१.५.३) इति। ६७९२तस्मात् युक्तं एतत् — तद्गुणसारत्वात् तद्व्यपदेश इति॥३२॥
३९९६७९४तद्गुणसारत्वाधिकारेण एव अपरः अपि जीवधर्मः प्रपञ्च्यते। ६७९५कर्ता च अयं जीवः स्यात्। ६७९६कस्मात् ? ६७९७शास्त्रार्थवत्त्वात् — ६७९८एवं च ‘यजेत’ ‘जुहुयात्’ ‘दद्यात्’ इति एवंविधं विधिशास्त्रं अर्थवत् भवति। ६७९९अन्यथा तत् अनर्थकं स्यात्। ६८००तत् हि कर्तुः सतः कर्तव्यविशेषं उपदिशति। ६८०१न च असति कर्तृत्वे तत् उपपद्येत। तथा इदं अपि शास्त्रं अर्थवत् भवति — ‘एषः हि द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः’(प्र.उ.४.९) इति॥३३॥६८०२
४००६८०४इतः च जीवस्य कर्तृत्वं, यत् जीवप्रक्रियायां सन्ध्ये स्थाने विहारं उपदिशति — ‘सः ईयते अमृतो यत्र कामं’(बृ.उ.४.३.१२) इति, ‘स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते’(बृ.उ.२.१.१८) इति च॥३४॥
४०१६८०६इतः च अस्य कर्तृत्वं, यत् जीवप्रक्रियायां एव करणानां उपादानं सङ्कीर्तयति — ‘तत् एषां ६८०७प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानं आदाय’(बृ.उ.२.१.१७) इति, ‘प्राणान् गृहीत्वा’(बृ.उ.२.१.१८) इति च॥३५॥
४०२६८०९इतः च जीवस्य कर्तृत्वं, यत् अस्य लौकिकीषु वैदिकीषु च क्रियासु कर्तृत्वं व्यपदिशति शास्त्रं — ६८१०‘विज्ञानं यज्ञं तनुते। कर्माणि तनुते अपि च’(तै.उ.२.५.१) इति। ननु विज्ञानशब्दो बुद्धौ समधिगतः, कथं अनेन जीवस्य कर्तृत्वं सूच्यते इति, ६८११न इत्युच्यते — ६८१२जीवस्य एव एषः निर्देशः, ६८१३न बुद्धेः। न चेत् जीवस्य स्यात्, निर्देशविपर्ययः स्यात् — ६८१४विज्ञानेन इति एवं निरदेक्ष्यत्। ६८१५तथा हि अन्यत्र बुद्धिविवक्षायां विज्ञानशब्दस्य करणविभक्तिनिर्देशो दृश्यते — ‘तत् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानं आदाय’(बृ.उ.२.१.१७) इति। ६८१६इह तु ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’(तै.उ.२.५.१) इति कर्तृसामानाधिकरण्यनिर्देशात् बुद्धिव्यतिरिक्तस्य एव आत्मनः कर्तृत्वं सूच्यते ६८१७इति अदोषः॥३६॥
४०३६८१८अत्र आह — यदि बुद्धिव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता स्यात्, सः स्वतन्त्रः सन् प्रियं हितं चैव आत्मनो नियमेन सम्पादयेत्, न ६८१९विपरीतम्। विपरीतं अपि तु सम्पादयन् उपलभ्यते। ६८२०न च स्वतन्त्रस्य आत्मनः ईदृशी प्रवृत्तिः अनियमेन उपपद्यते इति, ६८२१अतः उत्तरं पठति —
४०४६८२२यथा अयं आत्मा उपलब्धिं प्रति स्वतन्त्रोऽपि अनियमेन इष्टं अनिष्टं च उपलभते, एवं अनियमेन एव इष्टं अनिष्टं च सम्पादयिष्यति। ६८२३उपलब्धौ अपि अस्वातन्त्र्यं, उपलब्धिहेतूपादानोपलम्भात् इति चेत्, ६८२४न। विषयप्रकल्पनामात्रप्रयोजनत्वात् उपलब्धिहेतूनाम्। उपलब्धौ तु अनन्यापेक्षत्वं आत्मनः, चैतन्ययोगात्। ६८२५अपि च अर्थक्रियायां अपि न अत्यन्तं आत्मनः स्वातन्त्र्यं अस्ति, देशकालनिमित्तविशेषापेक्षत्वात्। ६८२६न च सहायापेक्षस्य कर्तुः कर्तृत्वं निवर्तते। ६८२७भवति हि एधोदकाद्यपेक्षस्य अपि पक्तुः पक्तृत्वम्। ६८२८सहकारिवैचित्र्यात् च इष्टानिष्टार्थक्रियायां अनियमेन प्रवृत्तिः आत्मनो न विरुध्यते॥३७॥
४०५६८३०इतः च विज्ञानव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता भवितुं अर्हति। ६८३१यदि पुनः विज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिः एव कर्त्री स्यात्, ततः शक्तिविपर्ययः स्यात् — ६८३२करणशक्तिः बुद्धेः हीयेत, कर्तृशक्तिः च आपद्येत। ६८३३सत्यां च बुद्धेः कर्तृशक्तौ, तस्याः एव अहंप्रत्ययविषयत्वं अभ्युपगन्तव्यं, ६८३४अहंकारपूर्विकायाः एव प्रवृत्तेः सर्वत्र दर्शनात् — ‘अहं गच्छामि, अहं आगच्छामि, अहं भुञ्जे, अहं पिबामि’ इति च। ६८३५तस्याः च कर्तृशक्तियुक्तायाः सर्वार्थकारि करणं अन्यत् कल्पयितव्यम्। ६८३६शक्तोऽपि हि सन् कर्ता करणं उपादाय क्रियासु प्रवर्तमानो दृश्यते इति। ६८३७ततः च संज्ञामात्रे विवादः स्यात्, न वस्तुभेदः कश्चित्, करणव्यतिरिक्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमात्॥३८॥
