चतुर्थोऽध्यायः — द्वितीयः पादः

७६०अथ अपरासु विद्यासु फलप्राप्तये देवयानं पन्थानं अवतारयिष्यन् प्रथमं तावत् १०९६२–१०९६३यथाशास्त्रं उत्क्रान्तिक्रमं अन्वाचष्टे। १०९६४समानाः हि विद्वदविदुषोः उत्क्रान्तिः इति वक्ष्यति —

७६११०९६५अस्ति प्रायणविषया श्रुतिः — ‘अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाक् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणः तेजसि तेजः परस्यां देवतायां’(छा.उ.६.८.६) इति। १०९६६किं इह वाचः एव वृत्तिमत्त्या मनसि सम्पत्तिः उच्यते, उत वाग्वृत्तेः इति विशयः। १०९६७तत्र वाक् एव तावत् मनसि सम्पद्यते इति प्राप्तम्। १०९६८तथा हि श्रुतिः अनुगृहीता भवति। १०९६९इतरथा लक्षणा स्यात्। १०९७०श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिः न्याय्या, न लक्षणा। १०९७१तस्मात् वाचः एव अयं मनसि प्रलये इति॥

७६२१०९७२एवं प्राप्ते, ब्रूमः — वाग्वृत्तिः मनसि सम्पद्यते इति। १०९७३कथं वाग्वृत्तिः इति व्याख्यायते, यावता ‘वाक् मनसि’ इति एव आचार्यः पठति ? १०९७४सत्यं एतत्; पठिष्यति तु परस्तात् — ‘अविभागो वचनात्’(ब्र.सू.४.२.१६) इति। १०९७५तस्मात् अत्र वृत्त्युपशममात्रं विवक्षितं इति गम्यते। १०९७६तत्त्वप्रलयविवक्षायां तु सर्वत्र एव अविभागसाम्यात् किं परत्र एव विशिंष्यात् — ‘अविभागः’ इति। १०९७७तस्मात् अत्र वृत्त्युपसंहारविवक्षा। १०९७८वाग्वृत्तिः पूर्वं उपसंह्रियते मनोवृत्तौ अवस्थितायां इत्यर्थः। १०९७९कस्मात् ? दर्शनात् — दृश्यते हि वाग्वृत्तेः पूर्वोपसंहारो मनोवृत्तौ विद्यमानायाम्। १०९८०–१०९८१न तु वाचः एव वृत्तिमत्त्या मनसि उपसंहारः केनचित् अपि द्रष्टुं शक्यते। ननु श्रुतिसामर्थ्यात् वाचः एव अयं मनसि अप्ययो युक्तः इति उक्तं — १०९८२न इत्याह, अतत्प्रकृतित्वात्। १०९८३यस्य हि यतः उत्पत्तिः, तस्य तत्र प्रलयो न्याय्यः, मृदि इव शरावस्य। १०९८४न च मनसो वाक् उत्पद्यते इति किञ्चन प्रमाणं अस्ति। १०९८५वृत्त्युद्भवाभिभवौ तु अप्रकृतिसमाश्रयौ अपि दृश्येते। १०९८६पार्थिवेभ्यो हि इन्धनेभ्यः तैजसस्य अग्नेः वृत्तिः उद्भवति, अप्सु च उपशाम्यति। १०९८७कथं तर्हि अस्मिन् पक्षे शब्दः ‘वाक् मनसि सम्पद्यते’ इति ? अतः आह — शब्दात् च इति। शब्दोऽपि अस्मिन् पक्षे अवकल्पते, वृत्तिवृत्तिमतोः अभेदोपचारात् इत्यर्थः॥१॥१०९८८

७६३१०९९०–१०९९१‘तस्मात् उपशान्ततेजाः पुनः भवं इन्द्रियैः मनसि सम्पद्यमानैः’(प्र.उ.३.९) इति अत्र अविशेषेण १०९९२सर्वेषां एव इन्द्रियाणां मनसि सम्पत्तिः श्रूयते। तत्र अपि अतः एव वाचः इव चक्षुरादीनां अपि सवृत्तिके मनसि अवस्थिते वृत्तिलोपदर्शनात् तत्त्वप्रलयासम्भवात् शब्दोपपत्तेः च वृत्तिद्वारेण एव सर्वाणि इन्द्रियाणि मनोऽनुवर्तन्ते। सर्वेषां करणानां मनसि उपसंहाराविशेषे सति वाचः पृथग्ग्रहणं ‘वाक् मनसि सम्पद्यते’ इति उदाहरणानुरोधेन॥२॥