४०६६८३९योऽपि अयं औपनिषदात्मप्रतिपत्तिप्रयोजनः समाधिः उपदिष्टो वेदान्तेषु — ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः’(बृ.उ.२.४.५) ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’ ‘ओं इति एवं ध्यायथ आत्मानं’(मु.उ.२.२.६) इति एवंलक्षणः, सोऽपि असति आत्मनः कर्तृत्वे न उपपद्येत। ६८४०तस्मात् अपि अस्य कर्तृत्वसिद्धिः॥३९॥
४०७६८४२–६८४३एवं तावत् शास्त्रार्थवत्त्वादिभिः हेतुभिः कर्तृत्वं शारीरस्य प्रदर्शितम्। तत् पुनः स्वाभाविकं वा स्यात्, उपाधिनिमित्तं वा इति चिन्त्यते। ६८४४तत्र एतैः एव शास्त्रार्थवत्त्वादिभिः हेतुभिः स्वाभाविकं कर्तृत्वं, ६८४५अपवादहेत्वभावात् इति। ६८४६एवं प्राप्ते, ब्रूमः — ६८४७न स्वाभाविकं ६८४८कर्तृत्वं आत्मनः सम्भवति, अनिर्मोक्षप्रसङ्गात्। कर्तृत्वस्वभावत्वे हि आत्मनो न कर्तृत्वात् निर्मोक्षः सम्भवति — अग्नेः इव औष्ण्यात्। ६८४९–६८५१न च कर्तृत्वात् अनिर्मुक्तस्य अस्ति पुरुषार्थसिद्धिः कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात्। ननु स्थितायां अपि कर्तृत्वशक्तौ कर्तृत्वकार्यपरिहारात् पुरुषार्थः सेत्स्यति। तत्परिहारः च निमित्तपरिहारात् — ६८५२यथा अग्नेः दहनशक्तियुक्तस्य अपि काष्ठवियोगात् दहनकार्याभावः — तद्वत् — ६८५३–६८५५न; निमित्तानां अपि शक्तिलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बद्धानां अत्यन्तपरिहारासम्भवात्। ननु मोक्षसाधनविधानात् मोक्षः सेत्स्यति — न; साधनायत्तस्य अनित्यत्वात्। ६८५६अपि च नित्यशुद्धमुक्तात्मप्रतिपादनात् मोक्षसिद्धिः अभिमता। ६८५७तादृगात्मप्रतिपादनं च न स्वाभाविके कर्तृत्वे अवकल्पेत। ६८५८तस्मात् उपाधिधर्माध्यासेन एव आत्मनः कर्तृत्वं, न स्वाभाविकम्। ६८५९तथा च श्रुतिः — ‘ध्यायति इव लेलायति इव’(बृ.उ.४.३.७) इति ‘आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्ता इति आहुः मनीषिणः’(कः.उ.१.३.४) इति च — ६८६०उपाधिसम्पृक्तस्य एव आत्मनो भोक्तृत्वादिविशेषलाभं दर्शयति। ६८६१न हि विवेकिनां परस्मात् अन्यो जीवो नाम कर्ता भोक्ता वा विद्यते, ६८६२‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.४.३.२३) इत्यादिश्रवणात्। ६८६३परः एव तर्हि संसारी कर्ता भोक्ता च प्रसज्येत। परस्मात् अन्यः चेत् चितिमान् जीवः कर्ता, बुद्ध्यादिसङ्घातव्यतिरिक्तो न स्यात् — ६८६४न, अविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात् कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः। ६८६५–६८६८तथा च शास्त्रं — ‘यत्र हि द्वैतं इव भवति तत् इतर इतरं पश्यति’(बृ.उ.२.४.१४) इति अविद्यावस्थायां कर्तृत्वभोक्तृत्वे दर्शयित्वा, विद्यावस्थायां ते एव कर्तृत्वभोक्तृत्वे निवारयति — ‘यत्र तु अस्य सर्वं आत्मा एव अभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.२.४.१४) इति। तथा स्वप्नजागरितयोः आत्मनः उपाधिसम्पर्ककृतं श्रमं श्येनस्य इव आकाशे विपरिपततः श्रावयित्वा, तत् अभावं सुषुप्तौ प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तस्य श्रावयति — ‘तत् वा अस्य एतत् आप्तकामं आत्मकामं अकामं रूपं ६८६९शोकान्तरं’(बृ.उ.४.३.२१) इति आरभ्य ६८७०–६८७२‘एषा अस्य परमा गतिः एषा अस्य परमा सम्पत् एषः अस्य परमो लोके ६८७३एषोऽस्य परम आनन्दः’(बृ.उ.४.३.३२) इति उपसंहारात्॥
४०८६८७४तत् एतत् आह आचार्यः — ‘यथा च तक्षा उभयथा’ इति। ६८७५तु अर्थे च अयं चः पठितः। ६८७६न एवं मन्तव्यं — स्वाभाविकं एव आत्मनः कर्तृत्वं, अग्नेः इव औष्ण्यं इति। ६८७७यथा तु तक्षा लोके वास्यादिकरणहस्तः कर्ता दुःखी भवति, सः एव स्वगृहं प्राप्तो विमुक्तवास्यादिकरणः स्वस्थो निर्वृतो निर्व्यापारः सुखी भवति — एवं अविद्याप्रत्युपस्थापितद्वैतसम्पृक्त आत्मा स्वप्नजागरितावस्थयोः कर्ता दुःखी भवति, सः तत् श्रमापनुत्तये स्वं आत्मानं परं ब्रह्म प्रविश्य विमुक्तकार्यकरणसङ्घातोऽकर्ता सुखी भवति सम्प्रसादावस्थायां — ६८७८तथा मुक्त्यवस्थायां अपि अविद्याध्वान्तं विद्याप्रदीपेन विधूय आत्मा एव केवलो निर्वृतः सुखी भवति। ६८७९तक्षदृष्टान्तः च एतावता अंशेन द्रष्टव्यः — तक्षा हि विशिष्टेषु तक्षणादिव्यापारेषु अपेक्ष्य एव प्रतिनियतानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति, स्वशरीरेण तु अकर्ता एव। एवं अयं आत्मा सर्वव्यापारेषु अपेक्ष्य एव मनआदीनि करणानि कर्ता भवति, स्वात्मना तु अकर्ता एव इति। ६८८०न तु आत्मनः तक्ष्णः इव अवयवाः सन्ति, यैः हस्तादिभिः इव वास्यादीनि तक्षा, मनआदीनि करणानि आत्मा उपाददीत न्यस्येत् वा॥
४०९६८८१–६८८२यत् तु उक्तं, शास्त्रार्थवत्त्वादिभिः हेतुभिः स्वाभाविकं आत्मनः कर्तृत्वं इति, तत् न — विधिशास्त्रं तावत् यथाप्राप्तं कर्तृत्वं उपादाय कर्तव्यविशेषं उपदिशति, न कर्तृत्वं आत्मनः प्रतिपादयति। ६८८३न च स्वाभाविकं अस्य कर्तृत्वं अस्ति, ब्रह्मात्मत्वोपदेशात् — इति अवोचाम। ६८८४तस्मात् अविद्याकृतं ६८८५कर्तृत्वं उपादाय विधिशास्त्रं प्रवर्तिष्यते। कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः — इति एवंजातीयकं अपि शास्त्रं अनुवादरूपत्वात् यथाप्राप्तं एव अविद्याकृतं कर्तृत्वं अनुवदिष्यति। ६८८६–६८८७एतेन विहारोपादाने परिहृते, तयोः अपि अनुवादरूपत्वात्। ननु सन्ध्ये स्थाने प्रसुप्तेषु करणेषु स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते — इति विहारः उपदिश्यमानः केवलस्य आत्मनः कर्तृत्वं आवहति। ६८८८तथा उपादाने अपि ‘तत् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानं आदाय’(बृ.उ.२.१.१७) इति करणेषु कर्मकरणविभक्ती श्रूयमाणे केवलस्य आत्मनः कर्तृत्वं गमयतः इति। ६८८९अत्र उच्यते — ६८९०न तावत् सन्ध्ये स्थाने अत्यन्तं आत्मनः करणविरमणं अस्ति, ‘स धीः स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं अतिक्रामति’(बृ.उ.४.३.७) इति तत्र अपि धीसम्बन्धश्रवणात्। ६८९१तथा च स्मरन्ति — ‘इन्द्रियाणां उपरमे मनोऽनुपरतं यदि। सेवते विषयान् एव तत् विद्यात् स्वप्नदर्शनं’ इति। ६८९२कामादयः च मनसो वृत्तयः इति श्रुतिः। ताः च स्वप्ने दृश्यन्ते। ६८९३तस्मात् समना एव स्वप्ने विहरति। ६८९४विहारोऽपि च तत्रत्यो वासनामयः एव, न तु पारमार्थिकोऽस्ति। ६८९५तथा च श्रुतिः इवकारानुबद्धं एव स्वप्नव्यापारं वर्णयति — ‘उत इव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षत् उत इव अपि भयानि पश्यन्’(बृ.उ.४.३.१३) इति। लौकिका अपि तथा एव स्वप्नं कथयन्ति — आरुक्षं इव गिरिशृङ्गं, अद्राक्षं इव वनराजिं इति। तथा उपादाने अपि यद्यपि करणेषु कर्मकरणविभक्तिनिर्देशः, तथापि तत्संपृक्तस्य एव आत्मनः कर्तृत्वं द्रष्टव्यं, केवले कर्तृत्वासम्भवस्य दर्शितत्वात्। ६८९६भवति च लोके अनेकप्रकारा विवक्षा — योधाः युध्यन्ते, योधैः राजा युध्यत इति। ६८९७अपि च अस्मिन् उपादाने करणव्यापारोपरममात्रं विवक्ष्यते, न स्वातन्त्र्यं कस्यचित्, ६८९८अबुद्धिपूर्वकस्य अपि स्वापे करणव्यापारोपरमस्य दृष्टत्वात्। ६८९९यः तु अयं व्यपदेशो दर्शितः, ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’ इति, सः बुद्धेः एव कर्तृत्वं प्रापयति — विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वात्, ६९००मनोऽनन्तरं पाठात् च, ६९०१‘तस्य श्रद्धा एव शिरः’(तै.उ.२.४.१) इति च विज्ञानमयस्य आत्मनः श्रद्धाद्यवयवत्वसङ्कीर्तनात् — ६९०२श्रद्धादीनां च बुद्धिधर्मत्वप्रसिद्धेः, ६९०३‘विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठं उपासते’(तै.उ.२.५.१) इति च वाक्यशेषात् — ६९०४ज्येष्ठत्वस्य च प्रथमजत्वस्य बुद्धौ प्रसिद्धत्वात्, ६९०५‘सः एषः वाचः चित्तस्य उत्तरोत्तरक्रमो यः यज्ञः’ इति च श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाग्बुद्धिसाध्यत्वावधारणात्। ६९०६न च बुद्धेः शक्तिविपर्ययः करणानां कर्तृत्वाभ्युपगमे भवति, ६९०७सर्वकारकाणां एव स्वस्वव्यापारेषु कर्तृत्वस्य अवश्यंभावित्वात्। ६९०८उपलब्ध्यपेक्षं तु एषां करणानां करणत्वम्। ६९०९सा च आत्मनः। ६९१०न च तस्यां अपि अस्य कर्तृत्वं अस्ति, नित्योपलब्धिस्वरूपत्वात्। ६९११अहंकारपूर्वकं अपि कर्तृत्वं न उपलब्धुः भवितुं अर्हति, ६९१२अहंकारस्य अपि उपलभ्यमानत्वात्। ६९१३न च एवं सति करणान्तरकल्पनाप्रसङ्गः, ६९१४बुद्धेः करणत्वाभ्युपगमात्। ६९१५समाध्यभावः तु शास्त्रार्थवत्त्वेन एव परिहृतः, यथाप्राप्तं एव कर्तृत्वं उपादाय समाधिविधानात्। तस्मात् कर्तृत्वं अपि आत्मनः उपाधिनिमित्तं एव इति स्थितम्॥४०॥६९१६