७६४१०९९४समधिगतं एतत् — ‘वाक् मनसि सम्पद्यते’(छा.उ.६.८.६) इति अत्र वृत्तिसम्पत्तिविवक्षा इति। अथ यत् उत्तरं वाक्यं ‘मनः प्राणे’(छा.उ.६.८.६) इति, १०९९५किं अत्र अपि १०९९६–१०९९७वृत्तिसम्पत्तिः एव विवक्ष्यते, उत वृत्तिमत्सम्पत्तिः — इति विचिकित्सायां, वृत्तिमत्सम्पत्तिः एव अत्र इति प्राप्तं, श्रुत्यनुग्रहात्। तत्प्रकृतित्वोपपत्तेः च। १०९९८–१०९९९तथा हि — ‘अन्नमयꣳ हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः’(छा.उ.६.५.४) इति अन्नयोनि मनः आमनन्ति, अब्योनिं च प्राणम्। ‘आपः च अन्नं असृजन्त’ — इति श्रुतिः। ११०००अतः च यत् मनः प्राणे प्रलीयते, अन्नं एव तत् अप्सु प्रलीयते। अन्नं हि मनः, आपः च प्राणः, प्रकृतिविकाराभेदात् इति। ११००१एवं प्राप्ते, ब्रूमः — तत् अपि आगृहीतबाह्येन्द्रियवृत्ति मनो वृत्तिद्वारेण एव प्राणे प्रलीयते इति उत्तरात् वाक्यात् अवगन्तव्यम्। ११००२तथा हि सुषुप्सोः मुमूर्षोः च प्राणवृत्तौ परिस्पन्दात्मिकायां अवस्थितायां, मनोवृत्तीनां उपशमो दृश्यते। ११००३–११००४न च मनसः स्वरूपाप्ययः प्राणे सम्भवति; अतत्प्रकृतित्वात्। ननु दर्शितं मनसः प्राणप्रकृतिकत्वं — न एतत् सारम्। ११००५न हि ईदृशेन प्राणाडिकेन तत्प्रकृतित्वेन मनः प्राणे सम्पत्तुं अर्हति। ११००६एवं अपि हि अन्ने मनः सम्पद्येत, अप्सु च अन्नं, अप्सु एव च प्राणः। ११००७न हि एतस्मिन् अपि पक्षे प्राणभावपरिणताभ्योऽद्भ्यो मनो जायते इति किञ्चन प्रमाणं अस्ति। ११००८तस्मात् न मनसः प्राणे स्वरूपाप्ययः। वृत्त्यप्यये अपि तु शब्दोऽवकल्पते, वृत्तिवृत्तिमतोः अभेदोपचारात् इति दर्शितम्॥३॥११००९

७६५११०११स्थितं एतत् — यस्य यतो न उत्पत्तिः, तस्य तस्मिन् वृत्तिप्रलयः, न स्वरूपप्रलयः इति। ११०१२इदं इदानीं ‘प्राणः तेजसि’ इति अत्र चिन्त्यते — किं यथाश्रुति प्राणस्य तेजसि एव वृत्त्युपसंहारः, किं वा देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षे जीवः इति। ११०१३–११०१४तत्र श्रुतेः अनतिशङ्क्यत्वात् प्राणस्य तेजसि एव सम्पत्तिः स्यात्, अश्रुतकल्पनायाः अन्याय्यत्वात् — इति एवं प्राप्ते प्रतिपद्यतेसोऽध्यक्ष इति। सः प्रकृतः प्राणः, अध्यक्षे ११०१५–११०१६अविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञोपाधिके विज्ञानात्मनि अवतिष्ठते; तत्प्रधाना प्राणवृत्तिः भवति इत्यर्थः। ११०१७कुतः ? तदुपगमादिभ्यः — ११०१८‘एवं एव इमं आत्मानं अन्तकाले सर्वे प्राणाः अभिसमायन्ति यत्र एतत् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति’ इति हि श्रुत्यन्तरं अध्यक्षोपगामिनः सर्वान् प्राणान् ११०१९अविशेषेण दर्शयति। विशेषेण च ‘तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति’(बृ.उ.४.४.२) इति पञ्चवृत्तेः प्राणस्य अध्यक्षानुगामितां दर्शयति, तदनुवृत्तितां च इतरेषां ‘प्राणमनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इति। ११०२०‘सविज्ञानो भवति’ इति च अध्यक्षस्य अन्तर्विज्ञानवत्त्वप्रदर्शनेन तस्मिन् अपीतकरणग्रामस्य प्राणस्य ११०२१अवस्थानं गमयति। ननु ‘प्राणः तेजसि’ इति श्रूयते; कथं प्राणोऽध्यक्षे इति अधिकावापः क्रियते ? न एषः दोषः, अध्यक्षप्रधानत्वात् उत्क्रमणादिव्यवहारस्य, श्रुत्यन्तरगतस्य अपि च विशेषस्य अपेक्षणीयत्वात्॥४॥११०२२