४१०६९१८यत् इदं अविद्यावस्थायां उपाधिनिबन्धनं कर्तृत्वं जीवस्य अभिहितं, तत् किं अनपेक्ष्य ईश्वरं भवति, आहोस्वित् ईश्वरापेक्षं इति भवति विचारणा। ६९१९तत्र प्राप्तं तावत् — न ईश्वरं अपेक्षते जीवः कर्तृत्व इति। ६९२०कस्मात् ? ६९२१अपेक्षाप्रयोजनाभावात्। ६९२२अयं हि जीवः स्वयं एव रागद्वेषादिदोषप्रयुक्तः कारकान्तरसामग्रीसम्पन्नः कर्तृत्वं अनुभवितुं शक्नोति। ६९२३तस्य किं ईश्वरः करिष्यति। ६९२४न च लोके प्रसिद्धिः अस्ति — कृष्यादिकासु क्रियासु अनडुदादिवत् ईश्वरोऽपेक्षितव्यः इति। ६९२५–६९२६क्लेशात्मकेन च कर्तृत्वेन जन्तून् संसृजत ईश्वरस्य नैर्घृण्यं प्रसज्येत। विषमफलं च एषां कर्तृत्वं विदधतो वैषम्यम्। ननु ‘वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्’(ब्र.सू.२.१.३४) इति उक्तं — ६९२७सत्यं उक्तं, सति तु ईश्वरस्य सापेक्षत्वसम्भवे; सापेक्षत्वं च ईश्वरस्य सम्भवति सतोः जन्तूनां धर्माधर्मयोः। तयोः च सद्भावः सति जीवस्य कर्तृत्वे। तत् एव चेत् कर्तृत्वं ईश्वरापेक्षं स्यात्, किंविषयं ईश्वरस्य सापेक्षत्वं उच्यते। ६९२८अकृताभ्यागमः च एवं जीवस्य प्रसज्येत। ६९२९तस्मात् स्वतः एव अस्य कर्तृत्वं इति — ६९३०एतां प्राप्तिं तुशब्देन व्यावर्त्य प्रतिजानीते — परात् इति। ६९३१–६९३२अविद्यावस्थायां कार्यकरणसङ्घाताविवेकदर्शिनो जीवस्य अविद्यातिमिरान्धस्य सतः ६९३३परस्मात् आत्मनः ६९३४–६९३८कर्माध्यक्षात् सर्वभूताधिवासात् साक्षिणः चेतयितुः ईश्वरात् तदनुज्ञया ६९३९कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणस्य संसारस्य सिद्धिः। ६९४०तदनुग्रहहेतुकेन एव च विज्ञानेन मोक्षसिद्धिः भवितुं अर्हति। ६९४१–६९४२कुतः ? तत् श्रुतेः। यद्यपि दोषप्रयुक्तः सामग्रीसम्पन्नः च जीवः, यद्यपि च लोके कृष्यादिषु कर्मसु न ईश्वरकारणत्वं प्रसिद्धं, तथापि सर्वासु एव प्रवृत्तिषु ईश्वरो हेतुकर्ता इति श्रुतेः अवसीयते। ६९४३तथा हि श्रुतिः भवति — ‘एषः हि एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीषते। एषः हि एव असाधु कर्म कारयति तं यं अधः निनीषते’(कौ.उ.३.७) इति, ‘यः आत्मनि तिष्ठन् आत्मानं अन्तरो यमयति’ इति च एवंजातीयका॥४१॥
४११६९४५ननु एवं ईश्वरस्य कारयितृत्वे सति वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातां, अकृताभ्यागमः च जीवस्य इति। ६९४६न इत्युच्यते —
४१२६९४७तुशब्दः चोदितदोषव्यावर्तनार्थः। कृतो यः प्रयत्नो जीवस्य धर्माधर्मलक्षणः, तदपेक्षः एव एनं ईश्वरः कारयति। ६९४८ततः च एते चोदिताः दोषाः न प्रसज्यन्ते — ६९४९जीवकृतधर्माधर्मवैषम्यापेक्षः एव तत्तत्फलानि विषमं विभजते पर्जन्यवत् ईश्वरो निमित्तत्वमात्रेण — ६९५०यथा लोके नानाविधानां गुच्छगुल्मादीनां व्रीहियवादीनां च असाधारणेभ्यः स्वस्वबीजेभ्यो जायमानानां साधारणं निमित्तं भवति पर्जन्यः — ६९५१न हि असति पर्जन्ये रसपुष्पफलपलाशादिवैषम्यं तेषां जायते, ६९५२न अपि असत्सु स्वस्वबीजेषु — ६९५३–६९५५एवं जीवकृतप्रयत्नापेक्षः ईश्वरः तेषां शुभाशुभं विदध्यात् इति श्लिष्यते। ननु कृतप्रयत्नापेक्षत्वं एव जीवस्य परायत्ते कर्तृत्वे न उपपद्यते — न एषः दोषः; परायत्ते अपि हि कर्तृत्वे, करोति एव जीवः, ६९५६कुर्वन्तं हि तं ईश्वरः कारयति। ६९५७अपि च पूर्वप्रयत्नं अपेक्ष्य इदानीं कारयति, पूर्वतरं च प्रयत्नं अपेक्ष्य पूर्वं अकारयत् इति — अनादित्वात् संसारस्य इति — अनवद्यम्। ६९५८–६९५९कथं पुनः अवगम्यते — कृतप्रयत्नापेक्षः ६९६०ईश्वरः इति ? विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः इत्याह। एवं हि ‘स्वर्गकामो यजेत’ ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इति एवंजातीयकस्य विहितस्य प्रतिषिद्धस्य च अवैयर्थ्यं भवति। अन्यथा तत् अनर्थकं स्यात्। ईश्वरः एव विधिप्रतिषेधयोः नियुज्येत, ६९६१अत्यन्तपरतन्त्रत्वात् जीवस्य। ६९६२तथा विहितकारिणं अपि अनर्थेन संसृजेत्, प्रतिषिद्धकारिणं अपि अर्थेन। ६९६३ततः च प्रामाण्यं वेदस्य अस्तं इयात्। ६९६४ईश्वरस्य च अत्यन्तानपेक्षत्वे लौकिकस्य अपि ६९६५पुरुषकारस्य वैयर्थ्यं, तथा देशकालनिमित्तानाम्। पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गः च — इति एवंजातीयकं दोषजातं आदिग्रहणेन दर्शयति॥४२॥
४१३६९६७जीवेश्वरयोः उपकार्योपकारकभावः उक्तः। ६९६८सः च सम्बद्धयोः एव लोके दृष्टः — यथा स्वामिभृत्ययोः, ६९६९यथा वा अग्निविस्फुलिङ्गयोः। ६९७०ततः च जीवेश्वरयोः अपि उपकार्योपकारकभावाभ्युपगमात् किं स्वामिभृत्यवत् सम्बन्धः, आहोस्वित् अग्निविस्फुलिङ्गवत् इति अस्यां विचिकित्सायां ६९७१अनियमो वा प्राप्नोति, ६९७२अथवा स्वामिभृत्यप्रकारेषु एव ईशित्रीशितव्यभावस्य प्रसिद्धत्वात् तत् विध एव सम्बन्धः इति प्राप्नोति॥
४१४६९७३अतो ब्रवीति ६९७४अंशः इति। जीवः ईश्वरस्य अंशः भवितुं अर्हति, यथा अग्नेः विस्फुलिङ्गः। अंशः इव अंशः। ६९७५न हि निरवयवस्य मुख्यो अंशः सम्भवति। ६९७६कस्मात् पुनः निरवयवत्वात् ६९७७सः एव न भवति ? नानाव्यपदेशात्। ‘सोऽन्वेष्टव्यः सः विजिज्ञासितव्यः’ ‘एतं एव विदित्वा मुनिः भवति’ ‘यः आत्मनि तिष्ठन् आत्मानं अन्तरो यमयति’ इति च एवंजातीयको भेदनिर्देशो न असति भेदे युज्यते। ६९७८ननु च अयं नानाव्यपदेशः ६९७९सुतरां स्वामिभृत्यसारूप्ये युज्यते इति, ६९८०अतः आह — अन्यथा च अपि इति। ६९८१न च नानाव्यपदेशात् एव केवलात् अंशत्वप्रतिपत्तिः। किं तर्हि ? अन्यथा च अपि व्यपदेशो भवति अनानात्वस्य प्रतिपादकः। ६९८२तथा हि एके शाखिनो दाशकितवादिभावं ब्रह्मणे आमनन्ति आथर्वणिकाः ब्रह्मसूक्ते — ‘ब्रह्म ६९८३दाशाः ब्रह्म दासाः ब्रह्म एव इमे कितवाः’ इत्यादिना। दाशाः यः एते कैवर्ताः प्रसिद्धाः, ये च अमी दासाः स्वामिषु आत्मानं उपक्षपयन्ति, ये च अन्ये कितवाः द्यूतकृतः, ते सर्वे ब्रह्म एव — इति हीनजन्तूदाहरणेन सर्वेषां एव नामरूपकृतकार्यकरणसङ्घातप्रविष्टानां जीवानां ब्रह्मत्वं आह। ६९८४तथा अन्यत्र अपि ब्रह्मप्रक्रियायां एव अयं अर्थः प्रपञ्च्यते — ‘त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः’(श्वे.उ.४.३) इति, ६९८५–६९८६‘सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वा अभिवदन् यत् आस्ते’ इति च। ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः च अस्य अर्थस्य सिद्धिः। ६९८७चैतन्यं च अविशिष्टं जीवेश्वरयोः, यथा अग्निविस्फुलिङ्गयोः औष्ण्यम्। अतो भेदाभेदावगमाभ्यां अंशत्वावगमः॥४३॥६९८८
४१५६९८९कुतः च अंशत्वावगमः ? —
४१६६९९०मन्त्रवर्णः च एतं अर्थं अवगमयति — ‘तावान् अस्य महिमा ततो ज्यायाꣳच पूरुषः। ६९९१पादोऽस्य सर्वा भूतानि ६९९२त्रिपादः अस्य अमृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६) इति। ६९९३अत्र भूतशब्देन जीवप्रधानानि स्थावरजङ्गमानि निर्दिशति, ६९९४‘अहिंसन् सर्वभूतानि अन्यत्र तीर्थेभ्यः’ इति प्रयोगात्; ६९९५अंशः पादो भागः इति अनर्थान्तरं; ६९९६तस्मात् अपि अंशत्वावगमः॥४४॥
४१७६९९७कुतः च अंशत्वावगमः ? —
४१८६९९८ईश्वरगीतासु अपि च ईश्वरांशत्वं जीवस्य स्मर्यते — ‘मम एव अंशः जीवलोके जीवभूतः सनातनः’(भ.गी.१५.७) इति। ६९९९तस्मात् अपि अंशत्वावगमः। ७०००यत् तु उक्तं, स्वामिभृत्यादिषु एव ईशित्रीशितव्यभावो लोके प्रसिद्धः इति — ७००१यदि अपि एषा लोके प्रसिद्धिः, तथापि शास्त्रात् तु अत्र अंशांशित्वं ईशित्रीशितव्यभावः च निश्चीयते। ७००२निरतिशयोपाधिसम्पन्नः च ईश्वरो निहीनोपाधिसम्पन्नान् जीवान् प्रशास्ति इति न किञ्चित् विप्रतिषिध्यते॥४५॥
४१९७००३अत्र आह — ननु जीवस्य ईश्वरांशत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदुःखोपभोगेन अंशिनः ईश्वरस्य अपि ७००४दुःखित्वं स्यात् — ७००५यथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमाङ्गगतेन दुःखेन अङ्गिनो देवदत्तस्य दुःखित्वं, तद्वत्। ७००६ततः च तत्प्राप्तानां महत्तरं दुःखं प्राप्नुयात्। ७००७अतो वरं पूर्वावस्थः संसारः एव अस्तु — ७००८इति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्गः स्यात् — इति। ७००९अत्र उच्यते —