७६६११०२३कथं तर्हि ‘प्राणः तेजसि’ इति श्रुतिः इति अतः आह —

७६७११०२४सः प्राणसम्पृक्तोऽध्यक्षः ११०२५–११०२६तेजःसहचरितेषु भूतेषु देहबीजभूतेषु सूक्ष्मेषु अवतिष्ठत इति अवगन्तव्यं, ‘प्राणः तेजसि’ इति श्रुतेः। ननु च इयं श्रुतिः प्राणस्य तेजसि स्थितिं दर्शयति, ११०२७न प्राणसम्पृक्तस्य अध्यक्षस्य — न एषः दोषः, सोऽध्यक्षे — इति अध्यक्षस्य अपि अन्तराले उपसंख्यातत्वात्। ११०२८योऽपि हि स्रुघ्नात् मथुरां गत्वा मथुरायाः पाटलिपुत्रं व्रजति, सोऽपि स्रुघ्नात् पाटलिपुत्रं याति इति शक्यते वदितुम्। ११०२९तस्मात् ‘प्राणः तेजसि’ इति प्राणसम्पृक्तस्य अध्यक्षस्य एव एतत् तेजःसहचरितेषु भूतेषु अवस्थानम्॥५॥

७६८११०३१कथं तेजःसहचरितेषु भूतेषु इत्युच्यते, यावता एकं एव तेजः श्रूयते — ‘प्राणः तेजसि’ इति ? अतः आह —

७६९११०३२न एकस्मिन् एव तेजसि शरीरान्तरप्रेप्सावेलायां जीवोऽवतिष्ठते, ११०३३कार्यस्य शरीरस्य अनेकात्मकत्वदर्शनात्। ११०३४दर्शयतः च एतं अर्थं प्रश्नप्रतिवचने ‘आपः पुरुषवचसः’(छा.उ.५.३.३) इति। ११०३५तत् व्याख्यातं ‘त्र्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्’(ब्र.सू.३.१.२) इति अत्र। ११०३६–११०३७श्रुतिस्मृती च एतं अर्थं दर्शयतः। श्रुतिः — ‘पृथिवीमयः आपोमयो वायुमयः आकाशमयः तेजोमयः’ इत्याद्याः; स्मृतिः अपि — ‘अण्व्यो मात्राः अविनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः। ताभिः सार्धं इदं सर्वं सम्भवति अनुपूर्वशः’(म.स्मृ.१.२७) इत्याद्याः। ननु च उपसंहृतेषु वागादिषु करणेषु शरीरान्तरप्रेप्सावेलायां ‘क्व अयं तदा पुरुषो भवति’(बृ.उ.३.२.१३) इति उपक्रम्य श्रुत्यन्तरं कर्माश्रयतां निरूपयति — ‘तौ ह यत् ऊचतुः कर्म ह एव तत् ऊचतुः अथ ह यत्प्रशशꣳसतुः कर्म ह एव तत्प्रशशꣳसतुः’(बृ.उ.३.२.१३) इति। ११०३८अत्र उच्यते — तत्र कर्मप्रयुक्तस्य ग्रहातिग्रहसंज्ञकस्य इन्द्रियविषयात्मकस्य बन्धनस्य प्रवृत्तिः इति कर्माश्रयता उक्ता। इह पुनः भूतोपादानात् देहान्तरोत्पत्तिः इति भूताश्रयत्वं उक्तम्। ११०३९प्रशंसाशब्दात् अपि तत्र प्राधान्यमात्रं कर्मणः प्रदर्शितं, न तु आश्रयान्तरं निवारितम्। ११०४०तस्मात् अविरोधः॥६॥

७७०११०४२सा इयं उत्क्रान्तिः किं विद्वदविदुषोः समानाः, किं वा ११०४३विशेषवती — इति विशयानानां विशेषवती इति तावत् प्राप्तम्। ११०४४–११०४५भूताश्रयविशिष्टा हि एषा। पुनर्भवाय च भूतानि आश्रीयन्ते। ११०४६न च विदुषः पुनर्भवः सम्भवति; अमृतत्वं हि विद्वान् अश्नुते — इति स्थितिः। तस्मात् अविदुषः एव एषा उत्क्रान्तिः। ननु विद्याप्रकरणे समाम्नानात् विदुषः एव एषा भवेत् — न, स्वापादिवत् ११०४७यथाप्राप्तानुकीर्तनात्। यथा हि ‘यत्र एतत् पुरुषः स्वपिति नाम’(छा.उ.६.८.१), ‘अशिशिषति नाम’(छा.उ.६.८.३), ‘पिपासति नाम’(छा.उ.६.८.५) इति च सर्वप्राणिसाधारणा एव स्वापादयोऽनुकीर्त्यन्ते विद्याप्रकरणे अपि प्रतिपिपादयिषितवस्तुप्रतिपादनानुगुण्येन, न तु विदुषो विशेषवन्तो विधित्स्यन्ते; ११०४८एवं इयं अपि उत्क्रान्तिः महाजनगता एव अनुकीर्त्यते, यस्यां परस्यां देवतायां पुरुषस्य प्रयतः तेजः सम्पद्यते सः आत्मा तत् त्वं असि — इति एतत् प्रतिपादयितुम्। ११०४९प्रतिषिद्धा च एषा विदुषः — ‘न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.६) इति। तस्मात् अविदुषः एव एषा इति॥११०५०

७७१११०५१एवं प्राप्ते, ब्रूमः — समानाः च एषा उत्क्रान्तिः ‘वाक् मनसि’ इत्याद्याः विद्वदविदुषोः आसृत्युपक्रमात् भवितुं अर्हति, अविशेषश्रवणात्। ११०५२अविद्वान् देहबीजभूतानि भूतसूक्ष्माणि आश्रित्य कर्मप्रयुक्तो देहग्रहणं अनुभवितुं संसरति, विद्वान् तु ज्ञानप्रकाशितं मोक्षनाडीद्वारं आश्रयते — ११०५३–११०५४तत् एतत् ‘आसृत्युपक्रमात्’ इति उक्तम्। ननु अमृतत्वं विदुषा प्राप्तव्यं, न च तत् देशान्तरायत्तं, तत्र कुतो भूताश्रयत्वं सृत्युपक्रमो वा इति ? ११०५५अत्र उच्यते — अनुपोष्य च, इदं, अदग्ध्वा अत्यन्तं अविद्यादीन् क्लेशान्, अपरविद्यासामर्थ्यात् आपेक्षिकं अमृतत्वं प्रेप्सते, सम्भवति तत्र सृत्युपक्रमः भूताश्रयत्वं च — ११०५६न हि निराश्रयाणां प्राणानां गतिः उपपद्यते; ११०५७तस्मात् अदोषः॥७॥

७७२११०५९‘तेजः परस्यां देवतायां’(छा.उ.६.८.६) इति अत्र प्रकरणसामर्थ्यात् तत् यथाप्रकृतं तेजः साध्यक्षं सप्राणं सकरणग्रामं भूतान्तरसहितं प्रयतः पुंसः परस्यां देवतायां सम्पद्यते इति एतत् उक्तं भवति। ११०६०कीदृशी पुनः इयं सम्पत्तिः स्यात् इति चिन्त्यते। ११०६१तत्र आत्यन्तिक एव तावत् स्वरूपप्रविलयः इति प्राप्तं, ११०६२तत्प्रकृतित्वोपपत्तेः। ११०६३सर्वस्य हि जनिमतो वस्तुजातस्य प्रकृतिः परा देवता इति प्रतिष्ठापितम्। ११०६४तस्मात् आत्यन्तिकी इयं अविभागापत्तिः इति। ११०६५एवं प्राप्ते ब्रूमः — तत् तेजआदि भूतसूक्ष्मं श्रोत्रादिकरणाश्रयभूतं आपीतेः आसंसारमोक्षात् सम्यग्ज्ञाननिमित्तात् अवतिष्ठते — ‘योनिं अन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुं अन्ये अनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतं’(कः.उ.२.२.७) इत्यादिसंसारव्यपदेशात्। ११०६६अन्यथा हि सर्वः प्रायणसमयः एव उपाधिप्रत्यस्तमयात् अत्यन्तं ब्रह्म सम्पद्येत, ११०६७तत्र विधिशास्त्रं अनर्थकं स्यात्, ११०६८विद्याशास्त्रं च। ११०६९मिथ्याज्ञाननिमित्तः च बन्धो न सम्यग्ज्ञानात् ऋते विस्रंसितुं अर्हति। ११०७०तस्मात् तत्प्रकृतित्वे अपि सुषुप्तप्रलयवत् बीजभावावशेषा एव एषा सत्सम्पत्तिः इति॥८॥

७७३तत् च इतरभूतसहितं तेजो जीवस्य अस्मात् शरीरात् प्रवसतः आश्रयभूतं स्वरूपतः परिमाणतः च ११०७१–११०७२सूक्ष्मं भवितुं अर्हति। ११०७३तथा हि नाडीनिष्क्रमणश्रवणादिभ्योऽस्य सौक्ष्म्यं उपलभ्यते। ११०७४तत्र तनुत्वात् सञ्चारोपपत्तिः; ११०७५स्वच्छत्वात् च अप्रतीघातोपपत्तिः। अतः एव च देहात् निर्गच्छन् पार्श्वस्थैः न उपलभ्यते॥९॥११०७६