४२०७०११यथा जीवः संसारदुःखं अनुभवति, न एवं परः ईश्वरोऽनुभवति इति प्रतिजानीमहे। ७०१२जीवो हि अविद्यावेशवशात् देहाद्यात्मभावं इव गत्वा, तत्कृतेन दुःखेन दुःखी अहं इति अविद्यया कृतं दुःखोपभोगं अभिमन्यते। न एवं परमेश्वरस्य देहाद्यात्मभावो दुःखाभिमानो वा अस्ति। ७०१३जीवस्य अपि अविद्याकृतनामरूपनिर्वृत्तदेहेन्द्रियाद्युपाध्यविवेकभ्रमनिमित्त एव दुःखाभिमानः, न तु पारमार्थिकोऽस्ति। ७०१४यथा च स्वदेहगतदाहच्छेदादिनिमित्तं दुःखं तदभिमानभ्रान्त्या अनुभवति, तथा पुत्रमित्रादिगोचरं अपि दुःखं तदभिमानभ्रान्त्या एव अनुभवति — ७०१५अहं एव पुत्रः, अहं एव मित्रं इति एवं स्नेहवशेन पुत्रमित्रादिषु अभिनिविशमानः। ७०१६ततः च निश्चितं एतत् अवगम्यते — मिथ्याभिमानभ्रमनिमित्त एव दुःखानुभवः इति। ७०१७व्यतिरेकदर्शनात् च एवं अवगम्यते। ७०१८तथा हि — पुत्रमित्रादिमत्सु बहुषु उपविष्टेषु तत्सम्बन्धाभिमानिषु इतरेषु च, पुत्रो मृतो मित्रं मृतं इति एवं आदि उद्घोषिते, येषां एव पुत्रमित्रादिमत्त्वाभिमानः तेषां एव तत् निमित्तं दुःखं उत्पद्यते, न अभिमानहीनानां परिव्राजकादीनाम्। ७०१९अतः च लौकिकस्य अपि पुंसः सम्यग्दर्शनार्थवत्त्वं दृष्टं, किं उत ७०२०विषयशून्यात् आत्मनोऽन्यत् वस्त्वन्तरं अपश्यतो नित्यचैतन्यमात्रस्वरूपस्य इति। ७०२१तस्मात् नास्ति सम्यग्दर्शनानर्थक्यप्रसङ्गः। प्रकाशादिवत् इति निदर्शनोपन्यासः — ७०२२यथा प्रकाशः सौरः चान्द्रमसो वा वियत् व्याप्य अवतिष्ठमानः अङ्गुल्याद्युपाधिसम्बन्धात् तेषु ऋजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तत्तद्भावं इव प्रतिपद्यमानोऽपि न परमार्थतः तद्भावं प्रतिपद्यते, ७०२३–७०२४यथा च आकाशो घटादिषु गच्छत्सु गच्छन् इव विभाव्यमानोऽपि न परमार्थतो गच्छति, यथा च उदशरावादिकम्पनात् तद्गते सूर्यप्रतिबिम्बे कम्पमाने अपि न तद्वान् सूर्यः कम्पते — ७०२५एवं अविद्याप्रत्युपस्थापिते बुद्ध्याद्युपहिते जीवाख्ये अंशे दुःखायमाने अपि न तद्वान् ईश्वरो दुःखायते। ७०२६जीवस्य अपि दुःखप्राप्तिः अविद्यानिमित्ता एव इति उक्तम्। ७०२७तथा च अविद्यानिमित्तजीवभावव्युदासेन ब्रह्मभावं एव जीवस्य प्रतिपादयन्ति वेदान्ताः — ‘तत् त्वं असि’ इति एवं आदयः। ७०२८तस्मात् नास्ति जैवेन दुःखेन परमात्मनो दुःखित्वप्रसङ्गः॥४६॥७०२९–७०३०
४२१७०३२स्मरन्ति च व्यासादयः — यथा जैवेन दुःखेन न परमात्मा दुःखायत इति; ‘तत्र यः परमात्मा हि सः नित्यो निर्गुणः स्मृतः।’,‘ न लिप्यते फलैः च अपि पद्मपत्रं इव अम्भसा। कर्मात्मा तु अपरः योऽसौ मोक्षबन्धैः सः युज्यते॥’,‘ सः सप्तदशकेन अपि राशिना युज्यते पुनः’ इति। चशब्दात् समामनन्ति च — इति वाक्यशेषः — ‘तयोः अन्यः पिप्पलं स्वादु अत्ति अनश्नन् अन्यो अभिचाकशीति’(श्वे.उ.४.६) इति, ‘एकः तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः’(कः.उ.२.२.११) इति च॥४७॥
४२२७०३३–७०३४अत्र आह — यदि तर्हि एक एव सर्वेषां भूतानां अन्तरात्मा स्यात्, कथं अनुज्ञापरिहारौ स्यातां लौकिकौ वैदिकौ च इति। ननु च अंशो जीवः ईश्वरस्य इति उक्तम्। ७०३५तद्भेदात् च अनुज्ञापरिहारौ तदाश्रयौ अव्यतिकीर्णौ उपपद्येते। ७०३६किं अत्र चोद्यते इति, ७०३७उच्यते — ७०३८–७०३९न एतत् एवम्। ७०४०अनंशत्वं अपि हि जीवस्य अभेदवादिन्यः श्रुतयः प्रतिपादयन्ति — ‘तत् सृष्ट्वा तत् एव अनुप्राविशत्’(तै.उ.२.६.१) ‘न अन्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’(बृ.उ.३.७.२३) ‘मृत्योः सः मृत्युं आप्नोति यः इह नाना इव पश्यति’(बृ.उ.४.४.१९) ‘तत् त्वं असि’(छा.उ.६.८.७) ‘अहं ब्रह्म अस्मि’(बृ.उ.१.४.१०) इति एवंजातीयकाः। ननु भेदाभेदावगमाभ्यां अंशत्वं सिध्यति इति उक्तं — ७०४१स्यात् एतत् एवं, यदि उभौ अपि भेदाभेदौ प्रतिपिपादयिषितौ स्याताम्। अभेदः एव तु अत्र प्रतिपिपादयिषितः, ७०४२ब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ पुरुषार्थसिद्धेः। ७०४३स्वभावप्राप्तः तु भेदोऽनूद्यते। ७०४४न च निरवयवस्य ब्रह्मणो मुख्यो अंशः जीवः सम्भवति इति उक्तम्। ७०४५तस्मात् पर एव एकः सर्वेषां भूतानां अन्तरात्मा जीवभावेन अवस्थित ७०४६इति अतः वक्तव्या अनुज्ञापरिहारोपपत्तिः। तां ब्रूमः —७०४७