७७४११०७८अतः एव च सूक्ष्मत्वात् न अस्य स्थूलस्य शरीरस्य उपमर्देन दाहादिनिमित्तेन इतरत् सूक्ष्मं शरीरं उपमृद्यते॥१०॥

७७५११०७९–११०८०अस्य एव च सूक्ष्मस्य शरीरस्य एषः ऊष्मा, यं एतस्मिन् शरीरे संस्पर्शेन ऊष्माणं विजानन्ति। ११०८१तथा हि मृतावस्थायां अवस्थिते अपि देहे विद्यमानेषु अपि च रूपादिषु देहगुणेषु, न ऊष्मा उपलभ्यते, जीवदवस्थायां एव तु उपलभ्यते — इति अतः उपपद्यते

७७६प्रसिद्धशरीरव्यतिरिक्तव्यपाश्रयः एव एषः ऊष्मा इति। ११०८२तथा च श्रुतिः — ‘उष्ण एव जीविष्यन् शीतो मरिष्यन्’ इति॥११॥

७७७११०८४‘अमृतत्वं च अनुपोष्य’ इति अतः विशेषणात् आत्यन्तिके अमृतत्वे गत्युत्क्रान्त्योः अभावोऽभ्युपगतः। तत्र अपि केनचित् कारणेन उत्क्रान्तिं आशङ्क्य प्रतिषेधति — ११०८५‘अथ अकामयमानो योऽकामो निष्कामः आप्तकामः आत्मकामो भवति न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति ब्रह्म एव सन् ब्रह्म अप्येति’(बृ.उ.४.४.६) इति। अतः परविद्याविषयात् प्रतिषेधात् न परब्रह्मविदो देहात् प्राणानां उत्क्रान्तिः अस्ति इति चेत्, ११०८६न इत्युच्यते, यतः शारीरात् आत्मनः एषः उत्क्रान्तिप्रतिषेधः प्राणानां, न शरीरात्। ११०८७कथं अवगम्यते ? ‘न तस्मात् प्राणाः उत्क्रामन्ति’ इति शाखान्तरे पञ्चमीप्रयोगात्। सम्बन्धसामान्यविषया हि षष्ठी शाखान्तरगतया पञ्चमी सम्बन्धविशेषे व्यवस्थाप्यते। ‘तस्मात्’ इति च प्राधान्यात् अभ्युदयनिःश्रेयसाधिकृतो देही सम्बध्यते, न देहः। ११०८८–११०९१न तस्मात् उच्चिक्रमिषोः जीवात् प्राणाः अपक्रामन्ति, सह एव तेन भवन्ति — इत्यर्थः। सप्राणस्य च प्रवसतो भवति उत्क्रान्तिः देहात् इति॥१२॥

७७८११०९२–११०९३एवं प्राप्ते, प्रत्युच्यते —

७७९११०९४–११०९५न एतत् अस्ति — यत् उक्तं, परब्रह्मविदोऽपि देहात् अस्ति उत्क्रान्तिः उत्क्रान्तिप्रतिषेधस्य देह्यपादानत्वात् इति; यतो देहापादान एव उत्क्रान्तिप्रतिषेधः एकेषां समाम्नातॄणां स्पष्ट उपलभ्यते। ११०९६तथा हि — आर्तभागप्रश्ने ‘यत्र अयं पुरुषो म्रियत उत् अस्मात् प्राणाः क्रामन्ति आहो न इति’(बृ.उ.३.२.११) इति अत्र, ‘न इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः’(बृ.उ.३.२.११) इति अनुत्क्रान्तिपक्षं परिगृह्य, न तर्हि अयं अनुत्क्रान्तेषु प्राणेषु मृतः — इति अस्यां आशङ्कायां ‘अत्र एव समवनीयन्ते’ इति प्रविलयं प्राणानां प्रतिज्ञाय, तत् सिद्धये ‘सः उच्छ्वयति आध्मायति आध्मातो मृतः शेते’(बृ.उ.३.२.११) इति सशब्दपरामृष्टस्य प्रकृतस्य उत्क्रान्त्यवधेः उच्छ्वयनादीनि समामनन्ति। ११०९७–११०९८देहस्य च एतानि स्युः न देहिनः; तत् सामान्यात्, ‘न तस्मात् प्राणाः उत्क्रामन्ति अत्र एव समवनीयन्ते’ इति अत्र अपि — ११०९९अभेदोपचारेण देहापादानस्य एव उत्क्रमणस्य प्रतिषेधः — यद्यपि प्राधान्यं देहिनः — इति व्याख्येयं, येषां पञ्चमीपाठः। १११००येषां तु षष्ठीपाठः, तेषां विद्वत्सम्बन्धिनी उत्क्रान्तिः प्रतिषिध्यते इति, प्राप्तोत्क्रान्तिप्रतिषेधार्थत्वात् अस्य वाक्यस्य, देहापादाना एव सा प्रतिषिद्धा भवति, देहात् उत्क्रान्तिः प्राप्ता, न देहिनः; १११०१अपि च ‘चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः तं उत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणाः अनूत्क्रामन्ति’(बृ.उ.४.४.२) इति एवं अविद्वद्विषये सप्रपञ्चं उत्क्रमणं संसारगमनं च दर्शयित्वा, ‘इति नु कामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति उपसंहृत्य अविद्वत्कथां, ‘अथ अकामयमानः’(बृ.उ.४.४.६) इति व्यपदिश्य विद्वांसं — यदि तद्विषये अपि उत्क्रान्तिं एव प्रापयेत्, असमञ्जस एव व्यपदेशः स्यात्; १११०२तस्मात् अविद्वद्विषये प्राप्तयोः गत्युत्क्रान्त्योः विद्वद्विषये प्रतिषेधः — इति एवं एव व्याख्येयं, व्यपदेशार्थवत्त्वाय। १११०३न च ब्रह्मविदः सर्वगतब्रह्मात्मभूतस्य प्रक्षीणकामकर्मणः उत्क्रान्तिः गतिः वा उपपद्यते, १११०४निमित्ताभावात्। १११०५‘अत्र ब्रह्म समश्नुते’ इति च एवंजातीयकाः श्रुतयो गत्युत्क्रान्त्योः अभावं सूचयन्ति॥१३॥

७८०१११०७–१११०९स्मर्यते अपि च महाभारत गत्युत्क्रान्त्योः अभावः — ११११०‘सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यक् भूतानि पश्यतः। देवाः अपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः’(म.भा.१२.२३९.२३) इति। ननु गतिः अपि ब्रह्मविदः सर्वगतब्रह्मात्मभूतस्य स्मर्यते — ‘शुकः किल वैयासकिः मुमुक्षुः आदित्यमण्डलं अभिप्रतस्थे पित्रा च अनुगम्य आहूतो भो इति प्रतिशुश्राव’ इति — न; सशरीरस्य एव अयं योगबलेन विशिष्टदेशप्राप्तिपूर्वकः शरीरोत्सर्गः इति द्रष्टव्यं, सर्वभूतदृश्यत्वाद्युपन्यासात्। १११११न हि अशरीरं गच्छन्तं सर्वभूतानि द्रष्टुं शक्नुयुः। ११११२तथा च तत्र एव उपसंहृतं — ‘शुकः तु मारुतात् शीघ्रां गतिं कृत्वा अन्तरिक्षगः।’(म.भा.१२.३३३.१९), ‘दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोऽभवत्’(म.भा.१२.३३३.२०) इति। ११११३तस्मात् अभावः परब्रह्मविदो गत्युत्क्रान्त्योः। गतिश्रुतीनां तु विषयं उपरिष्टात् व्याख्यास्यामः॥१४॥११११४

७८१११११५–११११६तानि पुनः प्राणशब्दोदितानि इन्द्रियाणि भूतानि च परब्रह्मविदः तस्मिन् एव परस्मिन् आत्मनि प्रलीयन्ते। ११११७–११११८कस्मात् ? तथा हि आह श्रुतिः — ‘एवं एव अस्य परिद्रष्टुः इमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य अस्तं गच्छन्ति’(प्र.उ.६.५) इति। ननु ‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः’(मु.उ.३.२.७) इति विद्वद्विषया एव अपरा श्रुतिः परस्मात् आत्मनोऽन्यत्र अपि कलानां प्रलयं आह स्म — ११११९न; सा खलु व्यवहारापेक्षा — पार्थिवाद्याः कलाः पृथिव्यादीः एव स्वप्रकृतीः अपियन्ति इति। इतरा तु विद्वत्प्रतिपत्त्यपेक्षा — कृत्स्नं कलाजातं परब्रह्मविदो ब्रह्म एव सम्पद्यते इति। १११२०तस्मात् अदोषः॥१५॥

७८२१११२२सः पुनः विदुषः कलाप्रलयः किं इतरेषां इव सावशेषो भवति, आहोस्वित् निरवशेषः इति। १११२३तत्र प्रलयसामान्यात् शक्त्यवशेषताप्रसक्तौ १११२४ब्रवीति — अविभागापत्तिः एव इति। १११२५कुतः ? वचनात्। तथा हि कलाप्रलयं उक्त्वा वक्ति — ‘भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इति एवं प्रोच्यते सः एषोऽकलोऽमृतो भवति’(प्र.उ.६.५) इति। १११२६अविद्यानिमित्तानां च कलानां न विद्यानिमित्ते प्रलये सावशेषत्वोपपत्तिः। १११२७तस्मात् अविभाग एव इति॥१६॥