४२३७०४८‘ऋतौ भार्यां उपेयात्’ इति अनुज्ञा, ‘गुर्वङ्गनां न उपगच्छेत्’ इति परिहारः। तथा ‘अग्नीषोमीयं पशुं संज्ञपयेत्’ इति अनुज्ञा, ‘न हिंस्यात् सर्वाः भूतानि’ इति परिहारः। ७०४९–७०५०एवं लोके अपि मित्रं उपसेवितव्यं इति अनुज्ञा, शत्रुः परिहर्तव्यः इति परिहारः — एवंप्रकारौ अनुज्ञापरिहारौ एकत्वे अपि आत्मनः देहसम्बन्धात् स्याताम्। ७०५१–७०५२देहैः सम्बन्धो देहसम्बन्धः। कः पुनः देहसम्बन्धः ? ७०५३देहादिः अयं सङ्घातोऽहं एव — इति आत्मनि विपरीतप्रत्ययोत्पत्तिः। ७०५४दृष्टा च सा सर्वप्राणिनां — अहं गच्छामि अहं आगच्छामि, अहं अन्धः अहं अनन्धः, अहं मूढः अहं अमूढः इति एवमात्मिका। ७०५५न हि अस्याः सम्यग्दर्शनात् अन्यत् निवारकं अस्ति। ७०५६प्राक् तु सम्यग्दर्शनात् प्रतता एषा भ्रान्तिः सर्वजन्तुषु। ७०५७तत् एवं अविद्यानिमित्तदेहाद्युपाधिसम्बन्धकृतात् विशेषात् ऐकात्म्याभ्युपगमे अपि अनुज्ञापरिहारौ अवकल्पेते। ७०५८सम्यग्दर्शिनः तर्हि अनुज्ञापरिहारानर्थक्यं प्राप्तं — ७०५९न, तस्य कृतार्थत्वात् नियोज्यत्वानुपपत्तेः — ७०६०हेयोपादेययोः हि नियोज्यो नियोक्तव्यः स्यात्। ७०६१आत्मनः तु अतिरिक्तं हेयं उपादेयं वा वस्तु अपश्यन् कथं नियुज्येत। ७०६२न च आत्मा आत्मनि एव नियोज्यः स्यात्। ७०६३शरीरव्यतिरेकदर्शिनः एव नियोज्यत्वं इति चेत्, ७०६४न; तत्संहतत्वाभिमानात् — ७०६५सत्यं ७०६६व्यतिरेकदर्शिनो नियोज्यत्वम्। ७०६७तथापि ७०६८व्योमादिवत् देहाद्यसंहतत्वं अपश्यतः एव आत्मनो नियोज्यत्वाभिमानः। ७०६९न हि देहाद्यसंहतत्वदर्शिनः कस्यचित् अपि नियोगो दृष्टः, किं उत ऐकात्म्यदर्शिनः। ७०७०न च नियोगाभावात् सम्यग्दर्शिनो यथेष्टचेष्टाप्रसङ्गः, सर्वत्र अभिमानस्य एव प्रवर्तकत्व, अभिमानाभावात् च सम्यग्दर्शिनः। ७०७१तस्मात् देहसम्बन्धात् एव अनुज्ञापरिहारौ — ७०७२ज्योतिरादिवत् — यथा ज्योतिषः एकत्वे अपि अग्निः क्रव्यात् परिह्रियते, न इतरः। यथा च प्रकाशः एकस्य अपि सवितुः अमेध्यदेशसम्बद्धः परिह्रियते, न इतरः शुचिभूमिष्थः। यथा भौमाः प्रदेशाः वज्रवैडूर्यादयः उपादीयन्ते, भौमाः अपि सन्तो नरकलेबरादयः परिह्रियन्ते। यथा मूत्रपुरीषं गवां पवित्रतया परिगृह्यते, तत् एव जात्यन्तरे परिवर्ज्यते — तद्वत्॥४८॥
४२४७०७४स्यातां नाम अनुज्ञापरिहारौ एकस्य अपि आत्मनो देहविशेषयोगात्। यः तु अयं कर्मफलसम्बन्धः, सः च ऐकात्म्याभ्युपगमे व्यतिकीर्येत, स्वाम्येकत्वात् इति चेत्, ७०७५न एतत् एवं, ७०७६असन्ततेः। ७०७७न हि कर्तुः भोक्तुः च आत्मनः सन्ततः सर्वैः शरीरैः सम्बन्धोऽस्ति। उपाधितन्त्रो हि जीवः इति उक्तम्। उपाध्यसन्तानात् च नास्ति जीवसन्तानः — ७०७८ततः च कर्मव्यतिकरः फलव्यतिकरो वा न भविष्यति॥४९॥
४२५७०८०आभासः एव च एषः जीवः परस्य आत्मनो जलसूर्यकादिवत् प्रतिपत्तव्यः, ७०८१न सः एव साक्षात्, न अपि वस्त्वन्तरम्। ७०८२–७०८३अतः च यथा न एकस्मिन् जलसूर्यके कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पते, एवं न एकस्मिन् जीवे कर्मफलसम्बन्धिन् जीवान्तरस्य तत्सम्बन्धः। एवं अपि अव्यतिकरः एव कर्मफलयोः। आभासस्य च अविद्याकृतत्वात् तदाश्रयस्य संसारस्य अविद्याकृतत्वोपपत्तिः इति, तद्व्युदासेन च पारमार्थिकस्य ब्रह्मात्मभावस्य उपदेशोपपत्तिः। ७०८४येषां तु बहवः आत्मानः, ते च सर्वे सर्वगताः, तेषां एव एषः व्यतिकरः प्राप्नोति। ७०८५कथं ? ७०८६बहवो विभवः च आत्मानः च चैतन्यमात्रस्वरूपाः निर्गुणाः निरतिशयाः च। ७०८७तत् अर्थं साधारणं प्रधानम्। तन्निमित्ता एषां भोगापवर्गसिद्धिः इति साङ्ख्याः। ७०८८सति बहुत्वे विभुत्वे च घटकुड्यादिसमानाः ७०८९द्रव्यमात्रस्वरूपाः ७०९०स्वतोऽचेतनाः आत्मानः, ७०९१तदुपकरणानि च अणूनि मनांसि अचेतनानि, ७०९२–७०९४तत्र आत्मद्रव्याणां मनोद्रव्याणां च संयोगात् नव