७८३१११२९समाप्ता प्रासङ्गिकी परविद्यागता चिन्ता; सम्प्रति तु अपरविद्याविषयां एव चिन्तां अनुवर्तयति। १११३०समानाः च आसृत्युपक्रमात् विद्वदविदुषोः उत्क्रान्तिः — इति उक्तम्। तं इदानीं सृत्युपक्रमं दर्शयति। १११३१तस्य उपसंहृतवागादिकलापस्य उच्चिक्रमिषतो विज्ञानात्मनः, ओकः आयतनं हृदयं — १११३२‘सः एताः तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति’ इति श्रुतेः, १११३३तदग्रप्रज्वलनपूर्विका चक्षुरादिस्थानापादाना च उत्क्रान्तिः श्रूयते — ‘तस्य ह एतस्य हृदयस्य अग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेन एषः आत्मा निष्क्रामति चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः’(बृ.उ.४.४.२) इति। १११३४सा किं अनियमेन एव विद्वदविदुषोः भवति, अथ अस्ति कश्चित् विदुषो विशेषनियमः — इति विचिकित्सायां, १११३५श्रुत्यविशेषात् अनियमप्राप्तौ, १११३६आचष्टे — समाने अपि हि विद्वदविदुषोः हृदयाग्रप्रद्योतने तत्प्रकाशितद्वारत्वे च, मूर्धस्थानात् एव विद्वान् निष्क्रामति, स्थानान्तरेभ्यः तु इतरे। १११३७कुतः ? १११३८विद्यासामर्थ्यात्। यदि विद्वान् अपि इतरवत् यतः कुतश्चित् देहदेशात् उत्क्रामेत्, नैव उत्कृष्टं लोकं लभेत, तत्र अनर्थिका एव विद्या स्यात्। १११३९तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगात् च — विद्याशेषभूता च मूर्धन्यनाडीसम्बद्धा गतिः अनुशीलयितव्या विद्याविशेषेषु विहिता। तां अभ्यस्यन् तया एव प्रतिष्ठते इति युक्तम्। १११४०तस्मात् हृदयालयेन ब्रह्मणा सूपासितेन अनुगृहीतः तद्भाव समापन्नो विद्वान् मूर्धन्यया एव शताधिकया शतात् अतिरिक्तया एकशततम्या नाड्या निष्क्रामति, इतराभिः इतरे। १११४१तथा हि हार्दविद्यां प्रकृत्य समामनन्ति — ‘शतं च एका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानं अभिनिःसृता एका। तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति विष्वङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्ति’(छा.उ.८.६.६) इति॥१७॥

७८४अस्ति हार्दविद्या ‘अथ यत् इदं अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म’(छा.उ.८.१.१) इति उपक्रम्य विहिता। तत्प्रक्रियायां ‘अथ या एताः हृदयस्य नाड्यः’(छा.उ.८.६.१) इति उपक्रम्य सप्रपञ्चं १११४२–१११४३नाडीरश्मिसम्बन्धं उक्त्वा उक्तं — ‘अथ यत्र एतत् अस्मात् शरीरात् उत्क्रामति अथ एतैः एव रश्मिभिः ऊर्ध्वं आक्रमते’(छा.उ.८.६.५) इति। पुनः च उक्तं — ‘तयोः ऊर्ध्वं आयन् अमृतत्वं एति’(छा.उ.८.६.६) इति। १११४४–१११४५तस्मात् शताधिकया नाड्या निष्क्रामन् रश्म्यनुसारी निष्क्रामति इति गम्यते। तत् किं १११४६अविशेषेण एव अहनि रात्रौ वा म्रियमाणस्य रश्म्यनुसारित्वं, आहोस्वित् अहनि एव — इति संशये सति, अविशेषश्रवणात् अविशेषेण एव तावत् रश्म्यनुसारी इति प्रतिज्ञायते॥१८॥

७८५१११४९अस्ति अहनि नाडीरश्मिसम्बन्ध इति अहनि मृतस्य स्यात् रश्म्यनुसारित्वम्। रात्रौ तु प्रेतस्य न स्यात्, नाडीरश्मिसम्बन्धविच्छेदात् — इति चेत्, न, नाडीरश्मिसम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वात्। यावद्देहभावी हि शिराकिरणसम्पर्कः। १११५०दर्शयति च एतं अर्थं श्रुतिः — ‘अमुष्मात् आदित्यात् प्रतायन्ते ताः आसु नाडीषु सृप्ताः आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते ते अमुष्मिन् आदित्ये सृप्ताः’(छा.उ.८.६.२) इति। १११५१निदाघसमये च निशासु अपि किरणानुवृत्तिः उपलभ्यते, प्रतापादिकार्यदर्शनात्। १११५२स्तोकानुवृत्तेः तु दुर्लक्ष्यत्वं ऋत्वन्तररजनीषु, शैशिरेषु इव दुर्दिनेषु। १११५३‘अहः एव एतत् रात्रौ दधाति’ इति च एतत् एव दर्शयति। १११५४यदि च रात्रौ प्रेतः विना एव रश्म्यनुसारेण ऊर्ध्वं आक्रमेत, रश्म्यनुसारानर्थक्यं भवेत्। १११५५न हि एतत् विशिष्य अधीयते — यो दिवा प्रैति, सः रश्मीन् अपेक्ष्य ऊर्ध्वं आक्रमते, यः तु रात्रौ सोऽनपेक्ष्य एव इति। १११५६अथ तु विद्वान् अपि रात्रिप्रायणापराधमात्रेण न ऊर्ध्वं आक्रमेत, पाक्षिकफला विद्या इति अप्रवृत्तिः एव तस्यां स्यात्। १११५७मृत्युकालानियमात्। १११५८अथ अपि रात्रौ उपरतोऽहरागमं उदीक्षेत, अहरागमे अपि अस्य कदाचित् अरश्मिसम्बन्धार्हं शरीरं स्यात् पावकादिसम्पर्कात्। १११५९‘सः यावत् क्षिप्येत् मनः तावत् आदित्यं गच्छति’(छा.उ.८.६.५) इति च श्रुतिः अनुदीक्षां दर्शयति। १११६०तस्मात् अविशेषेण एव इदं रात्रिंदिवं रश्म्यनुसारित्वम्॥१९॥

७८६१११६२अतः एव च उदीक्षानुपपत्तेः, अपाक्षिकफलत्वात् च विद्यायाः, अनियतकालत्वात् च मृत्योः, दक्षिणायने अपि म्रियमाणो विद्वान् प्राप्नोति एव विद्याफलम्। १११६३उत्तरायणमरणप्राशस्त्यप्रसिद्धेः, भीष्मस्य च प्रतीक्षादर्शनात्, ‘आपूर्यमाणपक्षात् यान् षट् उदङ् एति मासाःꣳस्तान्’(छा.उ.४.१५.५) इति च श्रुतेः, अपेक्षितव्यं उत्तरायणं — १११६४इति इमां आशङ्कां अनेन सूत्रेण अपनुदति। १११६५प्राशस्त्यप्रसिद्धिः अविद्वद्विषया। १११६६भीष्मस्य तु उत्तरायणप्रतिपालनं आचारपरिपालनार्थं १११६७पितृप्रसादलब्धस्वच्छन्दमृत्युताख्यापनार्थं च। १११६८श्रुतेः तु अर्थं वक्ष्यति ‘आतिवाहिकाः तल्लिङ्गात्’(ब्र.सू.४.३.४) इति॥२०॥

७८७ननु च ‘यत्र काले तु अनावृत्तिं आवृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ’(भ.गी.८.२३) इति कालप्राधान्येन उपक्रम्य अहरादिकालविशेषः स्मृतौ अनावृत्तये नियमितः। कथं रात्रौ दक्षिणायने वा प्रयातोऽनावृत्तिं यायात् — इति अत्र उच्यते —१११६९

७८८१११७०–१११७१योगिनः प्रति च अयं अहरादिकालविनियोगः अनावृत्तये स्मर्यते। १११७२स्मार्ते च एते योगसाङ्ख्ये, न श्रौते। १११७३–१११७४अतो विषयभेदात् प्रमाणविशेषात् च न अस्य स्मार्तस्य कालविनियोगस्य श्रौतेषु विज्ञानेषु अवतारः। ननु ‘अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम्।’(भ.गी.८.२४) ‘धूमो रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासाः दक्षिणायनं’(भ.गी.८.२५) इति च श्रौतौ एतौ देवयानपितृयाणौ प्रत्यभिज्ञायेते स्मृतौ अपि इति, १११७५उच्यते — ‘तं कालं वक्ष्यामि’(भ.गी.८.२३) इति स्मृतौ कालप्रतिज्ञानात् विरोधं आशङ्क्य अयं परिहारः उक्तः। यदा पुनः स्मृतौ अपि अग्न्याद्याः देवता एव आतिवाहिक्यो गृह्यन्ते, तदा न कश्चित् विरोधः इति॥२१॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