इच्छादयो वैशेषिकाः आत्मगुणाः उत्पद्यन्ते, ते च अव्यतिकरेण प्रत्येकं आत्मसु समवयन्ति, सः संसारः। तेषां नवानां आत्मगुणानां अत्यन्तानुत्पादो मोक्षः इति काणादाः। तत्र साङ्ख्यानां तावत् चैतन्यस्वरूपत्वात् सर्वात्मनां सन्निधानाद्यविशेषात् च एकस्य सुखदुःखसम्बन्धे सर्वेषां सुखदुःखसम्बन्धः प्राप्नोति। ७०९५स्यात् एतत् — प्रधानप्रवृत्तेः पुरुषकैवल्यार्थत्वात् व्यवस्था भविष्यति। ७०९६अन्यथा हि स्वविभूतिख्यापनार्था प्रधानप्रवृत्तिः स्यात्। तथा च अनिर्मोक्षः प्रसज्येत इति — ७०९७न एतत् सारं — ७०९८न हि अभिलषितसिद्धिनिबन्धना व्यवस्था शक्या विज्ञातुम्। उपपत्त्या तु कयाचित् व्यवस्था उच्येत। ७०९९असत्यां पुनः उपपत्तौ कामं मा भूत् अभिलषितं पुरुषकैवल्यम्। प्राप्नोति तु व्यवस्थाहेत्वभावात् व्यतिकरः। ७१००काणादानां अपि — यदा एकेन आत्मना मनः संयुज्यते, तदा आत्मान्तरैः अपि नान्तरीयकः संयोगः स्यात्, सन्निधानाद्यविशेषात्। ततः च हेत्वविशेषात् फलाविशेषः इति एकस्य आत्मनः सुखदुःखयोगे सर्वात्मनां अपि समानं सुखदुःखित्वं प्रसज्येत॥५०॥
४२६७१०१स्यात् एतत् — अदृष्टनिमित्तो नियमो भविष्यति इति। ७१०२न इत्याह —
४२७७१०३बहुषु आत्मसु आकाशवत् सर्वगतेषु प्रतिशरीरं बाह्याभ्यन्तराविशेषेण सन्निहितेषु मनोवाक्कायैः धर्माधर्मलक्षणं अदृष्टं उपार्ज्यते। ७१०४साङ्ख्यानां तावत् तत् अनात्मसमवायि प्रधानवर्ति। प्रधानसाधारण्यात् न प्रत्यात्मं सुखदुःखोपभोगस्य नियामकं उपपद्यते। ७१०५काणादानां अपि ७१०६पूर्ववत् साधारणेन आत्ममनःसंयोगेन निर्वर्तितस्य अदृष्टस्य अपि अस्य एव आत्मनः इदं अदृष्टं इति नियम हेत्वभावात् एषः एव दोषः॥५१॥
४२८७१०७स्यात् एतत् — अहं इदं फलं प्राप्नवानि, इदं परिहराणि, इत्थं प्रयतै, इत्थं करवाणि — इति एवंविधा अभिसन्ध्यादयः प्रत्यात्मं प्रवर्तमाना अदृष्टस्य आत्मनां च स्वस्वामिभावं नियंस्यन्ति इति; ७१०८न इत्याह —
४२९अभिसन्ध्यादीनां अपि साधारणेन एव आत्ममनःसंयोगेन सर्वात्मसन्निधौ क्रियमाणानां नियमहेतुत्वानुपपत्तेः उक्तदोषानुषङ्गः एव॥५२॥
४३०७१११अथ उच्येत — विभुत्वे अपि आत्मनः शरीरप्रतिष्ठेन मनसा संयोगः शरीरावच्छिन्नः एव आत्मप्रदेशे भविष्यति; अतः प्रदेशकृता व्यवस्था अभिसन्ध्यादीनां अदृष्टस्य सुखदुःखयोः च भविष्यति इति। ७११२तत् अपि न उपपद्यते। कस्मात् ? अन्तर्भावात्। विभुत्वाविशेषात् हि सर्व एव आत्मानः सर्वशरीरेषु अन्तर्भवन्ति। ७११३तत्र न वैशेषिकैः शरीरावच्छिन्नोऽपि आत्मनः प्रदेशः कल्पयितुं शक्यः। ७११४कल्प्यमानोऽपि अयं निष्प्रदेशस्य आत्मनः प्रदेशः काल्पनिकत्वात् एव न पारमार्थिकं कार्यं नियन्तुं शक्नोति। ७११५शरीरं अपि सर्वात्मसन्निधौ उत्पद्यमानं — अस्य एव आत्मनः, न इतरेषां — इति न नियन्तुं शक्यम्। प्रदेशविशेषाभ्युपगमे अपि च द्वयोः आत्मनोः समानसुखदुःखभाजोः कदाचित् एकेन एव तावत् शरीरेण उपभोगसिद्धिः स्यात्, समानप्रदेशस्य अपि द्वयोः आत्मनोः अदृष्टस्य सम्भवात्। तथा हि — देवदत्तो ७११६–७११७यस्मिन् प्रदेशे सुखदुःखं अन्वभूत्, तस्मात् प्रदेशात् अपक्रान्ते तच्छरीरे, यज्ञदत्तशरीरे च तं प्रदेशं अनुप्राप्ते, तस्य अपि इतरेण समानः सुखदुःखानुभवो दृश्यते। सः न स्यात्, यदि देवदत्तयज्ञदत्तयोः समानप्रदेशं अदृष्टं न स्यात्। ७११८स्वर्गाद्यनुपभोगप्रसङ्गः च प्रदेशवादिनः स्यात्, ब्राह्मणादिशरीरप्रदेशेषु अदृष्टनिष्पत्तेः प्रदेशान्तरवर्तित्वात् च स्वर्गाद्युपभोगस्य। ७११९सर्वगतत्वानुपपत्तिः च बहूनां आत्मनां, दृष्टान्ताभावात्। ७१२०वद तावत् त्वं — के बहवः समानप्रदेशाः च इति। ७१२१रूपादयः इति चेत्, ७१२२न; तेषां अपि धर्म्यंशेन अभेदात्, ७१२३लक्षणभेदात् च — न तु बहूनां आत्मनां लक्षणभेदोऽस्ति। ७१२४अन्त्यविशेषवशात् भेदोपपत्तिः इति चेत्, न; भेदकल्पनायाः अन्त्यविशेषकल्पनायाः च इतरेतराश्रयत्वात्। ७१२५आकाशादीनां अपि विभुत्व ब्रह्मवादिनोऽसिद्धं, कार्यत्वाभ्युपगमात्। ७१२६तस्मात् आत्मैकत्वपक्षः एव सर्वदोषाभावः ७१२७इति सिद्धम्॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